🇵🇱 Kto tu naprawdę mówi?
Instrukcja obsługi bliskości | 05
I. Francuski do życia, polski do rany
Kolacja była prosta.
Makaron, coś z pomidorów, oliwa, którą Lou kupuje zawsze w tym samym miejscu i zawsze mówi, że jest „lepsza niż poprzednia”, choć ja nie potrafię już rozróżnić tych subtelności. Siedzieliśmy naprzeciwko siebie, przy stole, który znam na pamięć: rysy w drewnie, miejsce, gdzie zawsze odkładam telefon, drobna nierówność przy krawędzi, o którą czasem zahacza rękaw. Wszystko było na swoim miejscu.
Rozmowa też.
– Ça s’est bien passé aujourd’hui ?
– Oui, tranquille.
– T’as avancé sur ton texte ?
– Un peu, pas assez.
Zdania płynęły bez oporu. Francuski jest w takich sytuacjach niezawodny. Praktyczny. Dobrze zorganizowany. Niesie codzienność bez strat, a przynajmniej tak się wydaje. Można w nim ustawić dzień, opisać pracę, zaplanować jutro, powiedzieć, co się wydarzyło i czego się nie zdążyło zrobić. Wszystko ma swoje miejsce. Wszystko się zgadza.
A jednak w pewnym momencie — nie wiem dokładnie kiedy, bo to nie jest jeden moment, raczej przesunięcie — poczułem coś znajomego.
Jakby część zdania nie została wypowiedziana.
Nie dlatego, że nie chciałem jej powiedzieć. Dlatego, że nie miałem dla niej odpowiedniego miejsca w tym języku. Albo raczej: miałem, ale nie ufałem temu miejscu. Jakby każde słowo, które mógłbym wybrać, było zbyt twarde, zbyt konkretne, zbyt wyraźne wobec czegoś, co we mnie pozostawało miękkie, nie do końca określone.
– C’était bizarre aujourd’hui — powiedziałem w końcu.
To zdanie było poprawne. Nawet dobre. „Dziwny dzień” — wszystko się zgadzało. Lou kiwnął głową, czekając na rozwinięcie. I wtedy właśnie pojawiło się to zawahanie, które znam coraz lepiej. Ten moment, kiedy wiem, że to, co chcę powiedzieć, istnieje we mnie wyraźnie, ale droga do języka nie jest już tak prosta.
Bo „dziwny” to za mało.
„Męczący” to za dużo.
„Trudny” brzmi jak deklaracja, na którą nie mam jeszcze zgody.
„Niepokojący” jest zbyt literacki, zbyt ciężki wobec tego, co naprawdę się wydarzyło.
Siedzę więc naprzeciwko niego, z widelcem w dłoni, i próbuję znaleźć słowo, które nie zdradzi stanu. I nagle widzę bardzo wyraźnie, że problem nie polega na tym, że nie znam francuskiego wystarczająco dobrze.
Problem polega na tym, że to nie jest język, w którym nauczyłem się czuć.
To zdanie jest ryzykowne. Wiem.
Bo można je łatwo odczytać jako tanią nostalgię. Jako gest przywiązania do „ojczystego języka” w sposób, który niczego nie tłumaczy, tylko buduje wokół siebie miękką aurę autentyczności. Nie o to mi chodzi. Nie chcę wracać do polszczyzny jak do schronienia. Ona nim nie jest. Jest raczej miejscem, w którym rzeczy mają inne odcienie. Często trudniejsze. Często mniej wygodne. Ale bardziej precyzyjne tam, gdzie chodzi o coś, co nie chce się jeszcze ułożyć w gotową formę.
Francuski działa.
Polski się waha.
I właśnie w tym wahaniu zaczynam rozumieć, gdzie właściwie jestem.
– Je sais pas trop… — mówię w końcu. — C’était juste… un peu…
Zawieszam zdanie.
Lou patrzy na mnie uważnie, ale nie naciska. On już zna ten moment. Wie, że to nie jest brak chęci. Raczej coś, co potrzebuje czasu, nawet jeśli odbywa się w środku zwykłej kolacji.
– Un peu quoi ? — dopytuje.
I nagle mam wrażenie, że stoję na granicy dwóch języków, które nie chcą się nałożyć.
Bo wiem dokładnie, co chciałbym powiedzieć po polsku.
Że ten dzień był „lekko przesunięty”.
Że wszystko było „jakby obok”.
Że byłem „niedookreślony”, „rozregulowany”, „nie do końca w sobie”.
Te słowa istnieją. Czuję je. Mają temperaturę, którą rozpoznaję. Ale kiedy próbuję je przenieść do francuskiego, coś się zmienia. Tracą miękkość. Stają się albo zbyt konkretne, albo zbyt ogólne. Jakby przechodząc przez inny system, gubiły swoją strukturę.
– Un peu… décalé — mówię w końcu.
To słowo jest najbliższe. „Przesunięty”. „Nie do końca na miejscu”. Dobre. Wystarczające.
Ale nie to.
Lou przyjmuje je bez problemu. Rozumie. Odpowiada czymś, co ma sens. Rozmowa toczy się dalej. Nic się nie psuje. Relacja działa. Wszystko jest w porządku.
A jednak ja wiem, że coś zostało po drodze.
Nie coś wielkiego.
Nie dramat.
Raczej drobna strata.
Jakby jedno zdanie zostało skrócone o kilka odcieni, które dla mnie były istotne, a dla tego języka — zbędne. Jakby część mnie została przy stole, ale w wersji uproszczonej. Zrozumiałej. Funkcjonalnej.
I wtedy pojawia się to pytanie, które nie daje mi spokoju od jakiegoś czasu.
Kto tu właściwie mówi?
Czy to ja mówię po francusku?
Czy raczej jakaś wersja mnie, która nauczyła się funkcjonować w tym języku, ale niekoniecznie obejmuje całość tego, co we mnie jest? Czy mówiąc, nie dokonuję ciągłej selekcji, w której pewne rzeczy przechodzą, a inne zostają po drugiej stronie — nie dlatego, że są nieistotne, ale dlatego, że nie mają odpowiedniego kształtu?
To nie jest zarzut wobec francuskiego.
To jest fakt.
Każdy język jest strukturą.
Nie tylko narzędziem. Strukturą myślenia, czucia, porządkowania rzeczywistości. I kiedy wchodzę w tę strukturę, nie jestem już dokładnie tym samym, kim jestem poza nią. Nie lepszym. Nie gorszym. Innym.
To widać najlepiej w drobiazgach.
W zawahaniu przed czasownikiem.
W tym jednym źle dobranym rodzaju, który zmienia ton zdania.
W akcencie, który zawsze zdradza, że nie jestem stąd.
Czasem Lou śmieje się, kiedy coś przekręcę. Ja też się śmieję. To jest lekkość, którą lubię. Ale pod spodem jest coś jeszcze. Świadomość, że mówiąc, zawsze jestem trochę obok. Że nawet w najprostszych zdaniach istnieje mikroskopijna szczelina między tym, co chcę powiedzieć, a tym, co wychodzi.
To nie przeszkadza w życiu.
Francuski jest językiem życia.
Kupujemy w nim chleb.
Kłócimy się.
Planujemy.
Mówimy „kocham cię” bez nadmiaru słów, bo francuski nie lubi nadmiaru.
To wystarcza.
A jednak są momenty, kiedy czuję, że to nie jest cały ja.
Że gdzieś obok istnieje język, w którym to samo zdanie brzmiałoby inaczej. Nie lepiej. Inaczej. Z inną gęstością. Z innym ciężarem. Z inną możliwością zawahania.
Problem polega na tym, że nie mam z kim go tu używać.
Polski stał się dla mnie językiem, który nie ma odbiorcy w codzienności.
Piszę w nim.
Myślę czasem.
Czuję — często.
Ale nie mówię.
A język, którym się nie mówi, zaczyna działać inaczej. Gromadzi się. Zostaje w środku. Nie przechodzi przez ciało w ten sam sposób, co język używany na co dzień. Jest bardziej precyzyjny, ale też bardziej samotny.
I nagle widzę bardzo wyraźnie, że moja relacja istnieje w tym napięciu.
Między językiem, w którym żyję, a językiem, w którym rozumiem siebie głębiej.
Między tym, co mogę powiedzieć, a tym, co czuję, ale nie mam gdzie wypowiedzieć w pełni.
To nie jest dramat.
To jest struktura.
Siedzimy dalej przy stole. Lou mówi coś o weekendzie. O tym, że może pojedziemy nad morze, jeśli pogoda się utrzyma. Odpowiadam. Rozmawiamy. Śmiejemy się w pewnym momencie z czegoś zupełnie głupiego, jakiejś pomyłki w słowie, które źle wymówiłem.
Wszystko działa.
A jednak gdzieś pod spodem zostaje to jedno, ciche zdanie, którego nie wypowiedziałem w żadnym języku.
I może nie chodzi o to, żeby je wypowiedzieć.
Może chodzi o to, żeby zobaczyć, że istnieje.
Bo jeśli istnieje, to znaczy, że bliskość nie jest pełna.
I może nigdy nie będzie.
Nie dlatego, że coś jest nie tak.
Dlatego, że język zawsze coś zabiera.
I właśnie w tym miejscu zaczyna się pytanie, którego jeszcze nie umiem dobrze postawić, ale które już we mnie pracuje:
czy można być blisko, kiedy część ciebie zawsze mówi w języku, którego druga osoba nie zna?
II. Polite, impolite, impossible
Najpierw uczysz się mówić poprawnie.
To jest pierwszy etap każdego języka obcego. Gramatyka, konstrukcje, idiomy, odpowiednie formy. Wiesz, kiedy użyć vous, kiedy tu, jak nie zabrzmieć zbyt bezpośrednio, jak złagodzić zdanie, które w innym języku byłoby bardziej surowe. Uczysz się uprzejmości jako systemu. Jako zestawu reguł, które mają sprawić, że twoja obecność nie będzie zakłóceniem.
Francuski jest w tym mistrzem.
Ma całe architektury uprzejmości. Zdania, które nie mówią wprost, tylko okrążają sens. Formy, które pozwalają nie naruszyć przestrzeni drugiej osoby, nawet jeśli w środku masz coś ostrego, coś, co chciałoby wyjść szybciej, bardziej bezpośrednio.
– Est-ce que ça te dérangerait si…
– Je me demandais si…
– Peut-être que…
Te zdania działają jak miękkie osłony. Chronią rozmowę przed zbyt nagłym uderzeniem. Sprawiają, że wszystko płynie. Że nawet trudniejsze rzeczy można powiedzieć tak, by nie zabrzmiały jak atak.
I ja z tego korzystam.
Oczywiście, że korzystam.
Bo chcę być zrozumiały.
Bo nie chcę być odbierany jako ktoś nieuprzejmy.
Bo wiem, że język to nie tylko narzędzie, ale też sposób bycia z innymi.
A jednak im dłużej w tym jestem, tym częściej czuję, że ta uprzejmość coś robi z prawdą.
Nie niszczy jej.
Przesuwa.
Łagodzi.
Czasem rozmywa.
Fatima Daas, w „The Last One”, pisze: „I deliberately strip away the politeness.”
Zawsze wracam do tego zdania, kiedy zaczynam czuć, że język zaczyna mnie wygładzać bardziej, niż bym chciał. Ona mówi to z pozycji kogoś, kto próbuje odzyskać surowość własnego głosu, wyrwać go z form, które zostały mu narzucone — kulturowo, społecznie, religijnie. Uprzejmość jako gorset. Uprzejmość jako coś, co sprawia, że stajesz się akceptowalny, ale niekoniecznie prawdziwy.
Rozumiem to.
I jednocześnie wiem, że nie da się tak po prostu „zdjąć” uprzejmości w języku, który nie jest twoim pierwszym.
Bo uprzejmość w języku obcym to nie tylko wybór.
To także schronienie.
Kiedy nie masz pełnego dostępu do wszystkich odcieni, kiedy nie jesteś pewien, czy twoje zdanie zabrzmi tak, jak chcesz, sięgasz po formy bezpieczne. Te, które zostały już sprawdzone. Te, które nie naruszą. Te, które nie zrobią z ciebie kogoś, kim nie chcesz być.
I nagle widzę, że mówiąc po francusku, jestem często bardziej uprzejmy, niż jestem naprawdę.
Nie w sensie fałszu.
Raczej w sensie przesunięcia.
Łagodzę zdania, które w polskim byłyby ostrzejsze.
Owijam rzeczy, które po polsku powiedziałbym wprost.
Dodaję formy, które sprawiają, że nawet moje niezadowolenie brzmi jak sugestia, a nie jak realne doświadczenie.
– Ça me dérange un peu…
– Je suis pas sûr que…
– Peut-être qu’on pourrait…
To wszystko jest poprawne.
I wszystko jest trochę obok.
Bo są momenty, kiedy chciałbym powiedzieć coś inaczej.
Bez tej miękkości.
Bez tego przygotowania.
Bez tej uprzejmej struktury, która sprawia, że zdanie jest „do przyjęcia”.
I wtedy pojawia się napięcie.
Bo jeśli zdejmę uprzejmość, ryzykuję.
Ryzykuję, że zabrzmię zbyt twardo.
Że mój akcent, moja niepewność, moje niedoskonałe zdania sprawią, że to, co chcę powiedzieć, wybrzmi nie jako szczerość, ale jako brak kultury.
W języku ojczystym możesz sobie pozwolić na surowość.
Masz pełną kontrolę nad tym, jak zostanie odczytana.
W języku obcym każda próba wyjścia poza uprzejmość jest obarczona ryzykiem niezrozumienia.
I nagle okazuje się, że wybór nie jest między prawdą a uprzejmością.
Wybór jest między różnymi formami niepełności.
Albo będę uprzejmy i trochę mniej dokładny.
Albo będę bardziej bezpośredni i ryzykuję, że zostanę źle odczytany.
Nie ma trzeciej opcji.
To jest moment, w którym zaczynam rozumieć, że język nie jest neutralny.
Że to, jak mówimy, wpływa na to, co w ogóle jesteśmy w stanie powiedzieć.
Sara Ahmed pisze, że „Bodies take the shape of the very contact they have with objects and others.”
Myślę o tym zdaniu w kontekście języka.
Bo język też jest kontaktem.
Z innymi.
Z rzeczywistością.
Z samym sobą.
I ciało — to, które mówi, które wydaje dźwięki, które waha się przed zdaniem — zaczyna przyjmować kształt tego kontaktu. W języku obcym to ciało jest bardziej ostrożne. Bardziej napięte. Bardziej kontrolowane.
Uprzejmość staje się jego formą.
I wtedy pojawia się coś jeszcze.
Coś, co jest trudniejsze do uchwycenia.
Nie tylko mówię inaczej.
Zaczynam też inaczej czuć to, co mówię.
Bo jeśli każde zdanie przechodzi przez filtr uprzejmości, przez konstrukcję, przez gramatykę, która wymaga ode mnie określonego ułożenia, to emocja też się zmienia. Zanim wyjdzie, musi się dopasować. Musi znaleźć odpowiednią formę. Musi się „ubrać”.
I w tym ubieraniu coś się gubi.
Nie znika.
Ale traci swoją pierwotną temperaturę.
To widać szczególnie w sytuacjach konfliktu.
Kiedy jestem zdenerwowany, kiedy coś mnie boli, kiedy mam ochotę powiedzieć coś bezpośrednio, czuję, jak język zaczyna mnie spowalniać. Jak zmusza mnie do wyboru form, które nie są do końca moje.
– Je pense que…
– C’est un peu difficile pour moi de…
To są zdania, które pozwalają mówić.
Ale nie pozwalają krzyczeć.
I może to dobrze.
A może nie zawsze.
Bo czasem prawda potrzebuje mniej elegancji.
Mniej przygotowania.
Mniej osłon.
Fatima Daas mówi: pozbawiam uprzejmości.
Ja nie potrafię.
Nie w pełni.
Nie w języku, który nadal jest dla mnie miejscem, w którym muszę uważać.
I może właśnie to jest najtrudniejsze.
Nie to, że nie mogę powiedzieć wszystkiego.
Tylko to, że to, co mówię, zawsze przechodzi przez filtr, który zmienia jego kształt.
I że ten filtr nie jest w pełni mój.
Siedzimy z Lou dalej przy stole.
On mówi coś szybko, płynnie, z tą lekkością, która przychodzi tylko wtedy, kiedy język jest twoim pierwszym odruchem. Odpowiadam. Rozmawiamy. Wszystko działa.
A jednak gdzieś w środku pojawia się to jedno zdanie, które nie chce się ułożyć w żadnym z tych systemów.
Zbyt ostre, żeby powiedzieć je po francusku bez ryzyka.
Zbyt samotne, żeby powiedzieć je po polsku, skoro nie ma kto go usłyszeć.
I zostaje.
Między.
W tej przestrzeni, która nie jest ani uprzejma, ani nieuprzejma.
Raczej niemożliwa.
I zaczynam się zastanawiać, czy to właśnie tam — nie w tym, co da się powiedzieć poprawnie, ale w tym, co zostaje niewypowiedziane — zaczyna się prawdziwa miara bliskości.
Bo jeśli język mnie wygładza, to kto mówi, kiedy przestaję być wygładzony?
III. Między czułością a składnią
Najbardziej podejrzane w języku jest to, że udaje przezroczystość.
Mówimy, jakby słowa były tylko nośnikami znaczeń. Jakby można było wziąć to, co się czuje, przełożyć na zdanie i przekazać drugiej osobie w stanie nienaruszonym. Jakby język był neutralnym kanałem, przez który przepływa doświadczenie.
To nieprawda.
Język nie jest kanałem.
Jest formą.
A forma zawsze coś robi z tym, co przez nią przechodzi.
Zauważam to szczególnie wtedy, kiedy próbuję powiedzieć coś czułego.
Nie wielkiego wyznania. Nie deklaracji. Raczej tych drobnych zdań, które pojawiają się między rzeczami: kiedy podaję Lou kubek, kiedy mijamy się w drzwiach, kiedy kładziemy się spać i jeszcze nie zgasło światło.
– Tu me manques un peu aujourd’hui.
Get Łukasz Ratajczak’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
– Je suis content que tu sois là.
– Ça me fait du bien, toi.
To są zdania, które działają.
Są poprawne.
Są przyjęte.
Są zrozumiałe.
A jednak za każdym razem, kiedy je wypowiadam, mam wrażenie, że dotykam czegoś przez rękawicę.
Nie dlatego, że są fałszywe.
Dlatego, że są zbyt czyste.
Francuski ma w sobie coś, co nazywam estetyką zdania. Nawet czułość jest w nim ułożona. Zdyscyplinowana. Jakby każde wyznanie musiało przejść przez filtr elegancji. Nie może być zbyt ciężkie, zbyt lepkie, zbyt nieokreślone. Musi się zmieścić w strukturze, która pozwala je wypowiedzieć bez nadmiaru.
A czułość, przynajmniej ta, którą znam z polszczyzny, rzadko mieści się w takiej strukturze.
Jest nieporadna.
Często za długa.
Zawiera powtórzenia.
Zawahania.
Słowa, które same siebie poprawiają w trakcie mówienia.
Po polsku mogę powiedzieć:
„Jakoś tak mi jest dzisiaj przy tobie… inaczej. Dobrze. Ale nie tak zwyczajnie dobrze.”
To zdanie jest niedoskonałe.
Ma w sobie powtórzenia.
Nieprecyzyjność.
Zawieszenie.
Ale właśnie w tym zawieszeniu dzieje się coś ważnego. Ono nie zamyka znaczenia. Zostawia je otwarte. Pozwala drugiej osobie wejść w to zdanie nie jako w gotową formę, ale jako w ruch.
Po francusku to samo zdanie zaczyna się porządkować, zanim zdążę je wypowiedzieć.
– Je me sens bien avec toi aujourd’hui. D’une manière un peu différente.
Poprawne.
Zrozumiałe.
I nagle mniej moje.
To jest moment, w którym zaczynam widzieć bardzo wyraźnie, że czułość i składnia nie zawsze idą w parze.
Że każde wyznanie przechodzi przez gramatykę.
A gramatyka nie jest neutralna.
Decyduje o tym:
co można powiedzieć w jednym zdaniu,
co trzeba rozbić na dwa,
gdzie postawić akcent,
gdzie zrobić pauzę,
co brzmi naturalnie, a co jest już „za dużo”.
I w tym wszystkim coś się przesuwa.
Czułość, która była rozlana, zaczyna się układać.
Czułość, która była niepewna, musi się zdecydować.
Czułość, która była zawieszona, zostaje domknięta.
To nie jest strata absolutna.
To jest zmiana jakości.
I nie wiem, czy jestem na nią zawsze gotowy.
Czasem mam wrażenie, że mówiąc do Lou, mówię dwoma językami jednocześnie.
Jednym — tym słyszalnym — który płynie po francusku, poprawny, uporządkowany, dostosowany do sytuacji.
I drugim — wewnętrznym — który działa po polsku, bardziej rozchwiany, bardziej niejednoznaczny, bliższy temu, co naprawdę się we mnie dzieje.
Te dwa języki nie nakładają się na siebie.
Raczej biegną równolegle.
I między nimi powstaje szczelina.
Nie zawsze ją czuję.
Często znika w codzienności, w prostych zdaniach, w rozmowach, które nie wymagają dużej precyzji emocjonalnej. Ale są momenty — właśnie takie, kiedy chcę powiedzieć coś ważnego, coś czułego, coś, co ma znaczenie — kiedy ta szczelina staje się wyraźna.
I wtedy pojawia się pytanie:
czy to, co mówię, jest jeszcze mną?
Nie w sensie autentyczności.
W sensie zakresu.
Czy jestem w stanie wyrazić się w tym języku w całości? Czy tylko w tej części, która mieści się w jego strukturze?
Nina Bouraoui pisze w „All Men Want to Know” o życiu między językami, między kulturami, między miejscami, które nie chcą się złożyć w jedną, spójną tożsamość. Nie szuka w tym rozwiązania. Nie próbuje tego rozdarcia naprawić. Raczej je utrzymuje. Pisanie nie po to, by się wyjaśnić, ale by wytrzymać napięcie między tymi światami.
Rozumiem to coraz bardziej.
Bo może problem nie polega na tym, że jeden język jest lepszy od drugiego.
Może problem polega na tym, że każdy z nich odsłania tylko fragment.
Francuski daje mi możliwość bycia z kimś.
Polski daje mi możliwość bycia ze sobą.
To zdanie jest zbyt proste.
Ale coś w nim zostaje.
Bo kiedy mówię do Lou, chcę być jednocześnie w obu tych miejscach. Chcę być obecny dla niego i nie tracić siebie. Chcę mówić w sposób, który jest dla niego zrozumiały, i jednocześnie nie upraszczać tego, co czuję.
I to się nie zawsze udaje.
Czasem zdanie wychodzi zbyt gładkie.
Czasem zbyt ostrożne.
Czasem zbyt domknięte.
A czasem w ogóle nie wychodzi.
Zostaje w środku, w tej formie, która nie ma jeszcze składni, która nie chce się poddać żadnemu systemowi.
I może właśnie tam — przed językiem, przed gramatyką, przed wyborem słów — jestem najbliżej tego, co naprawdę czuję.
Tylko że w tym miejscu nie ma komunikacji.
Jest tylko obecność.
A relacja potrzebuje jednak języka.
Siedzimy z Lou wieczorem na kanapie.
On opowiada coś szybko, przeskakując między zdaniami, ja próbuję nadążyć, czasem wtrącić coś swojego. Śmiejemy się. Przerywamy sobie. Wchodzimy sobie w słowo. To jest żywe. Naturalne. Działa.
I nagle, w środku tego wszystkiego, mam ochotę powiedzieć coś prostego.
Coś w rodzaju: „Lubię to, że jesteś.”
Zdanie banalne.
A jednak nie wypowiadam go od razu.
Bo zaczynam szukać formy.
– J’aime bien quand tu es là.
– J’aime ta présence.
– Je suis bien avec toi.
Każde z tych zdań jest poprawne.
I każde jest trochę inne.
Wybieram jedno.
Mówię.
Lou uśmiecha się, odpowiada czymś równie prostym.
I wszystko jest w porządku.
A jednak gdzieś w środku zostaje to poczucie, że zanim to zdanie wyszło, przeszło przez tyle filtrów, tyle decyzji, tyle drobnych korekt, że nie jestem już pewien, czy to, co zostało, jest jeszcze dokładnie tym, co chciałem powiedzieć.
Może właśnie o to chodzi.
Nie o to, żeby język był idealny.
Tylko o to, żeby wiedzieć, że nigdy nie będzie.
Że każde wyznanie jest już przekładem.
Że każda czułość przechodzi przez składnię.
I że w tej drobnej niedokładności — nie w tym, co się zgadza, ale w tym, co się lekko rozmija — zaczyna się coś, co bardziej przypomina prawdę niż wszystkie nasze próby jej uporządkowania.
Tylko wtedy wraca to pytanie.
Ciche.
Uporczywe.
Kto właściwie mówi, kiedy próbuję być blisko?
IV. To nie defekt. To miejsce życia
Najłatwiej byłoby to wszystko uprościć.
Powiedzieć: brakuje mi polskiego.
Albo przeciwnie: przyzwyczaiłem się do francuskiego, już tak mam.
Zamknąć to w jednej narracji. Wybrać stronę. Ustawić się w jednym języku jako „bardziej prawdziwy”, a drugi potraktować jako narzędzie, kompromis, konieczność. To byłoby wygodne. Dawałoby poczucie porządku.
Ale nie byłoby uczciwe.
Bo im dłużej tu jestem, im dłużej żyję w tej podwójności, tym bardziej widzę, że nie da się już wrócić do jednego języka jako całości.
Polski nie jest już czysty.
Nie jest już tylko tym miejscem, w którym wszystko ma swoje naturalne odcienie. Przeniknął go francuski. W rytmie. W zdaniach, które zaczynam budować inaczej niż kiedyś. W tej lekkości, którą czasem przejmuję nieświadomie. W tej powściągliwości, która wcześniej nie była moja.
Francuski też nie jest już obcy.
Nie jest już tylko strukturą, której się uczę. Wszedł we mnie. Osadził się w ciele. W sposobie, w jaki reaguję szybciej, niż zdążę pomyśleć. W tych momentach, kiedy jakieś zdanie pojawia się od razu po francusku, bez przejścia, bez tłumaczenia.
Nie jestem już „pomiędzy”.
Jestem w obu.
I to wszystko zmienia.
Bo jeśli nie ma już powrotu do jednego, czystego języka, to znika też pokusa, żeby traktować tę podwójność jako brak. Jako coś, co trzeba uzupełnić, naprawić, domknąć.
To nie jest luka.
To jest przestrzeń.
I właśnie w tej przestrzeni zaczyna się coś, co wcześniej wydawało mi się niemożliwe: zgoda na niedokładność.
Nie tę banalną, wynikającą z błędu.
Tę głębszą, strukturalną.
Zgodę na to, że nie powiem wszystkiego.
Że każde zdanie będzie trochę obok.
Że każda próba nazwania siebie w relacji będzie już interpretacją, wyborem, redukcją.
To nie jest łatwe.
Bo wychowano mnie — jak wielu z nas — w przekonaniu, że język powinien być precyzyjny. Że trzeba „dobrze się wyrażać”. Że jeśli coś czujesz, powinieneś umieć to powiedzieć w sposób zrozumiały, spójny, adekwatny.
A co, jeśli nie można?
Nie dlatego, że brakuje umiejętności.
Dlatego, że doświadczenie wyprzedza język.
Że to, co dzieje się między mną a Lou, nie mieści się w jednym systemie. Że wymaga przechodzenia między strukturami, między tonami, między sposobami myślenia, które nie są kompatybilne w pełni.
I wtedy pojawia się pokusa.
Żeby wrócić do nostalgii.
Powiedzieć: w polskim byłbym bardziej sobą.
Powiedzieć: tu zawsze coś tracę.
To jest kuszące.
Ale nieprawdziwe.
Bo kiedy próbuję wyobrazić sobie siebie z Lou w polskim, widzę coś, co nie istnieje. Fantazję. Relację, która nie przeszła przez to, przez co przeszła tutaj. Język, który nie został wystawiony na te same napięcia. To nie jest alternatywa. To jest konstrukcja.
Tak samo jak myśl, że francuski mógłby kiedyś „wystarczyć”.
Nie wystarczy.
I nie musi.
Może właśnie problem polega na tym, że za bardzo chcemy, żeby coś wystarczało.
Jeden język.
Jedna forma.
Jedna wersja siebie.
A życie, zwłaszcza to, które toczy się między miejscami, między relacjami, między historiami, nie daje się tak łatwo uporządkować.
Fatima Daas nie próbuje być „jedna”.
Bouraoui nie próbuje się „złożyć”.
Nie chodzi o to, żeby znaleźć punkt, w którym wszystko się zgadza.
Chodzi o to, żeby wytrzymać fakt, że się nie zgadza.
I nagle widzę, że to dotyczy nie tylko języka.
Dotyczy bliskości.
Bo relacja, w której jestem, też nie jest spójna w tym sensie, w jakim chcielibyśmy, żeby była. Nie daje pełnego dostępu. Nie pozwala powiedzieć wszystkiego. Nie gwarantuje, że druga osoba zrozumie każdy odcień.
I to nie jest jej porażka.
To jest jej warunek.
Siedzimy z Lou wieczorem, cisza jest między nami miękka, nie domaga się wypełnienia. On przegląda coś na telefonie, ja patrzę przez chwilę w okno. Marsylia w nocy jest inna niż za dnia. Bardziej nieokreślona. Jakby miasto też nie chciało się do końca nazwać.
– À quoi tu penses ? — pyta w pewnym momencie.
Zawsze mnie to pytanie lekko zatrzymuje.
Bo wiem, że odpowiedź, którą dam, będzie tylko fragmentem.
– À rien de spécial — mówię.
I to jest prawda.
I nieprawda jednocześnie.
Myślę o języku.
O tym, co powiedziałem, a czego nie.
O tym, co zostało po drugiej stronie zdania.
Ale nie mam potrzeby tego wszystkiego przekładać.
Nie dlatego, że nie mogę.
Dlatego, że nie wszystko musi być wypowiedziane, żeby istniało w relacji.
To jest dla mnie nowe.
Wcześniej myślałem, że bliskość polega na maksymalnej transparentności. Na tym, żeby nic nie zostawało w środku. Żeby język był mostem, który łączy dwa doświadczenia bez strat.
Teraz widzę, że to niemożliwe.
Zawsze coś zostaje.
Zawsze jest reszta.
I może właśnie ta reszta — to, co nieprzetłumaczalne, to, co zawieszone między językami, to, co nie ma jeszcze formy — jest miejscem, w którym relacja naprawdę żyje.
Nie w tym, co idealnie dopasowane.
W tym, co lekko rozminięte.
Nie w tym, co zostało powiedziane do końca.
W tym, co zostało przyjęte mimo braku pełnego zrozumienia.
Patrzę na Lou i myślę, że on zna mnie w tym języku, który mamy wspólny.
Nie zna mnie w całości.
Nie zna tych wszystkich polskich zdań, które nigdy nie zostały wypowiedziane na głos.
Nie zna tej wersji mnie, która istnieje tylko w tamtym języku.
I to nie jest brak.
To jest forma.
Ja też nie znam go w całości.
Nie znam wszystkich jego historii, wszystkich jego odcieni, wszystkich jego wewnętrznych zdań, które nigdy nie wychodzą na powierzchnię.
A jednak jesteśmy tu.
W tej niedokładności.
W tej niepełności.
W tej relacji, która nie domaga się pełnego przekładu.
I może właśnie to jest najuczciwsze miejsce, do którego można dojść.
Nie próbować naprawiać języka.
Nie próbować wybierać jednego.
Nie próbować tęsknić za czystością, która już nie istnieje.
Tylko uznać, że to, co wydawało się defektem — to rozszczepienie, ta podwójność, ta nieprzetłumaczalność — jest w rzeczywistości miejscem, w którym żyję.
Nie obok.
Nie pomiędzy.
W środku.
I zostaje mi jeszcze jedno pytanie.
Nie o język.
O mnie.
Czy jestem najbardziej sobą w języku, którego już nie używam na co dzień?
