Fermi Paradoksu
Neredeler?
Gözlemlenebilir evrende yaklaşık yüz milyar galaksi ve her galaksi içinde de milyarlarca yıldız, gezegen olduğunu bile bile bu evrenin sadece biz insanlar için yaratıldığını düşünmek korkunç bir kibrin ürününden başka bir şey olamaz. Olaya tanrısal açıdan bakacaksak eğer israfı sevmeyen bir Tanrı, dünya denen gezegende sınadığı bir grup varlığa bomboş, koskoca bir evreni “sıkılmasınlar, biraz kendi içlerinde keşfedip eğlensinler” diyerek bahşetmiş olmasa gerek.
Paradoks da değil sanki ya
Paradoks dediğimiz ifade sözlüklere başvurduğumuzda genel kanılara aykırı duruşu olan ve bir çelişki yaratan durumları temsil ediyor. Ama biz sözlükleri bir kenara bırakıp paradoksun yarattığı hissi algılayarak ne olduğunu anlayalım. Bunun için de günlük hayatta sürekli karşılaştığımız o monoton paradoks örneğini verelim “Tavuk mu yumurtadan? Yumurta mı tavuktan?” Eğer tavuk yumurtadan çıktı ise o halde ilk tavuk nasıl oluştu? Aksine yumurta tavuktan çıkıyorsa ilk yumurta nasıl ortaya çıktı? Kesin bir çözüm yok ve zihin hangi açıdan bakarsa mutlak doğru oymuş gibi algılıyor. İşte paradokslar böyle sert çelişkili, çözümsüz ve şeffaf olmayan durumlardır. Ancak Fermi Paradoksu dediğimiz kavram ismen paradoks niteliğini taşısa da anlamsal olarak böyle bir çözümsüzlük içermemekte…
E peki nedir bu Fermi Paradoksu?
Fermi paradoksu aslında paradoks kavramının çözümsüzlüğünü değil çelişkili durumlarını anlatan kısmından pay biçiyor kendine. Hangi çelişki derseniz hemen Fermi Paradoksunun ne olduğuna geçebiliriz.
Fermi Paradoksu: Evrenin ne kadar büyük olduğu gerçeğini göz önünde bulundurduğumuzda dışarıda bir yerde yaşamın olması oldukça olası iken 4.54 milyar yıllık bu gezegende hala herhangi bir yaşam formu ile karşılaşmamış oluşumuzdaki çelişkiyi ifade eden bir kavramdır. Bu kavramı bizimle tanıştıran kişi ise “dahi” kelimesini layığıyla üzerinde taşıyabilecek birisi olan ünlü fizikçi “Enrico Fermi”.
Tabii Ferminin bir paradoks olmadığıyla birlikte günümüzdeki Fermi Paradoksu’nun taşıdığı anlamın “Enrico Fermi”nin düşünceleri ile pek de alakalı olmadığı konuşulanlar arasında. Şöyle ki kaynaklara göre Enrico Fermi “yaşam ihtimali olduğu halde neden hala iletişim kuramadık?” diye sorgulamaktan çok “yıldızlararası seyahatin mümkün olup olmadığı” üzerine düşünmekteydi. Ancak farklı yorumlamalar sonucu konu buralara geldi… Fermi Paradoksu birçok soru ve “olası” cevaplar barındıran bir konudur. Yani bir türlü cevap bulunamayan asıl paradoks durumlarından ziyade belli başlı kafa karıştırıcı problemler ve bunlara verilmeye çalışılmış makul cevap ikililerinden oluşan bir kümeden ibarettir.
Biz, Enrico Fermi ve Fermi paradoksunun ortaya çıkış hikayesinden çok Fermi Paradoksunun kendisi ile ilgilenelim ve bu kısmı genel kültür olması için zihnimizin bir köşesine atıp şimdilik burada bitirelim, meraklıları ise bu yazıyı ve türevlerini okuyabilir…
Başlayabiliriz
Evrenimiz o kadar büyük ki insanlık olarak sadece gözlemleyebildiğimiz kadarını biliyoruz. Ve gözlemlenebilir evren tüm evrenin yaklaşık %5'i kadar ve kendisi 13.8 milyar yaşında, bizim galaksimiz ise 13 milyar… Bizim galaksimiz yani Samanyolu galaksisinde 100–400 milyar arası yıldız olduğu belirtilmekte ve yine gezegen sayısı da 100 milyar civarı olarak düşünülmekte. Gözlemlenebilir evrende, bizim galaksimiz gibi 100 milyar civarı daha galaksi olduğu tahmin ediliyor. Yani %5'lik dilimde bile “yaşam barındırma ihtimali olan” korkunç sayıda gezegen ve yıldız mevcut. Herbirini tek tek ziyaret etmediğimiz sürece uzaylılar kesin olarak yok diyemeyiz yani bana göre mantıken öyle. Ancak var dememiz için de sezgilerimiz dışında ne bir ışık ne de bir işaret var… Peki yaşam için bu kadar ihtimal varken neden henüz hiçbiri ile karşılaşamadık? İnsanlık olarak Fermi paradoksunun ana sorusu olan bu soruya birtakım cevaplarımız var elbette.
Öncelikle evrenin sürekli olarak genişlediği gerçeğine yoğunlaşırsak hiçbir zaman kendi galaksimiz dışına çıkamayacağımız gerçeğiyle yüzleşmek zorunda kalırız. Bir gün çok hızlı uzay gemilerine sahip olup yola çıksak dahi varmak istediğimiz nokta genişleme sebebiyle bizden uzaklaştığı sürece boşa kürek çekmekten başka bir şey yapmamış olacağız. (Evrenin genişlemesi üzerine buradaki karanlık enerji bölümünü okuyabilirsiniz.) Şimdi asla ulaşamayacağımız noktaları bırakıp kendi galaksimize odaklanalım ve sorulara cevabı bunun üzerinden verelim. Galaksimizde 400 milyar yıldız olduğundan bahsetmiştik. Peki bu yıldızların yaşam kaynağı olabileceği yaşama elverişli gezegen sayısı tahminen ne kadardır?
Tam da bu soru için geliştirilmiş bir denklem var elimizde ve kendisine “Drake Denklemi” diyoruz…
Şunu hatırlatmakta fayda var. Frank denklemi net sonucu bulunmayan, parametrelere bağlı olarak değişik sonuçlar gösterebilecek ve amacı bulanıklığı daha az öngörülerde bulunmayı sağlamak olan bir denklemdir. Bilimsel olarak %100 herhangi bir sonuç vermesi mümkün değildir.
Drake Denklemindeki parametreleri kısaca tanıyalım:
N: bizim bulmak istediğimiz şey yani “Haberleşme teknolojisine sahip olabilecek medeniyetlerin sayısı”
R*: Bu duruma uygun yıldızların doğma sayısı
fp: Bu yıldızlardan gezegensel sisteme sahip olabileceklerin oranı
ne: Bu gezegensel sistemlerin başına düşen yaşam için elverişli gezegen sayısı
fe: Bu gezegenlerde yaşam görülebilme oranı
fi: Yaşam olan gezegenlerde akıllı bir yaşamın ortaya çıkma oranı
fc: Uzayda var olduklarına dair işaretler gönderebilecek şekilde teknolojik gelişmesi bulunabilecek medeniyetlerin oranı
L: Uzaya işaret yollayabilecek medeniyetlerin yaşam süresi
Denklemin yaratıcısı Frank Drake’in formülde kullandığı değerleri kullanırsak değerler sırasıyla:
N = 1*0.5*2*1*1*0.1*10.000 = 1.000
Böylece Frank Drake’e göre galaksimizde her 10 yılda bir iletişime geçebilecek medeniyetlerin oluşma oranı 1000'dir.
Formüle ve Frank Drake’in tahminlerine güvenmeyenler içinse şöyle bir sezgisel yaklaşım getirelim: kaynaklara göre Samanyolu galaksisinde dünya benzeri 5–10 milyar arası gezegen bulunmakta. Diyelim ki bu gezegenlerin sadece %0.0001'inde yaşam olsun. 10 milyar üzerinden hesaplarsak yine 1000 değerini elde ederiz yani şu an uzayda “en az” 1000 adet bizimle iletişime geçecek seviyede yaşayan medeniyet olması gerekiyor.
Frank Denkleminin Frank Drake tahminleri üzerinden hesaplanması sonucu her 10 yılda bir 1000 medeniyet oluşması gerektiği sonucuna ulaştık. Bunun dışında bir de ılımlı, kötümser ve iyimser olmak üzere 3 farklı yaklaşım daha mevcuttur. Kötümser yaklaşımda tüm parametre değerleri en düşük düzeyde tutulurken iyimserde ise bunlar olabildiğince yüksek varsayılmıştır. Ilımlı daha doğru bir ifade ile makul yaklaşımda ise bu değerler “gerçekçi” ve ortalama şekilde seçilmiştir.
Bu yaklaşımların da sonuçlarına göz atmak isterseniz şöyle yapalım:
İyimser yaklaşımda her şeyi maksimum oranda tutmak istesek de bilimsel gerçeklerden kaçamayacağımız için çok absürd rakamlar sunamayız. Yine kötümser yaklaşım için de aynı durumun minimum versiyonu söz konusu. Ancak burada kötümser, iyimser ve Frank Drake değerleri arasında uçurum oluşturabilecek bir parametre mevcut bu da “L yani uzaya işaret yollayabilecek medeniyetlerin yaşam süresi”dir çünkü bu konuda bilim pek bir şey söyleyemiyor. Dolayısıyla Frank Drake’in tuttuğu 10.000 yıl ömrü kötümser yaklaşımda 1 alıp iyimser de 10⁵ de tutabiliriz 10⁹⁰ da bu biraz da bizim ne kadar iyimser ve uçuk olduğumuza bağlı :) Bu sebeple bu 3 yaklaşımı karşılaştırmak adına sonuç değer arasında devasa farklar yaratacak L parametresini göz ardı etmemiz gerekiyor aksi taktirde kötümserde 0.1 elde edip iyimserde 1.000.000.000 elde edebiliriz ancak bu sonuçların bilimsel olasılıklarla bir bağlamı kalmaz. Daha fazla uzatmayalım.
Frank Drake’e göre her 10 yılda ortaya çıkabilecek potansiyel medeniyet sayısı 1000'ken kötümser yaklaşımda bu değer 10¯⁸, iyimserde ise 140000'dir. Ilımlı, ortalama yaklaşımda ise 5,6'dır. Ben son zamanlardaki araştırmalardan elde ettiğimiz ve Frank Drake’in yaklaşımıyla da uyuşan 1000 değerinden yanayım.
İhtimalleri az çok anladıysak konumuza dönebiliriz.
Get Burcu S’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Galaksimizin yaklaşık 13 milyar ve gezegenimizin de yaklaşık 4 milyar yaşında olduğunu düşünürsek bizden önceki ilk yaşamın oluşması için 9 milyar yıl kadar zaman vardı. Küçük bir araştırma yaparsak okuduğum bu yazıda belirtildiği gibi galaksimizin oluşum zamanlarında formunu alırken küçük galaksileri yuttuğu bilgisi ile karşılaşırız (Aslında galaksimiz şu anda da “Canis Major” adlı bir cüce galaksiyi ezmekte ancak ilk süreçlerinde bu yutma işlemleri çok daha şiddetliydi). Aynı zamanda galaksimizin ilk zamanlarında sürekli patlamalar yaşanmaktaydı. Dolayısıyla 2 milyar civarı bir süreci de yaşama uygunluk açısından elersek yaşamın oluşması için 7 milyar yıllık bir zaman dilimi elimize kalıyor. Bence var olmak için gayet uzun bir zamana sahiplerdi… Şimdi yaşanabilir dünya benzeri gezegen sayısının yaklaşık 10 milyar olduğunu, çeşitli parametreler baz alınarak ileri seviye medeniyetlerin oluşum oranının 1000 olduğunu ve bizden önce bir yaşamın oluşması için de 7 milyar yıl kadar zamanları olduğunu biliyoruz. O halde bu büyük imkanlar içerisinde bir yaşam oluştuysa neden hala onlarla karşılaşamıyoruz? Sonunda işin eğlenceli ve asıl kısmına gelebildik…
Varsayım 1: Onlar için çok ilkeliz
Fermi Paradoksuna verilebilecek cevaplardan biri eğer en az bir yaşam formu varsa bu yaşam formunun belki de çok fazla gelişmiş olduğudur. Bizler ise onların yanında çok ilkel kalmaktayız. Uzaya gönderdiğimiz işaretler, araçlar ve bilimum şeyler onların dikkatini çekemeyecek kadar ilkel kalıyor. Dolayısıyla dikkatlerini asla çekemiyor, farkedilmiyoruz bile… Onlarla aynı dili konuşamamakla birlikte iletişim kurabileceğimiz herhangi bir yöntem geliştirmediğimiz sürece farkedilmemeye devam edeceğiz.
Varsayım 2: Kontrolü ele geçirmiş büyük patron
Bu varsayıma göre evrende çok gelişmiş ve adeta evrenin patronu konumunda olan bir uygarlık mevcut ve belirli seviyeye gelen uygarlıkları direkt yok ediyor. O halde neden biz hala yaşıyoruz? Belki de şu an sadece masum bir şekilde izleniyoruz ve gelişmişlik konusunda yok edilecek seviyede değiliz ya da öyle şanslıyız ki bizi henüz farketmediler…
Varsayım 3: Evren birbirimize rastlamak için fazla büyük
Evrenin büyüklüğünü algılamak insan zihninin sınırlarını zorlamaktan geçse de ne kadar zorlarsak zorlayalım anlayabilecek kapasiteye çok da sahip değiliz gibi… Her neyse bu varsayıma göre evren birbirimize ulaşmak için çok fazla mesafeler içeriyor. Bu varsayıma kendimce şu yorumu da eklemek isterim eğer gerçekten evrendeki mesafeler birbirimize ulaşamayacak kadar çoksa evrenin sürekli genişlemesi durumu birbirimize ulaşmayı “imkansız” kılacaktır. Yani “öyle bir teknolojiye sahip uzay gemisi üretelim ki çok hızlı gitsin ve uzaklara ulaşabilelim” durumu söz konusu olamaz…
Varsayım 4: Çoktan ziyaret edildik
Belki de gezegenimiz ilk oluştuğu dönemlerde çoktan ziyaret edildik ancak yaşama dair herhangi bir iz olmadığını anlayıp bir daha arkalarına bakmamak üzere bizi bırakıp gittiler.
Varsayım 5: İzleniyoruz
Evet, uzaylılar var ve sadece bizi izlemekle meşguller… “Hayvanat bahçesi hipotezi” olarak da bilinen bu yaklaşım şöyle söylüyor: uzaylılar dünya üzerinde birtakım planlara sahipse (kaynak olarak kullanma, kolonileştirme vb.) tüm bu planları harekete geçirmeden önce ne ile uğraştıklarını bilmek için farkettirmeden bizi gözlemliyor olabilirler. Ya da izlenmemizin bir diğer sebebi de gelişimimizi gözlemleyerek dünya dışı yaşama açılmaya hazır olup olmadığımızı anlamak olabilir.
Varsayım 6: Gittiğimiz yolları onlar dönüyor
Oralarda bir yerde gerçekten yaşam oluştuysa oluşan bu uygarlıklar, bizim şu anki önemli uğraşlarımızdan biri olan evreni keşfetme ve dış uygarlıklar ile etkileşime geçme olayını çoktan gerçekleştirdiler. Keşif aşamalarını çoktan aşan uygarlıklar başka olaylara yoğunlaştıklarından bizim var olup olmadığımızla ilgilenmiyorlar bile.
Varsayım 7: Bize gelmek için vakitleri yok
Bu varsayımımızda iletişim kurabilecek seviyeye gelmiş uygarlıklar var…. Var ama ömürleri bize ulaşmak için seyahat edecek kadar yeterince uzun değil :(
Varsayım 8: Varlar, kolonize oldular ama biz dışlandık
Nereden bilebiliriz ki uzayda kolonize şekilde bir hayat olup olmadığını? Belki de bütün kozmos arkadaşlarımız komşuluk tadında ilişkilere sahip kolonize hayatlar yaşıyorlar. Ama bizim bulunduğumuz bölge bu kolonize yaşamın çok uzağında yani biraz dışlanmışız…
Varsayım 9: Onları anlayacak teknolojiye sahip değiliz
Varsayım 1'de uzaylıların anlayacağı herhangi bir işaret yollayamadığımızdan, yolladıklarımızın onlar için çok ilkel kalıyor olabileceğinden bahsetmiştim. Bu teori ise bir tık farklısı yani aslında onlar bizi farketti ve bize işaretler yolluyorlar, iletişime geçiyorlar fakat biz henüz onlardan gelen işaretleri yorumlayacak uygun bir teknolojiye sahip değiliz. Ya da belki de yanlış frekanslarda dolanıyoruz veya beklentimizin dışında yollarla bize ulaşıyorlar fakat biz anlamak istemiyoruz. Bir ihtimal daha var… O da ölmek değil de konuştuğumuz dilin farklılığı. İnsanlık olarak uzay ile anlaşmak için en çok başvurduğumuz tercüman matematiktir. Bize yaşadığımız evreni anlatması için sürekli matematik ile işbirliği yaparız ve anladıklarımızı mutlaka formülize ederiz. Dış medeniyetler de aynı şeyi yapıyor olabilirler tek bir farkla o da kullandığımız matematiğin dili… Kullandıkları matematik ya da her neyse bizim anlayabileceğimiz yapıda değil bu sebeple yolladıkları sinyalleri ya da şifreleri deşifre edebilecek kabiliyete sahip değiliz. Kim bilir belki de durum bundan ibarettir…
Varsayım 10: Sadece varlar
Uzayda yaşamın ne kadar kuvvetli ihtimale sahip olduğunu birlikte hesapladık. Olmamaları için sebep aramak yerine şunu da düşünebiliriz: Belki de sadece varlar, sadece hayatlarını sürdürüyorlar, bizim gibi yalnız olup olmadıkları hakkında hiçbir merakları yok, dışarıda neler olup bittiği ile ilgilenmiyorlar. Yani sadece varlıklarını sürdürmekle meşguller. Olamaz mı? Olabilir.
Varsayım 11: Yalnızız dostlarım
Evren hesapladığımız şekilde medeniyetlerin oluşması konusunda oldukça elverişli olsa da biz bu medeniyetlerin ilk örneğiyiz ve bizim dışımızdakilerin oluşması için önümüzde akması gereken çok uzun bir zaman var. Yani şu an yapayalnızız ama bu galaksimizin ya da bilinen evrenin yaşama uygun olmayışından değil sadece diğerleri için doğru zamanın henüz gelmemesinden kaynaklanıyor.
Varsayım 12: Etkileşime geçtik ama birilerinin kurbanıyız
Bu güçlü varsayıma göre uzaylılarla zaten etkileşime geçmiş hatta hala da bu etkileşimi sürdürüyor olabiliriz. Ancak dünyanın düzeni üzerinde gereksiz söz sahibi üst düzey yöneticiler gereksiz bir ego ile bu gerçeği bizden saklıyor olabilirler.
Son varsayım: Simülasyon
Son varsayım da bir simülasyonda yaşadığımız ve bu simülasyondaki tek yaşam formunun da bizler oluşu ihtimaline dayanır. Belki de öyledir… Bu ihtimali kurcalamak isteyenleri buraya alabilirim.
Eğer gerçekten bu koca evrende yalnızsak, ölümcül gama ışınları, çarptığı an hiç var olmamışızcasına bizi sonlandıracak asteroidler ve diğer tehditlerin ortasında sadece bizi korumak isteyen şirin mi şirin ama yeterince güçlü olmayan atmosferimizin sağladığı savunma sistemine sahip şekilde varlığımızı sürdürüyorsak bu çok rahatsız edici bir gerçek olurdu. Uzaylıların var olduğuna içten içe inanıyorum ancak onlar bizim beklediğimiz formdan çok çok daha farklı olabilir. O yüzden belki de yanlış şeyi arıyoruzdur ve hayal kırıklığı yaratacak beklentiler içindeyizdir. Kişisel bir varsayım da ekleyerek bu yazıyı burada noktalıyorum :) İnsanlık olarak başka zihinlerden çıkma bilgileri gerçeklerimiz olarak kabul ettik. Oysa belki de sadece “kandırılıyoruz”dur ancak uzaylılar, dış medeniyetler tarafından değil bizzat diğer insanlar tarafından. Belki de dünyaya dair tüm gerçekler, gezegenimizin dışında olanlar bizim bildiklerimizden çok daha farklıdır fakat bize sunulan bilgiler ışığında hayal edebildiklerimiz bunlardır kim bilir…
Kaynaklar:
- https://www.space.com/25303-how-many-galaxies-are-in-the-universe.html
- https://www.space.com/24073-how-big-is-the-universe.html
- https://www.space.com/25325-fermi-paradox.html
- https://waitbutwhy.com/2014/05/fermi-paradox.html
- https://www.universetoday.com/75805/how-old-is-the-earth/
- https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/the-fermi-paradox-is-not-fermi-s-and-it-is-not-a-paradox/
- http://www.physics.org/facts/sand-galaxies.asp
- https://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/
- https://www.space.com/19103-milky-way-100-billion-planets.html
- https://www.businessinsider.com/10-billion-earth-like-planets-in-milky-way-galaxy-2019-8
- https://www.universetoday.com/26749/formation-of-the-milky-way/
- https://speculativeevolution.fandom.com/wiki/Drake_Equation
- https://curiosity.com/topics/here-are-50-possible-solutions-to-the-fermi-paradox-curiosity/
