Alireza Khatami (1980 - )

 Alireza Khatami (1980 - )

 

  O Αλιρεζά Χαταμί είναι ιρανοκαναδός σκηνοθέτης και σεναριογράφος. Θα υπογραμμίσουμε την ιδιότητά του ως σεναριογράφου, που του επέτρεψε να συνσκηνοθετήσει την ταινία «Terrestrial verses» (2023) με τον Ali Asgari. Στις δυο σκηνοθετικές του δουλειές υπογράφει ο ίδιος το σενάριο.

  H πρώτη σκηνοθετική του δουλειά είναι η ταινία «Versos de oblivion» (2017) σε ισπανική γλώσσα, ενώ η δεύτερη και τελευταία μέχρι στιγμής «The things you kill» (2025) είναι στα τούρκικα.

  Στην πρώτη ταινία του στρέφεται, έμμεσα μια και τοποθετεί την πλοκή της ταινίας του σε μια λατινοαμερικάνικη χώρα, κατά του ιρανικού καθεστώτος. Σ’ αυτήν βλέπουμε την ανθρωπιά του υπεύθυνου ενός νεκροτομείου, που «κλέβει» το πτώμα μιας σκοτωμένης σε διαδήλωση ώστε να το θάψει κανονικά και να μην ριχτεί στο σωρό με τα άλλα πτώματα στην κορυφή ενός λόφου. Στην ταινία παρακολουθούμε τις περιπέτειές του μέχρι να τα καταφέρει.

  Στη δεύτερη βλέπουμε ένα επεισόδιο πατροκτονίας που ο Χαταμί το εμπνεύστηκε από πραγματικό γεγονός που συνέβη στην Τεχεράνη. Είναι πάνω στο μοτίβο της «Ορέστειας»: ο πατέρας του σκότωσε τη μητέρα του και αυτός πήρε την εκδίκησή του σκοτώνοντάς τον. Στη συνέχεια θα διώκεται από τις ερινύες.

Sepideh Farsi (1965 - )

 

Sepideh Farsi (1965 - )

 

  Οι γονείς της, αριστεροί, μετακόμισαν στην Τεχεράνη λίγο πριν την επανάσταση του 1979. Έκανε οκτώ μήνες φυλακή γιατί έκρυψε ένα συμμαθητή και φίλο της κατά τη διάρκεια των ετών 1981-1982, μια εποχή απηνούς δίωξης όσων ήσαν αντίθετοι με τους ισλαμιστές που σφετερίστηκαν την επανάσταση. Τέλειωσε τις σπουδές της με κατ’ οίκον μαθήματα μετά την αποφυλάκισή της και στη συνέχεια πήγε στο Παρίσι για να σπουδάσει μαθηματικά. Όμως την τράβηξαν οι οπτικές τέχνες. Ξεκίνησε με τη φωτογραφία και μικρού μήκους ταινίες για να περάσει στη συνέχεια σε ταινίες μεγάλου μήκους. Είναι κατά βάση ντοκιμαντερίστρια.

  Από τις ταινίες της που είδαμε:

    «Ο κόσμος είναι το σπίτι μου» (1999) είναι ένα ντοκιμαντέρ με συνεντεύξεις από ιρανούς της διασποράς, και συγκεκριμένα από ιρανούς που ζουν στη Γαλλία. Ακούμε για τα προβλήματά τους, τις απογοητεύσεις τους, τις ελπίδες τους.

  Η επόμενη ταινία της, «Το ταξίδι της Μαριάμ», μοιάζει με docufiction.

  H Μαριάμ επιστρέφει στην πατρίδα της και ψάχνει τον πατέρα, με τον οποίο έχει χάσει επαφή εδώ και χρόνια. Η ταινία είναι το οδοιπορικό της αναζήτησής του.

  Το «Βλέμμα» είναι ταινία μυθοπλασίας. Η δειλία του (το έσκασε στο εξωτερικό ενώ η φίλη του φυλακίσθηκε) ήταν η αιτία να μην ευοδωθεί ένα ειδύλλιο που είχε ξεκινήσει πριν χρόνια.

  Η «Τεχεράνη χωρίς άδεια» είναι ένα ντοκιμαντέρ που η Φαρσί το γύρισε με την κάμερα ενός κινητού Νόκια. Δείχνει τη ζωή στο Ιράν, παίρνοντας συνεντεύξεις και φιλμάροντας σκηνές, όπως υπαίθριες παραστάσεις.

  Χωρίς άδεια; Απαγορεύεται να ξαναγυρίσεις στο Ιράν.

  Και η προβολή των ταινιών της απαγορεύτηκε.

  Αντικαθεστωτική η Φαρσί, όμως οι μεταγενέστερες ταινίες της δεν είναι αντικαθεστωτικές, με την αυστηρή έννοια του όρου, παρόλο που υπάρχουν αντικαθεστωτικές αιχμές.

  «Το σπίτι κάτω απ’ το νερό» είναι ταινία μυθοπλασίας. Ένας ταλαιπωρημένος κατηγορείται άδικα για τον πνιγμό ενός παιδιού για να αποδειχθεί στο τέλος η αθωότητά του.  

  Το «Κόκκινο τριαντάφυλλο» (2014) είναι ένα αντικαθεστωτικό docufiction. Με πρόφαση το fiction, τη σχέση ενός άντρα με μια κοπέλα που της έδωσε καταφύγιο, κυνηγημένη από την αστυνομία κατά τις διαδηλώσεις, ακούμε και βλέπουμε από το παράθυρο του σπιτιού του εικόνες από αυτές τις διαδηλώσεις. 

  Τα «7 πέπλα» (2017) είναι ένα ντοκιμαντέρ, που όμως δεν αφορά το Ιράν αλλά το Αφγανιστάν. Οι ταλιμπάν είναι παρόντες.

  «Η σειρήνα» (2023) είναι ένα animation, και θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν μια ταινία της Ιερής Άμυνας. Η πλοκή διαδραματίζεται στο πολιορκημένο από τους ιρακινούς Αμπαντάν.

  Η ταινία «Κράτα την ψυχή σου στο χέρι και περπάτα» (2025) είναι επίσης ντοκιμαντέρ, όπου καταγράφονται οι συνομιλίες της Φαρσί με την Φάτιμα Χασούνα, μια εικοσιτετράχρονη κοπέλα στη σφυροκοπούμενη από τους ισραηλινούς Γάζα. Η ταινία θα προβαλλόταν στην Κάννες. Η Φάτιμα εκδήλωσε την επιθυμία της να παρευρεθεί στην προβολή. Την επομένη το σπίτι τους ανατινάχτηκε από βομβαρδισμό, με αποτέλεσμα να σκοτωθεί μαζί με έξι άλλα μέλη της οικογένειάς της.

  Ίσως οι δυο τελευταίες ταινίες της να αποτελέσουν το διαβατήριο για την επιστροφή της στο Ιράν.

  Ντοκιμαντερίστρια και ήπια αντικαθεστωτική, η Φαρσί μοιράζει το χρόνο της ανάμεσα στο Παρίσι και στην Αθήνα.     

Kamal Tabrizi (1959 - )

 Kamal Tabrizi (1959 - )

 

  Γεννήθηκε στην Τεχεράνη το 1959, όπου μετακόμισαν οι γονείς του από την Tabriz. Αποφοίτησε από το Tehran University of Art 's Faculty of Cinema and Theater. Ξεκίνησε την καριέρα του σαν διευθυντής φωτογραφίας, σεναριογράφος, μοντέρ και σκηνοθέτης ταινιών μικρού μήκους το 1979.

  Η πρώτη του ταινία, «Transition» (1988), είναι πολεμική. Όμως διαπρέπει κυρίως στην κωμωδία, με κορυφαίες τις «Leily is with me» (1996) και «Η σαύρα» (2003). Στην πρώτη αναφέρεται σε έναν ρεπόρτερ που από δειλός μετατρέπεται σε ήρωα στο μέτωπο. Η δεύτερη σε έναν κακοποιό που μεταμφιέζεται σε ιερωμένο, κατακτώντας το εκκλησίασμά του.

  Άλλες κωμωδίες του είναι οι «There’s always a woman in between» (2008) με την Golshifteh Farahani, «Sensitive floor» (2013), περισσότερο μαύρη, «We’re all together» (2019), ακόμη πιο μαύρη, «Sweet taste of imagination» (2014), ρομαντική κωμωδία, και τέλος η «Sly» (2017), που αναφέρεται σε έναν «πονηρό» που έχει πολιτικές φιλοδοξίες.

  Η «Μητρική αγάπη» (1998) είναι μια συγκινητική ταινία με ένα ορφανό παιδί.

  Οι «Sheyda» (1999) και «Hamoon and Darya» (2008) είναι romance, που όμως δεν έχουν το συνηθισμένο happy end που έχουν οι δυτικές ταινίες. Romance θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε και την «Mina’s choice» (2015), όπου ο έρωτας υπερπηδά τις ιδεολογικές διαφορές. Αυτή μοτζαχεντίν, αυτός της ασφάλειας.

Ebrahim Hatamikia (1961 - )

 Ebrahim Hatamikia (1961 - )

 

  Ο Εμπραχίμ Ηαταμίκια είναι ο σκηνοθέτης ο οποίος ασχολήθηκε περισσότερο με τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ. Έκανε και αυτός τη μαθητεία του, όπως οι περισσότεροι ιρανοί σκηνοθέτες, σε ταινίες μικρού μήκους πριν περάσει στις μεγάλου μήκους ταινίες μυθοπλασίας.

  Ενώ αρχικά ήταν ένας θερμός θιασώτης της επανάστασης αργότερα, κατά τη δεκαετία του ’90, άρχισε να στέκεται κριτικά απέναντί της. Οι ήρωες τους οποίους ύμνησε στα πρώτα του έργα, γυρισμένα κατά τη διάρκεια του πολέμου, όσοι κατάφεραν να επιβιώσουν αντιμετώπισαν την κρατική αδιαφορία. Επίσης τονίζεται αρκετά η αγωνία των οικογενειών των στρατιωτών, κάτι που δεν μπορούσε να γίνει στα πρώτα έργα καθώς θα ήταν σαν να υπονόμευε το υψηλό φρόνημα, που τόσο είχαν ανάγκη κατά τη διεξαγωγή το πολέμου.

  Όμως σε κάποιες ταινίες του υπάρχει και το ατομικό υπαρξιακό πρόβλημα. Δεν είναι τα πάντα θρησκεία, πατρίδα, οικογένεια και πολιτική. Χαρακτηριστική είναι η πρώτη του ταινία «Η ταυτότητα» (1987) που αναφέρεται στις ενοχές ενός ατόμου που παρέσυρε με τη μηχανή του ένα παιδί και το εγκατέλειψε. Θα νοσηλευθεί σε στρατιωτικό νοσοκομείο όπου θα δούμε τα δεινά των τραυματισμένων στρατιωτών και θα ακούσουμε ιστορίες για τον πόλεμο.

  Στις δυο επόμενες ταινίες του, τον «Ανιχνευτή» και τον «Μετανάστη» (1989), βλέπουμε την αυτοθυσία του μάρτυρα, που θυσιάζεται για την πατρίδα. 

  Στη συνέχεια περνάμε σε ταινίες που δείχνουν τον αντίκτυπο του πολέμου στα μετόπισθεν. Στην «Ένωση με το Θεό» (1992) ο Αμίρ επιμένει σε ένα γιορταστικό γάμο παρά τον κίνδυνο μιας αεροπορικής επιδρομής. Ο πόλεμος αναστατώνει την καθημερινότητα των πολιτών.

  Στην επόμενη ταινία του «Από το Καρκέ στο Ρήνο» (1993) θίγει δυο ζητήματα. Το πρώτο είναι η μετανάστευση. Η αδελφή πηγαίνει στην Γερμανία, παντρεύεται έναν γερμανό, έχει ένα παιδί. Η μητέρα της είναι αγανακτισμένη μαζί της, δεν θέλει να ακούσει για αυτήν. Εκεί τη βρίσκει ο αδελφός της, που έχει έλθει μήπως αποκατασταθεί η όρασή του, την οποία έχασε από τα χημικά του Σαντάμ. Και δυο άλλοι τραυματίες βετεράνοι θα καταλήξουν στη Γερμανία, μήπως βελτιωθεί η κατάστασή τους.

  Όμως ο αδελφός της, παρόλο που θα βρει το φως του, θα χάσει τη ζωή του από λευχαιμία, που προκλήθηκε και αυτή από τα χημικά.

  Το τέλος της ταινίας θα βρει την αδελφή να ταξιδεύει με τον άντρα της και το παιδί τους στο Ιράν. Σίγουρα δεν πρόκειται για μετεγκατάσταση αλλά για μια επίσκεψη στη μητέρα με την οποία προφανώς έχει συμφιλιωθεί.

  Ο Χαταμίκια έχει εμμονή με τον πόλεμο. Έτσι την επόμενη ταινία του «Οι κίτρινες στάχτες» (1994) θα την τοποθετήσει στη Γιουγκοσλαβία που μαίνεται από τον εμφύλιο, ενώ χρόνια αργότερα, με το «Damaskus time» (2018) θα δώσει μια συγκλονιστική περιπέτεια με την προσπάθεια διάσωσης αμάχων και τραυματιών από την Παλμύρα που πολιορκείται από το ISIS.

  Στη «Μυρωδιά του σακακιού του Ιωσήφ» (1995) βλέπουμε την αγωνία των οικογενειών των αγνοουμένων, σε μια πλοκή με ανατροπές.

  Δεν είναι μόνο η αγωνία της οικογένειας ούτε τα σωματικά τραύματα του πολέμου, είναι και τα ψυχολογικά. Στον «Πύργο της Μινού» (1995) βλέπουμε τον ήρωα να μη θέλει να πάει σ’ αυτόν τον πύργο-παρατηρητήριο, όπου έχασαν τη ζωή τους όλοι του οι σύντροφοι. Θα πιεστεί από τη γυναίκα του που μόλις παντρεύτηκαν (πάνε για το ταξίδι του μέλιτος) να τον επισκεφθεί, και οι μνήμες θα τον στοιχειώσουν. Το ίδιο και στο «Νεκρό κύμα» (2001), τα σώματα των νεκρών συντρόφων του στοιχειώνουν ακόμη τον ήρωα και ας έχουν περάσει δέκα χρόνια από τότε.  

  Στο «Glass agency» (1999) βλέπουμε την αδιαφορία της κοινωνίας για τους τραυματισμένους βετεράνους.

  Ο φίλος του πρέπει να ταξιδέψει επειγόντως για το εξωτερικό, ο τραυματισμός του δεν επιδέχεται αναβολή. Ο υπάλληλος του αεροδρομίου τον αντιμετωπίζει με αδιαφορία. Δεν συγκινείται από την κατάσταση του φίλου του. Σε μια έκρηξη οργής θα κρατήσει ομήρους τους επιβάτες που περιμένουν στην αναμονή.

  Η «Κόκκινη κορδέλα» (1999) είναι μια ταινία που ξεχωρίζει. Οι συνέπειες του πολέμου (ερειπωμένο σπίτι, νάρκες, νεκροταφείο τανκς) είναι απλά το φόντο για μια γκροτέσκα υπόθεση, με τις σχέσεις μιας γυναίκας, ιδιοκτήτριας του σπιτιού στο οποίο έχει έλθει να ζήσει, ενός άντρα που του έχει κάνει κατάληψη και ενός αφγανού μετανάστη που έχει βρει και αυτός καταφύγιο εκεί.  

  Το «Χαμηλό υψόμετρο» (2002), η πρώτη ταινία του Χαταμίκια που είδα πριν 13 χρόνια, είναι μια θεότρελη κωμωδία με μια αεροπειρατεία, βασισμένη σε πραγματικό γεγονός. Έχει happy end, όμως ο ιρανός φίλος μου Hoji Fred μου είπε ότι στην πραγματικότητα το τέλος είναι unhappy, ο αεροπειρατής εκτελέστηκε.

  Το «Πορφυρό χρώμα» (2005) ήταν απαγορευμένο για αρκετά χρόνια διότι αναφερόταν σε ένα μυστικό πράκτορα που ερευνούσε τα πολιτικά πιστεύω ενός συμμαθητή του που οι γονείς του ήταν μέλη των «Μουτζαχεντίν του λαού», μιας ριζοσπαστικής αντιπολιτευόμενης οργάνωσης.

  Ο πόλεμος τέλειωσε, αλλά όχι οι επιπτώσεις του. Νάρκες είναι σκορπισμένες παντού. Από μια τέτοια νάρκη τραυματίζεται στο πόδι η Golshifteh Farahani στην ταινία «Στο όνομα του πατέρα» (2006). Στην ταινία αυτή βλέπουμε την μεγάλη αγάπη του πατέρα για την κόρη.

  Έχουν περάσει είκοσι χρόνια από το τέλος του πολέμου, ο Χαταμίκια ασχολείται με την καινούρια του ταινία, την «Πρόσκληση» (2008), με το θέμα της έκτρωσης, σε τέσσερις τυπικές περιπτώσεις.

  Ο «Σωματοφύλακας» (2016) κατηγορείται για ελλιπή προστασία του πολιτικού του οποίου ήταν σωματοφύλακας, και που μια τρομοκρατική επίθεση του στοίχισε τη ζωή. Στο εξής ζητάει να μην είναι πια σωματοφύλακας πολιτικών προσώπων.

  Πολύ ωραία, να προστατεύει τότε έναν πυρηνικό φυσικό.

  Ωραία ατάκα από την ταινία: Οι πολιτικοί είναι εναλλάξιμοι, όχι όμως και οι κορυφαίοι επιστήμονες.

  Ο πυρηνικός επιστήμονας δεν θέλει σωματοφύλακα. Και βρισκόμαστε για μια ακόμη φορά στο μοτίβο «Η αρχική αντιπάθεια μετατρέπεται σε συμπάθεια».

  Το έμαθα με την ευκαιρία που είδα την ταινία: δεν δολοφονούν μόνο πολιτικούς αλλά και πυρηνικούς επιστήμονες. Όμως ιρανούς, και πίσω από τις δολοφονίες τους κρύβεται το Ισραήλ.

  Στην «Έξοδο» (2020), την τελευταία ταινία του Χαταμίκια, βλέπουμε τον αγανακτισμένο βετεράνο μαζί με άλλους χωριανούς να κατευθύνονται με τα τρακτέρ τους στην πρωτεύουσα, στο προεδρικό μέγαρο, να διαμαρτυρηθούν για τα αλατοποιημένα χωράφια τους εξαιτίας του υφάλμυρου νερού ενός φράγματος (κάτι που φοβούνται και οι συμπατριώτες μου γεραπετρίτες, ότι μπορεί να συμβεί με το φράγμα των Μπραμιανών).

Babak Jalali (1978 - )

 

Babak Jalali (1978 - ) 

 

  Ο Babak Jalali είναι ιρανο-βρετανός. Η πρώτη μικρού μήκους ταινία του, «Heydar, an Afghan in Tehran» (2005) ήταν η πτυχιακή του. Ακολούθησαν οι ταινίες «Frontier blues» (2009), «Radio dreams» (2015), «Land» (2018) και «Fremont» (2023).

  Στις ταινίες του διεκτραγωδεί τη μοίρα των Αφγανών μεταναστών και των μειονοτήτων.

Farrokh Ghaffari (1922-2006)

 

Farrokh Ghaffari (1922-2006)

 

  Ο Farrokh Ghaffari υπήρξε ένας από τους δημιουργούς του Νέου Κύματος στον προεπαναστατικό ιρανικό κινηματογράφο (τέλη της δεκαετίας του ’50 και μετά) μαζί με τον Ebrahim Gholestan και τον Fereydoun Rahmena.

  Γεννήθηκε το 1922 στην Τεχεράνη αλλά μεγάλωσε στο Βέλγιο και σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Grenoble στη Γαλλία.

  Ο Farrokh Ghaffari, εκτός από σκηνοθέτης, ήταν και ηθοποιός, κριτικός κινηματογράφου και συγγραφέας. Ίδρυσε την πρώτη Εθνική Ιρανική Εταιρεία Κινηματογράφου που είχε σαν έδρα της στο Μουσείο Μπαστάν όπου διοργάνωνε προβολές ξένων ποιοτικών ταινιών, θέτοντας έτσι τα θεμέλια για τη δημιουργία μη εμπορικών έργων.

  Η πρώτη του ταινία, στην οποία χρησιμοποιεί μεν τα στοιχεία του εμπορικού κινηματογράφου αλλά με μια κοινωνική προβληματική για τη θέση της γυναίκας είναι η «West of the city». Ένας καλός και ένας κακός jahil (μάγκας, λαϊκός τύπος) θα αγωνιστούν για την καρδιά της γυναίκας που δουλεύει σε ένα καφέ. Φυσικά θα την κερδίσει ο καλός, ενώ ο κακός θα καταλήξει στη φυλακή.

  Η «Νύχτα του καμπούρη» είναι μεταφορά στη σύγχρονη εποχή μιας ιστορίας από τις «Χίλιες και μια νύχτες». Αστειευόμενοι δυο μέλη ενός θιάσου οδηγούν στο θάνατο τον καμπούρη. Πρέπει να ξεφορτωθούν το πτώμα του, το οποίο όμως φορτώνονται διαδοχικά κάποια άλλα άτομα, δυο από τους οποίους είναι λαθρέμποροι. Θα καταλήξουν όλοι στα χέρια της αστυνομίας. 

  Το επόμενο διάστημα δούλεψε στην τηλεόραση. Εκτός από τέσσερα ντοκιμαντέρ γύρισε μια ακόμη ταινία, την «The falconet» (1975), μια περιπέτεια.

  Κατά τη διάρκεια μιας επίθεσης σε ένα καραβανσεράι (πανδοχείο σε ερημική περιοχή) κατά την οποία όλοι οι στρατιώτες σκοτώθηκαν, τρεις από τους θαμώνες κατάφεραν να διαφύγουν. Σκορπίζουν, όμως αργότερα συναντιούνται και βοηθούν ο ένας τον άλλο να αντιμετωπίσουν διάφορες δυσκολίες. Θα τους δούμε σε πολλές κωμικές περιπέτειες. Πρωταγωνιστής είναι το Zamburak (ο πρωτότυπος τίτλος της ταινίας), ένα φορητό κανονάκι εκείνης της εποχής, χάρη στο οποίο o χειριστής θα απελευθερώσει από τους στρατιώτες τους φίλους του. Το θησαυρό όμως που είχαν βρει στη σπηλιά του βουνού θα τον κατάσχουν.

  H τελευταία του ταινία έμεινε ατέλειωτη, καθώς μετά την επανάσταση (1979) έφυγε για το Παρίσι όπου εργάστηκε ως κριτικός κινηματογράφου. Πέθανε εκεί, το 2006.