Defterden notlar…

Bu yazıdaki notlar, okuduğum kitaplardan çıkarttığım siyaset teorisi mahiyetindeki kısımlardan oluşmaktadır.

• Eric Hoffer — Kesin İnançlılar üzerine. Şubat, 2026.

…

Eric Hoffer’a geri dönelim. Teşkilatlanma ve propaganda aşamasında kitle hareketinin dinamosu olarak birçok sebep göstermiş, ben bizim durumumuza uygun olarak dışlanmışların, imkana sahip olmayanların, radikallerin, hüsrana uğramışların -hayatta bir yere gelemeyenlerin- ve uğrayacak olanların vs. aşağılık kompleksleri ile öfkelerine oynamayı tercih ederim. Milletleri sevgi değil; korku, öfke, nefret, paranoya ayağa kaldırır. Saldırıyorsa muzaffer olabilmek, savunuyorsa hayatta kalmak -var olabilme- içgüdüsü savaştırır. Milletlerden kastım kitleler tabii ki, tabiatıyla devletler kitlelerin bu duygularını her zaman suistimal etmişlerdir. En azından merkezi devletler. Propagandanın esası Carl Schmitt’in üstünde ehemmiyetle durduğu “dost-düşman ayrımını” mutlak bir şekilde yapabilme kabiliyetidir.

Şöyle bir metaforla anlatmak uygun düşer herhalde: Kitle bir araba ise şoförü lider, motoru nefret, yolu liderin tayin ettiği nefret öznesi, tekerlekleri kendini tekrar eden propaganda, yakıtı da kitlesel deşarj eylemleridir. Bunun dışında kitlenin katılacağı organizasyon; kamusal alanda çağın gereği olarak kurumsal normlara sadık kalmalı fakat kitle hareketinin doğası gereği yapı, Töbies’in cemaati gibi mevcutlarının bireyselliklerini kapısının dışında bıraktırmalıdır. Akabinde Hoffer’in bahsettiği şekilde bireysel inisiyatif sorumluluk alma kararsızlığından kurtararak emir al-uygula-sorgulama üçlemesiyle partizana dönüştürme kabiliyetine haiz olmalıdır. Binaenaleyh bugün ve yakın geçmişte Türk siyasetinde edilgen konumdan çıkamayanlar karşılarında cemaat örgütlenmesi varken birey/profesyonel cemiyet yapısıyla mücadele ettiklerinden iktidarsız kalmamışlar mıdır? Mürit/Cemaat ilişkisinde tüm hayatını cemaatin normlarına göre düzenleyen mürit; eşyanın tabiatı gereği sahip olduğu her şeyini cemaatine borçlu olmasından dolayı cemaatine yüz çevirebilir mi, bireysel çıkarını önceleyebilir mi? Pek tabii hayır… Peki karşısındaki birey/profesyonel cemiyet arasındaki ilişki bağlamı mürit ile cemaatinki kadar sıkı mıdır? Yine hayır. Aksine profesyonel cemiyetin var olma nedeni doğası gereği kendisini oluşturan bireylerin siyasi, iktisadi, kültürel vs. kolektif çıkarlarını korumak ve geliştirmek olduğundan cemaate kıyasla kolonları daha kırılgandır. Cemaatin bağları duygusal ve müridiyle arasında koşulsuz itaat/müritin maddi ve manevi ikame ilişkisi olduğundan dışarıdan gelecek etkenler işleyişi bozamaz. Tam karşısındaki cemiyette ise birliğin nedeni rasyonel çıkarlar olduğu için işleyişin bozulması, bireylerin şahsi çıkarlarının dış veya iç etkenler yüzünden tehlike altına girmesine bağlıdır.

Bu bağlamda Türkiye gibi fakir ve gelişmekte olan bir ülkede; halkı antropolojik olarak fanatik olan ve tarihsel süreçlerinden dolayı tek adam refleksini atamamışken matematiğe güvenip siyasi arenaya cemiyet yapısıyla çıkılmaz. Siyasette salt matematik ve rasyonalite işin mekaniğinde geçerlidir ama iktidarı getiren başarıya olan hırstır, inançtır kısacası metafiziktir. Ezcümle; herkesten oy alamazsın lakin popülizm ve demagojiyle herkesi sana oy verecek şekilde dönüştürebilirsin. Ne yazık ki cemiyet siyasi partisiyle ve onun meritokratlarıyla hep bir ağızdan demagoji yapılmaz, demagoji siyaset var olduğundan bu yana demagogun yani tek adamın işidir. Siyasetin doğasına aykırı iş yaparak kimse muktedir olmaz! Karşında cemaat ve demagog varsa sen kendi salahiyetin ve muvaffakiyetin için demagog olur, başıboş bireylerden kitleni yaratır, sıklet merkezini oluşturarak pazarlık masasında istediğini alırsın. Mekanik budur. Cemaat yapısında mürit bağını partizanvari bir orta yola çekmek için propagandada en önemli husus kitleye -umutsuz radikallere- şimdinin değersiz olduğunu, mücadelenin gelecekteki şan ve şeref ile dışlanmış kitlenin, dışlandığı unsurlara ulaşabilmesi için olduğunu aşılayabilmektir.

Mücadelenin icrasında; organizasyonun entelijansiyası (doktriner kurmayları), demagog subayları ve onların da üstünde tek ve mutlak karizmatik demagog lider bulunmak zorundadır. Bu üçlünün kuracağı söz ittifakı ve alttan yükselecek olan fanatiklerin koro halindeki düşmanlara karşı sarkastik/propaganda için epik-teatral üslubu tekrarlar halinde sürdüğünde rakip yapının tabanında meşruiyetini günbegün çürütecek ve köreltecektir. Fiiliyatta ise sürekli eylemlerle kitlenin momentumu/dinamizmi korunmalıdır. Mutlak düşmanın beceriksizliklerini demagoji ile kamuoyuna sunmakla beraber fanatik söz erbabları da sarkazm yoluyla düşmanın/rakibin altını oymalıdır. Bununla beraber aynı kadro realistler ile bireycilerin de kitleler önündeki meşruiyetini sarkazm ve itham yollarıyla zedelemelidir. Organizasyon, söz erbablarını da hegemonlara yahut rakiplere kaptırmamalıdır. Söz erbabları karşıda olduğu ya da karşıya geçtiği vakit organizasyon kendi içindeki eksikliği dolduracak kadro ve kolektif entelektüel derinliği yaratmış olmalı ve kesinlikle yaratmalıdır. Nihai zafere giderken ya da nihai zafer olduğunda eylem adamları el üstünde tutulmalı, fanatiklerin nüfuzları kırılmalıdır. Totaliter rejimlerde bunun iki örneğine rastlayabiliriz: Adolf Hitler’in 1934 yılında kendi eylem kitlesi olan SA gruplarına karşı yaptığı “Uzun Bıçaklar Gecesi” tasfiyesi ve SSCB’de Lenin’den sonra başa geçen Joseph Stalin’in bolşevik/komünist lider ve eylem adamlarına karşı yaptığı tasfiye dalgaları. Bizde ise bu hususa; Mustafa Kemal Paşa’nın 1926'da İzmir Suikastı hasebiyle İttihatçı kadrolara yaptığı tasfiye operasyonu örnek verilebilir.

Velhasılıkelam; Eric Hoffer’ın Kesin İnançlılar kitabından çıkarttıklarım şimdilik bunlar.

• Siyaset Psikolojisine Giriş — Mart, 2026.

Yaklaşık 4 gün önce “Siyaset Psikolojisine Giriş” adlı derleme kitaba başladım. Belki benim saflığıma geldi, hevesim kursağımda kaldı. Akademik mahiyetteymiş kitap. Okudum, göz gezdirdim, akademik savlarını desteklemek için çok fazla veri kullanmışlar; kişilik tipleri, psikolojik kuramlar vesaire istediğimi bulamadığım için başıma ağrılar sokmaya başladı. Klasik Amerikan akademisinden çıkma, sosyal bilim zırvaları, açıkça söyleyeyim en azından benim için.

Kitaba gelirsek… Bir zamanlar gözlemleyerek yazdığım “biz ve onlar” üslubu esasında işin mutfağından çıkma taktikmiş. Twitter’a yazdığımı aynen buraya geçireyim: Bir siyasi dava (organizasyon) güdüyorsan kitle konsolidasyonu için davan net olacak. Biz ve onlardan bahsetmiştik; önce bir (lider) olacaksın sonra biz, en sonunda da onları koyacaksın karşına. Onların yoksa da yaratacaksın ve şeytanlaştıracaksın, kararsızı da apolitiği de korkutacaksın. Statükoyu yıkmaksa hedefin ilk etapta strateji kurma yani maddi icra yetkisi haliyle sende yoktur binaenaleyh karşılıksız ve sıfır sermayeyle sarılabileceğin iki silahın var: biri ahlaki üstünlük (morality) diğeri de demagoji. Retoriğin ise kurulma şekli şöyledir: önce somut olay üzerinden demagoji yapılarak kitlenin hisleri kabartılır, statükonun yarattığı olayın ya da kararın sonuçlarının kitlenin bireysel-toplumsal çıkarlarına aykırı olduğunun kesinlikle altı çizilir. (Retoriğin, propagandanın bam tellerinden biridir, kesinlikle unutulmaması gereklidir.) Sonrasında ise statüko, bireyin/toplumun çıkarlarının aksine iş yaptığı için ahlaksızlıkla suçlanarak statükonun siyasi meşruiyetinin altına çentik atılır, en sonunda ise kitleye ahlaki üstünlüğün kendilerinde olduğu belirtilerek (Karşı tarafın tabanı bu ahlaksızlık suçlamasından muaf tutulmalı ve saldırı kesinlikle yönetici elitlere, karar alıcılara karşı olmalıdır. Propagandacı, belki bir gün kendi harmanının danesi olacak rakip tabanı ahlaksızlıkla itham edip kendisine karşı radikalize etmemelidir.) kitle öfkelendirilir akabinde de bu üstünlük vurgusundan sonra statükonun yarattığı olumsuz olgunun kendi yönetiminde düzeltilip daha güzel bir şekilde inşa edileceğini epik-romantik bir tınıda anlatılarak kitleye güzel bir geleceğin vizyonu enjekte edilir. Vizyon, kitleyi mobilize eden duygusal etkenlerden biridir.

Bu retorikle ve ahlaki üstünlük-demagoji tandemiyle organizasyon kamusal söylemine yani propagandasına başladığında Sezar’ın zarı atılmış demektir: alea iacta est. Propaganda, kamusal alana tecessüm ettiğinde kader ağlarını örmeye başlamış demektir. Sinekler (taban) kaderin ağlarına yapıştıkça lider ve kurmayları (entelijansiya) sinekleri organizasyonun cemaat niteliği içerisinde tek tipleştirmek zorundadır. Statükoyu yıkmak isteyenin kendi haddinde her kafadan çok ses çıkartma, sazlık misali kendi içerisinde bin mahlukatı öttürme lüksü yoktur. Karşında tiran varsa kendi yönetiminde meşveret (danışma, fikir alma) dışında demokrasi, teknokrasi, meritokrasi, oligarşi gibi seçenekler belirleyemezsin. Ne demiştik tarihsel bağlamda: Metal yorgunu patrimonyalleri, diri partiyarklar yer. Kurt kanunu budur. Onun için fortuna (kader) kararsızlığı ve kararsızları sevmez, kaptanı tek olmayan gemiyi fırtınadan limana çıkartmaz. Yönün net olduğu sürece dalga (statüko) seni alabora etmek için hırçınlaşacak, dalganın şiddetinden dümeni kırmaya yahut dalgadan insaf dilemeye yeltenirsen tayfada ikilik çıkar. Tayfada ikilik ve isyan çıkıyorsa sinekleri arıya dönüştürmeye muvaffak olamamışsın demektir. Lakin yönün (doktrin) net, kaptanlığın (liderlik) emin ise gemin (organizasyon-hareket) mesafe aldıkça sana saldıran dalgaların şiddeti artacaktır. Seyrüseferinde yapmadığın her hata; hamle sırasını karşındakine verecek, karşındaki de hamlelerinde yanlış üstüne yanlış (panik) sarmalına girmeye mecbur kalacaktır. Fortuna, onun elinden çıkanı senin eline getirecek ve o küçüldükçe sen büyüceksin. Siyasette “ve bir devrim, evvela devrimi devirecek” meselesi bir nebze metaforik olarak budur.

• Antonio Negri — Strateji Fabrikası: Lenin üzerine. Mart, 2026.

…

Negri, Lenin ve organizasyona gelirsek; okuduğum kadarıyla hatrımda kalan iki Lenin Doktrini var. Kesintisiz devrim ve proletaryayı (kitle) hareket içinde eğitmek. Bir de “entelijansiya — politik önderlik (Komünist Parti yani kurmay sınıfı) — sınıf mücadelesi çağrısı (propagandanın başlangıcı) — kolektif bilinç — teşkilatlanma — kitlenin eğitimi (bireyin, cemaatin yani hareketin içinde doktrinize edilerek tektipleştirilmesi) — eylemdevrim — ancien regime’in tasfiyesi ve devr-i sabık — mutlak iktidar” denklemi var. Ben dünya komünist devrimini düşlemediğim için beni alakadar eden bir şey yok. Kitleyi hareket içinde eğitmek üzerine yazmak gerek. İşin mutfağı için buna “bireyi stereotipleştirmek” diyebiliriz.

Tabanın ne olacağı, neye geleceği, neye gideceği meselesinden ziyade (başka bir gecenin konusu olsun) tahayyülümüzdeki kurmay stereotipinden ve doktrinasyona değinmem gerek. Solun “entelijansiya”, bizimse “teşkilat” dediğimiz organizasyon hareket kabiliyetini kurmay sınıfından alır. Bir harekette; kurmay sınıfı ne kadar donanımlıysa
-multidisipliner endoktrinasyon- harekat gruplarının o denli manevra kabiliyeti olur, kurmayları davasına ne kadar inanıyorsa fedaileri de o kadar inanır -motivasyon faktörü- ve baskı güçleri de motivasyonlarıyla aynı büyüklükte olur, kurmaylar ne kadar ciddi olurlarsa fedailer de o kadar ciddi olur. Komuta emrin aynasıdır, komuta emri temiri kesecek ciddiyetle veremiyorsa o ordu mağlubiyete mahkumdur.

Tabiatında negatif özellikler barındıran yahut barındırmaya müsait olanları değil kumandan; asker bile yapan içtimai, iktisadi, askeri bir kurumsal hareket uzun vadede her zaman kaybedecektir. Tarih, gevşek bir komutan ya da disiplinsiz askerler yüzünden yok edilmiş ihtişamlı ordularla doludur. Tüm bu faktörler göz önüne alındığında organizasyon; hem kendi varoluşu için hem de yanlış tabiatlı adamlara doğru bilgiler öğretmemek için endoktrinasyon müfredatını tamamlamadan önce kurmay sınıfını seçerken kullanacağı psikolojik ve karakteristik tasnif şablonunu mutlaka oluşturmalıdır. Örnek vermek gerekirse organizasyon bireysel emeklerin yarattığı bilgi ve birikimi, kurmay diye “kadın düşkünü, kumarbaz, alkolik, bağımlı, paragöz, lakayıt, geveze, egoist, bencil, kibirli, kıt zekalı, korkak vs.” tiplerin eline kesinlikle vermemelidir! Kişi ilk etapta tasniflenemediyse, sembolik makamlar verilerek sorumluluk ve yetkinin kişinin karakterine nasıl etki edeceği gözlemlenmelidir.

Get Kamil Sert’s stories in your inbox

Join Medium for free to get updates from this writer.

Remember me for faster sign in

Bunun dışında organizasyon kendi ideolojik ve vizyon doktrinini tamamladıktan sonra teşkilat sevk ve idaresi açısından verimlilik amacıyla mevzuat mahiyetinde propaganda, hulul ya da eleman devşirme hususunda yaratacağı stereotip şablonlarını kullanmalıdır. Hegemon anlatının yarattığı ve siyasi olarak kutuplaştırdığı insan tipleri kriminolojik bir titizlikle faktörlere (ideoloji, memleket, kuşak, cinsiyet, ırk, bilişsel kapasite, entelektüel donanım, meslek vs.) göre tasnif edilmeli ve yaratılacak şablona göre organizasyona dahili, organizasyon içindeki konumu, yetkisi vs. konulara karar verilmelidir. Örnek vermek gerekirse kadınlar duygusal zekalarıyla yaşadıkları için hiçbir şekilde, ne olursa olsun reklam ya da geri hizmet makamları dışında sorumluluk, ketumiyet, inisiyatif gibi özelliklerin lazım olduğu icracı konumlara getirilmemelidir! (Tarihte bir tane Rosa Luxemburg var, başka yok şayet olsaydı ben bu satırları yazmazdım… Alınmaca gücenmece olmasın, doğruyu konuşmakla mükellefiz…)

• Elias Canetti — Kitle ve İktidar üzerine. Mart, 2026.

İlk kısım dokunulma korkusu. Canetti, bu kısımda insanların birey halinde kaldıkları sürece fıtraten ya da evrimsel bir refleksle tanımadıkları kişiler veyahut etkenler tarafından kendilerine dokunulma paranoyasıyla korkarak yaşadıklarından bahseder. Kitle hareketine düşen görev bireyleri kendi içine katarak yaşanmışlık ve tanıdıklıkla bu korkuyu törpülemektir. Burada Canetti’nin dikkatle eğildiği iki husus var: ilki kitle hareketi sürekli deşarj faaliyetleriyle bir araya getirilmelidir, ikincisi kitle hareketi sürekli yeni yüzlerle -kişilerle- büyümeye mecburdur. Mealen büyümeyen küçülür meselesi. Deşarj faaliyetleri ile kitlenin içindeki bireyler; Le Bon’un deyimiyle kolektif akıla, haleti ruhiyeye rutin olarak bürünmezse kendi bireysel bağlarına (aile, akraba, arkadaş, sevgili vs.) dönerek kitle hareketinin ferdi değil yeniden emir verilemez bireyler olacaklardır. O yüzden kitlesel deşarj faaliyetleri rutin olarak icra edilmelidir. Bunun dışında kitle arasına yeni insanlar katmadığı sürece var olan kişiler hareket momentumunun sönümlendiğini hissederek hareketi terk etmeye başlayacaklardır. Binaenaleyh kitle hareketlerinde vizyon, misyon, uzun-kısa vadeli stratejiler, eylem planları, lokal-genel örgütlenme vesaire hususlar doktrinize edilmeden taraftar toplanmaya başlanmamalıdır!

Canetti’nin iki hususuna: FETÖ’nün sürekli dershane ve yurtlarla eleman devşirmeye çalışması akabinde devşirdiği elemanları endoktrine edebilmek için rutin olarak “pilavlı sohbet, ders çalışma etkinliği, halısaha-playstation vs.” gibi etkinlikler icra etmesi kitle deşarjına örnektir. Yine eklemek gerekirse: cemaat-tarikatlerin sohbet, zikir, vaaz etkinlikleri; sol örgütlerin yön-eylem toplantıları, şiir-edebiyat-sinema etkinlikleri; siyasi partilerin çalıştayları, stand etkinlikleri, esnaf ziyaretleri hatta ve hatta devletin akademisyenlere ya da bürokratlarına düzenlediği sempozyum, konferans, eğitim gibi etkinlikleri de endoktrinasyon amaçlı kitle deşarj faaliyetlerinin örnekleridir.

Diğer bölümdeki ateş ve patlama metaforları kitlenin yıkıcılığını ve şiddet istencinden bahsetmektedir. Sene 1917, ülke Rus Çarlığı, bizim başımızda da Vladimir Lenin olmadığına göre bu “metaforik” kısma değinmeye gerek duymadım. Canetti, zulüm başlığında ise kitlelerin bir araya gelmekteki itici gücünü “ezilmişlik” duygusu olarak nitelendirmektedir. Gerek Hoffer, gerek tarih, gerekse ben bunu doğruluyoruz. Bilhassa zaten tarih, imtiyazsızların imtiyazlılara, sahip olmayanların olanlara karşı giriştiği mücadeleler bütünü değil midir? Analoji kurmak gerekirse hegemon iktidar kendi imtiyazlarının sürekliliği için çoğunluğun emeğini sömürmek zorundadır. Tahakküm rejiminin ikamesi için hegemon taraf ikili baskı aracı ile kitleyi dizginlemektedir: biri rıza inşası diğeri de deşarj mekanizmalarıdır. (Sirk, futbol, din, borç, show business vs. Panem et circenses yani onlara ekmek ve sirk verin, asla isyan etmeyeceklerdir.) Kendiliğinden bir kitle hareketi vuku bulursa Canetti’nin denklemine göre yayılmak zorunda olan hareket içine aldığı her kişi ile hem güçlenmekte hem de güçsüzleşmektedir. Kitle hareketi egemenleri yok etmeye değil onlardan imtiyaz almaya çalışırsa şayet imtiyaz sahibi olduğu gibi içindeki konformistler hareketi terk ederek momentumu bozacaklardır. Canetti’nin hareketin büyüdükçe güçsüzleşmesi hususu özünde budur. Tıpkı Karl Marx’ın 1848 Paris Olayları için yaptığı: “Proletarya 8 saatlik çalışmayla kazandığını sanıyor ama sosyalist ilerleme yara almıştır.” minvalindeki eleştirisi gibi.

Kitabı ilk etapta beğenerek okumaya başlamıştım fakat okudukça bunaltı bastı. Canetti Beyefendi Kitle ve İktidar mekaniğini anlatayım derken çok fazla mikro-antropolojik safsatalara girdiğinden bunların ne günümüzde ne de yaşadığımız coğrafyada reel hiçbir geçerliliği yok. Bulmaya çalıştım ama cidden yok! Şöyle izah edeyim: Zulu kabilesinin tapınma ritüelleriyle; reels ve dopamin bağımlısı, kafasında bağlam ile neden-sonuç ilişkisi kuramayan postmodern bireylere hükmedilmez! Ayrıca mesele “kitle ve iktidar” ise Robespierre’den, Oliver Cromwell’den, Napolyon’dan, Julius Caesar’den, Timur’dan, Lenin’den, Hitler’den vs. bahsetmeden efendime söyleyeyim, Babür hanedanlığındaki baba-oğul çekişmelerinden bahsetmek laf olsun torba dolsunculuktan başka bir şey değildir. Ezcümle; konu kitlelerse monarklardan ve ortaçağdan örnek verilmez, verilemez, verilmesi dahi teklif edilemez!

“Hayatta kalanlar iktidarın düşmanıyken ölenler ise iktidarı yüceltir.” demiş. Tam olarak katılmasam da bir tarihçi olarak lider ya da dava ne kadar çok kan dökerse tarih sahnesinde olumlu/olumsuz şanını o kadar yükseltir diyebilirim. Ölenler emri veren muktedirin de şanını yükseltir. Tarihe bakan aradaki korelasyonu görebilir. İnsan için mutlak zafer karşındakini eksiltebilmek demiş ve üstüne üç-beş sayfa bir şeyler yazmış, o kadara gerek yoktu. General Patton’ın “Savaşın tek amacı sizin ülkeniz için ölmeniz değil, karşınızdaki piçin ülkesi için ölmesini sağlayabilmektir.” sözü zaten bu mekaniği özetliyor. Gerisin geri diğer kısımlar soyut metaforik anlatımlar (iktidarda oturma, kalkma, çömelme vs.) ve antropolojik zırvalar içerdiği için Elias Canetti — Kitle ve İktidar defterini kapatıyorum.

• Clausewitzyen Siyaset Üzerine. Nisan, 2026.

Evet, Clausewitz — Vom Kriege’dan devam edelim. Açılışta Clausewitz diyor ki: savaşın temel felsefesi iki tarafın birbirine, birbirlerinin iradelerini kırana kadar saldırmasıdır. Yine Patton’ın dedine geldik: “Savaşın tek amacı sizin kendi ülkeniz için ölmeniz değil karşınızdaki zavallı piçin ülkesi için ölmesini sağlamaktır.” Clausewitzyen olarak bakarsak mesele: kendi iradeni kabul ettirene kadar saldırmak/savunmak, karşındakini edebildiğin kadar eksiltmek ve sana zarar verebilmesini sağlayan enstrümanları (ki en başta silahsızlandırmak) elinden alabilmektir. Bugünkü modern savaşta illaki bu cebren kaba kuvvetle salt yok etmeye dayalı bir anlayıştan ibaret değildir. Birden çok parametre vardır: psikolojik operasyon ve propaganda ile düşman unsurlarının savaşma direncini kırmak, istihbari operasyonlar ile kilit isimlerin analizini yaparak “zayıf halkaları” angaje etmek, teknik sabotaj/saldırılarla düşman unsurların muhabere, SIGINT, yön-navigasyon vb. kabiliyetlerini yok etmek, ikmal ile lojistik hatlarına nokta/artçı/vur-kaç saldırıları yapmak, altyapı/üretim/tedarik noktalarını hava yahut kara saldırıları ile yok etmek/kontrol altına almak, kurmay/lider kadrolarının profil analizlerini çıkartarak suikast faaliyetleri ile düşmanı siyaseten işlevsiz hale getirmek vesaire.

Bugünkü konvansiyonel savaş: hava, kara, deniz ve istihbarat unsurlarıyla bunlardan ibarettir. Clausewitz’e göre kurmay takımı istihbarat raporları doğrultusunda, ampirik hesaplamalara fazla odaklanıp düşman kuvvetini abartmaya meyillidir. Sadece olasılıklara ve sayısal verilere odaklanmak karar almayı ağırlaştırarak hem dinamizm ve momentumu kaybetmeye, hem de zamanla inisiyatifin düşman unsurlara geçmesine sebep olur. Farzı misal: Gelibolu çıkartmasının ilk günü Kemal Paşa emir komutayı, askeri bürokrasiyle uğraşmadan kendi inisiyatifiyle ele alıp “Ben size taarruzu değil ölmeyi emrediyorum!” emrini vermeseydi belki bugün bir Türkiye Cumhuriyeti’nden söz ediyor olamazdık. (Baltasar Gracian’ın bir sözü var: Talih (fortuna) dul kadındır cüretkar genç erkekleri çok sever diye. İşte öyle bir şey…) Bu bağlamda Clausewitz de sayısal ve istihbarati verinin savaşın mekaniğini oluşturduğunu ama askeri ihtirasın (passion) yürüttüğünü belirtiyor. Bu ihtiras ve motivasyon; dini, millî, düşman ulusa olan nefret, özgürlük ve bağımsızlık duygusu, savaştaki bireysel kayıplar vs. olabilir. Tarihte örneği çoktur. Naçizane ben bu hususa harpte ve siyasette en radikal olanın kazanması diyorum. Lâkin komutan, savaşın gidişatını sadece bu mefhuma göre yönlendirmemelidir. Clausewitz’in hassasiyetle belirttiği gibi savaş: şiddet (ihtiras), kader (fortuna), ve ihtimal (rasyonalite) üçlüsüyle var olur. İhtirassız ihtimal eninde sonunda bozguna götürürken, ihtimalsiz ihtiras ise ancak medeniyetten nasibini almamış ilkel halklarda olur. Fortuna ise yaratıcının uygun gördüğü ilahi iradenin bizim üzerimizdeki tecessümüdür.

Kitabın ilerleyen bölümlerindeki savaş, muharebe, taktik vb. konularındaki teorik anlatıyı es geçerek Clausewitz’in savaşı iki safhaya ayırmasına odaklanıyorum. Savaş öncesi ve savaş esnası. Clausewitz ile paralel olarak savaş öncesi şu aşamalardan oluşur: askere alma (propaganda/siyaseten) — eğitim yani sevk ve idare kabiliyeti için tektipleştirme (endoktrinasyon/siyaseten) — manevra (tatbikat/pratik eğitim) — donatım yani savaş araç ve gereçlerine sahibiyet… (Siyasi mücadelenin boyutuna, tarzına bakarak ona uygun kurmay -entelijansiya- kadrosu yetiştirmiş olmak ve amaca uygun araçlara sahibiyet.) Savaşın ikinci aşaması: ilk temas (Clausewitz’in deyimiyle sürtünme) ve sonrası. Savaşın teorik ve pratik ayrımı ilk temas esnasında kendini göstermektedir. Teori ve taktik her ne kadar iyi kurgulanmış mükemmel planlar olsalar bile ilk temas esnasında taraflar; saldıran/savunan kuvvetlerini askeri anlamda ülkü, şan, şeref, şehadet gibi kavramlarla şartlandırmadıysa, muharebeden bir zafer beklentisi yoksa hayatta kalma içgüdüsü ağır basacaktır. (Allah, Ehli Kitap’tan onlara destek verenleri kalelerinden indirdi, kalplerine korku saldı; artık onların bir kısmını öldürüyorsunuz, bir kısmını da esir alıyorsunuz. Ahzâb Suresi, 26. Ayet.) Akabinde de kuvvetlerin içinde korku, endişe, çekimserlik, bıkkınlık gibi duyguların cereyan etmesiyle birlik içindeki düzen ve disiplin bozulacak tabiatıyla sevk ve idare kabiliyetini felç olarak bozgun vuku bulacaktır.

Clausewitz’in altını çizerek belirttiği gibi: “Bilmek ayrı, yapabilmek ayrı.” İlk temasa kadar herkesin bir bildiği vardır, herkesin planı mükemmeldir. İlk temastan sonrası ise şiddet, tecrübe, cesaret, feraset ve kaderin sentezinden başka bir şey değildir. Esasen mesele siyasette de aynıdır. Clausewitz “Savaş, siyasetin devamıdır.” der ve ben de eklerim: “Siyaset savaşın ta kendisidir.”

Nasıl ki harpte askeri şartlandırmadan başarılı olunmuyorsa siyasette de “vatandaşı” partizanlaştırmadan muktedir olunmaz. Ordular; askere aldıklarını tek tip tıraş etmezlerse, onlara tek tip yemek yedirmezse, tek tip üniforma giydirmezse, tek emir verildiğinde onlardan tek cevap alınmazsa ona ordu denmez çapulcu sürüsü denir. Bilhassa tarihin de hiçbir döneminde çapulcuların imparatorluk kurmaya muvaffak olduğu görülmemiştir. İktidar kavgası esasında kurt kanunlarından müteşekkil bir olgudur ve kurtlar yalnız değil sürüyle gezerler. Siyaset arenasında da badem/hilal/pos bıyıklar; yeşil parkalar, siyah kabanlar, puşi ve kefiyeler, cüppeler; sol yumruklar, bozkurtlar, zafer ve tevhid işaretleri moda değil bireyin topluma partizanlaştığının, üstündeki üniforma ve yaptığı selam ile ülküsünün askeri olduğunun ilanıdır. Ezcümle; savaşta, siyasette ve kurtlukta bireye yer yoktur.

Nasıl ki Clausewitz’e göre savaş düşmanı olabildiğine eksilterek, olabildiğine silahsızlandırarak mukavemet gücünü kırmak ise siyaset de rakibin ideolojik ve vicdani meşruiyetine saldırarak, bağlı olduğu makro-mikro ittifakları parçalayarak rakibinin toplumsal tabanını kendi bünyene katabilme sanatıdır. Savaşta esas olan rakibi yok ederek eksiltmek ise siyasette de aksine esas olan yok etmek değil, yok edileceklerin propaganda ve ikna yoluyla rızalarını kazabilmektir. Velhasıl, Antonio Gramsci’nin “kültürel hegemonya” teoremi ve Aliya İzzetbegoviç’in “Savaş yenilince değil düşmana benzeyince kaybedilir.” sözü bu hususun akademik ve retorik örnekleridir.

Ve yine nasıl ki Clausewitz’e göre savaşta vurucu esas unsurların ilk temasla muharebeleri sürdürerek savaş sanatını icra edebilmesi için lojistik, ikmal, sıhhiye, ulaştırma, muhabere, istihbarat, keşif, sahra gibi unsurlara ihtiyacı varsa siyaset sanatının icrası için de bu unsurlar ekmek ve su gibi bir ihtiyaçtır. Siyaset sanatı icra edilirken icracı pratisyen, şayet az nüfuslu bir üçüncü dünya ülkesinde değilse yardımcı unsurları olmadan sadece silahlı güç ile oldu ve bittiye getirerek iktidarı devralamaz şayet devralsa bile ne kalıcı olur ne muktedir olabilir. Eşyanın tabiatına aykırıdır.

Siyasette ise bu yardımcı unsurlar: konjonktüre göre farklılık göstermekle beraber kadro/teşkilat çatısı altında medya, hukuk, network, finansman, kültür-sanat-tarih-sosyoloji-ekonomi politik (ideolojik tahkimat için paralel anlatı/kültürel hegemonya inşa edebilme kabiliyeti), teşkilat idari işleri (teşkilatın iaşe ve mobilizasyon ihtiyaçlarının temini), halkla ilişkiler ve siyasal iletişim (propaganda ve PR amacıyla), sekreterlik (belge, dökümantasyon işleri), bürokrasi tecrübesi ve bağlantıları olan kişiler, kaba kuvvet partizan/militan/fedai takımı vesairedir. Napolyon’un “Ordu midesi üzerinde yürür.” sözü misali iaşe ve ikmal desteği olmayan ordunun savaşta muvaffak olamaması gibi kadrosuz bir siyasi hareket de yok edilmeye mahkumdur. Clausewitz’in savaştaki şiddet, akıl, kader üçlemesi gibi tarihin bize gösterdiği üzere siyasi hareketin de muvaffakiyetinde dört etken rol oynamaktadır: Karizmatik ve cesur bir lider, liderin asıl konuştuğu organı olan kalbindeki millî mefkure (ülkü/idea), liderin elindeki yol haritası (doktrin ve ideolojik külliyat) ve bütün bu süreci gerçek kılan keskin zekalı, ferasetli, cesur, inançlı ve işinin ehli kadrolar. Tevafuk budur ki: Clausewitz savaş siyasetin devamıdır der ama siyaset de savaşın devamıdır. İstisnaları tenzih edersek muzaffer komutanlar hangi düşman beldesini fethettiyse savaşın bitiminde bölgenin idari yöneticileri olmuşlardır. Merkezi otoritenin elinin yetişmediği bölgede, iktidar ve bürokrasi geçiş dönemlerinde ordu üzerinde tecessüm eder. Tabiatıyla ordu ve bürokrasi (siyasi iktidar) esasında bir aynada birbirlerinin yansımasıdır. Ordudaki birbirini tamamlayabilme kabiliyetini kendi siyasi hareketine kazandıramayan lider kaybetmeye mahkumdur. Talihin cilvesi olacak ki tarihte; savaş sancağını statükoya karşı açmadan önce belirttiğimiz dört hususu kendi içinde tamamlayabilen hareketler bilahare statükonun kendisi olmuşlardır. Vladimir Lenin’in “kesintisiz devrim sürecinde örgüt içi eğitim” doktrini gibi bu olgu da yarının muktedirlerine bugünün siyasi hareketinde aldıkları vazifeler, makamlarına alışma süreci denilebilir.

Clausewitz’e göre muharebenin ve savaşın soyut varoluşu tarafların kurguladığı strateji ve taktiklerdir, onların da özü eleştiridir (kritik). Kurmay ile başkomutanın harp sahasını ve harbin gidişatını kritik ile doğru okuyabilmeleri için evvela duygulardan arınmış, objektif bir bakış açısına sahip olmaları gerekmektedir. Bu hususla beraber doğru analiz için kritiğin genelden özele olan üç aşaması da kurmay tarafından bilinmelidir. Kritiğin ilk aşaması olan genel bakış ile savaşın cereyanını tarihi emsalleriyle karşılaştırmak. Kendi kanaatime göre bu husus doğru bir adımdır. İnsan, tabiatı gereği kültürel yahut öğretilen (eğitim, anane, tecrübe) davranış kalıplarına göre hayatını idame ettirir binaenaleyh insan, mikro ölçekte böyle iken -istisnalar dışında- bağlı olduğu millet de sahip olduğu sosyolojik ve antropolojik özelliklere göre varlıklarını idame ve ikame ettirir. İnsanlar ve milletler de tabiatlarıyla paralel davranış kalıplarıyla yaşadıkları için kurmayın rakibini mağlup edebilmesi bir noktada rakibini ne kadar tanıyabildiğine bağlıdır. Kurmay, rakibinin tarihini ve kültürünü analiz ederek yaptığı analizle; rakibine yapacağı baskı, saldırı, savunma eylemlerine karşı rakibinden gelecek olan kontra hamlelere projeksiyon tutabilir. Kurmay yani stratejist zekaca farkındalık ve karşılaştırma yeteneğine sahip olup entelektüel olarak dünya umumi ve harp tarihini gençlik yıllarında tahlil etmelidir. Bilhassa burada Clausewitz’in de altını ehemmiyetle çizdiği bir husus var: Kurmay, harbin eleştirel cerahatını tarihi kullanarak yaparken çağın gerçeklekliklerini ya da zeitgeisti asla ve asla gözü ile aklından çıkarmamalıdır. Mealen; karşınızda kıtalararası nükleer füzelere, uçak gemilerine vs. sahip bir devlet varsa kurmay, o devletin tarihi kritiğini yaparken gidip de düşman devletin 18. yüzyılda çakmaklı tüfekle, sahra topuyla komşusuyla icra ettiği bölgesel savaşı baz almamalıdır.

• Mayıs 2026 Notu: Clausewitz-Vom Kriege eserini maalesef ki beklenmedik şahsi gelişmelerden dolayı yarım bıraktım. Gönül isterdi ki bu satırlarımı müsait ve müreffeh bir vaktimde, kitabını tamamını okumuş bir şekilde yorumlasaydım. Okuyucu kusuruma bakmasın, vesselam…