‘Plaasaanvalle: 2017 ‘n pikgitswart jaar’
Steeds meer geweld tegen boeren in Zuid-Afrika
Op vrijdagavond 7 april 2017 rond half negen worden de Nederlandse Peet van Es en en zijn vrouw Arina Prins overvallen op hun boerderij in Zuid-Afrika (George, 2017). Peet ligt ligt op dat moment in bed, omdat hij zich niet zo lekker voelt. Drie gewapende mannen dringen het huis binnen en binden Ariane vast. Ook Van Es wordt in de slaapkamer verrast. Vijf uur lang wordt de boer gemarteld en dat kost hem uiteindelijk het leven. Zijn vrouw overleeft de roofoverval wel.
Deze overval staat niet op zichzelf. Er zijn tal van andere gevallen bekend waarbij blanke boeren op gewelddadige wijze worden overvallen en gedood. Zo zijn er volgens de boerenvakbond South African Agricultural Union (2003) sinds 1998 al bijna 2000 blanken gedood bij aanvallen op boerderijen.
In 2016 en 2017 zijn er inmiddels al 74 moorden gepleegd op blanke boeren en werden de boeren 357 keer aangevallen (Venter, 2017). Uit recent onderzoek (Claasen, 2017) blijkt dat de afgelopen jaren het aantal overvallen en moorden enorm is toegenomen.
Vele binnenlandse en buitenlandse media hebben bericht gedaan over het toegenomen geweld tegen blanke boeren in Zuid-Afrika. In deze analyse wil ik graag de berichtgeving van Brandpunt en het Algemeen Dagblad behandelen. Daarnaast wil ik ook twee buitenlandse media uitlichten, namelijk de Afrikaanse nieuwswebsite Netwerk24 en de Afrikaanse krant Die Morgen.
Voorgeschiedenis
Zuid-Afrika ligt op de zuidpunt van Afrika. Het land kent een ingewikkelde geschiedenis. Om de relatie tussen Nederland en Zuid-Afrika te snappen, is het belangrijk deze geschiedenis te kennen. In 1652 stichtten Nederlandse kolonisten de Nederlandse Kaapkolonie bij de Kaap de Goede Hoop (Ross, 2002). Nederlands is daarom tot in de twintigste eeuw gebruikt als cultuurtaal van de Afrikaners.
Ook Groot-Brittannië heeft invloed gehad in Zuid-Afrika. De Britten kwamen in 1795 naar Zuid-Afrika en namen de macht over. Het nieuwe Britse gezag was alleen niet succesvol. Zo mislukte een poging om het gebied Engelstalig te maken en bleken de Britten zich niet te kunnen vestigen op het gevaarlijke platteland (Ross, 2002).
Zeventig procent van de Afrikaanse bevolking kreeg zeven procent van de beschikbare grond.
Eind 1800 werden er rijke diamantmijnen en goudaders ontdekt. Deze ontdekking brachten rijkdom en nieuwe kolonisten naar het land en de lokale bevolking werd verder onderworpen aan het Britse gezag. Er volgde een reeks Boerenoorlogen, waarbij de boeren vochten tegen de Britten.
Uiteindelijk werd op 31 mei 1902 vrede gesloten met de Britten. Acht jaar later werd de Unie van Zuid-Afrika opgericht. De blanken bleven aan de macht en kregen ook de meeste grond. Zo bepaalde de Land Act uit 1913 dat zeventig procent van de Afrikaanse bevolking op zeven procent van de beschikbare grond moest leven.
Onder de naam apartheid werden later nog meer rechten ontnomen aan mensen van gemengd ras. De kleurlingen verloren bijvoorbeeld hun stemrecht en zwarten moesten speciale interne paspoorten bij zich hebben wanneer ze zich in blanke gebieden bevonden. Er volgden vele opstanden. Uiteindelijk werden in 1990 alle discriminatiewetten afgeschaft, mede dankzij de acties van het Afrikaans Nationaal Congres en daarbij in het bijzonder Nelson Mandela.
Met de afschaffing van de apartheid waren de problemen in Zuid-Afrika niet opgelost. Nog steeds heerst er een grote ontevredenheid onder grote delen van de bevolking. Onder de zwarte bevolking groeit de werkloosheid, terwijl de blanken en de nieuwe zwarte elite steeds rijker worden (Van der Ziel, 2004). Met de afschaffing van de apartheid is de ongelijkheid toegenomen. Ook worden sinds de afschaffing van de apartheid steeds vaker boerderijen belaagd.
Iedereen in de regering is corrupt.
Volgens Afrikaliefhebber Jan Westhuis wordt de situatie in Zuid-Afrika alleen maar slechter. Elk jaar vertrekt hij voor drie maanden naar vrienden in Afrika. Hij heeft het land de afgelopen tientallen jaren zien veranderen. “De Afrikanen geven zelf ook toe dat het onder de blanke overheersing beter was dan nu.”
De criminaliteit is volgens Westhuis alleen maar meer geworden. “Ik wil er niet wonen, het is corrupt,” vertelt Westhuis. “Iedereen in de regering is corrupt. De politie doet niets. Wanneer je als blanke een kilometer te hard rijdt, krijg je direct een bekeuring. Terwijl een zwarte bestuurder makkelijk tien kilometer te hard kan rijden zonder bekeurd te worden. Waarom niet? Er is niks te halen.”
Nederlandse media
Er is weinig te vinden over Zuid-Afrika in de Nederlandse media. Dit terwijl Nederland en Zuid-Afrika sterke banden kennen. De taal in de vroege kolonie van Nederland vertoont grote overeenkomsten met het Nederlands en ook zijn er veel familiebanden. Een boerderijmoord die wel aandacht kreeg in de Nederlandse media was de moord op Peet van Es in het voorjaar van 2017 (Vermeulen, 2017).
In een uitzending van Brandpunt (2017) gaat een oude vriend van Peet van Es langs op de boerderij en ontmoet ook Arina Prins. Op emotionele wijze verteld Arina hoe de bizarre moord plaatsvond. Ook wordt duidelijk dat zij zeer twijfelt aan de onderzoekskwaliteiten van de lokale politie.
Brandpunt interviewt daarna ook een woordvoerder van de lokale politie. De politie beweert dat zij alles op alles zetten om de moord te onderzoeken, maar dat zij hierin zijn tegengewerkt door Arina en de huisvriend die tijdens de moord ook aanwezig was. Arina ontkent dit weer. Uiteindelijk wordt de waarheid niet aan het licht gebracht.
Caspar Naber (2017) beschrijft in het Algemeen Dagblad ook de moord en de nasleep van de moord op Van Es. In het artikel wordt onder andere dezelfde woordvoerder van de politie geciteerd: “De vrouw van het slachtoffer verkeert in shock en kan wellicht vandaag gehoord worden. Hetzelfde geldt voor de huisvriend. Ik kan u verzekeren dat we bovenop de zaak zitten.”
Toch wordt er wel getwijfeld aan de kwaliteiten van de Afrikaanse politie in hetzelfde artikel. Zo eindigt het artikel met de volgende quote van Arine Prins: “Ze hebben alles van waarde meegenomen, ik heb helemaal niets meer. Gelukkig hebben we hier veel lieve vrienden die ons helpen, maar de politie doet helemaal niets, zegt ook niets te kunnen doen. Dit soort dingen schijnt normaal te zijn. Ik hoop in contact te komen met de ambassade, wellicht kunnen zij ons helpen.”
Gelukkig hebben we hier heel veel lieve vrienden die ons helpen, maar de politie doet niets.
Het verhaal van Peet van Es wordt in zowel de productie van Brandpunt als in het artikel van Algemeen Dagblad verteld vanuit het oogpunt van de blanke Nederlandse boer. Zo laat Brandpunt vooral Arine Prins aan het woord om het verhaal te vertellen. Opvallend is dat beide media wel benoemen dat de boer wel ‘blank’ is, maar dat er niet gerept wordt over de huidskleur van de daders.
Afrikaanse media
Jan Westhuis is verbaasd dat de Nederlandse media zo weinig aandacht besteden aan de erfaanvallen in Zuid-Afrika. Veel moorden worden niet door de Nederlandse media opgepikt. Een publicatie over een groot protest door blanke boeren in Zuid-Afrika op maandag 30 oktober 2017 was alleen te vinden in het Reformatorisch Dagblad (2017) en via een berichtje op de website van de NOS.
Daarom haalt Westhuis de meeste berichten uit de Zuid-Afrikaanse media. “Die brengen het meeste nieuws wel.” Zo zijn er op de Afrikaanse nieuwswebsite Netwerk24 verschillende berichten over de ‘plaasmoorde’ te vinden. Louw-Carstens (2017) schrijft in een artikel dat Zuid-Afrika een moeilijke tijd met zinloze moorden meemaakt. In het artikel is te lezen dat de 57-jarige boer Willie Barnard is vermoord.
Op de nieuwswebsite zijn tientallen artikelen te vinden van moorden op boeren. Opvallend in deze artikelen is dat het woord ‘blank’ of ‘wit’ niet wordt genoemd, maar dat er wordt gesproken van ‘boeren’. Gert Van Der Westhuizen (2017) beargumenteert in een artikel op Netwerk24 dat de problemen ook helemaal niet alleen de blanke boeren betreft. “De problemen moeten worden gezocht in de slechte wet en ordehandhaving, niet in een politieke of andere reden.”
Als je honger hebt ga je toch niet iemand urenlang martelen en vervolgens doden?
In het artikel wordt Kobus Visser geciteerd. Hij is directeur van Agri SA, de belangenvereniging voor boeren in Zuid-Afrika. Visser vertelt dat boeren wereldwijd een makkelijk doelwit zijn voor criminelen. Denk aan het stelen van vee en gereedschappen, illegale jacht en vandalisme. Het grote verschil in Zuid-Afrika is het geweld wat ermee gepaard gaat. “Als je honger hebt ga je toch niet iemand urenlang martelen en vervolgens doden?”
Het is moeilijk deze vraag te beantwoorden volgens Visser. “Misschien is het omdat de boerderijen zo in de verlatenheid liggen, de buren zijn ver weg. Het duurt erg lang voordat de politie er is en soms komen ze helemaal niet opdagen. Criminelen hebben alle tijd van de wereld.” En het zijn niet alleen blanken waarop ze het hebben gemunt.
Get Marc Olde Kalter’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
“Volgens cijfers van de Vrijstaat Landbou was 35% van de recente slachtoffers zwarte medewerkers of boeren,” vertelt Visser. “Het gaat niet om ras, het is geen zwart-wit ding. Zuid-Afrika is een gewelddadig land geworden met slechte leiderschap. Als mensen zien dat hun leider misdadige dingen doet en er wordt niets tegen gedaan, dan krijg je totale verval.”
Oplossingen
Een oplossing voor de problemen in Zuid-Afrika is niet zo makkelijk volgens Jan Westhuis. Door al zijn reizen naar Zuid-Afrika heeft hij al vele boeren ontmoet. “Er zijn wel boeren die nog een Nederlands paspoort hebben. Maar ze wonen daar al generaties lang, samen met kinderen en kleinkinderen en sommige familieleden hebben geen tweede paspoort. Het is dan niet zo makkelijk om weg te gaan. Daarnaast denken ze zich wel te kunnen beschermen met honden en wapens.”
Voor de kleine groep die weg kan: ga weg.
In de Zuid-Afrikaanse krant Die Burger vat Jacques Uys (2017) de problemen van de boeren in Zuid-Afrika duidelijks samen. “De schokkende golf van moorden op boeren, de hoge criminaliteitscijfers en de financiële problemen dwingen ons tot nadenken. Sinds ik een decennium geleden het boek The State of Africa van Martin Meredith had gelezen — een angstaanjagende beschrijving van het verval van Afrika nadat het onafhankelijk was geworden — kwam ik tot de conclusie dat het lot van Zuid-Afrika ook bepaald is. Het enigste waarover ik me verbaas, is dat het zo langzaam gaat. Daarvoor dank aan de pers en de rechtsstaat. De oplossing? Ga weg. De getallen zijn overweldigend. Voor de kleine groep die weg kan: ga weg. Helaas is dit voor de meeste Zuid-Afrikaners niet mogelijk. Dit omdat de regering in 1994 geen afspraken heeft gemaakt over opvang van blanken in Westerse landen. De andere oplossing? Sticht samen een eigen staatje binnen het land. Is dat niet de blanken voortrekken? Voortrekken ten opzichte van wie? De Zuid-Afrikaners? Voor iemand die met een West-Europese afkomst in Zuid-Afrika woont, is het alsof de geschiedenis de loterij heeft verloren. Een vriend vertelde me: In Zuid-Afrika voel je je nooit echt veilig.”
Opinie
Uit de nieuwsanalyses van de Afrikaanse en Nederlandse media blijkt dat ieder medium weer op een andere manier naar het conflict in Zuid-Afrika kijkt. De journalisten op de redacties zijn immers ook mensen die zelf wel of juist niet middenin het conflict leven. Daarnaast verwacht het publiek van een journalist een bepaalde kijk of manier van schrijven van een lokaal medium.
Een simpel voorbeeld: in Zuid-Afrikaanse media staat er regelmatig onderaan een bericht over een ‘plaasmoord’ de oproep om uit te kijken naar een bepaalde auto of persoon. Zo een oproep lees je niet terug in het Algemeen Dagblad. Dit is natuurlijk logisch, want het Algemeen Dagblad heeft een totaal ander lezerspubliek, waarvan er weinig in Zuid-Afrika zullen wonen.
Toch zegt dit iets over de schrijfwijze van journalisten. Je leest in een lokaal medium waarschijnlijk minder snel kritische berichten over de lokale politie dan in een internationaal medium.
Een verhaal is goed voor de krant of tv wanneer er mensenleed in zit.
Er is kritiek op Nederlandse media, omdat deze volgens sommige mensen te weinig bericht over Zuid-Afrika. Dit vindt ik een moeilijk punt. Aan de ene kant geef ik ze groot gelijk. Zuid-Afrika heeft sterke banden met Nederland en er wordt daar gemiddeld elke maand een boer vermoord.
Waarom lees je daar zo weinig over? Aan de andere kant is het ook weer logisch. De blanke boeren in Zuid-Afrika hebben meestal geen directe (familie)band met Nederland. Daarnaast wordt Zuid-Afrika als een ontwikkelingsland gezien, dat toch al veel criminaliteit en geweld kent. Het komt voor de mensen daardoor minder dichtbij.
Zelf ben ik er achter gekomen dat er bij een nieuwsbericht over een conflict heel wat meer komt kijken dan bij een binnenlands nieuwtje. Het is ontzettend belangrijk om goede research te doen. Als professional kun je niet aanAkomen met enkele uitgetikte ‘interviews’. Iedereen heeft een mening over een conflict en het is onmogelijk om iedere mening op te schrijven.
Wel is het mogelijk om een conflict in een artikel op verschillende manieren te belichten. Bijvoorbeeld Brandpunt of het AD hadden ook een zwarte inwoner of boer aan het woord kunnen laten. Hoe ervaren zij de aanvallen? Waarom gebeurt dit volgens hen, wat zijn de motieven van de daders?
Een verhaal is goed voor de krant of tv wanneer er mensenleed in zit, wanneer mensen geraakt worden. Zo ook met het verhaal van Peet van Es. Het leest goed weg en de uitzending blijft boeien. Toch krijgt het publiek daardoor maar een beperkt inkijkje in het conflict. Er wordt niet gesproken over de enorme corruptie binnen de regering in Afrika.
De slechte leefomstandigheden van de zwarte Afrikaners worden niet benoemd, terwijl dit ook een grote invloed heeft op de problemen in Afrika. Ik denk dat het soms beter is om de kijkcijfers of het aantal abonnees te vergeten en je te richten op een goed journalistiek verantwoord verhaal. Daar wil ik mij als professional voor inzetten.
Literatuurlijst
‘t Hof, G. van. (2017, 10 april). Moord op Nederlandse boer volgende in reeks ‘plaasmoorde’. Geraadpleegd van https://www.ad.nl/buitenland/moord-op-nederlandse-boer-volgende-in-reeks-plaasmoorde~a833d8b5/
Brandpunt. (2017, 25 april). Bizarre moord op Nederlander Peet van Es en de Slag om Mosul [Video]. Geraadpleegd van https://www.npo.nl/brandpunt/25-04-2017/KN_1689766
Claasen, L. (2017). Farm Attacks And Farm Murders in South Africa. Geraadpleegd van https://www.afriforum.co.za/wp-content/uploads/Report-Farm-attacks-and-farm-murders-in-South-Africa.pdf
Deuze, M. (2014, 27 december). Journalistiek is speelveld van de gegoede klasse. Geraadpleegd van https://www.nrc.nl/nieuws/2014/12/27/journalistiek-is-speelveld-van-de-gegoede-klasse-1445076-a769642
George, L. (2017, 9 april). Plaasaanval: Nederlander sterf. Geraadpleegd van https://www.netwerk24.com/Nuus/Misdaad/plaasaanval-nederlander-sterf-20170408
Louw-Carstens, M. (2017, 2 november). Plaasmoorde: ‘Dis n kritieke tyd’. Geraadpleegd van https://www.netwerk24.com/Nuus/Algemeen/plaasmoorde-dis-n-kritieke-tyd-20171102
Naber, C. (2017, 11 april). Politie Zuid-Afrika: vermoorde Nederlander eenmaal gestoken. Geraadpleegd van https://www.ad.nl/buitenland/politie-zuid-afrika-vermoorde-nederlander-eenmaal-gestoken~a311225d/
Reformatorisch Dagblad. (2017, 31 oktober). Protest blanke boeren om „plaasmoorde”. Geraadpleegd van https://www.rd.nl/vandaag/buitenland/protest-blanke-boeren-om-plaasmoorde-1.1441556
Ross, R. (2002). Zuid-Afrika: Een Geschiedenis. Amsterdam, Nederland: De Arbeiderspers.
South African Agricultural Union. (2003). Committee of Inquiry into Farm Attacks. Geraadpleegd van https://africacheck.org/wp-content/uploads/2013/11/Final-Report-Committee-of-Inquiry-Farm-Attacks-July-2003.pdf#page=29
Uys, J. (2017, 1 november). Is dit wat bevoorregting beteken? Geraadpleegd van https://www.netwerk24.com/Stemme/MyStem/is-dit-wat-bevoorregting-beteken-20171031
Venter, N. (2017, 26 april). Plaasaanvalle en plaasmoorde in Suid-Afrika: Statistiek dui op drastiese toename in plaasmoorde. Geraadpleegd van https://www.afriforum.co.za/plaasaanvalle-en-plaasmoorde-suid-afrika-statistiek-dui-op-drastiese-toename-plaasmoorde/
Vermeulen, B. (2017, 10 april). Boer Van Es werd vermoord, maar niet om zijn land. Geraadpleegd van https://www.nrc.nl/nieuws/2017/04/10/boer-piet-van-es-werd-niet-om-zijn-land-vermoord-8055056-a1553986
Verschuren, E. (2017, 10 april). ‘Nederlandse boer komt om bij roofoverval in Zuid-Afrika’. Geraadpleegd van https://www.nrc.nl/nieuws/2017/04/10/nederlandse-boer-in-zuid-afrika-doodgestoken-bij-roofoverval-a1553950
Wilkinson, K. (2017, 8 mei). FACTSHEET: Statistics on farm attacks & murders in SA. Geraadpleegd op 11 oktober 2017, van https://africacheck.org/factsheets/factsheet-statistics-farm-attacks-murders-sa/
Ziel, A. van der. (2004, 28 januari). De nieuwe apartheid. Geraadpleegd van https://www.trouw.nl/home/de-nieuwe-apartheid~a9a6cffe/
Zwaan, I. de. (2017, 10 april). Aantal moorden op blanke boeren stijgt: over het waarom is Zuid-Afrika verdeeld. Geraadpleegd van https://www.volkskrant.nl/buitenland/aantal-moorden-op-blanke-boeren-stijgt-over-het-waarom-is-zuid-afrika-verdeeld~a4485259/
