Pilot paralotni latający w trudnych warunkach termicznych, alpinista wchodzący na trudną eksponowaną ścianę czy surfer łapiący trudną linię na fali. Co ich motywuje? Psychologia od dekad próbuje podać precyzyjny obraz tego, dlaczego ludzie się wspinają, latają i surfują.
Pierwszym filarem jest tzw. sensation seeking, czyli poszukiwanie doznań. Marvin Zuckerman z University of Delaware stworzył pierwszą wersję swojej skali pomiarowej w 1964 roku, a badania ewoluowały przez kolejne dekady aż do formy SSS-V (Zuckerman, Eysenck & Eysenck, 1978; https://arc.psych.wisc.edu/self-report/sensation-seeking-scale-sss/).
Teoria nie mówi o uzależnieniu od adrenaliny, lecz o biologicznie zakorzenionej potrzebie nowości, złożoności i intensywności bodźców. Poziom dziedziczności tych cech wynosi około 60% w badaniach bliźniaczych, a biologiczne podłoże obejmuje aktywność układu dopaminergicznego. Krótko mówiąc, część tej skłonności jest wbudowana w mózg, zanim człowiek po raz pierwszy zobaczy skrzydło paralotni, czy żagiel windsurfingowy.
Zuckerman wyróżnił cztery podskale. Pierwsza, Thrill and Adventure Seeking, odpowiada dokładnie profilowi pilota akrobacyjnego czy wspinacza: dążenie do wyzwań fizycznych w środowiskach o wysokim ryzyku. Druga, Experience Seeking obejmuje poszukiwanie nowych doświadczeń przez niekonwencjonalny styl życia, podróże czy sztukę. Trzecia, Disinhibition, wiąże się raczej z poszukiwaniem stymulacji społecznej, a czwarta, Boredom Susceptibility, odzwierciedla niską tolerancję na monotonię. Badania z użyciem SSS-V pokazały, że osoby wybierające aktywności przygodowe różnią się od grup kontrolnych istotnie statystycznie właśnie na skali Thrill and Adventure Seeking, podczas gdy percepcja samego ryzyka pozostaje podobna w obu grupach. To ważne: poszukiwacz doznań nie lekceważy zagrożenia, po prostu ma inny próg, od którego zagrożenie zaczyna być odczuwane jako podniecające, a nie paraliżujące.
A strach? Czy ludzie świadomie czy nieświadomie po prostu nie poszukują strachu? Czy ludzie aktywnie szukają sytuacji wywołujących strach, bo sam strach sprawia im przyjemność? Dokładniejsza wersja tej hipotezy brzmi: ludzie szukają doświadczeń zawierających umiarkowany element strachu, ponieważ poradzenie sobie z nim lub sprawne działanie pomimo niego jest psychologicznie nagradzające. Ta wersja ma lepsze oparcie w badaniach.
Bezpośrednie dowody empiryczne przyniosły badania nad tzw. recreational fear. W opublikowanym w Psychological Science badaniu terenowym Marc Malmdorf Andersen z Aarhus University przeprowadził obserwację 110 uczestników w komercyjnej atrakcji horror-rozrywka: wyniki pokazały odwrócony kształt litery U między poziomem odczuwanego strachu a przyjemnością, co sugeruje istnienie optymalnego poziomu lęku, przy którym satysfakcja jest maksymalna. Gdy strach jest zbyt słaby, nie ma stymulacji; gdy jest zbyt silny, przytłacza. Badacze zinterpretowali to jako formę zabawy, analogiczną do innych aktywności, w których przyjemność pochodzi z dozowania niepewności. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0956797620972116
Ten mechanizm optymalnego strachu ma odpowiednik w starszej, szerszej teorii. Prawo Yerkesa-Dodsona z 1908 roku opisuje zależność między pobudzeniem a wykonaniem zadania właśnie jako funkcję o kształcie odwróconego U. Choć oryginalne eksperymenty na myszach mają istotne metodologiczne ograniczenia i prawo należy traktować jako heurystykę, a nie ścisłą funkcję matematyczną, współczesna baza dowodów z psychologii sportu, wojskowości i neuronauki poznawczej potwierdza ogólny kształt tej zależności w odniesieniu do zadań złożonych. https://www.simplypsychology.org/what-is-the-yerkes-dodson-law.html
Get marni’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Jest jednak w modelu Zuckermana coś, co wymaga wyjaśnienia. Sensation seeking osiąga szczyt w późnym adolescencji lub wczesnej dorosłości, po czym systematycznie spada przez całe dorosłe życie. (Zuckerman, 1994; https://www.testable.org/scale/sss-v-sensation-seeking-scale-form-v) Tymczasem doświadczeni piloci i wspinacze często kontynuują swoją aktywność przez dekady, nierzadko intensywniej i z większą precyzją niż w młodości. Jeśli biologiczny drive słabnie, co ich zatrzymuje w powietrzu lub na ścianie? Sensation seeking może wyjaśniać, dlaczego ktoś w ogóle sięga po paralotnie jako nastolatek. Nie wyjaśnia jednak wystarczająco dobrze tego, co dzieje się potem.
Tu wchodzą mechanizmy o innym charakterze: flow i poczucie własnej skuteczności, które z czasem przejmują rolę motywacyjną i stają się ważniejsze niż pierwotny biologiczny impuls. Pojęcie flow zawdzięczamy Mihályemu Csikszentmihályi’emu, który badał je w środowiskach przygodowych od samego początku swoich badań, rozmawiając z wspinaczami skałkowymi; późniejsze prace dotyczyły alpinistów i surferów. Okazało się, że flow jest właśnie najważniejszym źródłem przyjemności wśród wspinaczy skałkowych. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1469029219304273
Warunek pojawienia się tego stanu jest specyficzny: zadanie musi być wymagające, ale nadal mieścić się w możliwościach wykonawcy. To rozróżnienie ma bezpośrednie konsekwencje dla rozumienia strachu: strach antycypacyjny, odczuwany przed lotem czy przed wejściem na ścianę, jest normalnym składnikiem przygotowania i nie wyklucza flow. Natomiast strach w trakcie działania sygnalizuje zazwyczaj, że wyzwanie przekroczyło kompetencje wykonawcy, czyli że opuścił on kanał flow. Doświadczony pilot paralotni czy wspinacz nie tyle eliminuje strach, a raczej uczy się precyzyjnie lokować swoje działania w strefie, gdzie jest on antycypacyjny, a nie paraliżujący. Pilot paralotni analizujący warunki terenu i termikę, narciarz zjazdowy odczytujący śnieg czy windsurfer reagujący na fale i wiatr: wszyscy pracują na granicy swojej wydajności poznawczej, co sprawia, że mózg nie ma zasobów na nic poza zadaniem. Czas przestaje być odczuwalny; wewnętrzny monolog milknie. Skoczkowie BASE opisują podczas wolnego spadku zdolność dostrzegania kolorów w szczelinach skał w zwolnionym tempie; wspinacze mówią o odczuciu tańczenia ze skałą.
Istotne jest tu rozróżnienie, które rzadko trafia do popularnych opisów: wysokie sensation seeking to nie to samo co impulsywność. Badania nad motywacją sportowców ekstremalnych wskazują, że wielu z nich czerpie motywację z osiągania celów i poczucia kompetencji, a silne poczucie kontroli nad aktywnością jest jednym z kluczowych motywatorów. Profil psychologiczny profesjonalnego alpinisty czy pilota akrobacyjnego charakteryzuje się wysoką samokontrolą, dobrą regulacją emocji i starannym zarządzaniem ryzykiem. To zupełnie inny obraz niż brawurowa jazda po mieście bez kasku.
Mechanizm nagrody jest w tym kontekście dobrze opisany przez teorię self-efficacy Alberta Bandury (Bandura, 1977). Poczucie własnej skuteczności, czyli przekonanie o zdolności do zorganizowania i wykonania działań potrzebnych do osiągnięcia celu, ma cztery główne źródła: doświadczenia mistrzostwa, doświadczenia zastępcze, perswazję społeczną oraz stany emocjonalne, przy czym doświadczenie mistrzostwa jest hierarchicznie najsilniejsze. https://www.simplypsychology.org/self-efficacy.html
Strach funkcjonuje tu jako sygnał: “to ma konsekwencje, stawka jest realna”. Pokonanie go lub sprawne działanie pomimo niego wzmacnia self-efficacy w sposób, którego nie osiąga żadna bezpieczna aktywność.
Efektem jest paradoks, który dobrze oddaje rzeczywistość. Obserwator z zewnątrz widzi chaos, adrenalinę i ryzyko. Zakłada, że ten na skrzydle czy na ścianie musi szukać adrenaliny. Doświadczony pilot czy wspinacz często opisuje to odwrotnie: przyciąga go możliwość tworzenia porządku w środowisku, które dla innych jest zbyt chaotyczne, zbyt wymagajace i trudne do zrozumienia. Nie szuka strachu czy adrenaliny, szuka flow: pełnej mobilizacji uwagi i kompetencji.
Człowiek od lat wraca do tego samego miejsca z tymi samymi ludźmi. Badania nad sportami ekstremalnymi konsekwentnie wskazują na poczucie wspólnoty i tożsamości grupowej jako istotny czynnik podtrzymujący aktywność przez lata, niezależnie od tego, jak bardzo biologiczny drive osłabł z wiekiem. Środowisko społeczne, inni piloci, wspinacze, surferzy dostarczają walidacji, wzorców i sensu, których sam lot czy samo wejście na ścianę nie są w stanie zapewnić w pełni. Ludzie szukają flow. I tego intymnego dzielenia się FLOW z innymi ludźmi, którzy widzą świat w ten sam sposób.
