2025 përmes Librave …
Viti 2025 ishte viti më produktiv i jetës sime si lexues, viti në të cilin maksimizova taktikat, formatet, proceset dhe teknikat e të lexuarit. Po ashtu, ishte viti kur fillova punën në librari, gjë që në asnjë mënyrë nuk e dëmtoi këtë assesi; përkundrazi, e thelloi edhe më shumë marrëdhënien time me librin.
Tematika e leximit për vitin që lamë pas ishte e fokusuar te autorë që nuk i njihja më parë, të cilët i kërkoja nga një kontinent në tjetrin, duke ndërtuar një cikël të bukur eksplorimi letrar. Ky udhëtim më solli shumë gëzim dhe kënaqësi gjatë gjithë vitit 2025.
Disa autorë dhe libra që duhen patjetër përmendur, e që më lanë mbresa të jashtëzakonshme, ishin:
I pari në këtë listë është autori i Amerikës Veriore, Percival Everett. Everett është një nga zërat më origjinalë dhe më sfidues të letërsisë bashkëkohore amerikane, një shkrimtar që refuzon të kategorizohet lehtë dhe që lëviz me elegancë mes satirës, filozofisë, politikës dhe eksperimentimit formal. Ai shkruan me një inteligjencë të mprehtë, shpesh ironike, duke e vënë vazhdimisht në provë lexuesin, si etikisht ashtu edhe estetikisht. Everett nuk kërkon rehati; ai kërkon vëmendje, mendim dhe përballje.
Letërsia e tij është jashtëzakonisht e larmishme në formë dhe tematikë, por gjithmonë e përshkuar nga një koherencë e brendshme mendimi. Ai trajton identitetin, racën, gjuhën, pushtetin, absurditetin e realitetit amerikan dhe kufijtë e vetë rrëfimit. Romanet e Everett shpesh luajnë me pritshmëritë e lexuesit, i përmbysin zhanret dhe e përdorin humorin si mjet kritik, jo si zbukurim. Është një letërsi që lexon botën me skepticizëm të shëndetshëm dhe guxim intelektual.
Gjatë vitit 2025 kam lexuar pothuajse të gjithë veprën e tij letrare, dhe pa dyshim, Percival Everett ishte autori që më pëlqeu më së shumti këtë vit. Dy nga librat e tij që më lanë mbresat më të thella ishin James dhe The Trees, secili në mënyrën e vet i fuqishëm dhe i paharrueshëm.
James është një rishkrim brilant dhe provokues i Adventures of Huckleberry Finn, i rrëfyer nga perspektiva e Jim-it. Everett e kthen në qendër një zë që historia letrare e kishte lënë në hije, duke i dhënë atij inteligjencë, vetëdije dhe thellësi morale. Romani është një akt i fuqishëm korrigjimi letrar dhe historik, njëkohësisht i ndjeshëm dhe i pamëshirshëm ndaj mitologjisë amerikane. Leximi i tij ishte për mua një përvojë tronditëse dhe jashtëzakonisht e pasur.
The Trees, nga ana tjetër, është një roman i errët, i dhunshëm dhe satirik, që trajton trashëgiminë e linçimeve racore në Shtetet e Bashkuara. Me një ton që lëkundet mes groteskut dhe tragjikes, Everett krijon një narrativë që sfidon mënyrën se si kujtesa kolektive e trajton dhunën historike. Është një libër që nuk të lejon të qëndrosh neutral — të shqetëson, të zemëron dhe të detyron të reflektosh thellë mbi drejtësinë, fajin dhe përsëritjen e historisë.
E dyta në këtë listë është autorja brilante argjentinase, përfaqësuese e Amerikës Jugore, Mariana Enriquez. Tregimet e saj më kanë rrënqethur fizikisht gjatë leximit, jo në mënyrën e thjeshtë të frikës, por në atë ndjesinë e thellë të shqetësimit që të mbetet në trup edhe pasi faqja mbyllet. Proza e saj është e errët, magnetike dhe jashtëzakonisht atmosferike; ajo ndërton një botë ku e përditshmja dhe makabërja bashkëjetojnë pa paralajmërim, duke e bërë lexuesin të ndihet vazhdimisht i pasigurt, por i paaftë për t’u larguar.
Ajo që e bën Enriquez-in veçanërisht interesante dhe unike është mënyra se si e përdor horrorin jo si qëllim në vetvete, por si gjuhë letrare. Frika te ajo është gjithmonë e lidhur me realitetin shoqëror, me dhunën strukturore, varfërinë, historinë politike të Argjentinës dhe traumën kolektive. Çdo tregim i saj është një hapësirë ku e mbinatyrshmja shërben për të zbuluar plagë reale, duke krijuar një përvojë leximi që është njëkohësisht estetike dhe thellësisht tronditëse.
Si artiste dhe autore, Mariana Enriquez është një zë i fuqishëm dhe i pakompromis. Ajo shkruan me guxim, pa u përpjekur të zbusë errësirën apo ta bëjë atë të pranueshme për lexuesin. Stilistikisht, ajo kombinon një prozë të pastër, precize dhe vizuale me një ndjeshmëri të ashpër emocionale. Gjatë vitit 2025 lexova gjithçka që arrita të gjej nga librat e saj të përkthyer, dhe për mua, ajo u shndërrua në një nga përvojat më intensive letrare të vitit.
Veçanërisht, Our Share of Night ishte për mua libri më i mirë i saj. Ky roman është një vepër monumentale, e errët dhe ambicioze, që ndërthur horrorin okult me historinë politike dhe familjare. Enriquez ndërton një mitologji të frikshme, por jashtëzakonisht të sofistikuar, duke eksploruar trashëgiminë e dhunës, pushtetin, kultet dhe marrëdhënien e dhimbshme mes prindit dhe fëmijës. Është një libër që të përpin plotësisht dhe që mbetet gjatë në mendje, shumë kohë pas leximit.
A Danger of Smoking in Bed, nga ana tjetër, është një përmbledhje tregimesh që e shfaq në mënyrë të pastër fuqinë e saj si tregimtare. Këto tregime janë të shkurtra, të mprehta dhe jashtëzakonisht të ngarkuara emocionalisht, secila me një ide të errët që shpaloset me ekonomi gjuhësore dhe precizion artistik. Është një libër që dëshmon se Enriquez është po aq e frikshme dhe e fuqishme në formatin e shkurtër sa edhe në roman, duke krijuar një univers narrativ që të shqetëson dhe të magjeps njëkohësisht.
Nuk mund të flitet për vitin tim letrar pa u ndalur te kontinenti i vjetër, Evropa. Dhe aty, pa asnjë dyshim, autori më i fuqishëm që lexova këtë vit, mes shumë të tjerëve, ishte nobelisti i këtij viti, shkrimtari hungarez László Krasznahorkai. Ai është një autor që kërkon përkushtim të plotë nga lexuesi, por që e shpërblen atë me një thellësi artistike të rrallë. Proza e tij është e dendur, hipnotike dhe shpesh e pamëshirshme, e ndërtuar mbi fjali të gjata, ritmike, që krijojnë një ndjenjë të vazhdueshme ankthi dhe pritjeje. Krasznahorkai nuk shkruan për të argëtuar; ai shkruan për të tronditur, për të ekspozuar zbrazëtinë, kaosin dhe absurditetin e ekzistencës moderne.
Arsyet pse mendoj se ai e ka merituar Çmimin Nobel janë të shumta. Para së gjithash, ai ka ndërtuar një univers letrar krejtësisht të veçantë, të dallueshëm qartë nga çdo autor tjetër bashkëkohor. Letërsia e tij eksploron dekadencën morale, shpërbërjen shoqërore dhe ndjenjën e apokalipsit të përhershëm, veçanërisht në kontekstin e Evropës Lindore post-totalitare. Ai arrin të kombinojë filozofinë, metafizikën dhe kritikën shoqërore në një formë narrative radikale dhe konsekuente, duke krijuar vepra që sfidojnë kohën dhe lexuesin njëkohësisht. Ky guxim formal dhe mendimor është, për mua, një nga arsyet themelore të vlerësimit të tij më të lartë letrar.
Nga veprat e tij, The Melancholy of Resistance ishte pa asnjë dyshim libri më i mirë që lexova nga një autor i Evropës Lindore në një kohë shumë të gjatë. Ky roman është një meditim i errët mbi rendin, kaosin dhe brishtësinë e civilizimit. Me një tension të vazhdueshëm dhe një atmosferë gati apokaliptike, Krasznahorkai ndërton një narrativë që të zhyt ngadalë, por pa mëshirë, në një botë ku çdo iluzion stabiliteti është i destinuar të shembet. Është një vepër madhore, e rëndë, por jashtëzakonisht e fuqishme, që të mbetet në mendje si një përvojë ekzistenciale, jo thjesht si lexim.
Satantango, nga ana tjetër, është një roman kult dhe ndoshta vepra e tij më e njohur, një kryevepër e errësirës dhe dëshpërimit njerëzor. I ndërtuar si një vallëzim i ngadaltë narrativ, libri përshkruan një komunitet në shkatërrim, ku shpresa manipulohet dhe iluzioni i shpëtimit shndërrohet në mjet kontrolli. Stili i tij i veçantë, i rraskapitës, por thellësisht hipnotik, e bën këtë roman një përvojë sfiduese, por jashtëzakonisht shpërblyese për lexuesin e durueshëm.
Aktualisht jam duke lexuar edhe vepra të tjera të tij, si War and War, dhe mezi pres të vazhdoj me gjithçka që ka shkruar. Krasznahorkai është një autor jashtëzakonisht interesant për t’u lexuar jo gjithmonë i lehtë, por gjithmonë domethënës dhe jam i bindur se marrëdhënia ime me veprën e tij letrare sapo ka filluar.
Pastaj vazhdojmë me kontinentin aziatik dhe me një autore që më doli nga askund dhe më kaploi plotësisht: Li Zi Shu. Që në faqet e para, tregimet e saj më krijuan një ndjesi të pazakontë pasigurie letrare shpesh dyshoja nëse po lexoja një tregim, një novelë apo një ditar personal. Kjo paqartësi formale, larg të qenit problem, është pikërisht forca e shkrimit të saj. Proza e Li Zi Shu-së është e çuditshme, intime dhe thellësisht poetike, me një qetësi të brendshme që fsheh emocione të forta dhe reflektime të ndërlikuara mbi jetën, kujtesën dhe kalueshmërinë.
Get Elvin Blakaj’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Si autore, ajo shkruan me një ndjeshmëri minimale, por jashtëzakonisht të saktë. Fjalitë e saj janë të përmbajtura, shpesh të thjeshta në sipërfaqe, por të ngarkuara me kuptime të heshtura. Stili i saj i shkrimit lëviz mes vëzhgimit të përditshëm dhe introspeksionit të thellë, duke krijuar një hapësirë narrative ku lexuesi ndihet më shumë si dëshmitar sesa si konsumues historie. Është një letërsi që nuk shpjegon gjithçka, por të fton të qëndrosh, të vëresh dhe të ndjesh.
Përmbledhja e tregimeve të shkurtra të saj, e përkthyer në anglisht, ishte një nga përvojat më të veçanta të leximit për mua këtë vit. Këto tregime funksionojnë si fragmente jete, momente të paplota që megjithatë krijojnë një ndjesi të fortë tërësie. Ato janë të çuditshme, të heshtura dhe jashtëzakonisht të bukura, duke sfiduar format tradicionale të tregimit dhe pritshmëritë e lexuesit.
Edhe novelat e saj, Worldly Land dhe The Age of Goodbyes, ishin po aq fantastike. Në këto vepra, Li Zi Shu zgjeron universin e saj letrar pa e humbur intimitetin që e karakterizon. Ato janë rrëfime të buta, por emocionalisht të fuqishme, që trajtojnë largimin, ndarjen dhe mënyrat e heshtura me të cilat njerëzit përballen me ndryshimin. Do ta rekomandoja këtë autore pa asnjë hezitim për këdo që dëshiron të zgjerojë diapazonin e vet lexues, sepse Li Zi Shu e bën pikërisht këtë: e hap leximin drejt formave, ndjesive dhe përvojave të reja.
Kontinenti më i vjetër ku njerëzimi ka shkruar është ai afrikan, dhe pikërisht aty gjeta një autor që ma preku zemrën me çdo faqe të novelave të tij që i përpiva gjatë leximit: Chinua Achebe. Achebe është një figurë themelore e letërsisë afrikane moderne, një shkrimtar që i dha zë një historie që për shumë kohë ishte rrëfyer nga të tjerët. Stili i tij i shkrimit është thellësisht afrikan, i rrënjosur në oralitet, në ritmin e tregimit tradicional, në proverba dhe në urtësinë kolektive por njëkohësisht jashtëzakonisht i qartë dhe i kuptueshëm për lexuesin bashkëkohor. Ajo që e bën Achebe-n unik, edhe brenda këtij kontinenti, është mënyra e balancuar dhe njerëzore me të cilën ai trajton përplasjen mes traditës dhe kolonializmit, pa idealizime të rreme dhe pa demonizime të lehta.
Arrow of God është, sipas meje, libri më i mirë i Achebe-s. Kjo novelë është një studim i thellë psikologjik dhe shoqëror mbi pushtetin, krenarinë dhe ndryshimin e pashmangshëm. Përmes figurës së Ezeulu-t, Achebe ndërton një tragjedi të heshtur, ku rezistenca ndaj kohës dhe rrethanave shndërrohet gradualisht në vetëshkatërrim. Romani është i ngadalshëm, i menduar dhe jashtëzakonisht i fuqishëm emocionalisht, një vepër që flet për fatin e individit, por edhe për shpërbërjen e një rendi të tërë kulturor.
Things Fall Apart, nga ana tjetër, është padyshim një roman jashtëzakonisht interesant dhe një nga veprat më të rëndësishme të letërsisë botërore. Ai rrëfen me ndjeshmëri dhe qartësi shkatërrimin e një komuniteti afrikan nën presionin e kolonializmit, përmes historisë së Okonkwo-s. Forca e këtij libri qëndron në thjeshtësinë e tij të dukshme, e cila fsheh një kompleksitet të madh tematik dhe emocional. Është një vepër që lexohet lehtë, por që mbetet gjatë në mendje, duke e bërë Achebe-n një autor të domosdoshëm për çdo lexues që dëshiron të kuptojë jo vetëm Afrikën, por edhe mekanizmat universal të ndryshimit dhe humbjes.
Përfaqësuesja e Oqeanisë në këtë udhëtim letrar është autorja nga Zelanda e Re, Keri Hulme një poete dhe shkrimtare që vërtet nuk e ka shoqen në letërsinë moderne. Zbulimi i saj këtë vit më solli një gëzim të veçantë, sepse bëhet fjalë për një zë krejtësisht origjinal, të rrallë dhe të pamëshirshëm në sinqeritetin e tij artistik. Hulme është një autore që qëndron jashtë rrymave letrare të zakonshme, duke shkruar nga një hapësirë personale, kulturore dhe emocionale që nuk mund të imitohet lehtë.
Stili i saj është thellësisht poetik, edhe kur shkruan prozë. Gjuha e Hulme-s është fragmentare, ritmike dhe shpeshherë e thyer, duke krijuar një tekst që më shumë ndjehet sesa lexohet. Ajo përdor heshtjen, ndërprerjen dhe imazhin si mjete kryesore shprehjeje, duke i dhënë rrëfimit një dimension intim dhe shpirtëror. Në shkrimin e saj ndihet fuqishëm lidhja me tokën, detin, trupin dhe kujtesën, çka e bën përvojën e leximit të ngjashme me një udhëtim të brendshëm.
The Bone People është romani i saj më i njohur dhe një vepër e jashtëzakonshme, që sfidon strukturat tradicionale narrative. Libri trajton izolimin, dhunën, dashurinë dhe mundësinë e shërimit, përmes personazheve të thyer, por thellësisht njerëzorë. Është një roman i ashpër dhe njëkohësisht i ndjeshëm, ku poezia dhe brutaliteti bashkëjetojnë në mënyrë tronditëse. Leximi i tij është sfidues, por i paharrueshëm.
Stonefish, nga ana tjetër, ishte novela e saj që më pëlqeu më së shumti. Në këtë vepër, Hulme e çon edhe më tej eksperimentimin poetik, duke krijuar një tekst që lëviz mes mitit, ëndrrës dhe realitetit. Është një libër i qetë, i thellë dhe jashtëzakonisht meditativ, që flet për përkatësinë, humbjen dhe kërkimin e kuptimit. Stonefish është një përvojë letrare e rrallë, jo për të gjithë, por thellësisht shpërblyese për lexuesin që është i gatshëm të dorëzohet ndaj ritmit të saj.
Krahas autorëve që dominuan vitin tim letrar e që i përmenda më sipër, këto janë disa përmendje nderi po aq të rëndësishme, vepra që meritojnë vëmendje të veçantë dhe që do t’i rekomandoja pa hezitim çdo lexuesi që dëshiron ta pasurojë dhe zgjerojë përvojën e vet letrare në vitin 2026:
Amerika Veriore
• Cormac McCarthy — The Road: një roman i zhveshur deri në palcë, ku gjuha minimale dhe etika njerëzore përballen me fundin e botës.
• Toni Morrison — Beloved: një vepër e fuqishme dhe poetike mbi traumën, kujtesën dhe trashëgiminë e skllavërisë.
Amerika Jugore
• Jorge Luis Borges (rilexim) — Ficciones: një univers letrar i pakrahasueshëm ku filozofia, metafizika dhe tregimi shkrihen në forma perfekte.
• Samanta Schweblin — Fever Dream: një narrativë e shkurtër dhe shqetësuese që e kthen ankthin në formë letrare.
Evropa
• Olga Tokarczuk — Flights: një roman fragmentar që e shndërron lëvizjen në filozofi dhe mënyrë të të lexuarit.
• W. G. Sebald — Austerlitz: një tekst melankolik dhe i thellë mbi kujtesën, humbjen dhe historinë evropiane.
Azia
• Yoko Ogawa — The Memory Police: një roman i qetë dhe tronditës mbi harresën, pushtetin dhe zhdukjen graduale të realitetit.
• Han Kang — The Vegetarian: një vepër e ashpër dhe poetike mbi trupin, dhunën dhe rezistencën personale.
Afrika
• Chimamanda Ngozi Adichie — Americanah: një roman i ndjeshëm dhe inteligjent mbi identitetin, racën dhe migrimin.
• Ngugi wa Thiong’o — A Grain of Wheat: një rrëfim kompleks mbi kolonializmin, tradhtinë dhe çmimin e lirisë.
Oqeania
• Patrick White — Voss: një roman i madh ekzistencial mbi obsesionin, shpirtin dhe përplasjen me natyrën.
• Janette Turner Hospital — Oyster: një narrativë e errët dhe e fuqishme mbi izolimin dhe manipulimin njerëzor.
Viti 2025 ka qenë pa dyshim një vit i jashtëzakonshëm për leximin tim, një udhëtim i pasur, i thellë dhe plot gëzim në botët e pafund të autorëve nga çdo cep i globit. Kam zbuluar zëra të rinj, kam rikujtuar klasike të pashlyeshme dhe kam ndjerë kënaqësinë e madhe të zhytjes në libra që sfidojnë mendimin, emocionin dhe perceptimin tim për letërsinë.
Për vitin 2026, tema e leximit do të jetë “rekomandimet”: do të përqendrohem tek librat që lexues të tjerë sugjerojnë si vepra të jashtëzakonshme ose autorë unikë që meritojnë të zbulohen. Kushdo që mendon se ka ndonjë libër interesant, ndonjë autor të veçantë që duhet lexuar, mund të më gjejë dhe të ndajë rekomandimet e veta sepse mezi pres të zbuloj dhe të përjetoj botët e reja që secili lexues ka për të ofruar.
