🇵🇱 Świt nie jest obowiązkowy
O książkach, które obiecują za dużo, czekaniu na świt i miłości, której nie trzeba było definiować.
Widzieć po ciemku | 15
I. Umowa, której nie podpisałem
Książka o nadziei, jeśli ma być uczciwa, nie może obiecać czytelnikowi świtu. Może obiecać tylko to, co faktycznie sprawdziła: fakty, daty, nazwiska, mechanizmy, wątpliwości nazwane po imieniu. Świt, rozumiany jako moment, w którym wszystko się rozjaśnia i okazuje, że warto było czekać, jest częścią umowy, jaką czytelnicy czasem próbują narzucić autorowi, ale której autor nie musi podpisywać. Ten esej, ostatni w tomie, jest miejscem, w którym odmawiam podpisania tej umowy wprost, zamiast pozwolić czytelnikowi domyślać się tego z samego faktu, że książka się kończy.
II. Dziewiętnasty maja
Rebecca Solnit opublikowała esej, z którego wyrosła cała książka, dziewiętnastego maja 2003 roku, na stronie Tomdispatch.com, prowadzonej przez Toma Engelhardta. Tom Engelhardt, publikując esej Solnit w maju 2003 roku, prowadził swój serwis jako niezależną platformę komentarza politycznego, zanim jeszcze słowo blog weszło do powszechnego użycia w tym znaczeniu, a sam fakt, że esej filozoficzny o nadziei mógł rozejść się tak szeroko właśnie w tym medium, jest częścią jego historii równie istotną, jak treść samego tekstu. Esej rozszedł się w internecie w sposób, jaki dziś nazwalibyśmy wirusowym, kopiowany, przesyłany mailem, drukowany i rozdawany na spotkaniach antywojennych, zanim jeszcze przybrał formę książkową. W 2004 roku ukazał się jako książka, „Hope in the Dark: Untold Histories, Wild Possibilities”, nakładem wydawnictwa Nation Books. Drugie wydanie, z 2006 roku, dodało nowy materiał. Trzecie, z 2016 roku, wydane przez Haymarket w Stanach Zjednoczonych i Canongate w Wielkiej Brytanii, opublikowane dwudziestego ósmego lipca tamtego roku, zawierało obszerną nową przedmowę, w której Solnit skonfrontowała swoje tezy sprzed trzynastu lat z Occupy, Black Lives Matter i ujawnieniami Snowdena. Polskie wydanie, oparte właśnie na tej trzeciej wersji, ukazało się szóstego czerwca 2019 roku nakładem wydawnictwa Karakter w Krakowie, w przekładzie Anny Dzierzgowskiej i Sławomira Królaka.
Ta historia wydań, rozciągnięta na szesnaście lat i trzy języki, jest sama w sobie ilustracją tezy tego tomu: książka o nadziei nie jest jednorazowym aktem, tylko procesem, który trwa dłużej, niż trwało jej napisanie, i zmienia się z każdym nowym kontekstem, w którym zostaje odczytana na nowo. Polskie recenzje z 2019 roku były przy tym dalekie od jednogłośnego zachwytu: recenzentka „Gazety Prawnej” podsumowała książkę jako słuszną, ale miejscami nużącą, a inni krytycy zwracali uwagę, że amerykański kontekst książki, Irak, Seattle, Bush, wymaga od polskiego czytelnika dodatkowego wysiłku przekładu na własne realia, wysiłku, którego książka sama nie ułatwia. Ta chłodniejsza recepcja krytyczna współistnieje z ciepłym przyjęciem czytelniczym, o którym świadczy gest wydawnictwa z marca 2020 roku: dwa zjawiska, chwalona przez czytelników poczytność i zastrzeżenia recenzentów, nie wykluczają się nawzajem, tylko pokazują, że książka funkcjonuje w dwóch różnych obiegach naraz, emocjonalnym i krytycznoliterackim, rzadko się ze sobą stykających.
III. Prezent na trudny czas
W marcu 2020 roku, na początku pandemii, polskie wydawnictwo Karakter udostępniło „Nadzieję w mroku” za darmo w formie ebooka przez dwa tygodnie. Ten gest, komercyjnie irracjonalny, ale kulturowo wymowny, potwierdza coś, co obserwuję z pewnym niepokojem: książka Solnit funkcjonuje dziś w obiegu czytelniczym nie tylko jako esej filozoficzny, ale jako rodzaj daru wręczanego sobie i innym w chwilach kryzysu, gest podobny do wręczenia komuś ciepłego napoju w mroźny dzień. To zjawisko nie jest wyłącznie polskie. Trzecie wydanie amerykańskie i brytyjskie ukazało się latem 2016 roku, kilka miesięcy przed wyborami prezydenckimi w Stanach Zjednoczonych i wkrótce po referendum w sprawie brexitu w Wielkiej Brytanii, co, jak zauważały ówczesne recenzje, wpisało książkę w falę zainteresowania literaturą pocieszenia politycznego, choć nie potrafię jednoznacznie zweryfikować, na ile było to świadome posunięcie wydawnicze, a na ile zbieg okoliczności. Ten wzorzec, książka wracająca do debaty publicznej po kolejnych kryzysach politycznych, sugeruje, że część czytelników traktuje ją jako coś w rodzaju apteczki pierwszej pomocy, po którą sięga się w powtarzalnych okolicznościach, niezależnie od tego, czy jej zawartość odpowiada akurat na ten konkretny kryzys.
Rozumiem impuls stojący za tym gestem i sam nie jestem od niego wolny. Ale to drugie życie książki, jako pocieszenia na trudny czas, jest, jak sądzę, jej największym zagrożeniem, bo książka, która uczy, że przyszłość jest niepoznawalna, zbyt łatwo zamienia się w kołdrę, pod którą chowa się przed tą niepoznawalnością, zamiast się z nią mierzyć. Recenzja w Kirkus Reviews, oceniająca amerykańskie wydanie, ujęła główny argument książki jako twierdzenie, że sytuacja lewicy nie jest tak zła, jak się wydaje, co samo w sobie jest streszczeniem ostrożniejszym niż popularna reputacja książki jako źródła pocieszenia: streszczenie mówi o proporcjach, nie o gwarancjach.
IV. Jak kończy Solnit
Warto sprawdzić, jak właściwie kończy się książka, wokół której krąży cały ten tom, zamiast opierać się wyłącznie na jej reputacji jako pocieszenia. Ostatni rozdział, „Podróż do środka świata”, opisuje wybrzeże Pacyfiku w San Francisco, powrót wydr morskich i fok słoniowych na odcinki wybrzeża, z których zniknęły na pokolenia, oraz lot pelikana brunatnego nad miastem, splatający dzikość i urbanistyczną codzienność w jeden obraz. Rozdział nie kończy się deklaracją zwycięstwa. Kończy się uznaniem, że przyszłość pozostaje niepewna, a mimo to sama teraźniejszość, obserwowana uważnie, niesie w sobie potencjał zmiany i połączenia. To jest, muszę przyznać, zakończenie skromniejsze, niż sugerowałaby popularna reputacja tej książki jako pocieszenia na trudne czasy. Solnit nie obiecuje świtu we własnej książce. Obiecuje go raczej kultura czytelnicza, która wokół tej książki wyrosła, czytająca ją selektywnie, zapamiętująca tytuł i pierwsze zdanie o ciemności jako obietnicy, a pomijająca skromność jej faktycznego zamknięcia.
Ta obserwacja zmienia częściowo ton mojej wcześniejszej krytyki w tym eseju: to nie sama książka Solnit jest winna kołdrowego czytania, o którym pisałem wyżej, tylko sposób, w jaki bywa czytana, streszczana i cytowana w oderwaniu od własnej, ostrożniejszej struktury. Warto oddać jej tę sprawiedliwość, zanim ten tom się zamknie.
V. Przemysł nadziei
Get Łukasz Ratajczak’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Obok tego zjawiska istnieje inne, bardziej komercyjne: wykłady TED obiecujące pięć kroków do optymizmu, poradniki z tytułami złożonymi z imperatywu i słowa nadzieja, konferencje motywacyjne sprzedające bilety na spotkanie z nadzieją jak na koncert. Konkretny przykład tego przemysłu: wyszukiwarka TED.com zwraca dziś kilkaset wystąpień otagowanych słowem hope, z tytułami obiecującymi rozwiązania w osiemnastu minutach, standardowej długości takiego wystąpienia, niezależnie od złożoności omawianego problemu. Osiemnaście minut na nadzieję wobec zmiany klimatu, osiemnaście minut na nadzieję wobec nierówności społecznej, osiemnaście minut na nadzieję wobec starzenia się i śmierci: format sam narzuca treści proporcje, jakich żaden z problemów, o których pisałem w tym tomie, w rzeczywistości nie ma. Ten przemysł nadziei, jak go tu nazywam, różni się od książki Solnit tym, że obiecuje właśnie to, czego ona świadomie nie obiecuje: gwarantowany, odtwarzalny efekt, dający się spakować w prezentację i sprzedać publiczności szukającej ulgi. Solnit, przy całych swoich niedoskonałościach, których nie szczędziłem w innych esejach tego tomu, nigdy nie sprzedawała nadziei jako produktu z gwarancją satysfakcji. Ten tom, który właśnie kończę, też takiej gwarancji nie daje, i uważam to za jego największą zaletę, nie wadę.
VI. Jak kończą się książki
Literatura zna wiele modeli zakończenia. Klasyczna tragedia kończy się katharsis, oczyszczeniem przez cierpienie. Powieść realistyczna dziewiętnastego wieku kończy się zwykle rozstrzygnięciem losu bohaterów, małżeństwem, śmiercią, powrotem do punktu wyjścia w nowej roli. Dramat absurdu, jak pisałem w poprzednim eseju tego tomu, odmawia rozstrzygnięcia w ogóle, zostawiając bohaterów w tym samym miejscu, w którym ich zastaliśmy na początku. Sama „Nadzieja w mroku” zawiera przykład dramatu zamkniętego rozstrzygnięciem, który Solnit cytuje z aprobatą: postępujące ustępstwa historii, wojna wietnamska zakończona wycofaniem wojsk, apartheid zakończony wyborami, jako dowody, że niektóre historie faktycznie mają zakończenia przypominające katharsis. Nie neguję tych zakończeń. Zaznaczam tylko, że są one wyjątkiem w morzu historii nierozstrzygniętych, i że książka budująca swoją reputację na tych wyjątkach ryzykuje, iż czytelnik przeoczy znacznie liczniejsze historie, które nie doczekały się równie czystego zamknięcia. Warto przywołać też inny model, bliższy poezji niż dramatowi: wiersz, który urywa się w połowie frazy, zostawiając czytelnika z niedokończonym rytmem, zamiast z domkniętą frazą muzyczną. Ten model, stosowany świadomie przez część poetów dwudziestego wieku, zakłada, że czytelnik sam dośpiewa sobie brakującą nutę, i że ta praca dośpiewywania jest ważniejsza niż nuta, którą autor mógłby dostarczyć gotową.
Ten tom wybiera model bliższy temu ostatniemu, ale nie identyczny: nie jest to ani triumfalne zamknięcie, ani całkowita odmowa ruchu. Jest to zakończenie, które przyznaje, że coś się zmieniło w trakcie piętnastu esejów, ale odmawia nazwania tej zmiany zwycięstwem. Ten tom, w swoim założeniu kompozycyjnym przyjętym jeszcze przed napisaniem pierwszego zdania, wybrał dokładnie ten model: pierwszy esej otworzył się w połowie zdania, a ten, ostatni, ma się urwać bez frazy domykającej, zostawiając czytelnikowi pracę dośpiewania, jakiej sam autor nie jest w stanie wykonać za niego.
VII. Powrót nad wodę
W trzecim eseju tego tomu opisywałem nocny spacer z Louisem wzdłuż portu w Marsylii, między latarniami, w pasach cienia, gdzie nikt nie mógł nas dokładnie zobaczyć. Wracam teraz do tego samego miejsca, w innej porze: nie w środku nocy, tylko o świcie, kiedy niebo nad wschodnią częścią portu zaczyna jaśnieć, zanim jeszcze słońce pokaże się nad dachami. Nie opiszę tego świtu jako rozwiązania. Opiszę go jako to, czym jest dosłownie: kolejnym obrotem Ziemi, który nastąpiłby niezależnie od tego, czy napisałbym ten tom, czy nie, i który nie niesie w sobie żadnej wiadomości skierowanej specjalnie do mnie ani do czytelnika. Latarnie na nabrzeżu gasną automatycznie, wyzwolone czujnikiem światła, dokładnie w tym samym momencie, w którym gasną każdego ranka, niezależnie od tego, kto akurat stoi pod nimi i o czym myśli. Woda w porcie o tej porze ma kolor, dla którego nie znam nazwy w żadnym z dwóch języków, którymi się posługuję na co dzień: nie jest jeszcze błękitna, nie jest już czarna, tylko jakby zawieszona pomiędzy, dokładnie tak, jak zawieszony między dwoma stanami jest ten esej, między nocą trzeciego rozdziału a dniem, który nastąpi, gdy słońce w końcu wzejdzie nad dachami.
VIII. Piętnaście prób
Zanim dojdę do samego zamknięcia, chcę na moment zebrać, czego ten tom faktycznie dowiódł, nie w sensie tezy udowodnionej matematycznie, tylko w sensie doświadczenia przepracowanego zdanie po zdaniu. Nauczyłem się gramatyki niewiedzy, pisząc o czasownikach w trzech językach. Nauczyłem się audytu, rozkładając na czynniki pierwsze książkę, wokół której cały ten tom krąży. Nauczyłem się, że infrastruktura poprzedza spontaniczność, że formularz bywa pomnikiem trwalszym niż plakat, że urzędnik ze stemplem waży więcej niż anioł patrzący z dystansu. Nauczyłem się, że opieka na odległość ma własną gramatykę czekania, że kraj, który się opuściło, przestaje istnieć w formie, do której dałoby się wrócić, i że argumenty przeciwko nadziei są zbyt mocne, żeby je zbywać milczeniem. Nauczyłem się wreszcie, pisząc ten ostatni esej, że książka, która to wszystko przerobiła, nie musi kończyć się inaczej, niż zaczęła: w połowie zdania, bez pewności, czy ktokolwiek, kto to czyta, uzna ten wysiłek za wart podjęcia.
IX. Konstrukcja bez klamry
Ten tom, zgodnie z założeniem przyjętym na samym początku pracy nad nim, nie ma prologu ani epilogu. Pierwszy esej, „Jeszcze”, otworzył się w połowie zdania, przy liście z prefektury, którego nie rozumiałem do końca. Ten esej, ostatni, nie zamyka klamrą tamtego otwarcia, bo klamra sugerowałaby, że cała podróż miała kształt koła, wracającego do punktu wyjścia z nabytą po drodze mądrością. Nie mam takiej mądrości do zaoferowania. Mam piętnaście esejów pełnych faktów sprawdzonych najlepiej, jak potrafiłem, pełnych wątpliwości nazwanych po imieniu, i jedno przekonanie, które przetrwało całą tę pracę: że warto było to napisać, niezależnie od tego, czy ktokolwiek uzna to za dowód czegokolwiek.
Latarnie gasną. Idziemy dalej, Louis i ja, w stronę domu, którego światła jeszcze nie widać stąd, ale który, jak zakładam, wciąż tam stoi.
Dla Louisa
Nie napiszę tu, że bez Ciebie ta książka by nie powstała, bo to zdanie, prawdziwe czy nie, brzmiałoby jak fraza z okładki, a starałem się przez piętnaście esejów unikać zdań, które brzmią lepiej, niż znaczą.
Napiszę więc to, co konkretne. Że przynosiłeś mi herbatę w połowie rozmów telefonicznych, których długości nigdy nie kwestionowałeś. Że raz, na nabrzeżu, w miejscu, gdzie latarnie stoją najrzadziej, wziąłeś mnie za rękę, zanim zdążyłem o tym pomyśleć. Że pytasz czasem, czy chciałbym tam wrócić na stałe, i że moja odpowiedź, za każdym razem ta sama, nigdy Cię nie zniechęciła do pytania ponownie. Że podpisałeś ze mną dokument w merostwie, wiedząc, że jest to gest jednocześnie urzędowy i nieurzędowy, i że nigdy nie kazałeś mi wybierać między tymi dwoma znaczeniami.
Ta książka jest w dużej części o czekaniu: na wynik, na formularz, na telefon, na świt, który nie jest obowiązkowy. Ty jesteś jedyną częścią mojego życia, na którą nie muszę czekać, bo jesteś już tutaj, w tym samym mieszkaniu, w tym samym mieście, każdego dnia od dwóch lat. Nie wiem, czy to jest nadzieja w takim sensie, w jakim próbowałem ją opisać na tych stronach, czy coś prostszego i mniej wymagającego definicji. Wiem tylko, że nie musiałem jej sobie obiecywać. Po prostu, pewnego dnia, była.
Dziękuję, że zgodziłeś się pojawić w tych esejach pod własnym imieniem, i że nigdy nie zapytałeś, czy dobrze Cię w nich opisałem. Mam nadzieję, że tak.
