De Geldmonsters in Dienst van de Staat
Over het failliet van rechtvaardigheid in een systeem van zelfbehoud
Door Gurubesar: Lancar Ida-Bagus
Dat onrecht zegeviert, willen velen niet erkennen. Maar wat wil je ook, in een wereld van ‘ons kent ons’, waar belangenverstrengeling, vriendjespolitiek en institutionele zelfbescherming hoger op de agenda staan dan waarheid en gerechtigheid?
Iedereen weet inmiddels dat eerlijkheid geen uitvinding is van Justitie. Wanneer een slachtoffer — ten onrechte beschuldigd en beschadigd — na jaren eindelijk wordt erkend, gecompenseerd of gerehabiliteerd, komt dat zelden door toedoen van een gewetensvolle rechter. Meestal is het te danken aan de druk van de publieke opinie, onderzoeksjournalistiek of burgeractivisme. Want het rechtssysteem zelf is er allang niet meer op gericht om waarheid te dienen, maar vooral om schadebeperking te realiseren — voor zichzelf.
Het erkennen van een justitiële dwaling of institutionele fout kan de staat immers miljoenen kosten. Daarom zal de rechterlijke macht — die zich beroept op de wet, op procedures, en zelfs op de naam van God — alles doen om zulke fouten te verhullen, neutraliseren of juridisch te verdraaien. Want wie eenmaal toegeeft dat de rechtsstaat fouten maakt, opent de deur naar aansprakelijkheid. En dat is een kostbare luxe die men liever vermijdt.
In plaats van verantwoordelijkheid te nemen, wijst de rechtsstaat graag met de vinger naar anderen: naar zogenaamd minder ontwikkelde landen waar corruptie, onderdrukking en machtsmisbruik wél openlijk floreren. In die vergelijking lijkt onze ‘beschaafde’ samenleving ineens een toonbeeld van rechtvaardigheid.
Maar dat is een misleidende vergelijking. Het relativeert het eigen falen onder het mom van: “Overal gaat het wel eens mis.” Het grote verschil is echter dat onze fouten met opzet worden begaan, onder de dekmantel van wetmatigheid. Wie bewust recht buigt tot onrecht, bedrijft klassenjustitie.
De Schaduwzijde van Rechtmatigheid
Volgens de officiële definitie is een rechtsstaat een systeem waarin vrijheid, rechtszekerheid en rechtsgelijkheid centraal staan, waarin de burger beschermd wordt tegen willekeur — ook van de overheid. Maar de praktijk laat een ander beeld zien.
In plaats van rechtvaardigheid, wordt rechtmatigheid als hoogste norm gehanteerd. En rechtmatigheid is rekbaar. Het stelt rechters en instanties in staat om wetten toe te passen naar willekeur, waarbij context, menselijkheid of moreel besef ondergeschikt worden gemaakt aan procedures en technische interpretaties. Wanneer het systeem kan winnen, zal het dat ook doen — zelfs ten koste van een onschuldige.
Voor wie het systeem tegen zich heeft, is er vaak geen ontsnappen mogelijk. In plaats van bescherming vindt men vernietiging — legitiem gemaakt via wetboeken die, ondanks hun claim op objectiviteit, vaak dienen als werktuig van repressie.
Get Attie Dotinga’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Schuld op Basis van Verleden
Neem bijvoorbeeld hoe het strafrecht omgaat met ex-delinquenten. Eenmaal bekend bij justitie, is men voor altijd verdacht. Zodra er een misdrijf plaatsvindt dat lijkt op een eerder delict, wordt de voormalig gedetineerde zonder pardon gearresteerd — ongeacht of er een sluitend alibi is.
In de meeste gevallen kijkt de rechter vooral naar het verleden, niet naar het bewijs. Wie eenmaal viel, blijft voor het systeem besmet. Recht wordt zelden op maat gesproken — het wordt gerold als een sjabloon, geënt op oude dossiers.
De Wet als Wapen: Macht en Manipulatie
Beschuldigingen zonder bewijs, verdachtmakingen op basis van geruchten, en veroordelingen op basis van status of afkomst — het gebeurt vaker dan men denkt. En het gebeurt binnen de juridische marges, want de wet laat ruimte voor willekeur als ze gebruikt wordt door wie macht heeft.
Bovendien zijn politie en justitie vaak afhankelijk van burgers die ‘verdachte situaties’ melden. Dat klinkt als burgerparticipatie, maar in praktijk leidt dit tot klikcultuur, misbruik en wraakacties. Niet zelden zijn het sensatiezoekers of mensen met een persoonlijk motief die deze rol op zich nemen, waarmee ook onschuldige burgers gevaar lopen om in de molen van justitie te belanden.
Verraad als Structuur
Deze neiging tot verklikken kent in Nederland een diep historisch fundament. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Nederland berucht om het hoge aantal collaborateurs. Burgemeesters, ambtenaren, politiefunctionarissen en ook gewone burgers werkten samen met de Duitse bezetter — niet uit noodzaak, maar vaak uit eigenbelang of ideologische overtuiging.
Na de oorlog werden de meest zichtbare verraders even aan de schandpaal genageld — letterlijk kaalgeschoren — maar daarna gingen ze verder met hun leven. Hun bloedlijn leeft voort, en hun mentaliteit sluimert voort in een cultuur waar verraad wordt beloond met positie en invloed.
De overheid heeft deze reflex geïnstitutionaliseerd: burgers worden gestimuleerd om verdachte situaties te melden, ongeacht de gevolgen voor de betrokkene. En zo keert het patroon van verraad telkens terug — verpakt in legitimiteit.
Tot slot: Recht is geen automatisme
Een rechtsstaat die alleen rechtmatigheid nastreeft, maar niet de moed heeft om rechtvaardigheid te dienen, is moreel failliet. Het is geen systeem van recht, maar van controle en zelfbehoud. Een systeem waarin fouten niet worden erkend, maar gemaskeerd. Waar burgers niet worden beschermd, maar gemangeld.
De ware prijs hiervan is het trauma van onschuldigen die, na het passeren van het juridisch systeem, niet alleen hun vertrouwen zijn kwijtgeraakt, maar vaak ook hun menswaardigheid. En dat trauma blijft — als brandmerk én als herinnering aan een systeem dat liever zijn gezicht redt dan zijn fouten erkent.
