Liberteryenizmin Anahtar Kavramları

Not: Okumak üzere olduğunuz yazı, 1 Ocak 1999 tarihinde Cato’da yayımlanan “Key Concepts of Libertarianism” başlıklı makaleden çevrilmiştir.

Liberteryenizmin anahtar kavramlarının gelişmesi yüzyıllar almıştır. İlk işaretleri antik Çin, Yunanistan ve İsrail’de bulunabilir; bu kavramlar, John Locke, David Hume, Adam Smith, Thomas Jefferson ve Thomas Paine gibi on yedinci –ve on sekizinci– yüzyıl düşünürlerinin çalışmalarında modern liberteryen felsefe hâline gelecek şekilde geliştirilmeye başlanmıştır.

Bireycilik. Liberteryenler, bireyi sosyal analizin temel birimi olarak görürler. Yalnızca bireyler seçim yaparlar ve yalnızca onlar eylemlerinden sorumludurlar. Liberteryen düşünce her bireyin saygınlığını vurgular ki bu hem hakları hem de sorumluluğu gerektirir. Saygınlığın daha fazla insana –kadınlara, farklı dinlere mensup insanlara ve farklı ırklara– doğru tedrici genişlemesi liberteryen düşüncenin Batı dünyasındaki en parlak zaferlerinden biridir.

Bireysel Haklar. Bireyler ahlaki failler oldukları için yaşam, özgürlük ve mülkiyetlerini güvenceye alma hakları vardır. Bu haklar devlet* veya toplum tarafından bağışlanmaz; insanların doğasında mevcuttur. Bireylerin bu gibi hakların güvencesine sahip olduğu sezgi yoluyla anlaşılırdır; açıklama yapma zorunluluğu, hakları ortadan kaldırmak isteyenlerin sırtındadır.

Kendiliğinden Düzen. Bireyler, hayatta kalmak ve zenginleşmek için iyi bir toplum düzenine gereksinirler. Düzenin, tıpkı pul derleyiciliği veya futbol takımında olduğu gibi merkezi bir otorite tarafından tesis edilmesi gerektiğine hükmetmek kolaydır. Liberteryen sosyal analizin sağladığı büyük içgörü, toplumdaki düzenin, ereklerine ulaşmak için eylemlerini başkalarıyla eşgüdümleyen binlerce veya milyonlarca bireyin edimlerinden kendiliğinden ortaya çıktığıdır. İnsanlık tarihi boyunca, özgürlüğü gitgide daha fazla tercih ettik ve sonunda girift örgütlenmeyle birlikte kompleks bir toplum geliştirmeyi başardık. İnsan toplumundaki en önemli kurumların –dil, hukuk, para ve piyasalar gibi– hepsi, merkezi bir yönlendirme olmaksızın kendiliğinden gelişmiştir. Sivil toplum –insanlar arasındaki birliktelik ve bağlantıların kompleks ağı– kendiliğinden düzenin bir başka örneğidir; sivil toplumdaki birliktelikler bir amaç uğruna şekillenmiştir, fakat sivil toplumun kendisi bir örgütlenme olmadığı gibi, kendi başına bir amaca da sahip değildir.

Hukukun Egemenliği. Liberteryenizm, libertinizm veya hazcılık değildir. “İnsanların istedikleri her şeyi yapabileceğini, kimsenin de bir şey söyleyemeyeceğini” iddia etmek de değildir. Aksine, liberteryenizm hukukun egemen olduğu, bireylerin, başkalarının eşit haklarına saygı duydukları sürece kendi yaşamlarını sürdürmekte serbest oldukları özgür bir toplum önerir. Hukukun egemenliği, bireylerin keyfî emirlerce değil, herkese uygulanabilir ve kendiliğinden gelişmiş hukuk kuralları tarafından yönetildiği anlamına gelir; bu kurallar bireylerin kendi istekleri doğrultusunda mutluluğun peşinden gitme özgürlüğünü korumalı, belirli herhangi bir sonuç veya akıbeti hedef almamalıdırlar.

Sınırlandırılmış Yönetim. Bireyler, hakları korumak amacıyla devletleri oluştururlar. Fakat devlet tehlikeli bir kurumdur. Liberteryenler tek bir noktada toplanmış güce büyük bir antipati duyarlar; zira Lord Acton’un dediği gibi, “Güç yozlaştırır, mutlak güç mutlaka yozlaştırır.” Bu yüzden gücü bölmek ve sınırlamak isterler, bu da genelde insanların devlete devredeceği yetkileri bir bir sayıp sınırlayan yazılı bir anayasa aracılığıyla bilhassa devleti sınırlamak anlamına gelir. Sınırlandırılmış yönetim liberteryenizmin temel siyasal çıkarımıdır; ve liberteryenler şu tarihsel gerçeğe de dikkat çekerler ki bireysel özgürlüğe yol gösteren, iktisadi büyümeyi ayakta tutan şey –dünyanın diğer kısımlarından daha çok– Avrupa’daki gücün dağıtımıdır.

Serbest Piyasa. Bireyler hayatta kalmak ve zenginleşmek için iktisadi etkinliğe katılma ihtiyacı duyarlar. Mülkiyet hakkı, karşılıklı anlaşma yoluyla mülkiyeti değiş tokuş etme hakkını gerektirir. Serbest piyasa özgür bireylerin iktisadi sistemidir, ayrıca zenginlik yaratmak için lüzumludur da. Liberteryenler, şayet devletin insanların iktisadi kararları üzerindeki müdahalesi en az indirilirse, insanların hem daha özgür hem de daha müreffeh olacağına inanırlar.

Get M. Kaan Erdoğan’s stories in your inbox

Join Medium for free to get updates from this writer.

Remember me for faster sign in

Üretimin Erdemi. On yedinci yüzyılda liberteryenizm için en önemli itici güç, geçimini diğer insanların üretken emeğinden sağlayan monark ve aristokratlara karşı bir tepkiydi. Liberteryenler insanların kendi emeklerinin ürününü koruma hakkını savunmuşlardır. Bu çaba, bilhassa aristokratlar tarafından küçük görülen büyüyen orta sınıf için iş ve üretimin değerine bir saygı hâlini almıştır. Liberteryenler bir Marksist-öncesi sınıf analizi geliştirmişlerdir ki buna göre toplum iki temel sınıfa ayrılır: zenginlik üretenler ve bunu zor yoluyla başkalarından alanlar. Thomas Paine, söz gelimi, “Bir ülkede iki farklı sınıftan insanlar vardır; vergi ödeyenler, vergi alıp bunun üstünden geçinenler” diye yazmıştır. Benzer şekilde, Jefferson 1824’te “Gerekli olandan çok devlet düzeneğine sahibiz, çalışkanların emeği üzerinde çok fazla asalak yaşıyor” diye yazmıştır. Modern liberteryenler, siyasetçi ve bürokratlardan oluşan, kazançlarına el koyup bunları bir şey üretmeyenlere aktarmak isteyen yeni bir sınıfa karşı, üretken insanların kazandıklarını koruma hakkını savunurlar.

Çıkarların Doğal Uyumu. Liberteryenler, adil bir toplumdaki barışçıl ve üretken insanlar arasında çıkarların doğal uyumunun bulunduğuna inanırlar. Bir kişinin bireysel planları –ki iş bulma, işyeri açma, ev satın alma vb. şeyleri içerebilir– başkalarının planlarıyla çatışabilir, bu durumda birçoğumuz için piyasa, planlarımızda değişiklik yapmamızı sağlar. Serbest piyasadaki işleyişten hepimiz kazançlı çıkarız; çiftçi ile tüccar, imalatçı ile ithalatçı arasında kaçınılmaz çatışmalar yoktur. Ne zaman ki devlet siyasal baskıya dayanarak ödüller dağıtmaya başlar, kendimizi bir parça siyasal güç için örgütlenip diğer gruplarla mücadele etmeye itilmiş, grup çatışmasının içine karışmış olarak buluruz.

Barış. Liberteryenler daima çok eski savaşların musibetleriyle mücadele etmişlerdir. Savaşın geniş çapta ölüm ve yıkım getirdiğini, ailevi ve iktisadi yaşamı aksattığını, yönetici sınıfın eline daha fazla güç verdiğini anlamışlardır — ki bu, yönetenlerin barışa karşı duyulan yaygın hassasiyeti neden her zaman paylaşmadığını açıklayabilir. Kuşkusuz, özgür erkek ve kadınlar, kendi toplumlarını sıklıkla yabancı tehditlere karşı savunmak zorunda kalmışlardır; fakat savaş, tarih boyunca, çatışmanın her iki tarafındaki barışçıl ve üretken insanların ortak düşmanı olmuştur.

… Bu noktada okuyucunun olası kuşkularını gidermek uygun olabilir. Liberteryenizm modern düşüncenin standart çerçevesinden ibaretmiş gibi görünür — bireycilik, özel mülkiyet ve hukuk önünde eşitlik. Doğrusu, yüzyıllarca süren entelektüel, siyasal ve bazen şiddetli mücadelenin ardından, bu çekirdek liberteryen ilkeler, en azından Batı ve gitgide dünyanın diğer kısımlarında, modern siyasal düşünce ve modern yönetimin temel yapısı hâline gelmiştir.

Yine de, üç ilave konuya değinilmesi gerekiyor: ilkin, liberteryenizm bu esaslı liberal ilkelerden ibaret değildir. Liberteryenizm bu ilkelere modern düşünürlerin çoğundan ve kuşkusuz herhangi bir modern devletten açık ara daha tam ve sürekli olarak başvurur. İkincisi, toplumumuz genel anlamda eşit haklar ve kapitalizme dayanmayı sürdürse de, Washington’da, Albany, Sacramento ve Austin’de (Londra, Bonn, Tokyo ve diğerlerini saymıyorum bile) bu ilkelere her gün yeni kural dışılıklar oluşturuluyor. Her yeni hükûmet özgürlüğümüzün ufak bir parçasını almaya yöneliyor, herhangi bir özgürlüğümüzden vazgeçmeden önce iyice düşünmeliyiz. Üçüncüsü, liberal toplum elastiktir; birçok zorluğa karşı koyabilir ve ilerlemeye devam edebilir; yine de sonsuza kadar esneyemez. Liberal ilkelere inandığını iddia edip de, üretken insanların yarattığı zenginliğe el konulmasını, gönüllü etkileşime gelen sınırlamaları, mülkiyet hakları ve hukukun üstünlüğünü ihlal eden kural dışılıkları, toplumdan devlete yetki aktarımını gitgide daha fazla savunanlar, farkında olmadan medeniyetin altını oyarak sonunda onu öldürmek için çalışmaktadırlar.

*Government ifadesi dilimizde yerine göre devlet, yönetim veya hükûmet kelimeleri ile karşılanmaktadır.

— — — — —

Yazar: David Boaz

Çeviren: M. Kaan Erdoğan