Wandelingen
Wandelingen
Het op naam brengen van een gevonden of gefotografeerde plant is soms een heikele kwestie. Sommige planten of dieren lijken zo sterk op mekaar dat zelfs gediplomeerde en gerenommeerde biologen zich de haren uit het hoofd rukken. Zo weet U meteen waaraan de voortijdige kaalheid waaraan enkele wetenschappers lijden te wijten is en we elke dag als gevolg van die treffende gelijkenissen wel nieuwe soorten ontdekken.
En dan hebben we nog geluk. Pakweg drie eeuwen geleden was het me het zootje wel. Dan liep iedereen zowat met zijn kop tegen de muur en raakten de toenmalige wetenschappers het noorden kwijt, zelfs ondanks de uitvinding van het kompas.
Een Zweedse mijnheer bracht gelukkigerwijs orde op zaken. Ene zekere Carl von Linné, een Zweedse arts, plantkundige, zoöloog en geoloog, gaf met zijn Systema naturae, waarvan de eerste druk in 1735 gepubliceerd werd, een indeling van de natuurrijken: Mineralen, planten en dieren.
Die rijken deelde hij dan weer onder in klassen, families, genus, soort. Revolutionair! De eerste druk van de Systemae naturae telde twaalf pagina’s in dubbel folioformaat.
Linnaeus zelf had geen geld om het te laten drukken. Gelukkig zorgde een mecenas, Gronovius, voor het nodige kapitaal, onder de indruk als hij was van de systematische manier van classificeren die Linnaeus had bedacht. De dertiende druk van het boek die tussen 1788 tot 1793 verscheen, telde ondertussen ruim 6250 pagina’s. Hoe een dubbeltje rollen kan, ook al bestaat dat dubbeltje niet meer en is het vervangen door de Eurocentjes, eveneens ooit gedoemd tot verdwijnen.
De binomiale nomenclatuur die inherent was aan de systematiek van Linnaeus, maakte het ook mogelijk aan de hand van onderlinge verschillen de natuur te benoemen.
De eigenlijke term (bi-nomiaal — twee termen) heeft betrekking op namen voor soorten: elke soort heeft een tweedelige naam: de genusnaam (genus, mv. genera) of geslachtsnaam en een aanduiding voor de soort: bijvoorbeeld Linnaea borealis voor het Linnaeusklokje. Linnaeus kende zulke tweedelige namen toe aan stenen, planten en dieren.
Voor die tijd had elke soort een lange naam die tegelijkertijd een beschrijving was. Door de naam te reduceren tot twee delen werd de naam enkel een handvat, een etiket. Zo werd correcte nomenclatuur grotendeels onafhankelijk van taxonomie: dit is de grote verdienste van Linnaeus.
Linnaeus was niet de eerste die tweedelige namen gebruikte. De gebroeders Johann en Gaspard Bauhin bijvoorbeeld, gebruikten ruim honderdvijftig jaar eerder ook al tweedelige namen om een deel van de door hen beschreven soorten aan te duiden. Ook wanneer een geslacht uit maar één soort bestond gaven zij die soort een tweedelige naam; tot dan toe hadden natuurvorsers in zo’n geval volstaan met het geven van een naam van één woord: de geslachtsnaam.
Linnaeus was dus niet de eerste die tweedelige (binomiale) namen voor soorten gebruikte, maar hij was wel de eerste die deze methode van naamgeving systematisch toepaste voor alle soorten door zijn hele werk. Het eerste werk waarin Linnaeus deze methode stelselmatig (voor alle behandelde soorten) toepaste was de eerste druk van Species Plantarum van 1753, die alleen over planten handelt. Niet veel later, in de tiende druk van Systema Naturae, waarvan het eerste deel, de zoölogie, in 1758 verscheen, paste hij de methode ook stelselmatig toe op alle namen van diersoorten.
Get Gie Wyckmans’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Linnaeus zette het tweede deel van zijn tweedelige namen in de kantlijn van zijn boeken, als middel om zijn soorten makkelijk te kunnen vinden. Dit was een verbetering ten opzichte van zijn eerdere werk waar hij (alleen) nummers gebruikte, immers “Euphorbia helioscopia” is makkelijker in het gebruik en makkelijker te onthouden dan “Euphorbia nummer veertig”. Linnaeus zelf noemde deze tweede delen van zijn tweedelige namen, geplaatst in de kantlijn, nomina trivialia, om onderscheid te maken met wat hij nog steeds beschouwde als de “echte” namen, de nomina specifica legitima,te weten de lange, beschrijvende namen, die tegenwoordig als beschrijving gelden.
In de praktijk wordt met de term binomiale nomenclatuur niet alleen gedoeld op namen voor soorten, maar op het principe dat is ingebouwd in de diverse stelsels van nomenclatuur, vastgelegd in de diverse nomenclatuur Codes, zoals die voor dieren, die voor ‘planten’ (algen, planten en schimmels)
en die voor prokaryoten. Er zijn dus geen regels voor binomiale nomenclatuur in het algemeen. Wat wel bestaat zijn diverse wetboeken (Codes) die binomiale nomenclatuur als centraal principe omarmd hebben, en elk van deze wetboeken heeft (uiteraard) zijn eigen, onderscheidende regels voor namen.
Nomenclatuur moet niet verward worden met taxonomie. Taxonomie is een wetenschap die ernaar streeft organismes in te delen in taxonomische groeperingen, de zogeheten “taxa” (enkelvoud taxon). Nomenclatuur is geen wetenschap, maar enkel een set van regels die aangeeft welke naam wanneer voor een taxon gebruikt moet of mag worden. De meeste veranderingen in wetenschappelijke namen zijn het gevolg van veranderingen in taxonomie, zoals het toewijzen van een soort aan een ander geslacht, het splitsen van een geslacht, etc.
Merk op dat binomiale nomenclatuur ook niet verward moet worden met binominale nomenclatuur. Binominale nomenclatuur (twee namen) heeft betrekking op namen
voor dierensoorten en is een vorm van binomiale nomenclatuur (bi-nomiaal — twee termen): het omgekeerde is uiteraard niet het geval.
In elk geval, dank je wel Carl, dat je ons van enkele kopzorgen bevrijdde maar er toch wel enkele nieuwe bijgaf, want ondertussen brengt een andere ontdekking meer helderheid in de duisternis, of misschien, voor ons amateurs, meer duisternis in de helderheid — het is maar hoe je het bekijkt. De ontrafeling van de genetische code, DNA, maakt de ordening der levende organismen nog frappanter en — zeker voor de academici — duidelijker.
Laat ons het voorlopig bij het Binomiaal systeem houden, da’s al moeilijk genoeg en literatuur zat!
Mijn favorieten? De volgende:
Algemeen: ANWB Natuurgids (ideaal voor je op weg te helpen als beginner)
Voor Planten in België en Europa: Erwin Stresemann — Exkursionsflora dln 1, 2, 3, 4 (Volks und Wissen Verlag GMBH Berlin (wordt regelmatig herdrukt)); Heukels Flora (alleen voor Nederland en Vlaanderen); Henk Eggelte-Veldgids Nederlandse Flora (deze gids biedt een verhelderende en totaal andere en frisse kijk op het op naam brengen van planten dan de meeste determineerwerken- een echt hebbeding!) — Wilde planten van de BeNeLux (Ruud van der Meijden en Fabienne Van Rossum — Uitgave Plantentuin Meise- Prachtig fotoboek); Wilde planten van Noord-West Europa(Sesam Natuurhandboeken — Antiquarisch)
Voor Insecten in België en Europa: Erwin Stresemann — Exkursionsfauna dln 2, 3 (Volks und Wissen Verlag GMBH Berlin (wordt regelmatig herdrukt)); Nieuwe insektengids — Thieme (Vrij algmeen werk — deels vertaling van “British insects”); Bährmann-Bestimmung wirbelloser Tiere ( Uitgeverij Springer-Spektrum;Hebbeding- Uitstekend determinatieboek voor het op naam brengne van allerhande insekten tot op familie, soms genus)
Voor Dieren in België en Europa: Erwin Stresemann — Exkursionsfauna dln 1, 2, 3 (Volks und Wissen Verlag GMBH Berlin (wordt regelmatig herdrukt)); Dierensporengids-Tirion Natuur
… en dan heb je nog de diverse zoekkaarten die ons amateurs de op-naam-brenging vergemakkelijken… en voor de rest doe ik beroep op gespecialiseerde werken, maar dan zijn we al een wetenschappelijk niveau verder.
Maar, tussen ons gezegd en gezwegen, de naamgeving is slechts een hulpmiddel: het ware onderzoek zit verscholen in de relaties tussen de species van een zelfde soort onderling en hun omgeving, hun voedselbron, hun voortplanting enzovoort… Maar daar stappen we een volgende keer eens samen naar toe.
Gie Wyckmans © 2020
