Een kleine, persoonlijke boekbespreking
Misdaad en Straf — Fjodor Dostojevski
De aanleiding voor mijn reis naar St. Petersburg en Moskou in 2017 was mijn opbloeiende liefde voor de Russische literatuur. Een liefde die nog jong en pril is, ik schat zo’n zes jaar.
In mijn jeugd en studietijd heb ik nooit iets meegekregen van de grote Russen. Zeer zeker, ik kende de namen Tolstoj, Dostojevski, Gorki, Babel. Wie niet die van verhalen houdt? Maar daar bleef het ook bij. Tot ik, zes jaar geleden denk ik dus, in de serie van de zwarte Penguin Classics, Crime and Punishment van Dostojevski ging lezen (series zijn belangrijk in huize Fygi).
Parallelle versie
Weet je waarom ik dacht: ik ga hem lezen? Dat was niet omdat ik een van die grote schrijfrussen per se wilde leren kennen. Nee, ik wilde weten hoe St. Petersburg ‘voelde’ in de jaren voor/van de Amerikaanse Burgeroorlog.
Ik wilde met een soort bird eye’s view naar 1861–1865, een periode waar zoveel in Amerika gebeurde (en ik al zoveel over had gelezen), eens over de oceaan vliegen en kijken hoe het haar tegenligger in die periode verging. Want vergis je niet, Amerika en Rusland hebben veel met elkaar gemeen. Ik zie beide landen eigenlijk als een soort parallelle versie van elkaar.
En ik kan je vertellen: als je Misdaad en Straf leest, dan bén je in het vieze, drukke, arme St. Petersburg van midden negentiende eeuw.
Verknipt gedachtenexperiment
Hoofdpersoon in het verhaal is Raskolnikov, een student die meent dat hij een soort Übermensch is en daarom boven wet en moraal is verheven. Hij heeft schulden en bij wijze van verknipt gedachtenexperiment vermoordt een oude vrouw, een woekeraarster en haar halfzus en dan gaat het mis: hij krijgt spijt en twijfelt aan zijn motieven.
Zoals de grote Russische literatuurkenner Karel van het Reve schreef: ‘Misdaad en Straf is zo ongeveer de beroemdste detectiveroman uit de wereldliteratuur, geschreven met een geweldige handicap voor de schrijver: de lezer weet wie het gedaan heeft, en wordt toch in voortdurende spanning gehouden of de dader gepakt wordt of niet.’
De Russische schrijver en dichter Ivan Boenin, geen groot liefhebber van Dostojevski schreef over het boek:
Get Kari-Anne Fygi’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
‘Maar Dostojevski heeft prachtige dingen. Het armoedige, donkere, koude Petersburg, regen, modder, lekke overschoenen, trappen met katten. Die Raskolnikov, die met een bijl onder zijn jas de trap opklimt naar die oude woekeraarster. Dat is geweldig.’
Net als de beschrijving van de hele kleine kamer van de student.
Sfeerbeschrijvingen
Boenin heeft gelijk: het is een verhaal met zoveel sfeerbeschrijvingen dat ik helemaal opging in die donkere stad en in het verhaal van de mensen in het verhaal. Van Wikipedia (en treffend):
‘The inner turmoil suffered by Raskolnikov can also be perceived as a Shakespearean pathetic fallacy. For example, the great storm in Shakespeare’s King Lear reflects the state of the titular character’s mind, much like the chaos, disorder and noise of St. Petersburg reflects the state of Raskolnikov’s mind.’
Het was een prachtige gewaarwording: opgaan in dat verhaal.
Vorig jaar zomer bezocht ik dus die plekken in St. Petersburg die voorkomen in Misdaad en Straf (dankzij deze site).
Natuurlijk is er nog maar weinig van over, er zijn nu auto’s, trams, bussen rijden af en aan. De stad ruikt zoals onze steden in de jaren zeventig: dieselgeur en uitlaatgassen. Er zijn fastfoodeettentjes en koffieshops. Op enkele oude huizen na is er werkelijk niets meer van over. En toch voelde het zo bijzonder om daar rond te lopen. Een VR-bril had ik niet nodig, ik zag het gewoon in mijn mind’s eye.
Fotolijstjes
Later zijn we ook naar het Dostojevski-museum geweest, gevestigd in een huis waar Dostojevski aan het eind van leven woonde en onder andere De Broers Karamazov schreef. Met dinerborden die ooit eigendom waren van zijn echtgenote en hem. En fotolijstjes aan de muur met de familie erin. En het bureau waaraan hij schreef totdat hij in dat huis overleed.
Magisch, magisch.
Ik dwaal nu beetje af qua boekbespreking, maar wanneer je een auteur ontdekt die zo’n indruk op je maakt, gaat alles mee in de betovering. Ik had dat ook met Michail Boelgakov in Moskou, daar kom ik in een andere posting op terug.
