Dune II
Bir planın başarısı içeriğine olduğu kadar uygulanışına da bağlıdır.
Geçtiğimiz günlerde Dune’un ikinci filmi vizyona çıktı. Bu film ile birlikte ilk kitabın hikaye döngüsü tamamlandı. Bir bilim-kurgu fanatiği olarak Cumartesi koşa koşa filmi izlemeye gittim. Film; görüntü, ses ve etkileyicilik açısından müthiş olsa da hikayenin özü ve akışı konusunda beni hayal kırıklığına uğrattı.
Yazının devamında hem kitap hem de film için süpriz bozan (spoiler) kısımlar bulunacaktır. Bu konuda hassas olanların okumamasını tavsiye ederim.
Dune’un özü konusuna girmek için öncelikle evrenden ve özellikle evrenin geçmişinden bahsetmek gerekiyor. Dune yaklaşık olarak 10.000 küsur bir yılda geçiyor.
Zamanda geriye gittiğimizde mevcut zamanın aksine eskiden insanların daha teknolojik bir toplum oldukları; bilgisayar, düşünebilen makineler ve robotlar yaptıları görülebilir. İnsanlığın bu noktadan sonra işlerini makinelere devretmesi ve aradan geçen yüzyıllarda toplumların düşünme ve bir iş icra etme kabiliyetleri azalırken robotlara/makinelere bağımlılığın çok üst düzeylere çıktığı ve bir noktada robotların insanları ele geçirdiği görülecek ve sonrasında bir ailenin bebeğinin ölümü ardından insanların robotlara karşı isyan başlatmasına kadar giden bir süreç yaşanacaktır. Bu isyan Butleryan Cihadı olarak adlandırılacak ve bu cihat sonucunca tüm evren halkları için yazılı olmayan bir kural söz konusu olacaktır.
Düşünen makine yapmayacaksın.
İnsanlar yaptıkları bu hatanın farkına geç varmış ve çok büyük kayıplar vererek bunun üstesinden gelemiştir. Ancak bir sorun vardır. Bu zamana kadar insanların tüm işlerini gören makinelerin yerine konması gereken bazı ihtiyaçlar söz konusudur. Bunlar da belli başlı gruplar tarafından sahiplenilmiştir.
Her ne kadar insanlar “Düşünen makine yapmayacaksın” deseler de veri işlemenin bir ihtiyaç olduğu gün gibi ortadadır. Bu bağlamda mentatlar ortaya çıkmıştır. Mentatlar insan-makine gibi ele alabileceğimiz, aslında makine bir parçası olmayan ama küçük yaştan itibaren zihni makine gibi yetiştirilen ve dışarıdan aldıkları verileri işleme konusunda kabiliyetli kişilerdir. Bu kişiler aynı zamanda suikastçi/dövüşçü/savaşçı olarak da yetiştirilir. Genellikle evrendeki ailelerin danışmanı pozisyonunda bulunurlar.
Evrende bir noktadan diğerine erişmek için yapılan yolculuklar Lonca’nın tekeline kalmıştır. Filmde ismini anılmasa da Lonca bu evrende çok önemli bir konumdadır. Matematik tekelindedir. Uzay gemileri tekelindedir. Baharatın icadına kadar aylar-yıllar süren uzay yolculuklarının günlere düşürülmesinde etkili olan seyrüseferciler de Loncanın içerisindedir.
Korkmamalıyım.
Korku aklın katilidir.
Korku tam bir yok oluş getiren küçük bir ölümdür.
Korkumla yüzleşeceğim.
Üzerimden ve içimden geçmesine izin vereceğim.
Ve geçip gittiğinde yolunu görmek için iç gözümü çevireceğim.
Korkunun gittiği yerde hiçbir şey olmayacak.
Sadece ben kalacağım.
Aslında makinelerin yaptığı bir şey olmasada makinelerden sonraki süreçte mistik öğretiler Bene Gesseritler’in tekeline kalmıştır. Asıl amaçları Kwisatz Haderach dedikleri, geçmişi ve geleceği görebilen varlığı yaratmaktır. Bu bağlamda da büyük hanedanların soylarını onların bilgisi dışında çaprazlarlar..
Get Sergen’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Baharat ise tüm bu evrende, keşfedildiği andan itibaren her şeyi birbirine bağlayan ve uğruna savaşlar verilen bir zihin açıcı, uyuşturucudur. Düzenli kullanımında insanların ömrünü uzatma durumu söz konusudur. Beraberinde tuhaf rüyalar getiren bu madde, seyrüsefercilerin yıldızlar arası seyahatte uzay gemilerine temiz bir rota çizme imkanı da sağlar. Aşırı maruz kalındığı farklı durumlarda ise insanların geçmiş yaşamlarına ulaşabildiklerinden bahsedilir. Kitapta bunu Fremenler üzerinden kısmen, Paul, Jessica ve Alia üzerinden ciddi bir şekilde irdelenen fenomendir. Ab-ı hayat suyunu içen (tabi öyle demiyor, sha-i hulud’un suyu diye geçiyor) önce ölümü, eğer onunla savaşıp kazanırsa ise geçmiş hayatlarını (atalarını) görebilme kabiliyetine sahip oluyor. Bu öyle büyük bir güç ki tüm atalarını görmek, bilmek ve onların bildiklerine vakıf olmak, onlarla sohbet etmek, fikir ve deneyimlerinden faydalanmak… Jessica ve Alia buna sahipken; Paul aynı zamanda gelecek olasılıkları da görebiliyor. Tüm bunları sağlayan baharat ise sadece ve sadece, evrenin Arrakis diye bildiği gezegende olabiliyor.
Sonuna dek izlenen yol insanı hiçbir yere götürmez. Bir dağın gerçekten dağ olup olmadığını anlamak istiyorsanız, ona biraz tırmanmanız yeter. Dağın tepesine çıkarsanız dağı göremezsiniz.
Dengeler konusuna gelmek gerekirse; evren bir padişah tarafından yönetilmektedir. Bu padişah tek başına güçlü olmakla birlikte “büyük hanedanlar” denilen hanedanlar bir araya gelerek padişaha kafa tutabilecek kadar güçlü hale gelebilmektedirler.
Güç sadece askeri olarak değil, aynı zamanda ekonomik olarak da bir etkidir ve evrendeki en önemli madde konumunda olan baharat bu güç dengelerini değiştirebilecek önemli bir etkendir. Bu sebeple kimsenin tekeline bırakılmaz ve herkesin dahil olduğu bir şirket üzerinden yönetilir. Buna rağmen bu şirkette hisse arttırarak nüfuz arttırılabilir.
Din ile siyaset aynı arabada gittiğinde, sürücüler karşılarında hiçbir şeyin duramayacağını sanır. Dümdüz gider, hızlandıkça hızlanırlar. Engelleri tamamen göz ardı eder, körlemesine gidenlerin uçurumu çok geç fark edeceğini unuturlar.
Ayrıca din bu evrendeki en önemli güçtür. Bir adım geri atıp bakıldığında Butleryan Cihadından sonra evrenin çeşitli köşelerine yayılan Bene Gesseritlerin yaydıkları, özünde Kwisatz Haderach olan çeşitli kehanet vardır. Bu kehanetler kimi zaman Bene Gesserit’lerin içine girdikleri durumdan kurtulmalarına; kimi durumda ise kitapta ve filmde olduğu gibi bir kişinin etrafına yüz binlerce insanı toplayıp kimsenin beklemediği sonuçlara neden olabilmektedir.
Şimdi bu kısa ön bilgiler ışığında film hakkında bir kaç şey söylemek isterim. Filmde bunlar yok. Kitapları okuyan insanlar bunların izlerini görecektir. Ancak bir film sadece kitaplarını okuyana değil, okumayana da hitap etmeli diye düşünüyorum. Hadi izleri olanlar neyse de hiç olmayanlar var.
Evrende neden bilgisayarların, yapay zekanın ve robotların olmadığını açıklamak istememişler. Buna bağlı olarak mentatların önemi ortaya çıkmıyor. Hoş, filmde mentat yok. İlk filmde de sadece bir tane mentatlık yapılan sahne eklemişlerdi zaten.. evrenle ilgili olarak en çok canımı sıkan madde budur. Mentatlar için gerekiyorsa film süresinden 10–15 dakika ayırması gerekiyordu. Ancak lore katkısı sağlayacak 10–15 saniye bile ayrılmamışlar.
Seyrüsefercileri eklememişler, bu baharatın zenginlik ve refah göstergesi olmasının yanı sıra işlevsel olarak da ne kadar kritik olduğunu anlatmak için kullanılacak bir madde iken baharat filmlerde sadece kahvesi yapılıp içilen bir yiyecek gibi anlatılıyor. Hatta filmde bir noktada anlamını yitiriyor.
Büyük hanedanlara hiç girmemişler.. kitaplarda da tek tek bu hanedanlar hakkında bilgi vermiyordu. Bildiğimiz üç hanedan var. Atreides, Corrino ve Harkonen. Bunların dışındakiler büyük hanedanlar diye geçiyor. Burada ekstra olarak eklenebilecek şeyler olduğunu düşünüyorum ancak buraya da hiç girilmemiş. Büyük hanedanların birleştiklerinde neden güçlü oldukları ve evrendeki tüm bu hanedanların kendi aralarında yaptıkları anlaşmalar konusundaki açıklamalar eksik kalmış gibi geliyor. Atomikler de burada önemli bir mesele..
Bunların arasında bir Bene Gesserit’ler hakkını verecek kadar anlatılmış. Kitaptan eksik bir şeyleri yok, aksine tüm anlatılanlar mükemmel bir şekilde görselleştirildiği için ayrıca hoşuma gitti.
Film benim hikayenin özü olarak gördüğüm bu şeyleri içermese de çok etkileyici. Sahneler için tasarlanan seslere hayran kaldım. Dümdüz bir ayağa kalkma, elini kuma koyma sahnesinde kullanılan ses, o sahneyi normal bir sahneden epik bir sahneye çevirebiliyor. Ayrıca filmin ilk yarısında Fremen’lerin bir hasat makinesine saldırılarının uzun uzadıya çekimleri çok hoşuma gitti. Kitapta okuduğum Fremen’leri canlı canlı görmüş oldum. Yaptıkları taktik, cesaretler, sabırları ve içinde bulundukları değişen durumu hızlıca analiz edip ona adapte olabilmeleleri hoşuma gitti.
Ayrıca filmin ikinci yarısında Şalame’nin güneydeki toplantıda yaptığı konuşma sahnesi.. kitapta asla bu kadar heyecanlı ve etkileyici olmamıştı. Filmde sesler, oyunculuk ve ortam.. anlatıyı bambaşka bir boyuta taşımıştı. Sırf bu sahne için bir kere daha gidip izleyebilirim.
Özetlemek gerekirse; yakın zamanda çıkan saçma sapan uyarlamaların yanında Dune, ilk ve ikinci filmiyle bir altın gibi parlıyor. Ancak kendi içinde değerlendirecek olursak, çok daha iyi olma potansiyeline sahipti. Yine de bu haliyle de izlenir, zevk alınır.
