history
6-тезис. Мемлекеттік аппарат және ішкі саясат
Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаттары:
11.2.2.2 Қазақстанның мемлекеттік билігін басқа елдермен салыстыру;
11.2.2.3 Қазақстанның мемлекеттік аппараты мен органдарының құрылымын, қызметін, қағидаттарын талдау;
11.2.2.4 Қазақстанның ішкі мемлекеттік саясатын зерттеу.
МЕМЛЕКЕТТІК АППАРАТ
Мемлекет әлеуметтік институт ретінде мемлекеттік аппарат түрінде беріледі. Мемлекеттік аппарат — мемлекет өзінің негізгі функцияларын атқара алатын басқарушылық, атқару-иелік ету және қадағалау органдарының жүйесі.
Мемлекеттік аппараттың әр түрлі органдары өзінің функциялары шеңберінде барлық азаматтардың мүдделерін қорғау үшін қоғам ресурстарына иелік етуге арналған.
Мемлекеттік аппараттың негізгі қағидаттары:
ü конституциялық, кез келген әрекеттер мен бастамалардың заңдылығы;
ü құрылымының, мөлшерінің және мемлекет органдары мен оның аппаратының функциялары бөлінісінің ұтымдылығы;
ü мемлекеттік аппараттың өз жұмысының нәтижелеріне жауаптылығы;
ü мемлекеттік мекемелер мен оның қызметкерлері жұмысының саяси ниеттестігі, идеологиясыздануы;
ü лауазымды тұлғаларының кәсіпқойлығы, құзыреттілігі.
Мемлекеттік аппарат жүйесіне мынадай элементтер кіреді:
ü заң шығарушы және өкілдік билік органдары (ең алдымен, парламент, жергілікті заңнамалық немесе өкілдік органдар);
ü атқарушылық билік органдары (үкімет, жергілікті атқару органдары);
ü сот органдарының жүйесі;
ü қадағалау және басқа бақылаушы органдар жүйесі.
Get Dosiik1’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Мемлекеттік аппаратқа саяси шешімдерді қабылдайтын тұлғалардан басқа шешімдердің білікті дайындалуын жүзеге асыратын әкімшілік құрылымдар (департаменттер, басқармалар, комитеттер, бөлімдер және т.с.с.) кіреді.
Мемлекеттік аппараттың жұмысы қоғам үшін аса маңыздылығына байланысты саяси шешімдерді қабылдайтын тұлғалар (президент, үкімет басшысы, бас прокурор, судьялар, депутаттар және саяси элитаның басқа санаттары) үшін қол сұғылмаушылық мәртебесінің белгіленуін көздейді. Мемлекеттік аппарат қызметкерлеріне, бір жағынан, олардың функцияларының ерекшелігіне байланысты құқықтары мен өкілеттіктерінің кейбір шектелуін, екінші жағынан — белгілі бір жеңілдіктердің және қорғау жүйелерінің болуын көздейтін мемлекеттік қызметшілер мәртебесі белгіленеді. Мемлекеттік аппарат мекемелерінде қызметтен кету институты бар. Бұл мемлекет және оның саясаты мүддесіне сәйкес заңнама негізінде нақты мамандарды алмастыру және шеттетудің арнайы тәртібі мен рәсімдерін білдіреді.
ІШКІ САЯСАТ БАҒЫТТАРЫ
Ішкі саясат — мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік, ғылыми, білім беру, демографиялық, құқық қорғау, әскери және қоғамдық өмірдің басқа аса маңызды салаларындағы қызметі бағыттарының жиынтығы. Мемлекет ішкі саясат мақсаттарын жүзеге асыру үшін мемлекеттік бюджет, салықтар, әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі, ғылымды, білім беруді, денсаулық сақтауды, сот және құқық қорғау органдарын қаржыландыру сияқты құралдардың кең спектрін пайдаланады.
Мемлекеттің қоғамдық өмірдің әр түрлі салаларындағы саясаты орталық өкіметтің жалпы мемлекеттік деңгейімен шектелмейді. Жоғарыда айтылғандай, мемлекеттегі басқару үш деңгейде жүзеге асырылады: жалпы мемлекеттік, өңірлік және жергілікті. Сәйкесінше, саясат та осы үш деңгейде жүзеге асырылады.
Мемлекеттің ішкі саясатының әр түрлі бағыттары болады: экономикалық, индустриалдық, аграрлық, әлеуметтік, әскери, жұмыспен қамту саласында, еңбек қатынастары, білім беру, денсаулық сақтау, құқықтық тәртіпті сақтау және т.с.с.
Мысалы, қоғамдық өмірдің басты салалары: экономика, көлік, энергетика, әлеуметтік сала, ғылымда, білім беруде және т.б. инфрақұрылымды құру және тиісті тәртіпте сақтауда басты рөл мемлекетке берілген. Ол кәсіпкерлік қызметтің еркіндігіне, меншік иесі құқықтарының қорғалуына және тұтынушылар құқықтарының және т.с.с. кепілі қызметін атқарады.
Әсіресе, монополияға қарсы немесе трестке қарсы заңнама ерекше орын алатын мемлекеттің бәсекелестік ортаны қолдау кепілі ретіндегі рөлі таптырмайды. Мемлекет ұлттық валютаның сенімділігін және ақша жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ететін валюталық және қаржы саласында таптырмайтын рөлді атқарады. Мемлекет саясатындағы басты орынды мемлекеттік бюджетті құру, қабылдау және бөлу алады.
Мемлекет қызметінің аса маңызды бағыттарының бірі әлеуметтік саясат болып табылады, ол мемлекетпен халықтың кең топтарының әл-ауқатын қамтамасыз ету, халықтың әр түрлі топтары табыстарындағы үйлесімсіздікті болдырмау, әлеуметтік теңсіздік салдарын азайту және жеңілдету, ауқатсыз және аз қамтылғандардың, егде жандар мен мүгедектердің өміріне қанағаттанарлықтай жағдай жасау және т.с.с. қамтиды.
Осы бағытта мемлекеттің ғылым, білім беру, денсаулық сақтау салаларындағы саясаты аса маңызды. Жалпы алғанда, әлеуметтік саясат қоғамды тұрақтандыру, әлеуметтік және саяси тұрақсыздықты жеңу функциясын орындайды, ал бұл қоғам және мемлекеттің өмірге қабілеттілігі мен тиімді жұмысы үшін шешуші мәнге ие. Әлеуметтік саясат қоғамдық өмірдің барлық салаларын дерлік және берілген мемлекет азаматтарының басым көпшілігіне қатысты сұрақтардың кең көлемін қамтитыны анық.
Осы саладағы саясаттың тиімділігін пайдалылық мен бәсекелестікке қабілеттілік көрсеткіштері бойынша бағалауға болмайды және мүмкін емес.
Бұл тұрғыда нәтижелерін экономика саласында қабылданғандай материалдық өтімділік немесе өтімсіздігі, өнімнің табыстылығы және бәсекелестікке қабілеттілігі терминдерімен өлшеуге болмайтын салалардың және институттардың бар болғаны маңызды. Мұнда негізін қалайтын мағынаға әлеуметтік әділеттікті және қоғамның рухани саулығын қамтамасыз ету критерийлері ие болады.
Атап айтқанда, білім беру және денсаулық сақтау жүйелері, жұмысқа қабілетсіз халыққа әлеуметтік көмек, негізін қалаушы ғылым, мемлекеттің қорғану қабілетін қолдау, құқықтық тәртіпті қорғау және т.б. Әр түрлі жанжалдары бар қоғамда туындайтын басқарудың маңызы аса зор. Мұнда ең басты мақсат шиеленісті болдырмау, бейтараптандыру, реттеу, шешу болып табылады.
Мемлекеттік саясаттың дербес объектісі ұлтаралық қатынастар болып табылады. Бұл көпұлтты мемлекеттерде аса маңызды мәнге ие. Қазіргі заманда көптеген мемлекеттер көпұлтты екені белгілі. Этноұлттық фактор алдыңғы жоспарға шыққан және көптеген қарама-қайшылықтардың катализаторына және тіпті әскери жанжалдарына әкелетін жағдайларда бұл мәселе өршіп келе жатқан мәнге ие болады.
Мемлекеттің осы бағыттағы ұлтаралық саясаты құқықтық, әлеуметтік, мәдени, саяси реттеуді қамтамасыз етуге арналған. Мемлекетке жекелеген адамның немесе азаматтың құқықтары мен бостандықтары мүдделерін ғана емес, сондай-ақ этноұлттық, конфессиялық, мәдени және өзге азшылдықтарды олардың әлеуметтік мәртебелері, нәсілі, ұлты және дініне байланысты мүдделерін қорғау мен қамтамасыз ету сияқты айрықша жауапкершілігі жүктеледі.
Ішкі саясаттың маңызды құрамдас бөлігі ретінде қоршаған ортаны қорғау және сауықтыру немесе адамның экологиялық саясатына бағытталған саясат болып табылады. Оның мақсаты табиғи ресурстарды тиімді пайдалану және жаңарту, адамның қалыпты жұмысын және экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін био- және әлеуметтік салаларын сақтау және дамыту болып табылады.
Әскери саясат — мемлекеттің сыртқы және ішкі қауіптерден ұлттық қауіпсіздігін, ұлттық мүдделерді қорғау және жүзеге асыру, аумақтық тұтастығын және егемендігін және т.с.с. қамтамасыз етуге арналған мемлекеттің жалпы саясатының бөлігі. Мемлекет саясатының басты мақсаты — мемлекеттің қорғану қабілеттілігін нығайту бойынша шараларды, ең алдымен, әскери күштерді тиісті деңгейде сақтау, ал қажет болғанда, өсіру жолымен әзірлеу және жүзеге асыру.
Жоғары құндылықтар болып табылатын адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мемлекетке беріледі және мемлекет өзінің функциялары арқылы азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының қорғалуын, қоғамның қауіпсіз тіршілігін қамтамасыз етуге міндетті. Осы салада басты рөл құқық қорғау органдарына: полицияға, прокуратураға, сот жүйесіне тиесілі.
Құқық қорғау жүйесі адамды басқа азаматтар немесе мемлекет өкілдері тарапынан заңсыз әрекеттерден қорғалуын қамтамасыз ететін мемлекеттік-құқықтық құралдардың, әдістердің және кепілдіктердің жиынтығы түрінде болады. Оның міндетіне әлеуметтік байланыстар мен қатынастардың бұзылуын болдырмау бойынша шараларды жүзеге асыру, қоғамдық тәртіпті, азаматтардың, оның ұжымдарының және ұйымдарының құқықтарын және заңды мүдделерін қорғау және институттардың бүкіл кешенін және азаматтық қоғам қатынастарын жаңғырту мен нығайту жатады. Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттің құқық қорғау саласындағы саясатының тиімділігі азаматтардың құқықтық оң әрекетін көтермелеумен тікелей байланысты құралдары мәжбүрленуінің және белсенді етуінің дәрежесімен, олардың қолданыстағы заңдарды және нормативтік-құқықтық нормаларды сақтау дәрежесімен анықталады.
Мемлекеттің ішкі саясаты осы аталған бағыттармен шектелмейтіні сөзсіз, бірақ оларды тиімді шешілуінен қоғам мен мемлекеттің әл-ауқаты және болашағы байланысты болатын басты бағыттары деуге болады. Жалпы алғанда мемлекеттің ішкі саясаты әлеуметтік және экономикалық инфрақұрылымның құрылуында және қорғалуында, азаматтық қоғамның барлық институттарының қорғалуында және олардың тіршілік етуінің тиісті жағдайларын және тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады деуге болады.
