Türkiye ‘de Devletçilikten Liberalizme - I
Öncelikle bu konu tek başlık altında bitirilebilecek bir konu olmadığı için birkaç bölüme ayırarak anlatmayı daha doğru bulduğumu belirtmeliyim. İlk yazımızla başlayalım.
Az çok tarih ile ilgilenen ve birkaç kitap okuyan herkes bilir ki Tanzimat Dönemi Osmanlı tarihi için her anlamda bir dönüm noktasıdır. Buna ekonomi de dahildir. Türkiye Cumhuriyeti’nin ekonomik modelinin kökleri de oradan atılmaya başlanmıştır.
Bu dönem ilerlemenin yolunun Batı ‘dan geçtiğinin kesinleştiği dönemdir ayrıca. Osmanlı yöneticileri hem izledikleri denge politikası gereği hem de Avrupa ‘nın bilgi birikimi ve teknolojisini öğrenme gereği yüzünden Avrupa ‘ya karşı son verdiği izolasyon siyasetini bir adım daha ileri taşıyarak Tanzimat sırasında öğrencilerini Avrupa ‘ya göndermeye başlamıştı.
Avrupa ‘ya giden öğrenciler Batılı fikirlerle daha kolay tanışıyor ve benimsiyordu. Sonrasında da bunları Osmanlı sınırlarına taşıyorlardı. Edinilen yeni fikirlerin bir çoğu Fransa ve Fransız Devrimi kaynaklıydı. Bu fikirler arasında ulusçuluk, anayasa, serbest piyasa ekonomisi vb fikirler vardı. Bunların çoğu Osmanlı yöneticileri tarafından olumsuz bulunuyordu ve engellenmeye çalışılmıştı. Buna rağmen bunlar gittikçe yayılan fikirler oldular. Osmanlı aydını bu fikirlerle Osmanlı ‘nın durumunu kurtarmanın peşine düştü. Peki Osmanlı ne durumdaydı?
Son dönem Osmanlı’ya baktığımızda karşımıza her açıdan bağımlılaşmış bir devlet çıkar. Gerek hukuki, gerek siyasi, gerek askeri, gerekse de ekonomik alanda artık kendi politikasını belirleyemez olan bir devlet vardı. Bu duruma çözüm arayan hareketler ortaya çıkmaya başladı. Bunların arasındaki en önemli hareketin adı Jön Türk hareketidir. Bu hareketin amacı Osmanlı ‘yı her türlü bağımlılığından kurtarmak ve tam bağımsız bir devlet hâline getirmekti. Jön Türkler, sol jakoben bir hareket tarzını benimsediler ve 1908 devrimini (kendileri devrim der) bu yöntemlerle gerçekleştirdiler. Amaçlarından biri her zaman kaybedilen bağımsızlığı kazanmaktı. Bu amaçla ekonomiye de el attılar.
Jön Türkleri ve hatta Osmanlı yönetici sınıfının tamamını rahatsız eden en büyük sorun kapitülasyonlar ve buna bağlı olarak gelişen ekonomik modeldi. Geleneksel Osmanlı ekonomik modeliyle eklemlenmiş bu modelde müslüman halk daha da olumsuz bir konuma indirgenmişti. Müslümanlar hâlâ daha birikim yapamıyordu. Çoğu da küçük toprak sahibi köylüydü. Ürettiklerini gayri müslim azınlığın elindeki limanlara göndermek zorundaydılar. Oradan da dünyanın büyük kapitalist ekonomileriyle bağlantı kuruluyor ve böylece Osmanlı iç pazarı kapitalist ekonomilere ham madde pazarı olmaktan öteye geçemiyordu.
Az önce dediğim gibi müslüman halk birikim yapamıyordu. Yani sermayeye yatırım yapacak sermayeleri yoktu. Daha düz bir ifadeyle para kazanmak için para kazanamıyorlardı. Her zaman için geçimlerini sağlamak için üretim esastı. Ancak gayri müslimler kapitülasyonlar sayesinde yatırım yapacak konuma erişebiliyordu. Bir süre sonra Osmanlı ’daki bankalardan trenlere, limanlardan fabrikalara bütün yatırımlarda onların varlığı kaçınılmaz olmuştu.
Get Ahmet’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Eric Jan Zürcher ‘in dediğini aktarırsak “…yüz yıl önce bir Türk ‘ün tren makinisti, mühendis, ya da banka memuru olabileceği düşüncesinin, Türkiye ‘de bile yadırganıp tuhaf sayıldığını hatırlamalıyız…” (Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, sf. 481-482)
Umarım son dönem Osmanlı ‘sı zihinlerinizde canlanabilmiştir birazcık da olsa. İşte Jön Türklerin bu duruma bulduğu çözüm ekonomiyi azınlıkların elinden kurtarmak ve hem kendi otoritelerine hem de Osmanlı toprak bütünlüğüne saygılı müslüman iş adamı çevresi yaratmaktı. Peki neden Osmanlı tebaası olan azınlıklardan bir kurtuluş yolu aranmıştı? Çünkü azınlıkların çoğu kapitalist ülkelerle kendi ekonomik çıkarları için işbirliği içindeydi ve bu, Jön Türk ideallerine ters düşüyordu. Bu yüzden azınlıkların ekonomi üzerindeki rolü kırılmalı ve tabiri caizse bir ulusal ekonomi oluşturulmalıydı. Ancak bu hiçbir zaman onların döneminde olamayacaktı. Çünkü bağımlılıklar o dereceye ulaşmıştı ki her gayri müslimin koruyucusu konumunda bulunan bi dış güç mevcuttu. Bu da Jön Türk yönetimini karar almada sınırlayan en önemli etkendi. Bu konuda asla radikal kararlar alamıyorlardı. Ta ki Birinci Dünya Savaşı ‘na katılana dek.
Jön Türkler bu sayede savaş ilan edilen ülkelerin vatandaşlarının mallarına el koymuş, kapitülasyonları askıya almıştı. Dahası da vardı. Yıllardır Osmanlı tebaası olan Ermeni ve Rum azınlığa yönelik tedbirler de alındı. Hepsinin mallarına el koyulup iç anadoluya ve Suriye ‘ye yollama kararı aldılar. Yerlerine de kendilerini destekleyen müslüman iş adamlarını geçirdiler. İşte devletçi ekonomik modelin temelleri burda atılmaya başlandı. Çünkü azınlıkların yerini alan müslüman iş adamları tam anlamıyla iş bilmezdi. Yatırım yapmayı (belki savaş atmosferinin etkisi de vardır burada) bilmiyor ve beceremiyorlardı. Bu yüzden devlet eliyle bir takım işlerin yapılması zorunluluğu ortaya çıktı.
Ancak savaşın sonuna geliniyordu ve Osmanlı hazinesi yüzyıllardır olduğundan daha da kötü durumdaydı. Üstelik savaşı kaybedeceğimiz belli de olmuştu. Artık ekonomi odak nokta değildi. Amaç ülkenin siyasi geleceğini kurtarmaktı, yani bağımsız Türkiye ‘yi kurmak, sömürgeleşmenin önüne geçmek.
Atatürk ve silah arkadaşları bunu başaracak ve 29 Ekim 1923 ‘te tam bağımsız Türkiye Cumhuriyeti ‘ni kuracaktı. Gerçek devletçi ekonomi modeli de bundan sonra ortaya çıkacaktı.
İlk bölümü burada noktalamak istiyorum. İkinci bölümde 1923-1950 arasını işleyeceğim. Keyifli okumalar.
Podcast| Youtube | Slack | Facebook | Twitter | Instagram | Kodcular
