🇵🇱 Miasto pierwszych wstydów

Życie równoległe | 02

I. Szatnia

Najpierw jest zapach.

Nie pamiętam już dokładnie twarzy większości chłopców z tamtej klasy, nie pamiętam wielu lekcji, które spędziliśmy razem w szkolnych ławkach, ale zapach szatni wraca do mnie z niepokojącą precyzją. Wilgoć mokrych kurtek, gumowe podeszwy butów zostawiające na podłodze ciemne ślady, słodkawy odcień dezodorantu, którym starsi chłopcy próbowali przykryć coś, czego jeszcze nie umieli nazwać.

Szatnia była pomieszczeniem bez okien.

Światło jarzeniówek sprawiało, że wszystko wydawało się trochę zbyt wyraźne. Metalowe ławki, rzędy haczyków, plecaki porzucone na podłodze, chłopcy zdejmujący bluzy z ruchem szybkim i niecierpliwym, jakby każde opóźnienie mogło zostać natychmiast zauważone.

Mieliśmy wtedy może jedenaście, dwanaście lat.

To wiek, w którym ciało zaczyna powoli zdradzać swoją przyszłość, ale jeszcze nie daje żadnych instrukcji obsługi.

Staliśmy w tej szatni przed lekcjami wychowania fizycznego, przebrani w zbyt duże koszulki i spodenki, które zawsze wydawały się nieco krępujące, jakby należały do kogoś innego. Chłopcy rozmawiali głośno, przepychali się, żartowali z rzeczy, które wydawały im się zabawne tylko dlatego, że były trochę zakazane.

Śmiech w tym wieku jest często sposobem na przetrwanie.

Ja stałem zazwyczaj trochę z boku.

Nie dlatego, że ktoś mnie tam wysyłał. Raczej dlatego, że z jakiegoś powodu ciało samo wybierało tę pozycję. Przy ścianie, przy ławce, blisko drzwi, jak ktoś, kto jeszcze nie jest pewien, czy chce w pełni uczestniczyć w tym, co się dzieje.

Obserwowałem innych chłopców z uwagą, która w tamtym czasie nie wydawała mi się niczym niezwykłym. Dopiero później zrozumiałem, że była to forma cichego studiowania świata.

Kto mówi najgłośniej.

Kto śmieje się pierwszy.

Kto potrafi rzucić żartem, który natychmiast rozładowuje napięcie.

Szkoła jest laboratorium społecznym.

Dzieci uczą się tam nie tylko matematyki i historii. Uczą się także hierarchii, ról, sposobów bycia. Bardzo szybko rozpoznają, kto należy do centrum grupy, a kto porusza się po jej obrzeżach.

Nie pamiętam momentu, w którym zrozumiałem, że znajduję się gdzieś pomiędzy.

Nie byłem całkowicie wykluczony. Miałem kolegów, rozmawiałem z nimi na przerwach, czasem śmiałem się z tych samych rzeczy. Ale jednocześnie istniało we mnie coś, co sprawiało, że obserwowałem tę wspólnotę z lekkim dystansem.

Jakby moje ciało znajdowało się w środku, a uwaga gdzieś obok.

Najbardziej odczuwałem to podczas lekcji wychowania fizycznego.

Sala gimnastyczna była ogromna. Drewniana podłoga odbijała kroki w sposób, który zawsze wydawał mi się zbyt głośny. Piłki odbijały się od ścian, gwizdek nauczyciela przecinał powietrze, a chłopcy biegali z energią, która wydawała się niemal oczywista.

Ja biegałem wolniej.

Nie dlatego, że byłem szczególnie słaby fizycznie. Raczej dlatego, że każda czynność wykonywana w przestrzeni tak publicznej wydawała mi się trochę zbyt odsłaniająca.

Ciało w ruchu jest przecież widoczne.

Sposób biegu, sposób stania, sposób trzymania rąk — wszystko to nagle staje się czytelne dla innych.

W pewnym momencie zaczynałem odczuwać coś, czego wtedy nie potrafiłem nazwać.

Lekki dyskomfort.

Delikatne napięcie.

Jakby ciało wiedziało coś o sobie, czego umysł jeszcze nie rozumiał.

Pamiętam jedną konkretną scenę.

Była zima. Lekcja WF odbywała się w sali gimnastycznej, bo boisko na zewnątrz pokryte było cienką warstwą lodu. Nauczyciel kazał nam ustawić się w rzędzie i po kolei wykonywać ćwiczenie polegające na przeskakiwaniu przez skrzynię.

Chłopcy robili to szybko.

Rozbieg, odbicie, przeskok.

Kiedy przyszła moja kolej, poczułem nagle, że całe ciało jest zbyt świadome samego siebie. Każdy ruch wydawał się niepewny. Jakby ktoś obserwował mnie z nadmierną uwagą, choć w rzeczywistości większość kolegów była zajęta rozmową.

Przeskoczyłem skrzynię bez problemu.

A jednak kiedy wylądowałem po drugiej stronie, poczułem dziwny wstyd.

Nie potrafiłbym powiedzieć, skąd się wziął.

To był wstyd bardzo subtelny. Nie wynikający z porażki, z błędu czy z czyjegoś komentarza. Raczej z samego faktu bycia widzianym.

Dopiero wiele lat później zrozumiałem, że wstyd bywa pierwszym językiem tożsamości.

Nie jest jeszcze nazwą rzeczy. Jest raczej sygnałem, że w ciele pojawia się różnica, której otoczenie nie potrafi od razu rozpoznać.

Eve Kosofsky Sedgwick pisała o wstydzie jako o emocji głęboko związanej z możliwością przemiany. Wstyd nie jest tylko uczuciem negatywnym. Jest momentem, w którym człowiek zaczyna widzieć siebie oczami innych.

To spojrzenie bywa bolesne.

Ale bywa też początkiem świadomości.

W tamtym czasie nie miałem jeszcze żadnego języka, który pozwoliłby mi zrozumieć to doświadczenie. Nie znałem słowa queer, nie znałem teorii tożsamości, nie czytałem Sedgwick ani Ahmed.

Byłem po prostu chłopcem w szkolnej sali gimnastycznej.

Chłopcem, który zaczynał powoli rozumieć, że jego ciało reaguje na świat trochę inaczej niż ciała innych chłopców.

Sara Ahmed napisała kiedyś zdanie, które odkryłem dopiero wiele lat później, już jako dorosły człowiek:

„Queer feelings are feelings that orient us differently.”

Queerowe uczucia to uczucia, które ustawiają nas w przestrzeni inaczej.

Myślę o tamtej sali gimnastycznej.

O tym, jak chłopcy biegali w jednym kierunku, jak ich ruch wydawał się naturalny, niemal automatyczny. I o tym, jak ja poruszałem się w tej samej przestrzeni z lekkim przesunięciem.

Nie byłem jeszcze kimś innym.

Ale ciało zaczynało już podejrzewać, że pewne drogi nie będą dla niego oczywiste.

Czasem zastanawiam się nad tym pierwszym wstydem.

Nie był dramatyczny. Nikt mnie nie wyśmiał, nikt nie nazwał mnie żadnym słowem, które mogłoby zostać w pamięci jak rana.

A jednak był.

Cichy.

Subtelny.

Jak delikatne drżenie w strukturze świata, które mówi: coś w twojej historii będzie przebiegać inaczej.

Patrzę dziś na tamtą scenę z dużą łagodnością.

Chłopiec stojący w szatni nie wiedział jeszcze, że jego życie potoczy się w stronę, której wtedy nie potrafił sobie wyobrazić. Nie wiedział, że pewnego dnia będzie mieszkał w innym kraju, pisał książki, budował życie z mężczyzną o imieniu Louis, który mówi do niego czasem Lou z taką naturalnością, jakby to imię istniało od zawsze.

Wtedy znał tylko szkolny korytarz, zapach szatni i lekki wstyd, który pojawiał się nagle w środku ciała.

Dziś wiem, że był to jeden z pierwszych znaków.

Nie ostrzeżenie.

Raczej ciche przesunięcie orientacji.

Moment, w którym życie zaczyna powoli odchylać się od najbardziej oczywistej trajektorii.

II. O geometrii spojrzeń

Szkoła jest miejscem, w którym człowiek po raz pierwszy uczy się, że ciało nie należy wyłącznie do niego.

To odkrycie nie przychodzi nagle. Nie ma jednej chwili, w której ktoś wyraźnie mówi: od teraz twoje ciało jest częścią wspólnej przestrzeni, podlega ocenie, porównaniu, komentarzom. Raczej dzieje się to powoli, jak zmiana temperatury w pomieszczeniu, której początkowo się nie zauważa.

Najpierw pojawia się spojrzenie.

Nie jedno, konkretne spojrzenie — raczej cała ich geometria. Kiedy stoisz w klasie, ktoś patrzy z lewej, ktoś z prawej, ktoś zza pleców. Czasem są to spojrzenia życzliwe, czasem obojętne, czasem ironiczne. Wszystkie jednak uczą jednego: że ciało znajduje się w polu widzenia innych.

W szkole podstawowej to pole widzenia jest szczególnie intensywne.

Dzieci obserwują się nawzajem z niezwykłą dokładnością. Zauważają najmniejsze różnice: sposób chodzenia, ton głosu, gesty rąk. W tej obserwacji jest coś niemal antropologicznego, choć oczywiście nikt z nich nie użyłby takiego słowa.

Patrzą, żeby zrozumieć, kto jest podobny do nich, a kto trochę inny.

Ja również patrzyłem.

Ale moje patrzenie miało w sobie jeszcze jedną warstwę. Było bardziej uważne, jakby ciało próbowało rozszyfrować reguły gry, zanim zostanie do niej w pełni dopuszczone.

Obserwowałem chłopców z mojej klasy: sposób, w jaki siedzą w ławkach, sposób, w jaki śmieją się z żartów nauczyciela, sposób, w jaki przepychają się na korytarzu.

Ich ciała wydawały się w tej przestrzeni naturalne.

Jakby szkoła była miejscem zaprojektowanym dokładnie dla nich.

Moje ciało było trochę bardziej ostrożne. Nie dlatego, że ktoś mnie ośmieszał. Raczej dlatego, że z jakiegoś powodu odczuwałem przestrzeń bardziej intensywnie.

Korytarz szkolny potrafił być głośny w sposób niemal fizyczny. Dźwięk rozmów odbijał się od ścian, metalowe drzwi trzaskały, ktoś biegł zbyt szybko, ktoś inny przewracał plecak.

Czasem miałem wrażenie, że wszyscy poruszają się w tym świecie z większą pewnością niż ja.

To wrażenie nie było dramatyczne. Raczej delikatne, jak drobne przesunięcie w równowadze ciała.

Pamiętam, że często obserwowałem innych chłopców z mieszanką ciekawości i zdziwienia. Zastanawiałem się, jak to możliwe, że pewne rzeczy przychodzą im tak naturalnie.

Jakby wiedzieli, jak należy być chłopcem.

Dziś wiem, że to tylko pozór.

Większość z nas uczy się tej roli metodą prób i błędów.

Ale wtedy wydawało mi się, że istnieje jakiś niewidzialny podręcznik, który inni przeczytali, a ja przegapiłem.

Być może właśnie wtedy zaczęło powstawać coś, co później nazwałbym świadomością społeczną. Zrozumienie, że tożsamość nie jest tylko sprawą wnętrza, lecz także układu spojrzeń, w którym się znajdujemy.

Sara Ahmed pisała o orientacji — o tym, jak uczucia ustawiają nas w przestrzeni świata. Nie tylko emocjonalnie, ale niemal geometrycznie.

„Queer feelings are feelings that orient us differently.”

To zdanie przeczytałem wiele lat później, już jako dorosły człowiek. A jednak kiedy do niego wracam, mam wrażenie, że opisuje ono coś bardzo starego we mnie.

Bo w tamtej szkole, w tamtych korytarzach, w tamtej sali gimnastycznej coś rzeczywiście ustawiało mnie trochę inaczej.

Nie było to jeszcze świadome doświadczenie queerowości. Raczej subtelna różnica w sposobie odczuwania przestrzeni.

Inni chłopcy biegli prosto przed siebie.

Ja częściej zatrzymywałem się na chwilę, żeby spojrzeć na wszystko z boku.

Ta pozycja obserwatora bywała czasem męcząca. Ale miała też swoją dziwną wartość.

Bo obserwowanie świata z lekkiego przesunięcia daje pewną wiedzę.

Widzisz rzeczy, które umykają tym, którzy są całkowicie zanurzeni w ruchu.

Widzisz napięcia między ludźmi. Widzisz momenty, w których ktoś nagle milknie, bo powiedział coś zbyt osobistego. Widzisz, jak szybko grupa potrafi zmienić ton rozmowy, kiedy pojawia się ktoś spoza jej centrum.

Szkoła jest mikroskopijną wersją społeczeństwa.

Ma swoje hierarchie, swoje niepisane zasady, swoje strefy komfortu i swoje granice.

Niektórzy poruszają się w niej swobodnie.

Inni uczą się jej jak obcego języka.

Myślę dziś, że moje dzieciństwo było właśnie takim powolnym kursem językowym.

Uczyłem się, jak mówić w sposób zrozumiały dla innych, a jednocześnie zachować coś, co było tylko moje.

Nie zawsze mi się to udawało.

Czasem wracałem do domu z poczuciem lekkiego napięcia, którego nie potrafiłem wyjaśnić. Siadałem wtedy przy biurku, otwierałem książkę i przez chwilę miałem wrażenie, że świat znów staje się bardziej przejrzysty.

Literatura była przestrzenią, w której spojrzenia innych traciły swoją władzę.

W książkach ciało mogło istnieć inaczej.

Nie jako obiekt obserwacji, lecz jako punkt widzenia.

James Baldwin napisał kiedyś zdanie, które odkryłem dopiero jako dorosły, ale które wydaje mi się dziwnie bliskie tamtemu chłopcu:

„Love takes off the masks we fear we cannot live without.”

Miłość zdejmuje maski, bez których — jak nam się wydaje — nie potrafimy żyć.

W szkole nosimy wiele takich masek.

Maskę pewności.

Maskę obojętności.

Maskę humoru.

Dzieci uczą się ich bardzo wcześnie.

Ja również.

Ale gdzieś pod tymi maskami powoli kształtowało się coś innego: świadomość, że moje życie nie będzie całkowicie zgodne z mapą, którą rysowała dla nas szkoła.

Nie wiedziałem jeszcze, dokąd ta różnica mnie zaprowadzi.

Nie wiedziałem, że pewnego dnia będę siedział przy biurku w Marsylii, patrzył na port i pisał o chłopcu w szkolnej szatni w Warszawie.

Wtedy wiedziałem tylko jedno.

Że istnieje sposób bycia w świecie, który jest trochę bardziej cichy, trochę bardziej uważny.

I że być może właśnie z tej uważności zacznie się kiedyś całe życie.

III. Chłopiec, który wiedział, jak być chłopcem

Czasem próbuję wyobrazić go sobie bardzo dokładnie.

Nie jako fantazję, raczej jako równoległą biografię, która mogła powstać niemal niezauważalnie — tak jak zmienia się tor pociągu, kiedy ktoś przesunie zwrotnicę o kilka centymetrów.

Ten drugi chłopiec chodzi do tej samej szkoły.

Ten sam budynek z jasnym korytarzem na parterze i klasami na piętrach, które zimą są zbyt ciepłe, a w maju zaczynają pachnieć kredą i kurzem. Ten sam dzwonek, który brzmi trochę jak alarm w fabryce. Te same lekcje wychowania fizycznego, ta sama szatnia z metalowymi ławkami.

Ale jego ciało zachowuje się w tej przestrzeni inaczej.

Nie obserwuje.

Nie analizuje.

Nie zastanawia się, gdzie dokładnie powinien stanąć.

On po prostu stoi tam, gdzie stoją inni.

Get Łukasz Ratajczak’s stories in your inbox

Join Medium for free to get updates from this writer.

Remember me for faster sign in

Kiedy chłopcy w szatni żartują z siebie nawzajem, on również się śmieje. Kiedy ktoś rzuca plecakiem na podłogę, robi to samo. Kiedy ktoś pierwszy zaczyna biec na salę gimnastyczną, on biegnie zaraz za nim.

Nie dlatego, że jest szczególnie odważny.

Raczej dlatego, że jego ciało zna reguły tej przestrzeni.

Nie ma w nim tego drobnego oporu, który ja pamiętam z własnego ciała — tej sekundy zawahania, zanim wejdzie się w ruch.

Patrzę na niego czasem w wyobraźni z pewnym rodzajem cichego podziwu.

Bo umiejętność dopasowania jest przecież prawdziwą kompetencją społeczną.

Ten chłopiec wie, jak mówić w odpowiednim tonie. Wie, kiedy trzeba podnieść głos, kiedy zażartować, kiedy udać obojętność wobec czegoś, co mogłoby zostać uznane za zbyt delikatne.

Wie też coś jeszcze.

Wie, jak być chłopcem.

To wiedza, której nie przekazuje się wprost. Nie ma podręczników do bycia chłopcem. Są tylko gesty, które powtarza się aż staną się naturalne.

Sposób siedzenia na ławce.

Sposób kopania piłki.

Sposób reagowania na cudze ciało w przestrzeni.

Ten chłopiec nie zastanawia się nad tym.

Kiedy na lekcji WF nauczyciel mówi: biegniemy, on biegnie pierwszy. Kiedy trzeba przepchnąć się w tłumie na korytarzu, robi to bez wahania. Kiedy ktoś rzuca lekko złośliwy komentarz, odpowiada równie lekko.

Nie analizuje tego później w domu.

Nie rozbiera na części.

Po prostu żyje dalej.

Jego życie w szkole jest liniowe.

Po lekcjach wraca do domu, zrzuca plecak na podłogę, wychodzi na podwórko. Gra w piłkę, rozmawia z kolegami, czasem wraca późno, kiedy zaczyna już zapadać zmrok.

Nie ma w nim tej cichej podwójności, która powoli zaczynała pojawiać się we mnie.

Podwójności polegającej na tym, że jedna część mnie uczestniczy w świecie, a druga przygląda się temu uczestnictwu z lekkiego dystansu.

On nie ma dystansu.

Jest w środku.

W pełni.

Czasem zastanawiam się, czy to życie nie byłoby łatwiejsze.

Wyobrażam sobie jego dorastanie.

W gimnazjum nadal porusza się w grupie z taką samą naturalnością. W liceum ma przyjaciół, z którymi spotyka się po szkole. Rozmawiają o muzyce, o dziewczynach, o planach na przyszłość.

Nie musi długo myśleć nad swoją tożsamością.

Świat oferuje mu gotowy scenariusz.

Idzie nim spokojnie.

Nie zatrzymuje się co kilka kroków, żeby zapytać samego siebie: czy to naprawdę ja.

Może studiuje coś praktycznego.

Może pracuje w firmie, która mieści się w jednym z tych nowych biurowców wyrastających w Warszawie. Ma kolegów z pracy, z którymi wychodzi na piwo w piątki wieczorem.

Może zakochuje się w kobiecie, z którą buduje stabilne życie.

Czasem myślę o tym z ciekawością.

Nie z zazdrością.

Raczej z łagodnym zdumieniem nad tym, jak wiele zależy od drobnych przesunięć w dzieciństwie.

Bo przecież różnica między nami nie zaczęła się od wielkiego wydarzenia.

Zaczęła się w szatni.

W sposobie, w jaki ciało reagowało na spojrzenia innych.

W tym drobnym napięciu, które pojawiało się w moich ruchach, a którego on nigdy nie musiał odczuwać.

Sara Ahmed pisała o orientacji — o tym, że nasze uczucia ustawiają nas w świecie pod pewnym kątem. Nie wszyscy stoimy wobec rzeczywistości prosto.

Niektórzy są lekko odchyleni.

To odchylenie nie musi być dramatyczne.

Czasem jest tak subtelne, że przez długi czas pozostaje niemal niewidoczne.

Ale zmienia trajektorię życia.

Ten drugi chłopiec stoi prosto.

Ja stoję pod niewielkim kątem.

Różnica wydaje się minimalna.

A jednak po latach prowadzi do zupełnie innych miejsc.

On zostaje w tym samym mieście.

Ja wyjeżdżam.

On buduje życie w języku, który zawsze był jego.

Ja zaczynam mieszkać w języku, który przez długi czas był dla mnie obcy.

Czasem wyobrażam sobie nasze spotkanie.

Nie w szkole, lecz wiele lat później.

Może w jakiejś warszawskiej kawiarni. Może na ulicy, którą obaj kiedyś chodziliśmy do szkoły.

Rozmawiamy przez chwilę.

On opowiada o swoim życiu.

Ja opowiadam o swoim.

Żaden z nas nie czuje, że jego historia jest bardziej prawdziwa.

Są po prostu dwie.

Dwie trajektorie wychodzące z tej samej szatni.

Z tego samego miasta pierwszych wstydów.

Z tego samego momentu, w którym ciało zaczyna powoli rozumieć, że nie wszystkie drogi będą dla niego równie naturalne.

I być może właśnie dlatego obok życia, które przeżyliśmy, zawsze istnieje jeszcze jedno.

Ciche.

Równoległe.

Życie chłopca, który nigdy nie musiał zastanawiać się, jak być chłopcem.

IV. Ciało, które zapamiętało

Czasem myślę, że wstyd jest jedną z pierwszych form pamięci.

Nie pamięci wydarzeń — tę zapisujemy później w zdaniach, w opowieściach, w porządku chronologicznym, który pozwala nadać życiu pewien sens. Wstyd zapisuje się inaczej. Zostaje w ciele. W napięciu ramion, w sposobie stawiania stóp, w tej sekundzie zawahania, zanim coś powiemy lub zanim zrobimy krok w stronę innych.

Dlatego kiedy wracam myślą do szkoły podstawowej, nie widzę jednej wyraźnej sceny. Widzę raczej serię drobnych obrazów, które nakładają się na siebie jak przeźrocza.

Szatnia z metalowymi ławkami.

Chłopcy przepychający się przy drzwiach.

Koszulki zakładane przez głowy jednym szybkim ruchem.

I ja — stojący trochę z boku, próbujący zrozumieć reguły tej przestrzeni.

Nie chodziło o dramat.

Nikt mnie nie popychał. Nikt nie wyśmiewał mnie codziennie w sposób, który można by opisać jako prześladowanie. Szkoła była raczej miejscem zwyczajnym, złożonym z tych samych drobnych napięć, które pojawiają się w każdej grupie dzieci.

A jednak coś w tej przestrzeni pozostawiło ślad.

Dziś myślę, że był to właśnie wstyd.

Nie wstyd wobec konkretnego czynu. Raczej wstyd wobec własnej obecności. Wstyd wynikający z tego, że ciało zaczyna rozumieć siebie szybciej niż język.

Kiedy patrzę na tamte lata z dzisiejszej perspektywy, widzę, że wstyd miał też swoją dziwną funkcję ochronną.

Sprawiał, że stawałem się bardziej uważny.

Uczył mnie patrzenia.

Uczył mnie słuchania tego, co dzieje się pomiędzy słowami.

W klasie często obserwowałem twarze innych uczniów. Widziałem momenty, kiedy ktoś nagle milknął, kiedy ktoś próbował ukryć zdenerwowanie za śmiechem, kiedy ktoś inny stawał się na chwilę niewidzialny dla grupy.

To były lekcje, których nie było w szkolnym programie.

Lekcje wrażliwości.

Myślę dziś, że właśnie wtedy zaczynał powstawać pewien rodzaj uważności, który później stanie się dla mnie podstawą pisania.

Bo pisanie zaczyna się często od tej samej umiejętności: zauważania drobnych przesunięć w ludzkim zachowaniu.

Od obserwacji.

Od milczenia.

James Baldwin napisał kiedyś zdanie, które długo we mnie pracowało:

„Love takes off the masks we fear we cannot live without.”

Miłość zdejmuje maski, bez których — jak nam się wydaje — nie potrafimy żyć.

W szkole maski są szczególnie ważne.

Maska pewności.

Maska obojętności.

Maska siły.

Dzieci uczą się ich bardzo szybko, bo wiedzą, że dzięki nim łatwiej jest przetrwać w grupie.

Ja również nauczyłem się kilku takich masek.

Nauczyłem się śmiać w odpowiednich momentach. Nauczyłem się mówić mniej o tym, co naprawdę czuję. Nauczyłem się chować pewne reakcje ciała, które wydawały mi się zbyt widoczne.

Ale pod tymi maskami istniało coś jeszcze.

Cicha świadomość, że moja historia będzie przebiegać trochę inaczej.

Nie była to jeszcze wiedza.

Raczej przeczucie.

Jak wtedy, kiedy człowiek stoi na skrzyżowaniu ulic i nie wie jeszcze, którą drogę wybierze, ale ma wrażenie, że jedna z nich prowadzi w stronę czegoś bardzo ważnego.

Wtedy oczywiście nie potrafiłbym tego nazwać.

Nie znałem jeszcze słów takich jak tożsamość, orientacja, queer. Nie znałem książek, które później pomogą mi zrozumieć własne doświadczenie.

Byłem tylko chłopcem w warszawskiej szkole.

Chłopcem, którego ciało zaczynało zapamiętywać pewne rzeczy.

Zapach szatni.

Dźwięk gwizdka na sali gimnastycznej.

Spojrzenia innych chłopców.

Dziś wiem, że te drobne doświadczenia były częścią większego procesu.

Procesu, który Sara Ahmed opisała słowami o orientacji — o tym, że nasze uczucia ustawiają nas w świecie pod różnymi kątami.

Niektórzy stoją prosto wobec rzeczywistości.

Inni — lekko odchyleni.

To odchylenie nie zawsze jest widoczne dla innych. Czasem przez wiele lat pozostaje niemal niezauważalne. A jednak wpływa na sposób, w jaki poruszamy się w świecie.

Na wybór przyjaciół.

Na sposób, w jaki kochamy.

Na miejsca, do których ostatecznie docieramy.

Patrzę dziś na tamte szkolne korytarze z dużą łagodnością.

Miasto pierwszych wstydów nie było miastem wrogim. Było raczej pierwszą przestrzenią, w której ciało zaczęło uczyć się własnej historii.

Wstyd był tylko jednym z języków tej historii.

Nie najgłośniejszym.

Ale bardzo trwałym.

Czasem, kiedy stoję dziś w Marsylii przy oknie naszego mieszkania i patrzę na port, przypomina mi się tamta sala gimnastyczna. Nie dlatego, że ma coś wspólnego z morzem czy z południowym światłem.

Raczej dlatego, że oba te miejsca należą do tej samej trajektorii życia.

Do drogi, która zaczęła się w szkolnej szatni, między metalowymi ławkami i wilgotnymi kurtkami.

Drogi, która prowadziła przez wiele innych miast, wiele innych ciał, wiele innych języków.

I która nadal — mimo wszystkich przeżytych lat — nie jest całkowicie zrozumiała.

Bo być może w każdym z nas nadal mieszka tamten chłopiec.

Chłopiec stojący przy ścianie w szkolnej szatni.

Chłopiec, który dopiero zaczyna przeczuwać, że jego życie nie będzie przebiegało dokładnie tak, jak życie innych chłopców.

I który jeszcze nie wie, czy to powód do wstydu.

Czy może początek zupełnie innej historii.