🇵🇱 Długopis z kiosku Ruchu
Rzeczy, które mnie wychowały | 7
(Esej o pisaniu jako strategii przetrwania)
1 | Notatnik pod poduszką
Na okładce było narysowane coś w rodzaju misia — skrzyżowanie zabawki i bohatera kreskówki, narysowana tanio, z przeskalowaną głową i oczami, które miały być słodkie, a wyglądały, jakby już zrezygnowały z patrzenia.
Kartki w środku były w linie. Niebieskie, z cienkimi marginesami po lewej stronie. Część z nich już od początku była lekko pogięta — notatnik długo leżał gdzieś pod ladą, zanim trafił w moje ręce.
Dostałem go od mamy, która mówiła: pamiętnik to dobry pomysł, zapisuj, co chcesz.
Ale nie zapisywałem tego, co się działo.
Zmyślałem.
Pisanie nie było wtedy formą dokumentacji. Było ucieczką.
Tworzyłem chłopca, który miał psa.
Chłopca, którego ojciec z nim rozmawiał.
Chłopca, który miał kolegów, choćby jednego.
Chłopca, który nie był wybrany jako ostatni do drużyny.
Chłopca, który nie bał się swoich ramion.
Chłopca, który nie płakał w poduszkę.
Chłopca, którego nie istniałem — ale którego bardzo chciałem mieć jako sojusznika.
Pisząc go, czułem ulgę.
Z każdą stroną mój wymyślony bohater stawał się bardziej realny niż ja.
I być może właśnie wtedy zrozumiałem, że narracja to nie tylko opowieść. To konstrukcja schronienia. To sposób na to, by nie oszaleć w świecie, który mówi: jesteś nieprawidłowy.
Nie pisałem prawdy.
Prawda bolała zbyt wcześnie.
Prawda była nie do wypowiedzenia.
Ale fikcja — fikcja miała miękkie krawędzie.
Fikcja pozwalała oddychać.
Długopis kupiłem w kiosku Ruchu, przy przystanku. Taki zwykły, niebieski, przezroczysty, z cienkim wkładem, który często przerywał. Trzeba było go rozpisywać — bazgrać kółka w rogu kartki, aż atrament znów zacznie płynąć.
Ale to właśnie ten długopis był moim pierwszym narzędziem ratunku.
Nie Bóg.
Nie przyjaciel.
Nie terapeuta.
Długopis.
Sarah Manguso pisała:
„I wrote so I wouldn’t have to remember.”
I ja też pisałem, żeby nie musieć pamiętać.
Nie pamiętać krzyku za ścianą.
Nie pamiętać milczenia przy stole.
Nie pamiętać mokrej plamy na zeszycie z powodu przeciekającego termosu.
Nie pamiętać tych wszystkich małych hańb, które nie miały imienia, ale miały smak.
Pisanie było wybielaczem.
Pisałem, żeby wymazać.
Pisałem, żeby zastąpić.
Pisałem, żeby siebie unieważnić — ale tylko na chwilę.
Tyle, ile trwa zapisanie strony.
Czy mój bohater był mną?
Nie.
Był kimś, kogo chciałem mieć w sobie.
Kimś, kto odpowiadał.
Kimś, kto stawał w obronie.
Kimś, kto nie spuszczał wzroku, gdy ktoś nazywał go „ciotą”.
Kimś, kto znał słowa.
Dziś wiem, że to właśnie słowa były wtedy najbliższe ciału.
Nie bicie serca.
Nie skóra.
Nie dłonie.
Ale słowa.
Bo kiedy wszystko inne było obce, słowa pozwalały mieć coś na własność.
2 | Fikcja jako język ocalenia
Niektórzy mają pamięć w palcach. Inni — w gardle. Ja miałem ją w długopisie.
Nie znałem wtedy słowa „strategia”, ale instynktownie rozumiałem, że pisanie to nie jest tylko sposób mówienia — to sposób ukrywania. Fikcja była dla mnie jak pancerz z papieru: cienki, podatny na rozdarcie, ale jednak — istniał. Osłaniał. Dawał czas. Odkładał katastrofę.
Nie zapisywałem tego, co się działo. Zapisywałem to, co powinno się wydarzyć, gdyby świat był mniej okrutny.
W moich zeszytach wszyscy mówili do siebie spokojnie. Nikt nie trzaskał drzwiami. Nikt nie zawstydzał. Bohaterowie przyznawali się do lęków bez obawy, że zostaną wyśmiani. Pisanie było próbą przeformułowania reguł rzeczywistości.
Nie przez bunt.
Przez przejęcie języka.
I stworzenie własnych reguł.
Pisałem wtedy głównie wieczorami, w łóżku, w półmroku. Światło lampki padało ukośnie, cienie liter kładły się na kartce jak zasłony. Notatnik był ukrywany pod poduszką, jakby mógł naprawdę chronić sen. Każda strona zaczynała się od daty — fikcyjnej — i słowa „drogi”. Czasem: „drogi przyjacielu”, czasem: „drogi ja”, czasem: „drogi nikt”.
To pisanie do nikogo było jednocześnie pisaniem dla siebie. Nie miałem pojęcia, że za kilka lat ktoś nazwie to „autofikcją”.
Dla mnie to był sposób, żeby jakoś wytrzymać.
Długopis często przerywał. Wkład wysychał nierównomiernie. Musiałem rysować zawijasy w rogu strony, żeby znów zaczął pisać. Ale te zawijasy też były czymś — zapisem niepewności, zapisem czekania.
W nich też byłem.
W zawahaniu.
W powtórzeniu.
W powolnym powrocie do linii pisma.
3 | Fikcja jako język ocalenia
Pisanie było dla mnie tym, czym dla innych bywa modlitwa, gra komputerowa, wyobrażony przyjaciel czy miękki koc w zimnym domu — przestrzenią, do której można wejść i przestać się bać. Fikcja, którą budowałem, nie była eskapizmem. Była próbą przedefiniowania rzeczywistości tak, by dało się w niej oddychać.
To nie był dziennik. Nie prowadziłem zapisków tego, co się wydarzyło. Dzień po dniu nie miał znaczenia. Miało znaczenie to, czego nie było, a czego potrzebowałem.
Wymyślałem dialogi, które się nie odbyły.
Rozmowy z ojcem, w których mówił: przepraszam.
Słowa matki, które brzmiały: jestem z ciebie dumna.
Rówieśników, którzy mówili: chodź do nas.
Budowałem z tych zdań coś na kształt konstrukcji wspierającej. Nie domu. Nie świątyni. Raczej rusztowania. Wątłego, ale wystarczającego, by nie runąć.
Get Łukasz Ratajczak’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Fikcja nie była dla mnie alternatywą dla życia.
Była życiem.
Jedynym, w którym miałem wpływ.
Jedynym, w którym moje ciało mogło być lekkie, moje słowa wysłuchane, mój język zrozumiały.
W rzeczywistości byłem milczeniem.
W fikcji — dźwiękiem.
W rzeczywistości — poplamionym zeszytem.
W fikcji — autorem.
I to słowo miało dla mnie wartość prawie magiczną. Autor.
Nie „chłopiec”. Nie „uczeń”. Nie „problem”.
Ale ktoś, kto decyduje.
Kto kreśli rzeczywistość, zamiast się jej poddawać.
Nie wiedziałem wtedy jeszcze, że pisanie ma wagę.
Że nosi się je w ciele.
Że przesiąka się nim jak zapachem dymu w kurtce po ognisku — nawet jeśli się ją wywietrzy, coś zostaje.
Fikcja zaczęła mnie przerastać.
Chłopiec, którego tworzyłem, był coraz odważniejszy, coraz bardziej brawurowy, coraz bardziej pewny siebie. Ja — przeciwnie.
I nagle zrozumiałem, że nie da się już dłużej pisać o kimś, kim nie potrafię być choćby przez chwilę.
Fikcja, która miała ratować, zaczęła ranić.
Bo stawała się lustrem.
Nie oknem.
Pewnej nocy — miałem może trzynaście lat — wyrwałem ze środka notatnika kilkanaście stron. Te, które wydawały mi się zbyt dalekie od rzeczywistości. Te, w których byłem zbyt szczęśliwy. Zbyt spełniony. Zbyt nieprawdziwy.
Spaliłem je w umywalce.
Zapałka, popiół, dym.
W łazience śmierdziało papierem i winą. Ale nikt nie zapytał.
Może to był mój pierwszy akt autocenzury.
Ale nie ostatni.
Pisanie nauczyło mnie, że wszystko można unieważnić.
Że można zamilknąć we własnym tekście.
Że można siebie wymazać — i to także będzie forma obecności.
Ale z czasem, bardzo powoli, zacząłem zadawać sobie pytanie:
Czy naprawdę chcę istnieć tylko jako fikcja?
Czy naprawdę muszę pisać, by być?
Czy da się być — bez konieczności opowiadania?
To pytanie wraca do mnie do dziś.
Nie jako wątpliwość. Ale jako ślad po długopisie, którym kiedyś kreśliłem nowe życie — linia tak głęboka, że nadal ją czuję na palcach.
4 | Czy moje dzisiejsze pisanie to nadal ukrywanie?
Pisanie dziś nie boli tak jak kiedyś.
Nie jest ucieczką, ale nie jest też triumfem.
Jest rozmową.
Ale długo nie wiedziałem, czy mogę pisać bez ukrycia. Bez dekoracji. Bez przebrań.
Czy mogę pisać tak, jak oddycham — bez wstydu?
Czy mogę pisać z miejsca, w którym nie jestem już sam?
Louis często widzi mnie przy biurku. Pochylonego, cichego, z głową między dłońmi, jakbym nie pisał, tylko prosił.
Czasami podchodzi, kładzie rękę na moim ramieniu i mówi:
– Nie musisz już wszystkiego udowadniać.
A ja się wtedy uśmiecham. Ale w środku coś się napina. Bo przecież to nie o udowadnianie chodzi. To o przetrwanie.
Pisałem, kiedy nikt mnie nie widział.
Pisałem, kiedy byłem za głośny dla jednych, za cichy dla drugich.
Pisałem, kiedy byłem zbyt chłopcem, zbyt nie-chłopcem, zbyt kimś pomiędzy.
Pisałem, bo nie było innej drogi do siebie.
I dziś też piszę.
Tylko że już nie dla ucieczki.
Nie dla zastąpienia.
Ale dla obecności.
Czasem łapię się na tym, że nawet w szczęściu — tym zwykłym, domowym, marsylskim — zaczynam narrację. W głowie. Układam zdania. Tworzę kadry. Piszę ten moment, zanim on się jeszcze wydarzy.
Louis na to mówi: Ty nie przeżywasz. Ty redagujesz.
I ma rację.
Pisanie we mnie nigdy nie śpi.
Ale już nie zasłania.
Już nie tłumi.
Pozwala zobaczyć.
Długopis z kiosku Ruchu dawno się skończył.
Już go nie mam.
Ale mam to, co wtedy zaczął: zdolność przekształcania lęku w język.
Nie wiem, czy to jeszcze obrona.
Może już nie.
Bo kiedy dziś piszę, mam Lou za plecami.
Nie jako redaktora.
Nie jako odbiorcę.
Ale jako świadka.
Kogoś, kto nie potrzebuje metafor, by mnie zrozumieć.
Kogoś, przy kim mogę pisać prawdziwie, nawet jeśli słowa jeszcze się boją.
Czy moje dzisiejsze pisanie to nadal ukrywanie?
Nie.
To raczej odsłanianie się z czułością.
Nie przed światem.
Ale przed sobą samym.
Bo może nie trzeba już wymyślać bohatera, który przetrwa.
Może wystarczy powiedzieć:
To ja. Nieidealny. Pamiętający. Piszący. Ale już nie po to, by uciec. Tylko po to, by zostać.
