🇵🇱 Twój zapach w metrze
Między innymi: głosy, których nie miałem | 04
1 | Wagon linii 1, godzina 17:03
Marsylskie popołudnia mają w sobie coś rozluźnionego. Ciepło zostaje zawieszone nad chodnikami jak niedomyślana myśl. Ludzie przemieszczają się między cieniem a światłem z rytmem, który nie potrzebuje precyzji. Wsiadam do metra z pewnym opóźnieniem, nie śpieszy mi się. W lewym ręku trzymam torbę z książką, którą Louis zostawił mi rano na stole: „czytaj powoli, zrób sobie miejsce na brak”.
Wagon numer 132. Linia 1, kierunek La Fourragère. Godzina 17:03.
Siedzę bokiem, jak zwykle — nie twarzą do ludzi, ale wzdłuż szyby. Lubię obserwować odbicia, nie twarze. Odbicie nie patrzy, nie odpowiada, nie stawia pytań. Jest formą obecności bez zobowiązań.
Zatrzymujemy się przy stacji Réformés–Canebière. Wsiadasz.
Nie patrzę na ciebie bezpośrednio, tylko kątem oka, przez zarys sylwetki. Nie wiem, kim jesteś. Prawdopodobnie nikim ważnym.
Ale zapach…
Chłodna lawenda, czarny pieprz.
Nie do końca perfumy — raczej ślad, który zostaje między skórą a materiałem bluzy. Coś niedopowiedzianego. Coś nie dla mnie. Ale trafia do mnie mimochodem, jak fragment rozmowy wyłapanej w tłumie, jak spojrzenie, które nie było skierowane na mnie, ale przeze mnie się przetoczyło.
Wtedy wszystko się zatrzymuje.
Nie świat, nie wagon, nie tramwaj czasu.
Zatrzymuje się coś we mnie — jakby moje ciało rozpoznało coś, czego nie potrafi nazwać.
Ten zapach — nie jestem pewien, czy należał do kogoś z mojej przeszłości.
Może tylko przypominał.
Może był echem czegoś, co zdarzyło się raz, dawno temu, w innym języku i w innym kraju.
Ale przez chwilę byłem pewien.
Byłem pewien, że to jego zapach.
Nie wiem, kim on był.
Może chłopak z imprezy, której nie pamiętam.
Może ktoś, z kim dzieliłem ławkę, łóżko, łzę.
Może tylko wyobrażenie.
Ale zapach wywołał natychmiastową reakcję.
Mięśnie się napinają.
Oddech przyspiesza.
Ręka zaciska się na uchwycie.
Nie z tęsknoty.
Z czegoś głębszego.
Z ciała, które pamięta więcej niż ja.
Zapach rozszczelnia czas.
Otwiera drzwi, których już dawno nie powinno być.
Wzywa do obecności kogoś, kto odszedł, zanim został.
Hervé Guibert napisał, że dotyk to czas, który nie wraca.
Ale zapach to czas, który wraca za bardzo.
Wnika pod skórę, nie pytając.
Nie prosi o zgodę.
Nie zostawia miejsca na wybór.
I oto jestem: w wagonie linii 1, o godzinie 17:03, oddychając kimś, kto mnie nie zna.
Oddychając wspomnieniem, którego nie potrafię już przywołać inaczej niż przez nozdrza.
Nie patrzysz na mnie.
Nie siadasz obok.
Nie zatrzymujesz się dłużej niż trzeba.
Ale ja już wieszam cię w galerii mojego ciała.
Zostajesz na wewnętrznej stronie skóry.
Jak nuta głowy, która nie chce się ulotnić.
2 | Pamięć przez zmysły
Pamięć nie zaczyna się od myśli.
Zaczyna się od skóry.
Od ciała, które szybciej niż język rozpoznaje, że coś było — i że coś wraca.
Niektórzy mówią, że widok przywołuje najwięcej wspomnień.
Ale dla mnie to zawsze był zapach.
Nieuchwytny, niestały, ale tym bardziej niebezpieczny.
Bo wzrok możesz odwrócić.
Słuch możesz zatkać.
Dotyku możesz uniknąć.
Ale zapach przenika.
Zapach osiada.
Zapach decyduje za ciebie.
Ten w metrze — chłodna lawenda i czarny pieprz — przypomniał mi tamtego chłopaka z osiedla, który nosił tani dezodorant o zbyt intensywnym zapachu.
A mimo to chciałem stać obok niego na przystanku dłużej, nawet gdy już nadjeżdżał autobus.
Nie dlatego, że coś do niego czułem.
Ale dlatego, że jego zapach dawał mi poczucie kontaktu z czymś innym niż wstyd.
Zapach to dotyk bez zgody.
To forma bliskości, której nie kontrolujesz.
Można powiedzieć: „nie dotykaj mnie”.
Nie można powiedzieć: „nie pachnij przy mnie”.
Anne Michaels napisała kiedyś, że pamięć nie jest tym, co się ma — ale tym, co się dzieli.
A może zapach to najpierwsza forma dzielenia się?
Nie wymagająca słów, nie domagająca się odwzajemnienia.
Po prostu: jesteś, więc pachniesz.
Jesteś, więc zostawiasz.
Czasem, gdy Louis siada obok mnie po całym dniu pracy, czuję zapach jego szyi.
Nie perfum.
Nie potu.
Ale zmęczenia.
I wtedy coś we mnie się uspokaja.
Bo ten zapach mówi: „jestem”.
Nie spektakularnie.
Nie romantycznie.
Po prostu: „jestem”.
A wtedy przypominam sobie, jak bardzo kiedyś brakowało mi czyjegoś „jestem” w formie, której nie da się wypowiedzieć.
Jak bardzo moje ciało tęskniło nie za słowami, ale za obecnością, którą można było poczuć nosem.
Nie głową.
Nie sercem.
Nosem.
Zapach jest najbardziej fizyczną metaforą pamięci.
Bo nie można go przywołać z pamięci.
Można go tylko rozpoznać.
I tylko wtedy, gdy znowu się pojawi.
To dlatego nie potrafię opisać tego mężczyzny z metra.
Nie wiem, czy był brunetem, czy blondynem.
Nie wiem, czy miał zarost.
Nie wiem, jak brzmiał jego głos.
Ale jego zapach został ze mną na resztę dnia.
A może dłużej.
Zastanawiam się czasem, ile z naszych relacji to naprawdę miłość, a ile — reakcje węchowe.
Ile razy pomyliliśmy fascynację z rozpoznaniem.
Get Łukasz Ratajczak’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Bo zapach nas oszukał.
Albo — przeciwnie — powiedział nam prawdę, której nie chcieliśmy przyjąć.
Nie wiem, kim był ten człowiek.
Ale jego zapach przypomniał mi, że są ślady, których nie można zmyć.
Nie dlatego, że są trwałe.
Ale dlatego, że są zbyt głęboko w nas zapuszczone.
Jak wspomnienie chłopca z podstawówki, który pachniał jak suchy ręcznik.
Jak zapach kredy, której używał mój nauczyciel francuskiego.
Jak woń taniego mydła w szkolnej łazience, która nagle, latami później, staje się erotycznym wspomnieniem.
Ciało pamięta inaczej.
Ciało nie zna przeszłości.
Ciało zna tylko reakcję.
I może właśnie dlatego ten zapach — lawenda i pieprz — uderzył we mnie mocniej niż jakiekolwiek wspomnienie.
Bo nie powiedział: „pamiętaj”.
Powiedział: „czuj”.
3 | Nie jesteś nim, ale…
Nie jesteś nim.
Wiem to z całą pewnością.
Jesteś za wysoki. Za pewny siebie w tym, jak stoisz, rozkładając ciężar ciała na obie nogi, jakbyś czuł się we własnej skórze całkiem dobrze.
Nie jesteś nim, bo on nigdy nie pachniał tak elegancko.
Nigdy nie pachniał lawendą.
Raczej słodkim dymem z mango, który wydobywał się z jego szarej bluzy, kiedy obok mnie przelatywał, zostawiając w powietrzu coś więcej niż tylko ślad — coś w rodzaju prowokacji.
A jednak tobie się udało.
W jednym momencie otworzyłeś drzwi, których on nie zdołał domknąć.
Wsunąłeś się we wspomnienie, które nigdy nie miało wyraźnych konturów, bo zawsze znikało szybciej, niż zdążyłem je uchwycić.
Czy to on wrócił?
Nie.
Ale coś wróciło.
Zdarzyło mi się w młodości próbować wracać do ludzi przez ciała innych.
Głaskałem nie te włosy, całowałem nie te usta, szukałem w ramionach kogoś, kto od dawna już nie istniał — albo nigdy nie był mój.
I zawsze kończyło się to tym samym: pustką.
Ciszą po niewypowiedzianym imieniu.
Żalem, że dotyk nie potrafi złożyć człowieka z fragmentów pamięci.
Ale ty…
Ty po prostu pachniałeś.
I to wystarczyło.
W metrze nie można patrzeć za długo.
Spojrzenie staje się gestem, intencją, deklaracją.
Ale zapach — zapach nie zdradza.
Zapach pozwala zostać anonimowym.
Zapach nie mówi „jestem tobą”, ale szeptem przypomina „mógłbym być kimś, kogo kiedyś znałeś”.
Nie jesteś nim.
Ale w jednej sekundzie odzyskałem całą sekwencję tamtego lata.
Chłopak, którego imienia już nie pamiętam, a może nigdy nie poznałem — ten z tunelu przy stacji metra Politechnika.
Przygarbiony, z plecakiem z obdartą naszywką Nirvany, z okiem zaciągniętym smutkiem.
Zapytał mnie o zapalniczkę.
Odpowiedziałem: „nie palę”, choć nosiłem ją dla stylu.
I zapach jego kurtki — przemokniętej, brudnej, z posmakiem chłodu i benzyny — wrył się we mnie głębiej niż jego głos.
Nie był moim kochankiem.
Nie był moim chłopakiem.
Był przypadkowym dotykiem powietrza, który przypomniał, że jestem ciałem.
Ciałem, które może czuć bez dotykania.
I może właśnie to robisz teraz, nieznajomy z metra:
przypominasz mi, że pamięć bywa zapachem.
Że czasami zapach nie odtwarza osoby, ale moment.
Że nie muszę cię znać, żebyś mnie zatrzymał.
Nie muszę znać twojego imienia, żeby powiedzieć: coś we mnie zadrżało.
Nie jesteś nim.
Ale przez kilka stacji byłeś wszystkim.
4 | Czułość przypadkowa
Wysiadłeś na stacji Estrangin — Préfecture.
Nie spojrzałeś na mnie ani razu.
Nie zatrzymałeś się. Nie poprawiłeś rękawa. Nie zrobiłeś nic, co mogłoby zostać odczytane jako gest znaczący.
Po prostu wyszedłeś.
Ale zapach został.
I w tej chwili uświadomiłem sobie, że właśnie to najbardziej mnie poruszyło: że można odejść, nie zostawiając słowa, ale zostawiając coś głębszego. Coś bardziej bezbronnego niż dotyk. Coś bardziej trwałego niż spojrzenie.
Zapach jako czułość, której nie sposób się wyuczyć.
Nieprzewidywalna, nieregularna, przypadkowa.
Ale właśnie dlatego prawdziwa.
W dzieciństwie uczyli mnie, że czułość to gest.
Pogłaskanie po głowie. Przytulenie. Uścisk dłoni.
Ale nigdy nie powiedzieli, że czułość może być przypadkiem.
Przelotnym momentem.
Że może nie mieć sprawcy, ale zostawiać skutek.
Pisząc dziś ten esej, nie wiem, czy nie nadużywam tamtego momentu.
Nie wiem, czy nie przypisuję ci czegoś, czego nie zrobiłeś.
Nie wiem, czy nie próbuję sobie wmówić znaczenia tam, gdzie była tylko fizyka powietrza.
Ale czy to ważne?
Czy nie właśnie na tym polega cała queerowa wrażliwość — na wychwytywaniu mikrogestów, półsłów, półsekund, na przypisywaniu im sensów, których nikt nie zamierzał?
Bo nasze pragnienie nie miało przestrzeni, więc musiało osiedlić się tam, gdzie nikt go nie śledził: w spojrzeniach przez szybę, w rozpinaniu kurtki, w zapachu przypadkowego ciała.
Nie tworzę z tobą historii.
Nie chcę.
Ale tworzę ślad.
Ślad, który jest tylko mój.
Bo przypadkowa czułość to taka, która nie domaga się wzajemności.
Wystarczy jeden jej wdech.
I kiedy wracam do domu, Louis wita mnie pocałunkiem w policzek.
Jest ciepły, lekko zmęczony, pachnie detergentem i skórą.
Zamykam oczy i pozwalam, by jego zapach wyparł tamten.
Ale nie całkiem.
Nie od razu.
Nie z poczucia winy.
Z szacunku.
Bo ten esej nie jest o miłości.
Nie jest o zdradzie.
Nie jest o stracie.
To esej o tym, że czasami ktoś pachnie tak, jakby miał przypomnieć ci, że jesteś zdolny do czucia.
I to wystarczy.
