🇵🇱 Rocznik 2003

Prywatny audyt „Nadziei w mroku” Rebeki Solnit, wojny w Iraku i złudzenia linearnego postępu.

Widzieć po ciemku | 5

I. Kwiecień

W kwietniu 2003 roku miałem szesnaście lat i mieszkałem w Warszawie, z mamą i babcią, w mieszkaniu, w którym telewizor stał w pokoju dziennym i włączał się prawie automatycznie, kiedy ktoś wracał do domu. Babcia czytała gazetę codziennie, od pierwszej do ostatniej strony, mama słuchała radia rano, robiąc śniadanie, a wieczorem oglądaliśmy razem wiadomości, bez ustalonego rytuału, po prostu dlatego, że telewizor już był włączony i nikt nie miał powodu, żeby go wyłączyć. Wojna w Iraku była więc w moim domu obecna w sposób ciągły, prawie ambientowy: nazwiska, mapy z liniami frontu, ujęcia z Bagdadu, wszystko to przewijało się przez ten sam ekran, przy którym jadłem kolację.

Nie pamiętam, żebym wtedy rozumiał, co to znaczy. Wojna była dla mnie odległym obrazem, jednym z wielu, jakie szesnastolatek ogląda i zapomina w tym samym tygodniu, obok wyników meczów i piosenek z list przebojów. Nie mam żadnego zdania z tamtego okresu, które mógłbym tu przytoczyć jako swoje własne, bo go po prostu nie sformułowałem. Refleksja nad tym, czym była ta wojna i czym była demonstracja z lutego tamtego roku, przyszła znacznie później, w innym już życiu, w innym kraju, kiedy zacząłem czytać książkę, która sama powstała w cieniu tamtych wydarzeń. To spóźnienie, o dwadzieścia parę lat, jest częścią materiału tego eseju, nie jego wadą: piszę o kwietniu 2003 roku z pozycji kogoś, kto wtedy nie wiedział, że warto zapamiętać więcej niż obraz z ekranu.

Ta luka między przeżywaniem a rozumieniem jest, jak sądzę, dokładnie tym samym mechanizmem, o którym pisze Rebecca Solnit, tylko przesuniętym z historii politycznej na biografię jednego nastolatka: skutki wydarzenia nie ujawniają się w chwili, w której ono się dzieje, tylko o wiele później, czasem dopiero wtedy, gdy człowiek ma już inny język, żeby je nazwać.

II. Esej, który miał audyt, ale go nie ma

„Nadzieja w mroku” zaczęła się jako tekst napisany naprędce, mniej więcej sześć tygodni po tym, jak Stany Zjednoczone rozpoczęły wojnę z Irakiem, i opublikowany w internecie, zanim ukazał się w formie książkowej w 2004 roku. Solnit powie to sama we wstępie do wydania trzeciego z 2016 roku: napisała ten tekst w gorączce, z potrzeby odpowiedzi na rozpacz, którą widziała wokół siebie po klęsce największego protestu w historii ludzkości.

To pochodzenie książki tłumaczy jej siłę i jej słabość jednocześnie. Siłę, bo tekst pisany w gorączce ma energię, jakiej nie mają traktaty pisane z dystansu. Słabość, bo esej napisany na gorąco rzadko wraca do własnych twierdzeń, żeby sprawdzić, które się potwierdziły, a które nie. Kolejne wydania dodawały przypisy i nowe rozdziały, ale nie zmieniały struktury pierwotnego argumentu w audyt. Ten esej ma być tym audytem, którego książka sama sobie nie zrobiła. Teza brzmi: książkę o nadziei trzeba poddać rachunkowi strat, bo bez niego nadzieja zamienia się w literaturę pocieszenia, czytaną po to, żeby poczuć się lepiej, nie po to, żeby zobaczyć więcej.

To zdanie da się obalić, więc trzeba od razu powiedzieć, czym byłoby jego obalenie: gdyby się okazało, że wszystkie główne twierdzenia Solnit z 2003 roku sprawdziły się w ciągu następnych dwudziestu trzech lat, audyt byłby zbędny, a ja szukałbym problemu tam, gdzie go nie ma. Nie tak jednak wygląda rachunek, który przedstawiam poniżej.

III. Piętnasty lutego

W dniu, który Solnit opisuje jako punkt kulminacyjny globalnego ruchu przeciw wojnie, piętnastego lutego 2003 roku, w blisko ośmiuset miastach na wszystkich kontynentach odbyły się demonstracje przeciwko planowanej inwazji na Irak. Miałem wtedy niecałe szesnaście lat i nie brałem w nich udziału, nie pamiętam nawet, czy wiedziałem, że się odbywają. Dzień później, siedemnastego lutego, dziennikarz „New York Timesa” Patrick Tyler napisał zdanie, które od tamtej pory krąży jako niemal osobny byt kulturowy: rozłam w zachodnim sojuszu i ogromne demonstracje przeciwwojenne pokazują, że na świecie mogą istnieć dwa supermocarstwa, Stany Zjednoczone i światowa opinia publiczna. Solnit cytuje to zdanie i traktuje je jako dowód na to, że protest przeciw wojnie osiągnął rangę siły politycznej porównywalnej z państwem.

Tu zaczyna się właściwy audyt, bo liczba uczestników tamtego dnia nigdy nie została ustalona z pewnością, a rozstrzelenie szacunków jest samo w sobie pouczające. Brytyjska stacja BBC podawała wtedy przedział sześciu do dziesięciu milionów uczestników w sześćdziesięciu krajach. Inne źródła z tamtego okresu i późniejsze podsumowania historyczne podają liczby znacznie wyższe, sięgające nawet trzydziestu milionów, jeśli policzyć wszystkie protesty w okresie od stycznia do kwietnia 2003 roku, a nie tylko sam weekend piętnastego i szesnastego lutego. Książka Guinnessa uznała rzymską demonstrację, w której wzięło udział około trzech milionów osób, za największy pojedynczy wiec antywojenny w historii. Solnit w swojej książce przywołuje wyższy koniec tego przedziału, bliższy trzydziestu milionom niż sześciu. Nie jest to kłamstwo ani manipulacja: to wybór jednej z kilku uczciwie konkurujących ze sobą liczb, w sytuacji, w której nikt nie dysponował metodą policzenia tłumu z dokładnością, jaką matematyka daje w innych dziedzinach.

Rachunek strat wygląda tu następująco: Solnit ma rację, że demonstracja z piętnastego lutego była wydarzeniem bezprecedensowym, i ma rację, cytując Tylera jako świadectwo, że nawet establishmentowa prasa amerykańska uznała ją za coś nowego. Myli się, a przynajmniej upraszcza, kiedy pozwala czytelnikowi zapomnieć, że liczba, na której buduje swój obraz siły ruchu, jest jedną z kilku możliwych, nie ustaloną. To nie obala jej tezy o sile protestu. Osłabia jednak jej pewność siebie w miejscu, gdzie ta pewność byłaby łatwa do złagodzenia jednym zdaniem, a nie została złagodzona.

IV. Dwudziesty marca

Trzydzieści cztery dni po demonstracjach, dwudziestego marca 2003 roku, Stany Zjednoczone rozpoczęły inwazję na Irak. Wojna, przeciwko której protestowały dziesiątki milionów ludzi na całym świecie, odbyła się dokładnie tak, jak planowano, w terminie, który rządy koalicji ustaliły niezależnie od tego, co działo się na ulicach Rzymu, Londynu, Madrytu i Nowego Jorku. Ja tego wieczoru najprawdopodobniej siedziałem przy tym samym telewizorze w warszawskim mieszkaniu, między mamą a babcią, oglądając obrazy, których znaczenia jeszcze nie potrafiłem ocenić. To jest fakt, którego żaden audyt nie może obejść ani złagodzić: największy skoordynowany protest w historii ludzkości nie zatrzymał wojny, którą miał zatrzymać, w czasie, w którym miał ją zatrzymać.

Get Łukasz Ratajczak’s stories in your inbox

Join Medium for free to get updates from this writer.

Remember me for faster sign in

Solnit wie o tym i pisze o tym otwarcie, nie chowa się za frazesem. Jej odpowiedź, rozwijana w dalszych rozdziałach książki, brzmi: skutki działania rzadko są natychmiastowe i rzadko są takie, jakich się spodziewano. To jest zdanie prawdziwe i to jest zdanie, które broni całej książki przed zarzutem naiwności. Jest w nim jednak też ryzyko, którego audyt musi nazwać: zdanie o niewidzialnych, opóźnionych skutkach można wykorzystać do usprawiedliwienia dowolnej porażki, bez żadnego kryterium pozwalającego odróżnić porażkę, która rzeczywiście zasiała coś na przyszłość, od porażki, która po prostu była porażką. Solnit nie podaje takiego kryterium w rozdziale o piętnastym lutym. Podaje je częściowo gdzie indziej, w opisach konkretnych, udokumentowanych mechanizmów przenoszenia się idei z marginesu do centrum, ale nie w miejscu, gdzie czytelnik najbardziej by go potrzebował, czyli zaraz po opisie klęski.

V. Pęknięcia w linearności

Rok 2003 przyniósł jeszcze jedno wydarzenie, które w perspektywie dwudziestu trzech lat okazało się ważniejsze niż demonstracje z lutego, choć w lutym nikt by w to nie uwierzył, a ja, szesnastoletni, na pewno bym w to nie uwierzył. Dwudziestego szóstego czerwca 2003 roku Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych, w sprawie Lawrence przeciwko Teksasowi, sześcioma głosami do trzech, uznał za niekonstytucyjne prawo penalizujące dobrowolne kontakty seksualne między osobami tej samej płci, obalając tym samym stan prawny utrzymywany od wyroku w sprawie Bowers przeciwko Hardwickowi z 1986 roku. Pięć miesięcy później, osiemnastego listopada 2003 roku, Sąd Najwyższy stanu Massachusetts, w sprawie Goodridge przeciwko Departamentowi Zdrowia Publicznego, czterema głosami do trzech, orzekł, że konstytucja stanowa wymaga dopuszczenia małżeństw jednopłciowych, co doprowadziło do wydania pierwszych takich licencji siedemnastego maja 2004 roku.

Solnit pisze o zwycięstwach praw jako o czymś, co przychodzi nie prosto, tylko bokiem, niespodziewanie, w momencie, gdy nikt się tego nie spodziewa. Te dwa wyroki z 2003 roku są dobrym potwierdzeniem tej intuicji: dla kogoś, kto w lutym tamtego roku maszerował przeciwko wojnie, przekonany, że polityka toczy się na ulicach i w Waszyngtonie, orzeczenie sądu w odległym stanie Massachusetts mogło wydawać się drugorzędne. Trzynaście lat później, dwudziestego szóstego czerwca 2015 roku, dokładnie w rocznicę wyroku w sprawie Lawrence, Sąd Najwyższy w sprawie Obergefell przeciwko Hodges uznał prawo do małżeństw jednopłciowych na terenie całych Stanów Zjednoczonych. Linia od 2003 do 2015 roku wygląda, z tej perspektywy, na spełnienie się dokładnie tego mechanizmu, o którym pisze Solnit: zmiana, która wydawała się boczna, okazała się główną.

Audyt musi jednak dodać drugą połowę tej linii, której książka z 2016 roku nie mogła jeszcze znać w pełni, a która jest teraz częścią tego samego rachunku. Dwudziestego czwartego czerwca 2022 roku ten sam Sąd Najwyższy, w składzie zmienionym przez nominacje poprzedzającej dekady, w sprawie Dobbs przeciwko Jackson Women’s Health Organization, cofnął konstytucyjną ochronę prawa do aborcji, ustanowioną w 1973 roku w sprawie Roe przeciwko Wade. To wydarzenie nie dotyczy bezpośrednio tezy o małżeństwach jednopłciowych, ale dotyczy bezpośrednio tezy o linearności postępu praw, którą łatwo wyczytać z rozdziałów Solnit o zwycięstwach. Sędzia Clarence Thomas w swojej zbieżnej opinii do wyroku w sprawie Dobbs wprost zasugerował rewizję wyroków opartych na tej samej doktrynie konstytucyjnej co Lawrence i Obergefell. Prawo, które w 2015 roku wyglądało na ostatni krok w nieodwracalnym pochodzie, w 2022 roku pokazało, że żaden krok w prawie konstytucyjnym nie jest ostatni ani nieodwracalny z definicji. To jest dokładnie ten rodzaj faktu, który audyt ma obowiązek umieścić obok zwycięstwa, nie zamiast niego.

VI. Co zostało z przedmowy

W przedmowie do wydania z 2016 roku Solnit wymienia ruchy, które w jej przekonaniu potwierdziły metodę opisaną w książce trzynaście lat wcześniej: Occupy Wall Street, Black Lives Matter, Idle No More, ruch Dreamers walczący o prawa imigrantów bez uregulowanego statusu, ujawnienia Edwarda Snowdena razem z Laurą Poitras i Glennem Greenwaldem, odrodzony ruch feministyczny, walkę o podniesienie płacy minimalnej i przeciwko zadłużeniu studenckiemu, oraz rosnący ruch sprawiedliwości klimatycznej. Audyt musi zapytać, z pełnym szacunkiem dla tego wyliczenia, co z każdego z tych ruchów zostało dziesięć lat później.

Occupy Wall Street jako obóz i forma protestu przestał istnieć fizycznie w ciągu kilku miesięcy od swojego powstania, ale jego słownik, przede wszystkim podział na jeden procent i dziewięćdziesiąt dziewięć procent, wszedł na trwałe do debaty publicznej o nierówności, także poza Stanami Zjednoczonymi. Black Lives Matter, ruch, którego założycielka Patrisse Cullors mówiła o nadziei zakorzenionej w żałobie i gniewie, przeszedł od lokalnych protestów do globalnej fali w 2020 roku, po czym w kolejnych latach napotkał silny kontratak polityczny i część swoich instytucjonalnych osiągnięć utracił. Idle No More, ruch rdzennych mieszkańców Kanady, nie zniknął, ale też nie osiągnął tej widoczności międzynarodowej, jaką miał w szczytowym momencie. Dreamers wciąż czekają, w 2026 roku, na trwałe rozwiązanie prawne swojego statusu, mimo kilkunastu lat debaty legislacyjnej.

Rachunek nie jest jednoznacznie zły. Pokazuje jednak coś, czego optymistyczne wyliczenie z przedmowy samo z siebie nie pokazuje: żaden z tych ruchów nie zakończył się tak, jak kończą się historie w podręcznikach, jasnym zwycięstwem, po którym następuje trwały porządek. Każdy z nich zostawił ślad, żaden nie zamknął sprawy.

VII. Bilans

Cztery wątki tego audytu, policzone razem, prowadzą do wniosku mniej jednoznacznego, niż podpowiadałaby intuicja czytelnika przyzwyczajonego do tego, że eseje o nadziei kończą się potwierdzeniem tezy, od której zaczęły. Piętnasty lutego pokazał siłę opinii publicznej mierzoną w milionach, których nikt dokładnie nie policzył, i tę niedokładność Solnit przemilcza tam, gdzie mogłaby ją odnotować jednym zdaniem. Dwudziesty marca pokazał, że ta sama siła, niezależnie od swojej rzeczywistej liczby, nie miała mocy powstrzymania decyzji podjętej gdzie indziej, i że odpowiedź na ten fakt, mówiąca o opóźnionych skutkach, jest prawdziwa, ale bez kryterium weryfikacji łatwo zamienia się w wytrych na każdą porażkę. Linia sądowa od Lawrence przez Goodridge do Obergefell potwierdziła najmocniejszą intuicję książki, czyli boczność zwycięstwa, ale wyrok w sprawie Dobbs pokazał, że ta sama linia może się cofnąć równie niespodziewanie, jak wcześniej się przesuwała naprzód. Ruchy wymienione w przedmowie z 2016 roku zostawiły trwały ślad językowy i instytucjonalny, żaden jednak nie domknął się w formę, którą można by wskazać jako ostateczne potwierdzenie metody.

Rachunek, zestawiony w ten sposób, nie obala książki. Pokazuje tylko, że jej najmocniejsze twierdzenia i jej największe niedopowiedzenia rosną z tego samego korzenia: przekonania, że skutki działania są zawsze opóźnione i zawsze częściowo niewidoczne. To przekonanie broni książkę przed zarzutem naiwności, ale też zwalnia ją z obowiązku, któremu żaden audyt nie powinien odpuszczać: wskazania, kiedy opóźniony skutek rzeczywiście nadszedł, a kiedy po prostu go nie było.

VIII. Obrona

Po tak sformułowanym audycie łatwo byłoby zakończyć esej wnioskiem, że Solnit się myliła. Nie tego bronię. Bronię twierdzenia węższego i, jak sądzę, trudniejszego do podważenia: metoda Solnit przetrwała lepiej niż jej prognozy. Prognozy, rozumiane jako konkretne oczekiwania co do tego, które wydarzenia okażą się przełomowe i w jakim kierunku poprowadzą historię, okazały się częściowo trafne, częściowo nie, tak jak prognozy każdego autora piszącego o żywej, niedokończonej teraźniejszości. Metoda, rozumiana jako sposób patrzenia, czyli szukanie skutków ubocznych, opóźnionych, niewidocznych z pozycji uczestnika wydarzenia, okazała się narzędziem, które da się zastosować także do samej książki Solnit, przeciwko jej własnym tezom, i które wytrzymuje to zastosowanie.

To jest, jak sądzę, najlepszy dowód wartości tej metody: nie to, że autorka miała rację we wszystkich szczegółach, tylko to, że jej sposób czytania historii pozwala wykryć własne pomyłki, kiedy zastosuje się go konsekwentnie, również wobec niej samej.

IX. Rachunek sumienia

Nie zamierzam kończyć tego eseju rozgrzeszeniem, ani dla Solnit, ani dla siebie. Napisałem audyt, który miejscami jest surowszy, niż sama autorka byłaby wobec siebie, i miejscami łagodniejszy, niż byliby wobec niej jej najostrzejsi krytycy. Nie wiem, czy to jest sprawiedliwy środek, czy tylko wygodne miejsce dla kogoś, kto nie chce się opowiedzieć po żadnej stronie do końca.

Wiem tylko tyle: książka napisana sześć tygodni po rozpoczęciu wojny, w gorączce, bez czasu na weryfikację własnych liczb, przetrwała dwadzieścia trzy lata debaty, dwa wyroki idące w jedną stronę i jeden idący w drugą, kilka fal protestów, które rozkwitły i przygasły, i wciąż daje się czytać jako coś więcej niż dokument swojej epoki. To nie jest dowód, że miała rację. Jest dowodem, że postawiła właściwe pytanie, nawet jeśli część odpowiedzi, które sama na nie dała, nie wytrzymała próby czasu tak dobrze, jak samo pytanie. Ja sam, szesnastoletni w kwietniu 2003 roku, nie zadałem sobie wtedy żadnego pytania. Zająłem mi się tym dwadzieścia trzy lata, i to opóźnienie jest, być może, najbardziej osobistym dowodem na tezę, którą próbowałem tu bronić.