Az İstanbul beh Berlin

İstanbul dışında en uzun kaldığım yer hala Sinop. Henüz Berlin’de beş ay beş günlük askerliği tamamlamadım. Hala bir çeyrek misafirken, gelin size İstanbullu gözlüğüyle Berlin nasıl görünüyor anlatayım.

Ama anlatmadan önce bu tür karşılaştırmaların ne kadar temelsiz olduğuna dair düşüncelerimi sayayım ki beklenti biraz düşsün.

Öncelikle aynı süreçten geçen herkesin bambaşka hikayeleri olabilir. Nasıl gitmeden önce yüz tane askerlik hikayesi dinlersin sonra seninki hiçbirine benzemez, bu da onun gibi.

İkinci olarak metropol şehirleri karşılaştırırken hangi semtlerin baz alındığı büyük önem arz ediyor. Bağcılar da İstanbul, Nişantaşı da; Güngören de İstanbul, Etiler de. Aynı şekilde Neukölln de Berlin, Prenzlauer Berg de; Lichtenberg de Berlin, Charlottenburg da. Size İstanbul’un ortalamasıyla Berlin’in ortalamasını karşılaştıracağımı iddia edersem büyük yalan söylemiş olurum.

İstanbul’da son üç yıldır Üsküdar’da oturuyordum ve Feneryolu’nda çalışıyordum. Kafama esince motora atlayıp Kabataş’tan fünikülerle Taksim’e çıkabiliyor, Pazar günleri Marmaray artı metrobüs kullanarak Beylikdüzü’ne uzanıyordum. Berlin’de şimdiye kadar Kreuzberg, Friedrichshain ve Moabit’te kaldım ve Jannowitzbrücke’de çalıştım. Haliyle izlenimlerim bu coğrafi ve kültürel çevre şartlarından feci şekilde etkileniyor. Sonra demedi olmasın.

Şehirleşme

İstanbul ve Berlin’in birbirinden en farklı yanı imar planı olabilir. Haritaya bakınca, “İki tane sokak geçiyorsun üçüncüye sapıyorsun, buradan burası yürüyerek beş dakika filan sürer herhalde” dediğin yer yirmi beş dakika sürüyor. Çünkü farkında değilsin ama alışık olduğun ölçekte bakmıyorsun.

Aynı ölçekte baktığın zaman Berlin haritası İstanbul haritasının iki tık yaklaştırılmışı gibi duruyor. İstanbul’un sokakları her iki apartmanın arasına kılcal damar misali girerken, Berlin’de sokaklar ortasında iç avluları olan on beş yirmi apartmanlık kocaman adaların etrafını dolanıyor.

İlaveten Berlin’de kaldırım ve sokak genişlikleri, İstanbul’dan gelen birisi için net yer israfı. Buranın geniş caddeleri gibi İstanbul’da cadde yapsan, üç vakte kalmaz ortasına iki sıra gecekondu dikilir, belediye de onlara tapu verir. O yetmez, herkes de duruma hak verir. Burada çok mahalle arasına girersen ve sokaklar İstanbul standardına düşerse, hemen yandan azami hız 30 levhası beliriyor ve yol arnavut kaldırımına dönüşüyor.

Yolların ve kaldırımların genişliği binaları birbirinden yeterince ayırmamış gibi bir de sık sık parklar var. Neredeyse her sokakta bir küçük çocuk parkı, her semtte bir veya iki tane büyük şehir parkı var. İstanbul’un en büyük parkı 48 hektarlık Emirgan korusu, Berlin’de Emirgan’dan daha büyük 11 tane park var, en büyüğü Tiergarten 210 hektar. Eski hava alanından bozma Tempelhofer parkı 300+ hektar ama park olarak düzenlenmediği için hadi onu saymayalım.

İstanbul’da şehir parkı deyince aklınıza ne geliyor? Hepsinde standart kocaman rengarenk çiçek tarhları, duble lale, belediye tesisine dönüştürülmüş tarihi köşk ve önünde hiç kalmamış park yeri, arabaların arasından yürümeye çalışan onlarca, yüzlerce insan.

Berlin’de şehir parklarına araba girmiyor öncelikle. Ultra zengin de olsan ya yürüyeceksin ya bisiklete bineceksin. Parkların hepsinde standart çiçek tarhları yok, her biri ayrı bir dünya. Kimisinde haftanın her günü bit pazarı kuruluyor, kimisinde konser veriliyor. Birisi piknikçilerin mangal mekanı; diğerinde yan yana beş tane tam büyüklükte futbol sahası, tırmanma duvarı, kapalı yüzme havuzu ve rugbi stadyumu olan bir spor kompleksi var.

En önemlisi bunların hepsinde her zaman sana yer var. Ortalama bir gün için ihtiyacın belki on kat fazlasını yapmışlar. Herkesin dışarı çıkmak isteyeceği güneşli bir günde bile parka gittiğinde kimseden yer kapman gerekmiyor.

Yapılaşmanın böyle seyrek ve dağınık tutulmasına binaların ekseri az katlı olması da eklenince, üç buçuk milyonluk bir metropolde değil, çok büyük bir kasabada yaşıyormuşsun gibi oluyor. Bunun iyi sonucu kalabalıktan ve gürültüden uzak, huzurlu ve sakin yaşam. Kötü sonucu ise bir şeye ihtiyaç duyduğunda muhtemelen yürüme mesafesinde bulamamak.

Mahalle arasındaki apartmanların giriş katlarında neredeyse hiç dükkan yok. Zaten oraya dükkan açsan kaç kişiye hitap edeceksin, ekonomik olarak mantıksız. Bazı merkezi bölgelerin işlek caddelerinde dükkanlar var ama ekseri gıda ve turistik alışveriş üzerine. Çoğu zaman aradığın şeyi bulmak için otobüse trene filan binip büyük marketlere, AVM’lere gitmen gerekiyor. Neyse ki bu gidiş gelişler İstanbul’daki gibi saatler sürmüyor.

İklim ve Coğrafya

Sağlık sigortası şirketi TK’nın yurtdışından çalışmaya gelenlere verdiği Almanya’yı tanıtan kitapçığa göre, Berlin ülkenin iç kısımlarına göre daha yumuşak bir iklime sahip. Çünkü kuzeyindeki Baltık denizi, sert karasal iklimi bir miktar kırıyor.

İstanbul’dan gelen bana göre ise Berlin’in iklimi Ankara kadar karasal. Yağışlı havalardan önce biraz nem oluyor ama geri kalan zamanlarda hava kupkuru. Gece gündüz ve yaz kış sıcaklık farkları oldukça yüksek. Mart’ta geldiğim için en kışını görmedim ama Nisan ve Mayıs’ta bile ellerim çatır çatır çatlıyordu. Berlin böyleyse Almanya’nın daha karasal yerlerinde yaşayanlar nasıl hayatta kalıyor hiç bilmiyorum. Nivea’nın böyle bir memleketten çıkmasına şaşmamak gerek.

Berlin’de deniz yok, boğaz yok, denize karşı gün batımı yok, sahilde kayaların üstüne oturup dalga sesi dinlemek yok, kız kulesi yok, vapurla adalara gitmek yok; dümdüz yemyeşil bir ova ve içinden kıvrıla kıvrıla geçen Spree adında bir nehir var.

Spree, Elbe nehrinin bir kolu olan Havel nehrinden ayrılıyor sonra tekrar Elbe nehrine katılıyor ve Hamburg’tan Kuzey Denizi’ne dökülüyor. Tuna nehriyle arasına kanal yapmışlar, gemiyle geçiliyormuş. Yani Karadeniz’den bir nehir gemisiyle Berlin’e gelmek mümkün. Hatta abartıp Kuzey Denizi’ne kadar gidebilirsiniz. Ama yol boyu su seviyesini kontrol altında tutan kapaklar var. Her kapakta kırmızı ışık beklesen ne kadar sürer hesaplayın.

Bu kapaklardan Berlin’de de var. Onlar sayesinde nehrin şehirden geçen kısmı sürekli aynı yükseklikte. İş yerine yakın, öğle arasında gidip derenin üstünde ayağımızı sallayarak yemek yediğimiz bir iskele var, sudan yüksekliği bir metre ya var ya yok. Kıyıdan merdivenle inilen metal ızgaralı bir şey. Nehir debisi değişken olsa öyle bir iskele yapılamazdı. Bu iskelede bir trafik lambası var, nehir gemileri yanaşıp burada ilerideki kapağın açılmasını bekliyor, yeşil yanınca da kaptırıp gidiyorlar.

Şehrin dümdüz bir ovada olmasının da başka etkileri var. Diğerlerinden daha yüksek bir binanın tepesine filan çıkmadıkça önü açık manzaralı bir yer bulmak mümkün değil. Çamlıca tepesine çıkıp boğazı seyretmek gibi şeyler burada lüks. İnsan bazen yüksek bir yere çıkıp uzakları görmeyi de özleyebiliyor.

Kötü yanını önce söyledim, düz şehrin iyi yanı ulaşım kolaylığı. Burada metro yapmak bodrum katı olan ev yapmak kadar kolay. Metroların derinden gitmesi gerekmiyor, çünkü yüzeyde tren çıkamayacak eğimde bir yokuş yok. Metronun yüzeye yakın gitmesi sadece inşaat değil, kullanım kolaylığı da getiriyor. Mesela Üsküdar’dan Eminönü’ne geçmek için asla Marmaray’ı kullanmıyordum çünkü Sirkeci istasyonundan yeryüzüne 40 metre çıkana kadar vapur karşıya geçip geri geliyordu. Burada bir durak için bile U-Bahn’a inip çıksan değiyor, zaten birinci bodruma inmişsin gibi bir şey.

Şehrin düz olması bisiklet kullanmak için de birebir. Esasen bisiklet konusunda Amsterdam’ın adı var, Berlin’in tadı var diyebilirim. Amsterdam merkezi yoğun yerleşimli ve bisikletle her yere ulaşılabiliyor diye meşhur olmuş. Bence Berlin’de bisiklet kullanmak daha keyifli. Yaya trafiği ve kalabalık yok, şehrin tamamında ayrı bisiklet yolları, bisikletlerin kendi trafik ışıkları var. Tabii mesafeler biraz uzak, yani pedallara asılmak gerekiyor.

Su

Yalnızca Berlin’e değil Almanya’nın geneline has bir başka farklılık da şebeke suyunun barajlardan değil, yeraltı kaynaklarından sağlanması. Yeraltı suyu haliyle epey sert oluyor. Almanlar zaten sudan çok maden suyu içtikleri için kireçten rahatsız olmuyorlar. Ama kireçli su biz Türkler için çok önemli olan çayın tadını feci şekilde bozuyor. Berlin’in İSKİ’si BWB’nin (bivibi) sitesinde, çayınızın lezzetli olması için suyu ısıtıcıda iki üç kere kaynatın diye tavsiye ediyor, onlar da farkında yani sertliğin.

Get Mustafa Dokumacı’s stories in your inbox

Join Medium for free to get updates from this writer.

Remember me for faster sign in

Burada her su ısıtıcısının dibinde bir parmak kireç olması sıradan bir şey. Musluklar ve duşakabin camlarını sık sık asitli bir şeylerle temizlemen gerekiyor. Calgon Alman markası olsaydı Nivea için söylediğimi tekrar edecektim ama Amerikanmış. Demek Amerika’da nasıl bir su sertliği var siz düşünün.

Çay yapmak için marketten su taşımak da ayrı bir dert. Nüfusun çoğu kireçli suya alışık olduğu için damacana su satışı yok. Bu kadar dağınık yerleşimli bir yerde damacana sevkıyatı epey masraflı olurdu zaten. Marketteki suları bile bizim memba sularımız kadar yumuşak değil. Bazı marketlerde Uludağ’dan çıkan Erkili su satılıyor, 1300 km yol geldiği için haliyle biraz pahalı. Burada tek çözüm eve ters ozmos membranlı su arıtıcı almak, aklıma başka bir çözüm gelmiyor.

Kültür

Diğer şehirleri görmediğim için buradaki Almanlardan naklen, Berlin sıkı kuralcı Alman kültürünün en yumuşadığı şehirmiş. Mesela kırmızı ışıkta yürüyüp geçersen kimse “Halt” diye bağırmıyor, sadece yargılayan gözlerle bakıyorlar.

Kurallara tam riayet alışkanlıkları aslında benim takdir ettiğim bir şey. Daha sadece 3–4 ay burada yaşadıktan sonra İstanbul’a izne gittiğimde ilk rahatsız olduğum şey, pasaport kuyruğunda arkamda durması gerekirken gelip yanımda duran adam oldu. Sonra bir gerideki kadın da öbür yanıma geldi. Hah dedim, niye gittiğimi hatırladım.

Bununla birlikte Alman kültürünün sistemlilik üzerine kurulmuş olması yeniliklere hızlı adapte olabilmelerini de zorlaştırıyor. Geçici ve kaotik çözümlere kökten karşılar. Bir yenilik olacaksa nasıl işleyeceği ve geçiş süreci adım adım planlanmalı ve plan kusursuz hale gelmeden işleme konulmamalı. Sırf bu yüzden bankacılık ve devlet bürokrasisinde teknoloji kullanımı burada sanki dünyanın on beş yıl gerisinde.

Kendi işini kendi başına görme, Alman kültürünün çok önemli bir parçası. Almanlar için hayat evde kendi başına monte etmen gereken bir IKEA mobilya gibi. Belki o yüzden IKEA tarzı kendin-yap ürünler burada daha çok pazar buluyor. Bizde neredeyse hiç kalmayan tuhafiye dükkanları Berlin’de sık rastlanan bir şey. Marketlerde dikiş, örgü malzemeleri satılıyor.

İstanbul’da 10 yılda göreceğin kadar römorklu arabayı, Berlin’de bir öğleden sonra görebilirsin. Sadece inşaat kamyonlarının arkasına takılmış iş makineleri değil, binek araçların da bir çoğu römorklu geziyor. Her gün kamp malzemesini yükleyip dağa bayıra mı gidiyorlar ne yapıyorlar bilmiyorum. En zengin muhitte de otursa, son model Mercedes’in station wagon modelini alan, sonra Bauhaus’tan veya Helweg’den yüklediği torba torba çimentoyu arabanın arkasında eve kendisi getiren ilginç bir millet Almanlar.

Burada birisinin zilini çaldın diyelim, otomatiğe bastı kilit açıldı, cızırtı bitmeden kapıyı açman lazım. Ses kesildiği anda kapı da geri kilitleniyor. O kapıyı ancak içeridekinin parmağı hala düğmedeyken açabiliyorsun. Biraz sağlamcılık, biraz bireysellik, bu belirgin bir kültür farkının işaretçisi ama tam olarak nasıl okuyacağımı bilemiyorum.

Barınma

Berlin’de en zor şey kafanı sokacak bir yer bulmak. Kuru dört duvarın, kapalı alanın arz talep dengesi öylesine bozulmuş ki, üçten fazla masası olan lokanta bulmak mümkün değil. Çoğu mekanın dışında, kaldırımda ayakta duracak az bir yeri var ve onunla idare ediyor. “Klimalı aile salonumuz üst kattadır.” burada rüyanda göremeyeceğin bir lüks.

Ev sahiplerinin kiracıdan istediği belgeleri, Alman devleti oturum izni verirken istemiyor. Kimliğin, son üç maaş çekin, bir önceki ev sahibinden borcu yoktur kağıdın, iş sözleşmen, Schufa şirketinden kredi raporun, üç kira depoziton; hepsi tamam diyelim. Hafta içi bir günde canlarının istediği bir saatte evi göstermek için davet ediyorlar, işten izin alıp gidiyorsun kapıda 40 kişi bekliyor. Seninle birlikte evi görecek kocaman bir kalabalık. Kim önce davranırsa evi o alır. Evraklarını janjanlı portföye koymuş, koluna kız arkadaşını takmış, takım elbiseyi çekmiş kapıda bekliyor adam. Ben işe kot tişörtle gidiyorum ne olacak şimdi?

Eski Doğu Berlin’deki sovyetler zamanından kalma yan yana 80 pencereli, 8 girişli, 15 katlı monoblok binaların 9. katında filan kiralar ucuz oluyor. Yine bir gün böyle bir daireyi gezerken baktım banyoda çamaşır makinesi koyacak yer yok, mutfak zaten ufacık. Gezdiren kıza sordum bu dairede çamaşır makinesi kullanmak mümkün mü, nereye konacak diye. Kız dedi ki mümkün değil. Benimle birlikte daireyi gezenlerden bir Rus araya girdi, nasıl olacak çamaşır makinesiz dedi. İki sokak ötede çamaşırhane var oraya götürürsünüz dedi kız. Bunu duyunca herkes dikkat kesildi, bir süre sessizlik oldu. O sessizlikte kızın bir bakışı vardı, sanki dükkanının önüne araba parkettim. Yine de hiç şüphem yok o evi birisi tutmuştur, oh ne iyi denk getirdim diye de sevinmiştir.

Gıda

Berlin’de hayvansal gıdalar İstanbul’a kıyasla net daha ucuz, daha kaliteli ve ulaşılabilir. Markette yumurtanın üç değişik ambalajı var. Serbest dolaşan tavuk yumurtası, kapalı alanda tutulan tavuk yumurtası ve kafeste yaşayan tavuk yumurtası. Cebin ve vicdanın hangisine izin veriyorsa onu alıyorsun. Burada bulacağın en sıradan yoğurt, İstanbul’da ekstra yağlı süzme yoğurt sınıfına girer ve su katmadan çırpsan ayran olacak yoğurtla aynı fiyata alırsın. Ucuz eti, çeşit çeşit peynirleri, buradaki Türklerin ürettiği sucukları filan hiç saymıyorum.

Meyve çeşitleri de ilginç bir şekilde daha fazla. Şehir İstanbul’a göre daha kuzeyde ama en tropikal meyveler her yerde bol bol var. En basitinden Kreuzberg’de muz Üsküdar’dan ucuz. Alışık olduğumuz sebzeler için aynısını söyleyemeyeceğim. Özellikle de bizim salata malzemeleri burada saçma şekilde pahalı. Dereotu, maydonoz, fesleğen filan ara ki bulasın. Bir kere rastladım, üç dal maydonozu kutuya koymuşlar, bir öro istiyorlar. Olmayan sebzelerin yerine buranın yerel sebzeleri var. Spargel dedikleri bir sap var, Türkçesi kuşkonmaz, Alman mutfağının önemli bir parçası.

Belki de Berlin Almanya’nın fakir şehirlerinden olduğu için tam bilemiyorum, marketlerde belirgin bir şekilde ürün çeşitliliği az. Her şey var ama İstanbul’dan alıştığın 38 seçenek yok. Özellikle abur cubur reyonları kıtlıktan çıkmış gibi. Ya bizim Konyalı bisküvi firmaları bu pazara girse tozunu attırır ama haberleri yok ya da Almanlar abur cubur sevmiyorlar ondan. İkincisi kulağa daha mantıklı geliyor.

Bununla birlikte dışarıda yemek için seçenek çok. Alman mutfağı değil tabii, bir kısmını Türklerin işlettiği İtalyan lokantaları, bizim ucuz dönerciler ve acılı Asya mutfağı pazarın çoğunu oluşturuyor. Dışarıda yemek İstanbul’dan bir tık pahalı ama bu fark muhtemelen malzemeden değil işçilikten geliyor. Çalışan haklarının çok iyi olmasından dolayı burada her şeyin fiyatı işçilikten artıyor zaten. Pazar günü açık bulabileceğin tek yer Spatkauf dedikleri kasada sahibinin durduğu bakkalımsı dükkanlar ve hangisine girip Türkçe konuşsan cevap alırsın.

Bankacılık

Almanya’da kamusal alanda kullanılan teknolojinin genel olarak Türkiye’ye göre biraz geride kaldığını söylemek yanlış olmaz ama konu bankacılık olunca en az on beş yıl geriden geliyorlar diyebilirim. Bir kere Türkiye’de alışık olduğunuz 72 işlem yapabilen ATM’leri unutun. Burada her yerde bulunabilen en yaygın cihazın adı Geldautomat, yaklaşık olarak para çekme makinesi demek. Tek bir işe yarıyor o da para çekmek. Para yatırmak dahil başka hiçbir şey mümkün değil.

İnternet bankacılığı da çok ilginç. İnternet şubesinde yatırım imkanı sunan bankalar, buranın standardına göre büyük olay. Birisine para mı gönderdin, peşin peşin kabul etmen lazım ki transfer bir kaç iş günü sürer. Bizdeki havale EFT farkı da yok. Artık üç gün mü beklersin, araya hafta sonu girer beş gün mü beklersin, elinde online dekont da yok, sabredeceksin. Para gönderdiğin anda hesabından çıkar, karşıya ulaşana kadar da kimse kullanamaz.

Kredi kartı burada çok az yerde geçerli. İstasyonlardaki bilet makinesi bile chipli banka kartını kabul ediyor, kredi kartını kabul etmiyor. Paran varsa harcayabilirsin yoksa yaya gidersin. Gelecekten borç (kredi) alabilmek için önce o borca ihtiyacın olmadığını ispatlaman lazım. Hadi kredi kartını unut, lokantaların büyük çoğunluğunda banka kartı da geçmiyor, anca nakit. Baş garsonun kocaman bir babaanne cüzdanı var, getiriyor şıkır şıkır her müşteriye bozukluk sayıyor, gayet sıradan bir şey. Market kasasında herkes sırada beklerken önceden sayıp hazırlamaya üşenen Türk ablalar cüzdanı tezgaha deviriyor, kasiyer bir iki beş öro-centleri tek tek sayıp alacağını alıyor, kimse de ulan hangi yüzyılda yaşıyoruz demiyor.

Ulaşım

Berlin’in yalnızca İstanbul’a değil, dünyanın pek çok şehrine göre üstün yanı ulaşım olabilir. Kişi başına kaç metre ray düştüğünün infografiğini yapsalar dünyada başa oynar sanıyorum. Ayaklar üzerinde havadan giden şehir içi tren S-bahn ve yeraltından giden U-bahn toplu taşımanın temelini oluşturuyor. U1 hattı istisnai olarak Kreuzberg’i yüzeyden geçiyor. Bir de S1 ve S2 bir noktada yer altına iniyor. Tren yolları o kadar yaygın ve karmaşık ki, S-bahn’da giderken bazen kendini 10 şerit rayın ortasında buluyorsun, yanından son sürat bir şehirler arası hat geçiyor. Buranın zenginleri tahmin ediyorum helikopter yerine tren satın alıp uzun yollarda makaslaya makaslaya gidiyorlardır.

Şehrin hiçbir yerinde metal detektörü olmadığı gibi, istasyon girişlerinde turnike de yok. İstasyonda bilet satan makineler var. Biletini almak, yandaki makineden kullanıma başlama tarihini damgalatmak ve yolculuk boyunca üzerinde taşımak senin sorumluluğun. Soran olmazsa pekala bedava da seyahat edebilirsin. Soran olursa cezası aylık bilet almaktan pahalıya gelir o ayrı. En temizi al aylık biletini kafan rahat istediğine in bin. 200 kontör sınırı filan da yok. Şehrin bir ucundan öbür ucuna gidip döndüğün zaman günün ölmüyor ayrıca. En uzak mesafe olsun 40 dakika, o da yolun bir kısmında şehir bitiyor ormanlar filan başlıyor öyle.

Sonra

Bu yazıyı yaklaşık üç ay önce Berlin’de işsiz geçirdiğim son bir iki haftada yazmıştım fakat toparlayıp yayınlayacak vakit bulamadım. Artık Berlin’de yaşamıyorum ve bunu daha fazla bekletirsem bayatlayıp yayınlanmaz hale geleceği için olduğu haliyle ortamlara salıyorum. Alın hayrını görün.