🇵🇱 Trampki z bazaru
Rzeczy, które mnie wychowały | 1
(Esej o ruchu, wstydzie i klasie)
1 | W którą stronę idą twoje stopy?
W soboty jeździliśmy tramwajem numer 7. Żółto-czerwonym, z wysokimi schodkami i wyślizganą podłogą, która pachniała gumą do żucia, kurzem i czymś jeszcze — jakimś rodzajem gnicia, które przynależało tylko do tych czasów. Bazar na warszawskim Stadionie Narodowym tętnił — nie metaforycznie, ale dosłownie — nierównym pulsem sprzedawców, przechodniów, cinkciarzy, kobiet niosących siatki z ziemniakami i dzieciaków w ortalionach, ciągniętych za rękę. Było tam wszystko i nic. Ciała były głośniejsze niż głosy, a każde z nich dźwigało jakiś tobołek niepokoju.
Miałem dziewięć lat, może dziesięć. Pamiętam tamten poranek, bo niebo było wypłowiałe jak pościel, której nikt nie zmieniał od miesięcy. Mama powiedziała, że dzisiaj kupimy mi buty. Takie, które „będą ci pasować do wszystkiego”. To zdanie — „do wszystkiego” — zacięło się we mnie jak zamek błyskawiczny, który nie chce się domknąć. Nie wiedziałem wtedy, że „do wszystkiego” znaczyło: żebyś się nie wyróżniał, nie budził pytań, nie przypominał o naszej biedzie.
Trampki leżały na kartonie, wystawione obok podróbek perfum, kaset magnetofonowych, skarpet i dresów Adidos. Wyglądały jak klasyczne Conversy — czarne płótno, biała guma, wysokie wiązanie. Ale nie miały żadnego logo. Żadnego znaku, żadnej marki. Ich anonimowość była brutalna. Kiedy wzięła je do ręki i powiedziała: „te są w porządku”, poczułem, że coś we mnie gaśnie — jak światło w tramwaju, kiedy się zatrzymuje.
Nie pamiętam, czy protestowałem. Może tylko skinąłem głową. Może spojrzałem w bok, udając, że mnie to nie obchodzi. W tamtym wieku byłem już mistrzem niewyrażania. Wewnętrzne mapy milczenia rysowałem precyzyjniej niż lekcje geografii.
Potem jechaliśmy do domu, a trampki leżały na moich kolanach, zawinięte w cienką foliówkę, przez którą prześwitywały jak słabe wspomnienie czegoś, co mogło być lepsze. Pamiętam zapach ich gumy — sztucznej, lekko gryzącej w nos. I to uczucie: że coś we mnie zostaje naznaczone, zanim jeszcze postawię pierwszy krok.
Na podwórku chłopaki z bloku rozpoznawali wszystko. Oryginalne czy nie, z Pewexu czy z rynku, Reebok czy Rebook. To nie były tylko buty. To była deklaracja: skąd jesteś, kim jesteś, ile jesteś wart. Trampki bez logo to była nicość. Były jak milczenie w miejscu, gdzie powinno paść słowo. Patrzyli, komentowali, śmiali się. Ktoś powiedział: „Te z bazaru się rozlecą po tygodniu.” Ktoś inny: „Nie wiedziałem, że produkują takie dla dziewczyn.” Nie odpowiedziałem. Wkładałem je codziennie, bo innych nie było. I każdego dnia czułem, że stopy idą w inną stronę niż reszta mnie. Jakby ciało poruszało się mimo siebie — nie w stronę świata, ale od niego.
Nie płakałem. Chyba nie. Ale był we mnie jakiś rodzaj zawstydzonego zatrzymania — jakby ruch stał się luksusem, na który mnie nie stać. Trampki z bazaru nie prowadziły nigdzie. One miały tylko trzymać w miejscu.
Mijały lata, a ja nauczyłem się wybierać rzeczy „bezpieczne”. Neutralne. Wtapialne. W liceum nosiłem granatowe bluzy bez napisów, dżinsy z przeceny, „uniwersalne” kurtki. Długo nie rozumiałem, że to nie mój styl, ale forma obrony. Moje ciało nadal próbowało nie przyciągać uwagi. Nadal bało się kroku w niewłaściwym kierunku. Nie dlatego, że nie wiedziało, gdzie iść. Ale dlatego, że nie wierzyło, że wolno.
Dopiero Louis, którego poznałem wiele lat później, nauczył mnie rytmu innego chodzenia. Kiedy wchodzimy razem do piekarni, jego krok jest miękki, ale pewny. Nie musi się ukrywać. Nie musi się tłumaczyć. Mówi: „te są ładne”, wskazując na buty w oknie, a ja wiem, że nie chodzi tylko o estetykę. Chodzi o pozwolenie. O zgodę na to, by rzeczy nie były kłamstwem. By mogły znaczyć nie to, skąd jesteśmy, ale dokąd chcemy pójść.
Czasem myślę o tamtych trampkach z bazaru. Gdybym dziś je znalazł, może kupiłbym je znowu — ale już nie po to, żeby się przypodobać, tylko żeby oddać ciału to, co wtedy straciło. Prawo do poruszania się z własnym ciężarem, własnym tempem, własną ciszą.
Ale czy to w ogóle możliwe? Czy ciało pamięta ścieżki, których nie przeszło?
„Wszystkie przedmioty wokół nas są językami ciała — mówią nie to, czym są, ale to, czego pragniemy być.”
– Roland Barthes
2 | Obuwie jako ideologia
Mówi się, że buty są najbliżej ziemi, a jednak to one najbardziej decydują, gdzie wolno ci stanąć.
Przez większość dzieciństwa miałem buty, których się wstydziłem. Nie dlatego, że były brzydkie — dzieci nie mają jeszcze zinternalizowanego gustu, tylko echo cudzej oceny. Wstydziłem się, bo czułem, że one mnie zdradzają. Że zanim jeszcze cokolwiek powiem, zanim podniosę rękę na lekcji, zanim powiem „dzień dobry” nauczycielce — buty powiedziały już wszystko. Powiedziały, gdzie mieszkam, na którym piętrze, w jakim bloku, co jem na śniadanie i że nie mamy samochodu.
Buty nie były przedmiotem, ale sygnałem. Szły przede mną jak psy tropiące klasę. Wchodziły do szatni i mówiły: „Ten chłopak nie ma video.” „Ten chłopak nie pojedzie na zieloną szkołę.” „Ten chłopak ma brata, który nosi to samo, tylko w innym kolorze.” Wszystko, co mnie stanowiło, było wymazane. Pozostawały tylko trampki z bazaru — biała podeszwa brudząca się od razu, płótno przecierające się na palcach, język zsuwający się zawsze na bok, jakby sam się chciał ukryć.
Nosiłem je długo, za długo. Mama mówiła: „jeszcze się trzymają”. I rzeczywiście — buty miały w sobie jakąś niepokojącą wytrzymałość. Jakby ich funkcją nie było komfortowe noszenie, ale przypominanie: nie masz prawa się skarżyć. Nie masz prawa chcieć innych. One miały uczyć mnie cierpliwości, przyzwyczajenia do mniej, do gorzej, do „na razie”. Były narzędziem wychowania przez wstyd. Narzędziem ekonomicznej pokory.
Być może dlatego do dziś jestem wyczulony na to, co ludzie mają na stopach. Nie chodzi o marki — nie rozpoznaję ich nawet wszystkich. Chodzi o język, który ze sobą niosą. Sposób chodzenia. Pewność kroku. To, czy ktoś przydeptuje pięty, czy trzyma stopy prosto. To, czy jego ciało ufa, że może iść naprzód.
Bo buty to nie tylko przedmiot. To ideologia ruchu. Ktoś, kto całe życie musiał ostrożnie stawiać kroki, by nie wydać się zbyt hałaśliwy, zbyt wyrazisty, zbyt ambitny — ten nie przechodzi po mieście, ten przez nie przemyka. Jego ciało zna inne tempo. Mniej marszowe, bardziej defensywne. Ciało, które wciąż pamięta: ktoś może cię zatrzymać.
W Marsylii nauczyłem się chodzić inaczej. Dosłownie. To miasto nie pozwala na kroki wyćwiczone w szkolnych korytarzach. Tutaj wszystko jest nachylone, nierówne, miękkie i jednocześnie twarde. Chodniki są z kamienia, popękane, nieprzewidywalne. Trzeba patrzeć pod nogi, ale i ufać im bardziej. Spacerując z Lou po Rue d’Aubagne, uczę się rytmu jego stóp. Jego ciało nie zna tej samej nieufności. On nie przemyka. On się przemieszcza.
Być może najpiękniejszym aktem codziennej bliskości jest to, że Lou nie przyspiesza. Że zawsze czeka. Że nie idzie szybciej, choć mógłby. Że nasze kroki się zgrywają, choć przyszliśmy z tak innych miejsc. On kupuje buty, bo mu się podobają. Ja długo jeszcze kupuję takie, które nie zdradzą, skąd przyszedłem.
Kiedyś, wracając z poczty, Lou odwrócił się i powiedział: „Fajnie wyglądasz w tych.” Chodziło o nowe sneakersy, które kupiłem pierwszy raz nie na przecenie. Powiedział to naturalnie, bez oceny, bez sugestii, że coś „nareszcie”. A jednak poczułem, że to jest „nareszcie”. Nareszcie mogę chodzić. Nie żeby uciekać. Ale żeby po prostu być.
W dzieciństwie poruszałem się zawsze z opóźnieniem. Kiedy grupa już ruszała, ja jeszcze szukałem butów. Kiedy inni biegli, ja miałem rozwiązane sznurówki. Teraz wiem, że to nie przypadek. Ruch był wtedy niebezpieczny. Pójście naprzód groziło potknięciem. A potknięcie — upokorzeniem.
Zastanawiam się czasem, ilu z nas nadal nosi tamte trampki — choć już mamy inne buty. Ilu z nas chodzi w czymś, co mówi: nie wychylaj się. Nie przyciągaj wzroku. Nie hałasuj stopami.
Ilu z nas jeszcze nie nauczyło się, że podeszwa może nie tylko chronić przed podłożem, ale i unosić?
3 | Mitologia ścieralności
Get Łukasz Ratajczak’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Zaczynają się przecierać na palcach. Zawsze najpierw tam. Potem bok, gdzie zagięcie materiału spotyka się z ruchem stopy. A później pięta — jakby próbowała uciec jako pierwsza. Wszystkie moje dziecięce buty rozpadały się w podobnym rytmie. Jakby ciało znało plan zużycia, zanim buty zdążyły się wpisać w codzienność.
Być może właśnie to mnie wtedy najbardziej bolało — nie fakt, że trampki były tanie, ale że tak łatwo się ścierały. Jakby nie miały prawa trwać. Jakby nie były przewidziane do długiego życia. Jakby ich istnienie było zawczasu wpisane w strategię zużycia.
A ścieralność nie była tylko fizyczna. Była również społeczna.
W podstawówce była taka dziewczyna — Karolina. Zawsze w nowych, białych adidasach. Lśniły jak uśmiech w reklamie. Czyste, z grubymi sznurówkami i językiem, który nigdy się nie przesuwał. Nie wiem, czy lubiła swoje buty. Ale wiem, że one lubiły ją. Były z nią zgodne. Jej krok był prosty, niepęknięty.
Ja próbowałem myć swoje trampki pastą do zębów. Słyszałem, że to działa. Wcierałem Colgate miękką szczoteczką, ale guma nadal była szarawa, woda wsiąkała w płótno, a materiał stawał się coraz cieńszy. W pewnym momencie nie dało się już tego ukryć. Ścieralność ujawnia się najpierw w detalu. Potem robi się z niej komunikat. Nosisz coś zbyt długo — to znaczy, że nie możesz mieć nowego.
W takich butach ciało porusza się z lękiem. Bo każde podniesienie nogi to ryzyko ujawnienia. Każde zdjęcie butów w szatni to ekspozycja. Każdy bieg po sali gimnastycznej to dźwięk podeszwy, który zdradza jej stan. Były dzieci, które zdejmowały buty z dumą. Ja zdejmowałem je szybko. Zawsze odwracając wzrok.
Wiele lat później przeczytałem u Rolanda Barthes’a, że „przedmioty codzienne mają swój własny język mitów”. Nie są tylko narzędziami — są opowieściami. I te opowieści układają się nie według funkcji, ale według pragnienia. Buty nie są po to, żeby chodzić. Są po to, żeby być widzianym jako ktoś, kto chodzi w określony sposób. Mit buta to mit poruszania się „jak trzeba”.
Ale co, jeśli twoje ciało nie zna tego „trzeba”? Co, jeśli chodzi inaczej — wolniej, ciszej, mniej pewnie?
Wtedy wszystko się ściera szybciej.
Louis nie rozumie do końca, dlaczego tak długo przymierzam buty w sklepie. Dla niego but to but. Ma być wygodny. Ma pasować. Dla mnie — musi jeszcze nie zdradzić. Musi wyglądać „na tyle dobrze”, żeby nie zadawać pytań. Nadal we mnie siedzi tamten chłopiec, który mył trampki pastą do zębów. Nadal próbuję coś wyczyścić, zanim ktoś to zobaczy.
Kiedyś Lou zobaczył moje znoszone adidasy — te, które trzymałem „na wszelki wypadek”. Spojrzał z uśmiechem i powiedział: „te już swoje przeszły, co?” Nie było w tym wstydu. Nie było oceny. Była jakaś forma uznania. Jakby mówił: przetrwały. I ty też.
To był moment, w którym po raz pierwszy pomyślałem, że może ścieralność nie musi być hańbą. Może być świadectwem. Może być językiem, który mówi nie: „jestem biedny”, ale: „przeszedłem przez coś”. I nie muszę tego ukrywać.
W dzieciństwie ścieranie się przedmiotów oznaczało porażkę. Dziurawe kolano — wstyd. Wytarty zeszyt — wstyd. Poplamiona bluza — wstyd. Ale teraz myślę, że ścieralność to forma obecności. To znak, że coś zostało użyte. Że coś było przy ciele, że z nim współistniało. Że coś służyło — nie tylko jako rzecz, ale jako towarzysz.
Czy nasze ciała też się ścierają?
Czy ta miękka asymetria, którą nosimy w sobie — różnica między tym, kim byliśmy, a kim się staliśmy — nie jest właśnie śladem zużycia? I czy to nie jest piękne?
Czy ścieralność nie jest ostatecznym dowodem na to, że się żyło?
4 | Na co pozwalają ci twoje buty?
Zanim ruszę, patrzę w dół. Nie wiem, skąd się to wzięło. Odruch, który powtarza się od lat. Spojrzenie na stopy przed wyjściem z domu. Nie żeby sprawdzić, czy są zawiązane — ale jakby się upewnić, że mogę. Że mam prawo. Że to, co mam na nogach, nie zatrzyma mnie na pierwszym rogu.
W dzieciństwie buty były paszportem. Przepustką albo powodem odmowy. W moim bloku dzieciaki dzieliły się nie na „miłe” i „niemiłe”, ale na „w Reebokach” i „w chińczykach”. To była klasowość codzienna, cicha, nierozpoznana jako przemoc. Nie mówiono o tym na lekcjach wychowawczych. Ale każdy chłopak wiedział, że pewne buty nie nadają się do gry w piłkę, a inne — nie nadają się do bycia lubianym.
Nigdy nie wygrałem biegu, ale byłem wystarczająco szybki, by nie być ostatnim. Czasem myślę, że to też jest metafora całego mojego dzieciństwa. Nigdy pierwszy, ale też nigdy ostatni — zawsze gdzieś w środku, w półmroku, między potrzebą przynależności a strachem przed ekspozycją. Trampki z bazaru były ciężarem, ale też wymówką. Dzięki nim wiedziałem, czemu nie wchodzę w grupę. Dzięki nim nie musiałem próbować. Bo wiedziałem, że i tak się nie uda.
Teraz mam inne buty. Wygodne. Miękkie. Zrobione z materiałów, które nie przecierają się po dwóch tygodniach. Ale wciąż czuję, jak tamte trampki wyznaczają granice mojego ruchu. Są jak duchy, które nie odeszły, tylko zmieniły formę. Louis czasem mówi, że poruszam się tak, jakbym chciał przeprosić miasto, że po nim chodzę. On nie rozumie, że to nie jest grzeczność — to uwarunkowanie.
Ale coraz częściej łapię się na tym, że idąc z nim, moje ciało nabiera innego rytmu. Luźniejszego. Bardziej rozkołysanego. Jakbym nie musiał już skanować przestrzeni. Jakbym nie szukał spojrzeń, które mogą oceniać. Miasto nadal mówi, ale ja już nie słucham wszystkiego.
Może o to chodziło całe życie — nie o to, by mieć lepsze buty, ale o to, by nie musieć ich nieustannie tłumaczyć.
Jest takie zdjęcie. Zrobione kilka miesięcy temu, przez Lou. Stoimy nad wodą. Na tle błękitnego nieba i przetartego chodnika. Mam na sobie trampki. Prawdziwe. Oryginalne. I uśmiech, który nie mówi: „Spójrz na mnie.” Tylko: „Jestem tu.”
I chyba właśnie to chciałem wtedy osiągnąć. Nie być lepszym. Nie być niewidzialnym. Ale być.
Bez pytania. Bez uzasadnienia. Bez ruchu zrobionego wbrew sobie.
Wciąż jednak pytam — i nie wiem, czy przestanę:
Jakie buty zakładasz, żeby cię nie bolało?
Jakie wybierasz, żeby móc milczeć, nie znikając?
Jakie cię unoszą, a jakie zatrzymują, choć wyglądają na szybkie?
A może nie chodzi o same buty. Może pytanie brzmi:
Na co pozwala ci ciało, kiedy już nie musi udawać, że chce iść?
