Sosyalizmin Ekonomik Hesaplama Problemi
Bundan 98 yıl önce Avusturyalı iktisatçı Ludwig von Mises, “Sosyalist Toplumda Ekonomik Hesaplama” adında bir makale yazdı, bu makale yaklaşık otuz sene sürecek bir tartışmanın fitilini ateşledi: Merkezi planlama teorik olarak mümkün mü? Mises’in argümanı, Eugene von Böhm-Bawerk’in 1895'teki meşhur kitabından bile güçlü bir saldırıydı Marksist ve diğer sol sistem tahayyüllerine. Mises şunu iddia ediyordu: Özel mülkiyetin olmadığı bir toplumda fiyatları ortaya çıkaracak bir mekanizma da olmayacağı için kaynakların rasyonel kullanımı ve dağıtımı mümkün değildir. Elinizde kâr-zarar testi yapabileceğiniz bir ölçüt (buna ortak bölen der Mises) yoksa, kaynakları verimli kullanıp kullanmadığınızı bilme, neyi nasıl ne kadar üreteceğinize karar verme ve bunun üzerinden bir planlama yapma şansınız dahi yoktur. Bu argüman genelde yanlış anlaşılır ve Hayek’in Bilgi Problemi’yle karıştırılır, bilgi problemi gelecek yazının konusu. Mises’in argümanının anlaşılması için buna şöyle bir örnek verelim:
Diyelim bir araba üreteceksiniz ve üretim için elinizde şu seçenekler var;
Araba 1) Demir malzeme+8 işçi*günlük 10 saat çalışma*7 gün
Araba 2) Altın malzeme+9 işçi*günlük 8 saat çalışma*7 gün
Araba 3) Krom malzeme+12 işçi*günlük 5 saat çalışma*7 gün
Burada bizim elimizdeki kaynakları en verimli şekilde kullanabilmek için bu üretim şekillerinden hangisini seçeceğimize dair bir hesap yapabilmemiz lazım. Piyasa sisteminde hepsini fiyatlar sayesinde hesaplayabiliriz; diyelim altın malzeme 5000 lira, demir malzeme 2000 lira, krom malzeme de 1000 lira ve bir işçinin saatlik ücreti de 10 liraya denk gelsin (fiyatlar tamamen varsayımsal, açıkçası bu hammaddelerin piyasa değerini bilmiyorum ama örneğimize herhangi bir sorun teşkil etmiyor bu). Bu fiyatlar üzerinden:
A1=2000+10*10*7*8=7600 TL
A2=5000+9*10*8*7=10040 TL
A3=1000+12*5*7*8=5200 TL
Get Talha Gülmez’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
oluyor. Bu fiyatlarla üretim yapıp, sene sonunda kâr-zarar ilişkinize bakıp üretim modelinizdeki unsurları değiştirebilir, kaynaklarınızı rasyonel biçimde kullanabilirsiniz. Fiyatları oluşturan piyasa — yani toplumdaki bireylerin istekleri ve arzuları — olduğuna göre, standart bir piyasa ekonomisi içinde hesaplama yapmanız hiçbir sorun teşkil etmez. Fakat üretim araçlarında özel mülkiyetin olmadığı dolayısıyla piyasa sürecinin de işlemediği bir toplumda fiyatların rehberliği olmadan nasıl üretim yapabileceğinize karar vermeniz mümkün değildir. Ondan az değişkenli bir araba üretimini bile planlamak imkansız olduğuna göre milyonlarca girdi çıktısı ve değişkeni bulunan bir ekonomiyi planlayabilmenin imkanı yoktur.
Sol düşüncede, kârın ve paranın sermayedarlara hizmet etmekten başka bir işlevi olmadığı anlatısı olsa da kâr ve zarar olmadan toplum ekonomik olarak çöker; çünkü kâr ve zarar tüketicinin isteklerini yansıtır. Araba örneğine geri dönelim. Sosyalist bir toplumda üç araba birden piyasaya sürülmüş olsun. Peki hangisinin üretimine devam edip hangisini durdurmak gerektiğinin, insanların hangisini istediğinin ve hangisini istemediğinin ölçümü nasıl yapılabilir? Eğer A1'e talep yıllık 50 bin adetse, bundan fazlasını üretmek kıt kaynakların boşa harcanmasına sebep olacaktır, fakat buna rehberlik edecek bir kâr-zarar testi olmadan da talebi ölçme imkanımız yoktur. Bu nedenle de üretim araçlarında özel mülkiyet, olmazsa olmazdır.
Lange-Lerner Teoremi
Buna getirilen en temelli eleştiri, Oskar Lange ve Abba Lerner’ın geliştirdiği Leon Walras’ın geliştirdiği Açık Artırmacı (Walrasian Auctioneer) konsepti üzerine inşa edilen Lange-Lerner teoremidir. Özet olarak, Lange ve Lerner devletin üretim konseylerinin piyasayı taklit edecek şekilde davranmasını sağlayacak denklemler kurmuşlardır. Burada devlet, hem üretici hem tüketici rolünü oynar, ve böylece fiyatlar belirlenir. Eğer teorik olarak fiyatlar piyasa olmadan belirlenebiliyorsa bu Mises’in argümanını geçersiz kılmaz mı? O kadar hızlı değil. Burada durum şu, birincisi Walrasian denklemler doğaları gereği bir denge durumu ve mükemmel rekabet (perfect competition) varsayımı üzerine kuruludur. Mises’in deyimiyle bu tür denklemler “statik bir dünya varsayarlar”. Fakat birincisi piyasa hiçbir zaman denge durumunda değildir ve asimetrik bilgi, piyasaya giriş bariyerleri vb. nedeniyle mükemmel rekabet durumuna erişmez. İkincisi ve daha önemlisi, Israel Kirzner’in tekrar tekrar anlattığı gibi piyasa girişimcilerin sürekli bir deneme yanılma yaparak keşiflerde bulunduğu bir süreçtir. Piyasayı piyasa yapan şey, dinamizmidir. Sürekli denge noktasına ilerleyen fakat asla denge noktasına ulaşmayan, milyonlarca bireyin aktif etkileşimiyle ilerleyen bir süreçtir. Bu noktada Lange-Lerner Çözümü, piyasanın ve Mises’in itirazının ne olduğunu kavrayamamış kişilerin, soyut ve varolmayan bir dünyanın sorununa getirdiği çözümdür. Mises’in sorunu hâla ortada tüm gücüyle durmaktadır. İşin ironik bir kısmı da, Oskar Lange’ın Polonya’ya üretimi planlamak için davet edilmesi ve kendi Walrasçı çözümü yerine fiyat endekslerini kullanmasıdır [1]. Bu nedenlerden dolayı başarısız olan bu eleştiri şu ironiyi gösterir; sosyalistlerin ve özel mülkiyeti kabul etmeyen sol teorisyenlerin tek umudu, piyasayı taklit edebilmektir.
Mises’in eleştirisine dair şunları şerh düşmekte fayda vardır: öncelikle Mises’in argümanı sol-liberteryenizm ve anarko-sendikalizm gibi (bunu kabul etmeseler de) üretimde özel mülkiyetin devam ettiği sistemler için geçerli değildir, onların da kendi ekonomik sorunları olsa da Misesçi Ekonomik Hesaplama Problemi bunlardan biri değildir ve bunu Mises kabul eder [2]. İkincisi de Mises’in argümanı (kendi ifadesiyle) “kapitalist dünya içerisinde bir ada” olan ve diğer ülkelerden fiyatlara ulaşabilecek olan SSCB, Küba gibi ülkeler için de geçerli değildir, bunlar Hayek’in Bilgi Problemi’nden muzdariptir ama hâla kendilerine rehberlik edecek fiyatlara sahiptirler, misal SSCB’nin sürekli diğer ülkelerden fiyatlara dair bilgi aldığı, kataloglar getirttiği bilinmektedir. Mises’in argümanı, özel mülkiyetin ilga edildiği ya merkez-planlamacı ekonomiler ya da anarko-komünist vb. toplumlar içindir ve halâ cevaplanamamış biçimde ortada durmaktadır.
