Web3 as Stakeholder Capitalism
เพื่อนๆเคยสงสัยไหมครับ ว่ามันอะไรกันนักหนากับคำว่า ‘web3’ ??, ที่เราเริ่มเห็นคำนี้บ่อยมากขึ้นเรื่อยๆตั้งแต่ปลายปี 2020, ทำไมคำนี้เต็มไปหมดเลย อะไรๆก็ web3.. มันเป็นแค่กระแสจาก bullrun ของ crypto asset หรือเปล่า? แถมเป็น buzzword ที่ไม่แพ้คำว่า NFT หรือ Metaverse เลย ซ้ำยังมักถูกใช้คู่กันอีก — อืม จริงๆแล้ว #มันมีเหตุผลอยู่นะครับ เพราะสิ่งนี้คือโครงสร้างแนวคิดพื้นฐาน ที่จะทำให้เกิดการเติบโตที่ยั่งยืนอย่างแท้จริงทางเศรษฐกิจและสังคม อันเป็น theme ที่ศาสตราจารย์ Klaus Schwab เน้นย้ำเป็นอย่างมากตลอดทุกส่วนของหนังสือเล่มนี้ครับ
มาดูกันเลยครับ โดยส่วนแรกพูดถึงปัญหาของวิธีการโตทางเศรษฐกิจปัจจุบัน ที่อยู่บนฐานที่ไม่แข็งแรง ไปต่อได้ยาก ส่งผลเสียมากกว่าผลได้ในระยะยาว — เริ่มต้นด้วยปัญหาช่องโหว่ของ measure ยอดนิยมสำหรับการพัฒนาขนาดเศรษฐกิจอย่าง GDP ที่สะท้อนการเติบโตทางการบริโภค #แต่ไม่ได้สะท้อนคุณภาพชีวิต (well being) ของผู้คน ไม่ได้บอกผลกระทบทางมลพิษและพฤติกรรมการใช้ทรัพยากร ที่ต่อมาทำให้เกิดการละเลยองค์ประกอบสำคัญในการพัฒนาต่อไปอย่างยั่งยืนเมื่อถึงจุดๆหนึ่ง, แม้ผู้ที่ริเริ่มนำเสนอแนวคิด GDP อย่าง Simon Kuznets (Nobel Prize 1971 winner) เองก็ได้เคยกล่าวไว้ว่า measure นี่มีปัญหา เป็นเครื่องมือสำหรับการวางนโยบายทางเศรษฐกิจที่แย่.. เส้นโค้ง kuznets ที่อธิบายว่ายิ่งเทคโนโลยีพัฒนา ความเหลื่อมล้ำยิ่งต่ำ (ที่ผิวเผินแล้วก็น่าจะเป็นอย่างนั้น ในความคิดของใครหลายๆคน) ก็ถูกพิสูจน์ว่าไม่จริงในภายหลังด้วยครับ
ชัดที่สุดจากการคำนวณนับตั้งแต่ช่วง 1950 — ราวๆเกือบ 2000 ที่การเติบโตของประชากรโลกเกือบคงที่อยู่ที่ร้อยละ 1.5 ต่อปี (world GDP ต่อปีลดลงตั้งแต่ 1964, ที่ราวๆ 6.6% ต่อปี, และเราไม่เคยทำ new all time high เลยจนปัจจุบันครับ (55 เศร้าา) แถมยังมีทีท่าว่าจะลดลงเรื่อยๆด้วย) ซึ่งนี่ความหมายว่าคนส่วนมากในโลกกำลังเจอกับการเติบโตทางศก.ที่แทบไม่ต่างจากศูนย์ หรือแม้กระทั่งติดลบ (เนื่องจากระบบ GDP weighted ด้วย total amount ที่อาจหลักๆมาจากกลุ่มประเทศชั้นนำเท่านั้น, กล่าวคือค่า/ตัวเลขที่เล็กน้อยของประเทศที่ด้อยการพัฒนาจะถูกเลือนไป) นอกจากนี้ ตัวเลขจากการบริโภคในสมการการคำนวณ GPD ยังมีน้ำหนักจากหนี้คุณภาพต่าเพิ่มขึ้นมาเรื่อยๆด้วย จากการให้กู้ยืมดอกเบื้อต่ำเป็นแรงจูงใจ, ที่มีนโยบายทางเศรษฐกิจที่มีโลกตะวันตกเป็นผู้นำ (ตั้งแต่ 2009, USA เพิ่งเริ่มกลับมาขึ้นดอกเบี้ยจริงๆจังๆราวปี 2017 ครับ), และ culture ที่มีเฉดของ consumerism อันปฏิเสธไม่ได้ว่าเป็นสิ่งที่ติดคู่มาด้วยกัน
เมื่อมีการลงทุนภาคเอกชนและการใช้จ่ายของภาครัฐที่มากขึ้น (จากการที่ดอกเบี้ยต่ำ) ความเสี่ยงของระยะเวลาการชำระคืน, ที่ทำให้เกิดช่องว่างของงบประมาณสำหรับภาระอื่นๆของรัฐฯ เช่นต้นทุนการใช้จ่ายของเงินบำนาญ การดูแลสุขภาพ สาธารณูปโภคพื้นฐาน ฯลฯ, ก็มากขึ้น (ยิ่งบานปลายไปใหญ่ หากมีเรื่องที่ต้องใช้ ‘helicopter money’; คือส่วนฉุกเฉินในแง่ liquidity easing, เช่นเช็คเงินบรรเทาช่วงโควิดเป็นต้นครับ, แถมหนี้เหล่านี้ยังเป็นหนี้คุณภาพต่ำอย่างในข้อก่อนหน้าด้วย ยากที่จะได้คืนกลับมาครับ เพราะส่วนมากมักไม่เป็นไปเพื่อการลงทุน) ซึ่งเมื่อคาราคาซังหรือมีส่วนต่างตรงนี้เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ปัญหาที่จะพบได้แน่ๆต่อมาคือการเกิดการสร้างหนี้ ที่ถัดมาอีกจะทำให้เกิด default risk ที่ท้ายสุดจะนำไปสูการไม่เติบโตทางเศรษฐกิจในประเทศครับ
ต่อมาเรามายังพบกับปัญหาความไม่เท่าเทียมที่รุนแรงขึ้นเรื่อยๆ; ความไม่เท่าเทียมทางรายได้นั้น (ที่หลักๆเกิดจากการพยายาม maximise productivity หรือ outcome ของกลุ่มนายทุน ที่ประกอบกับรัฐบาลที่ไม่มีประสิทธิภาพ (ถูกซื้อด้วย bribery และไม่มีการออกนโยบายควบคุมการผูกขาดหรือการปกป้อง/ช่วยเหลือแรงงานอย่างเข้มแข็ง)) ก่อให้เกิดกำลังการซื้อที่แท้จริงลดลงของคนกลุ่มฐานพีระมิด เมื่อกำลังการซื้อที่แท้จริงลดลง ความมั่งคั่งจากการออม การลงทุน และเงินเก็บฉุกเฉินก็น้อยลงตาม ภาระในการแบกรับค่าใช้จ่ายทางการศึกษา (หรือค่าใช้จ่ายในการเพิ่มทักษะ เพิ่มการเรียนรู้), ทั้งตนเองและครอบครัว, และการดูแลสุขภาพก็ได้รับผลกระทบ (อย่างกรณีของโควิดก็ชัดครับ) ซึ่งท้ายสุดเม็ดเงินจึงตกไปอยู่กับการใช้จ่ายที่ไม่ก่อให้เกิด productivity ในภาพรวม (ไม่ได้บอกว่าความเท่าเทียมจะหายไป แต่ก็ต้องหาโมเดลที่พยายามลดแกป ไม่ใช่โมเดลที่ทำให้มันถ่างขึ้นเรื่อยๆ)
ผลกระทบทางแวดล้อมเองก็เป็นอีกส่วนหนึ่งที่คาดเดาได้ไม่ยาก ผลจากการพยายาม exhaust ทรัพยากรธรรมชาตออกมาในปรากฏการณ์ของมลพิษ การสูญเสียความหลากหลายทางธรรมชาติ การสูญพันธของสัตว์และระบบนิเวศ เกิดความเครียดน้ำ ปัญหาไมโครพลาสติก ฯลฯ สิ่งเหล่านี้จะย้อนกลับมาทำลาย productivity และ well being ของเราในท้ายที่สุดครับ (แม้ความเหลื่อมล้ำยังทำให้ปัญหาส่วนนี้รุนแรงขึ้นด้วย ถ้าความมั่นคงทางปากท้องยังไม่มี ความกังวลเรื่องสภาพแวดล้อมก็คงไม่ใช่เรื่องที่เราสนใจไปโดยปริยาย)
มาถึงตรงนี้ ถ้าใครเคยอ่าน Changing World Order ของ Ray Dalio จะเห็นภาพการเกิดผลกระทบอย่างเป็นทอดๆได้มากเลยครับ เรียกได้ว่าจะเป็นจุดเริ่มต้นของช่วง ‘the decline’ ได้เลย.. แอดฯคิดว่าใจความสำคัญของทุนนิยมผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย (stakeholder capitalism) ไม่ใช่การพยายามจะหยุด cycle ความเป็นไปในภาพรวมของ evolution ทางอารยธรรมมนุษย์นะ แต่มองมันเป็นองค์ประกอบสำหรับทิศทางที่สำคัญ ที่ช่วยยืดผลกระทบต่อเราทุกคนออกไปได้ครับ รวมทั้งระดับความรุนแรง/ยากลำบากจากผลกระทบเหล่านั้นด้วย ซึ่งขณะเดียวกัน ก็จะเป็นการเปิดช่องว่างให้เราอยู่ในสถานะที่เอื้อต่อการพัฒนายิ่งๆขึ้นไปอีกได้ด้วยครับ
ทั้งหมดนี้เราจะเริ่มเห็นได้แล้วว่า แม้สังคมและเทคโนโลยีจะก้าวหน้าแค่ไหน เกิด growth ทางเศรฐกิจขนาดไหน แต่ well being ของทุกคนกลับไม่ไปทิศทางเดียวกัน (ทั้งที่เราคิดว่ามันควรจะเป็นแบบนั้นนี่??) อย่างที่เราเห็นได้ในปัจจุบัน — เพราะงั้นสาเหตุที่แท้จริงคืออะไร?? ครับ, สิ่งนั้นคือ การสนใจแต่ผลประโยชน์ของตนเอง การวิ่งไล่ตามผลกำไรโดยไม่คำนึงถึงผลประโยชน์ของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียอื่นๆนั้นเอง กล่าวคือการยืนอยู่บนโมเดลที่ไม่เข้าใจว่าความสำเร็จของแต่ละฝ่ายขึ้นอยู่กับการเชื่อมโยงและปฏิสัมพันธกับฝ่ายอื่นๆ
Get THJPEGHOLDER’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
ต่อมากรณีศึกษาของ globalisation (เริ่มช่วงกลางศตวรรษที่ 19), ให้เห็นภาพหน่อยก็ในช่วงแรกของการเกิดขึ้น (ซึ่งก็ยังเป็นจริง ณ ปัจจุบัน เพียงแค่ในรูปแบบที่ซับซ้อนและละเอียดขึ้น), ที่นำมาซึ่งความหลากหลายทางการค้า ความก้าวหน้าทางการเงิน การพัฒนาเทคโนโลยี ที่ดูเหมือนจะเป็นประโยชนกับทุกฝ่าย แต่ความจริงแล้ว กลับมีฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเสมอที่ได้ผลประโยชน์มหาศาล และฝ่ายที่ไม่ใช่, แม้จะได้ประโยชนอยู่บ้าง, ต้องพบกับผลกระทบด้านลบ, เมื่อ weighted แล้วในหลายๆกรณี, ที่รุนแรง และส่งต่อความบอบช้ำอย่างยาวนานในระยะเวลาต่อมา — เห็นได้จากตัวอย่างของการมาถึงอินโดฯของกลุ่มโปรตุเกส (หรือมองอีกตัวอย่างในกรณีของการพบผู้มาเยือนของอินเดียนแดงหรือชาวแอชแทคก็ได้ครับ) ที่ก่อให้เกิด enslavement, massacre รวมถึงการเข้ายึดครอง ที่ต่อมานำมาซึ่งการ abuse ทรัพยากรต่างๆ การเอารัดเอาเปรียบประเทศนั้น อย่างหลายประเทศในกลุ่มบ้านเราก็ติดหล่มการด้อยพัฒนาอยู่นาน กว่าจะเริ่มลืมตาอ้าปาก เมื่อเทียบกับประเทศทรงอำนาจเหล่านั้น — เราอาจพูดอีกนัยหนึ่งได้ว่าการแลกเปลี่ยนระดับโลกนี้ปราศจากการยินยอม ทำให้แท้จริงแล้วดูเหมือนเป็นการค้าอย่างบังคับกลายๆของประเทศมหาอำนาจกับอาณานิคมใต้การปกครองมากกว่า หรือแม้ในยุโรปเองก็พบปัญหาการลุกฮือที่เกิดจากการไม่ยอมถูกเอาเปรียบอีกต่อไป เริ่มมีคนอย่าง marx แสดงให้เห็นความลักลั่นนี้ พอบานปลายเรื่อยๆ การไม่แยแสความไม่เท่าเทียมนี้ก็เป็นต้นเหตุให้เกิดการแตกแยกที่ไม่ค่อยจะดีนักอย่างชัดเจนของระบบการปกครอง (คอมมิวนิสและทุนนิยม อย่างที่เราเข้าใจเป็นภาพของรัสเซียกับยุโรปตะวันตกนั่นแหละครับ) ที่ต่อมายังเป็นส่วนนึงของการเกิดสงครามโลกครั้งที่ 2
อย่างไรก็ตาม การอธิบายเช่นนี้ไม่ได้มีการสื่อไปในทางเดียวว่า globalisation มีปัญหาโดยตัวมันเอง แต่ประเด็นคือ approach มากกว่าครับ กล่าวคือยังมีความเป็นไปได้ในการที่จะ mitigate หรือลดระดับความรุนแรงของผลกระทบดังกล่าว ซ้ำยังสนับสนุนการโตอย่างยั่งยืนกว่าด้วย
อาจเห็นภาพได้ชัดขึ้นหากพูดถึงสโคป ณ ปัจจุบันที่มีการเข้ามาของเทคโนโลยี, อย่างที่กล่าวไป หากเรา/บริษัท/รัฐ ยังอยู่กับการเป็นส่วนหนึ่งของโลกใบนี้ด้วยชุดความคิดแบบเดิมๆ ไม่นึกถึงผู้อื่น, นั่นเท่ากับว่าผลกระทบที่อยู่ในกรอบของการเอารัดเอาเปรียบหรือการ ‘ดูด’ productivity ก็จะมากขึ้นด้วย (แล้วท้ายสุดก็เกิดปัญหารากฐานของสังคมไม่แข็งแรง อย่างที่ผมได้อธิบายคร่าวๆไปด้านบนครับ); เนื่องจาก borderlessness ของเทคโนโลยีทำให้เกิดการไหลเวียนของแรงงานและเม็ดเงินได้ง่ายขึ้น ตัวอย่างในกรณีของภาคการผลิต ที่พอถึงจุดหนึ่งผู้ประกอบกิจการก็จะย้ายการผลิตไปภาคที่แรงงานต่ำกว่า นอกจากการดูด productivity แล้ว ก็ยังเป็นการทิ้งเรื่องการว่างงาน (การว่างงาน promote การเพิ่มหนี้สิน การก่ออาชญากรรม ภาครัฐมีค่าใช้จ่ายมากขึ้น/แต่รายได้กลับลดลง การไหลเวียนของเงิน ณ พื้นที่นั้นๆน้อยลง และการเติบโตทางเศรษฐกิจลดลง ฯลฯ) ให้กับพื้นที่ก่อนหน้านั้นด้วย — ส่วนนี้เราสามารถอธิบายเพิ่มเติมได้จาก ‘เส้นโค้งช้าง’ (elephant curve) ที่แสดงถึงความไม่เท่าเทียม ที่พบว่ากลุุ่มใน percentile แรกๆ ที่มักเป็นชนชั้นกลางในประเทศด้อย/กำลังพัฒนา มีการเติบโตรายได้ขึ้นสูงมาก ขณะที่กลุ่มกลาง จนไปถึงค่อนไปทางขวาแทบไม่มีการเติบโตทางรายได้ หรือมีในเรทที่ต่ำมากครับ ดังนั้นทั้งหมดนี้ต้องการการเข้ามาดูแลอย่างตรงไปตรงมาของรัฐครับ (ซ้ำแล้วในท้ายสุดกลุ่ม percentile ช่วงแรกดังกล่าวก็จะไปกองอยู่กลุ่มที่มีปัญหามากขึ้นอยู่ดี)
อีกตัวอย่างนึงในแง่มุมเดียวกัน ที่เพื่อนๆอาจจะคุ้นเคยกันเป็นอย่างดี (ฮ่า) คือการไม่เห็นแก่ผู้คนในสังคม/ประเทศครับ ผ่านนโยบายที่ไม่เป็นธรรมและเอื้อแก่การผูดขาด การไม่เห็นความสำคัญของการเติบโตในระยะยาว, ถ้าจะให้เข้ากับบริบท ณ ปัจจุบัน, ที่ให้ผลลัพธ์เป็นการไหลออกของเงิน ชัดที่สุดคือ DeFi; เวลาเพื่อนๆ interact บน dapp เหล่านั้นนี้, สมมุติอิงเป็น Uniswap/Opensea, สุดท้ายรายได้จาก fee ไปตกอยู่ที่ใครครับ โดยมากแล้วว่าง่ายๆคร่าวๆก็คงไม่พ้นคนอเมริกา ที่สุดท้ายเงินก็ไหลออกนอกประเทศ กรณีของ Binance ก็ไม่ต่าง หากมองดีๆ เหตุผลที่คนใช้ Binance หลักๆเพราะ volume และ listed pairs ใช่ไหมครับ ก็ต้องมองต่อว่า ที่คนย้ายออกไปใช้เพราะ exchange ในประเทศไม่มีประสิทธิภาพพอ (ไม่ว่าจะด้วยเหตุผลอะไรก็ตาม) ซึ่งการไม่มีประสิทธิภาพใดๆดังกล่าวนั้น ก็จะมาผลลัพธ์บางอย่างจากผู้คนในประเภทนั้น ไม่ว่าจะนโยบาย หรือความสามารถ — โอเค แล้วยังไงต่อ ทำไมนโยบายถึงไม่มีคุณภาพ?? ทำไมถึงไม่มีการ promote สิ่งเหล่านี้ หรือแม้กระทั่งทำไมผู้คนถึงไม่มีขีดจำกัดการแข่งขัน หรือมี ทำไมพวกเขาจึงไหลออก?? มาถึงตรงนี้แล้ว แอดฯเองคงไม่กล่าวต่อแล้วล่ะครับ ยาวแน่นอน เกินจุดประสงค์ของโพสนี้ แต่คิดว่าหลายคนคงเข้าใจ ว่ามันมีที่มาที่ไปอย่างไร ซึ่งทั้งหมดนี้คือการไม่ยืนอยู่บนระบบทุนนิยมแบบผู้มีส่วนได้ส่วนเสียครับ
ไม่ใช่แค่ฝั่ง digital เท่านั้นนะครับ, หากเรามองเป็นหลักการ, แต่รวมทั้งการดำเนินธุรกิจต่างๆทั้งหมดในโลกยุคก่อนหน้านี้ด้วย (หากมองว่า web3 เป็นปัจจัยสำคัญของการปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งที่ 4; ครั้งที่ 1 คือไอน้ำ ครั้งที่ 2 คือไฟฟ้าและสันดาป ครั้งที่ 3 คือ internet, ที่ยังคงมีบทบาทสำคัญในทุกๆภาคส่วน) และหลักการดังกล่าว ก็ยังเป็นจริงในระดับโลกด้วย ไม่ใช่เพียงแค่ระดับประเทศเท่านั้น ยิ่งโลกเรากำลังเดินทางไปสู่ยุคแห่งดิจิตอลมากขึ้นเรื่อยๆด้วยแล้ว หากยังเมินเฉย เราจะเห็นผลกระทบจากความเปราะบางของฐานที่ไม่แข็งแรงชัดเจนขึ้น
ตลาดไม่ได้รู้ดีที่สุดและมีประสิทธิภาพที่สุดเสมอไปครับ อย่างน้อยก็ไม่ได้สร้างผลประโยชน์ให้ทุกคนที่เกี่ยวข้องโดยปริยาย หรือหากจะถือแนวคิดดังกล่าว ระยะเวลาการเกิดสมดุลโดยธรรมชาติของตลาดอาจก็ใช้เวลานานมาก ซึ่งคำถามคือ ระหว่างที่เรารอและเพิกเฉยและให้ธรรมชาติจัดสรร ต้องมีผู้คนที่ล้มตายหรือได้รับผลประทบไปมากแค่ไหน ต้องมีความไม่เท่าเทียมและการเอาเปรียบแค่ไหน ถึงสมดุลที่ว่านั้นจะเกิดขึ้น — ซ้ำการปล่อยไปแบบนั้น เป็นการนิ่งเฉย หยุดพัฒนาทิศทางทางสังคมด้วยหรือเปล่า ทั้งที่เราสามารถมีส่วนเกี่ยวข้องในการเรียนรู้และพัฒนาให้ระบบดีขึ้นไปได้ครับ
ดังนั้นทางออกที่ระบบทุนนิยมผู้มีส่วนได้ส่วนเสียเสนอคือ, ระบบนี้แตกต่างจากแบบทุนนิยมที่ให้ความสำคัญของผู้ถือหุ้นเป็นอันดับหนึ่ง (สนใจแต่ความรุ่งเรืองเฉพาะบริษัทหรือประเทศของตนเอง) และแบบระบบทุนนิยมโดยรัฐ (สำหรับแบบรัฐฯ ปัญหาคืออำนาจอันมหาศาลของรัฐจะนำมาซึ่ง corruption ในท้ายสุด เนื่องจากยากแก่การตรวจสอบ ไม่มีการถ่วงดุล ซึ่งต่อมาจะนำพาให้เกิดความไร้ประสิทธิภาพในการจัดสรรทรัพยากร, การยังคงให้ภาคเอกชนเป็นสัดส่วนที่ใหญ่ที่สุดในระบบเศรษฐกิจ (เพราะระบบทุนนิยมโดยพื้นฐานนั้นเกื้อหนุนความคิดสร้างสรรค์และ productivity) แต่การดำเนินไปของระบบต้องเป็นไปในทิศทางที่ prioritise การไม่ละเลยความสำคัญของปัจจัยร่วมต่างๆ มีการร่วมมือกัน เป้าหมายของทุกฝ่ายย่อมมีความสัมพันธ์กันไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง — มองเป็นเหมือนวงล้อ/ฟันเฟืองก็ได้ครับ หากระบบเศรษฐกิจเป็นวงล้อที่ไม่กลม มีรอบบุบ/ร่องที่แตกมากมาย (ที่สะท้อนถึงบางภาคส่วนที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง ถูกให้ต่อสู้กับ hardship เพียงลำพัง) ไม่ว่าจะบุบเยอะ บุบน้อยก็ตาม การหมุนไปข้างหน้าของวงล้อก็ต้องติดขั สะดุด เอนเอียง ไปได้ไม่ไกล และสุดท้ายก็ล้มลง และวงล้อเหล่านี้ก็เป็นผลรวมของวงล้อหรือกลไกบางอย่างที่เล็กกว่าในระดับชั้นก่อนหน้า ที่ยังเป็นส่วนประกอบของระดับชั้นที่ใหญ่กว่าด้วยครับ ตรงนี้จะสะท้อนถึงว่าการปฏิบัติสามารถเริ่มได้จากทุกระดับ, เพราะเราทุกคนจากต่างส่งผลกับทิศทางที่เราจะดำเนินไป มีส่วนเกี่ยวข้องกัน, ตั้งแต่ตัวเอง สังคม ประเทศ และระดับโลกครับ
สุดท้ายนี้ ด้วยทิศทางของโลกที่ไปทาง digital ขึ้นเรื่อยๆ, การเข้ามาของ web3 จะเป็นส่วนสำคัญในการเกื้อหนุนโลกที่ผู้คนอยู่ในสถานะ at stake มากขึ้น (เพราะปัจเจกมีสิทธิในการครอบครองทรัพสินส่วนตัวมากขึ้น มีตัวตนในกรอบที่กว้างขึ้น ซึ่งจะทำให้เราเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนเสียมากขึ้น) ได้รับผลประโยชน์อย่างทั่วถึงมากขึ้น ช่วยเหลือกันได้มากขึ้น (ผ่าน tokenisation หรือเรื่องของ ratio input/output (อันนี้ผมอธิบายความหมายไว้ในช่วงต้นของบทความ web3 community)) และที่สำคัญเป็นอย่างมาก คือการสร้าง loop ของสิ่งที่เกื้อหนุน productivity ในระยะยาวครับ เมื่อสิงเหล่านี้ประกอบกัน
หนังสือเล่มนี้มีทั้งหมดเกือบ 400 หน้าครับ; มีการแสดงให้เห็นรายละเอียดของ practice และการอธิบายในเชิงปฏิบัติ พร้อมทั้งตัวอย่างเคสศึกษา โมเดลทางเศรษฐศาสตร์ ฯลฯ ถ้าสนใจเพิ่มเติม หาซื้อได้ไม่ยากครับ มีแปลไทยแล้ว เรียกได้ว่าสามารถสร้างความเข้าใจในภาพกว้างของปัญหาหนึ่งที่สำคัญในระบบเศรษฐกิจปัจจุบันเลยครับ — ในโพสหน้า เราจะพูดถึงเรื่อง ‘web3 & hyperstructure’ กันครับ
