𝑳𝒂 𝑫𝒊𝒗𝒊𝒏𝒂 𝑪𝒐𝒎𝒎𝒆𝒅𝒊𝒂 — ศักดิ์สิทธิ์สราญนิพนธ์¹ — 𝑰𝒏𝒇𝒆𝒓𝒏𝒐 — แดนนรกานต์ — 𝐂𝐚𝐧𝐭𝐨 𝐈

ภาพ: Dante and Virgil. Artist:
Jean-Baptiste Camille Corot. (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jean-Baptiste-Camille_Corot_-_Dante_and_Virgil.jpg)

.

ณ กึ่งทางผ่านผจญชีวิต² เราเหล่าชน

ข้าพบตนในอันธการพงไพร³

ด้วยหลงไปจากมรรคาชอบธรรม⁴ 3

.

อาห์ ยากกล่าวโดยคำหมายตรง

ด้วยป่าดิบดงตระหง่านรกชัฏกันดาร!

หวนนึกให้พลันบันดาลใจสั่นหวั่นกลัว 6

.

แสนสุดขื่นขม กว่าจะเทียบเปรียบมรณา

หากเพื่อเผยสิริประเสริฐ⁵ สัจจา

จักขับลำนำพาสิ่งร้อยพันอันข้าประสบพบพาน 9

.

หลงย่างผิดมาเยี่ยงไร ตัวข้ามิอาจเท้าความ

เอมอิ่ม ณ ยามจมจ่อมในห้วงนิทรา

ด้วยเหตุนั้นหนาจึงพลัดจากทางควรจร 12

.

แต่คราข้าถึงเชิงเขา ณ ที่เบื้องปลาย⁶

หุบเขาที่ชายป่าดงนั้นสิ้นสุดลง

ยังความตะลึงทะลุตรงเข้าใจข้า 15

.

เงยมองไปเห็นไหล่เขานั้นถูกห่มปก

ไล้ฉาบอาบตกแต้มแสงดาราสุริยน⁷

ที่เคยนำนรชนมุ่งตรงไปตามครรลอง⁸ 18

.

แล้วความกลัวจึงค่อยสงบสลายลง

จากเคยจมตรงลึกในทะเลสาบแห่งใจ⁹

คืนนั้นข้าผ่านได้ด้วยโศกจนล้นพ้น 21

.

ดั่งผู้หายใจหอบเหนื่อยรวยริน

คราจากสาครสินธูขึ้นฝั่งสู่ผิวแดนดิน¹⁰

แล้วจึ่งผันผินจดจ้อง¹¹ ธารอันตราย ฉันใด 24

.

วิญญาณอันเตลิดหนีของข้า ก็เฉกฉันนั้น

ผันหน้าหันกลับมองดูที่ตรงช่องเขา

ที่ไม่เคยให้เขาผู้ใดได้รอดปลอดพ้นไป¹² 27

.

หลังเริ่มผ่อนพักให้กายาหายอ่อนล้า

ข้าเดินทางต่อท้าหมายขึ้นเนินรกร้าง

ให้เท้าข้างยึดมั่นคงจมลึกลงไว้ทรงตัว 30

.

แลตรงนั้นหนา กำลังจะดั้นด้นไป

เสือดาวตัวหนึ่ง¹³ ผอมเพรียวแลดูว่องไว

อีกขนลายจุดพรางปกห่มไว้ทั่วกาย 33

.

ไม่ยอมเขยื้อนเคลื่อนไป¹⁴ จากที่ตรงเบื้องหน้า

กลับขวางทางข้าเอาไว้เสียให้มากเหลือ

ข้าหันหลังกลับเหลือบแลคราแล้วคราเล่า¹⁵ 36

.

มันคือโมงยามแห่งกาลอรุโณทัย

คราดวงอุทัยโผล่ขึ้นตามดวงดารา¹⁶

พร้อมพรูกันมาด้วยรักแห่งพระศักดา 39

.

เมื่อคราปฐมทรงเคลื่อนขับสรรพสิ่งโสภา¹⁷

บังเกิดเหตุให้ข้าคลายลงจากขลาดกลัว¹⁸

ต่อสัตว์ร้ายตัวแต้มแต่งลายพรางทั่วนั้น 42

.

ทั้งเวลาแลฤดูกาลอันผลิงามนี้

ยังมิพอดีให้ข้าผ่อนหมดลงจากกลัว

ปรากฏเบื้องหน้าอีกตัวเป็นกายาราชสีห์¹⁹ 45

.

ดั่งจะพุ่งกระโจนตะครุบหา

มันเชิดหน้ามา ดูท่าบ้าคลั่งหิวโหย

ดุจอากาศโดยรอบสั่นสะเทือนเลือนไหว 48

.

อีกหนึ่งนางหมาป่า²⁰ ผ่ายผอมจนทั่ว

เหมือนแบกกับตัวด้วยโลภะหุ้มห่อ

นางได้ก่อให้ผู้คนอัตคัดข้นแค้น 51

.

อุราข้าทะลักหวั่นเกรงไหลหลั่งเหลือล้น

ความกลัวท่วมท้นจากตาที่นางขู่ข่ม

จนข้าเลิกล้มหวังจะปีนสู่ยังเบื้องยอด²¹ 54

.

แลดุจผู้สมัครแรงลงแสวงผล

ครั้งดอกผลแห่งทรัพย์นั้นสูญสิ้นเสีย

ผู้นั้นย่อมทำได้เพียงโศกศัลย์โหยไห้ ฉันใด 57

.

สัตว์ร้ายทำให้ข้านี้กระส่ายสับ ฉันนั้น

ค่อยเยื้องย่างตัวผอมผ่ายมันเข้ามาหา

ผลักดันตัวข้าลงสู่ที่อุทัยลับเสียง²² 60

.

ขณะข้าลี้หลีกลงสู่เบื้องล่าง

ปรากฏมีร่างผู้หนึ่งขึ้นอีกเบื้องหน้า

เลือนรางมาตามความสงบสงัดเงียบ 63

.

เมื่อข้าเห็นเขาในทะเลทรายกว้างใหญ่นั้นหนา

“โปรดเมตตา²³ แก่ข้าเถิด!” ข้าร้องขอ

“ใดใดที่ท่านเป็น ไม่ว่าเงาหรือมนุสสา” 66

.

เขาตอบ: “มิใช่มนุสสา มนุษย์หนาข้าเคยเป็น

มีบิดามารดรเป็นชาวแคว้นลอมบาร์ดีอา²⁴

อีกเมืองมันโตวา²⁵ เป็นถิ่นเกิดเขาทั้งสอง 69

.

“เกิดใต้จูลิโอ ช้ากว่ากาลพระองค์ครอง²⁶

เติบโตในโรมทองแห่งออกัสโตผู้ยอดยิ่ง²⁷

ณ กาลเทพทั้งสิ้นทั้งลวงหลอกแลเท็จเทียม²⁸ 72

.

“เคยเป็นซึ่งกวี มีมหากาพย์ข้ารจนา

ถึงบุตรชูธรรมาของอานคีเซจากทรอยธานินทร์²⁹

หลังอีลิออนนครินทร์³⁰ โรจน์รุ่งแตกต้องเพลิงทลาย 75

.

“แต่เหตุไฉนท่านหวนสู่ทุกข์เหลือแสนฉะนี้

ไยจึ่งมิจรลีสู่ยอดคีรีอันรื่นฤดีปรีดา

ซึ่งเป็นแดนสู่ปฐมาแลเหตุสุขีโดยพลัน?³¹” 78

.

“บัดนี้ ท่านคือวีร์จิลโย³² แห่งสายธารานั้นหรือ

ที่ไหลแผ่มาด้วยถ้อยกวีแผ่กว้าง?”

ข้าโต้ตอบเขาพรางหน้าก้มลงละอาย 81

.

“โอ ด้วยเกียรติแลแสงประทีปแห่งกวีทั้งหลาย

ขอการศึกษามากมายยาวนานแลรักแรงกล้า

ที่ดลข้าแสวงหาสารของท่านจงยังประโยชน์ 84

.

“ท่านคือสรณาจารย์แลประพันธดล

ท่านเพียงคนเดียวที่ข้าถือเอาอิทธิพล

ด้วยลีลานิพนธ์ท่านนำเกียรติยศให้ข้า 87

.

“ดูเถิด อสุรานั่นทำให้ข้าหันหลังหนี

โปรดช่วยข้าทีจากนาง มหาปราชญ์ผู้ลือชา

Get Temchit_C’s stories in your inbox

Join Medium for free to get updates from this writer.

Remember me for faster sign in

เลือดในกายาแลชีพจรข้าสั่นเพราะนาง” 90

.

“จำเป็นที่ท่านต้องเดินไปอีกทางหนา”

เขาตอบกลับมาด้วยเห็นตัวข้าร่ำไห้

“หากปรารถนารอดไปจากแดนรกร้างนี้ 93

.

“สัตว์ร้ายตัวนี้ที่ทำให้ท่านโหยไห้

ไม่ยอมให้ใครได้ก้าวผ่านตามเส้นทาง

จะกลับเข้าขวางพวกเขาจนชีพวางวาย 96

.

“แลนางมีสันดานพยศชั่วร้ายเลวทราม

มิอาจสนองความโลภละโมบให้ปริ่ม

เมื่อนางกินอิ่มนางยิ่งหิวอีกกว่าเคย 99

.

“มีสัตว์มากมายที่นางหมายเข้าร่วมคู่

แลจักมีเพิ่มอยู่ตราบสุนัขล่าเนื้อ³³ มาเยือน

เขาจักเฉือนชีพให้นางทุกข์ทรมาน 102

.

“ผู้นี้จะไม่กินผืนดินหรือสินทรัพย์³⁴

แต่จะรับปัญญา, รัก, แลคุณธรรมไว้กัดกิน³⁵

แลชาติ³⁶ ถิ่นเขาอยู่กึ่งเฟลโตรกับเฟลโตร³⁷ 105

.

“จะเป็นความรอดแห่งอิตาเลียอันต้อยต่ำนั้น

ที่วีรพรหมจรรย์คามิลลา³⁸ สิ้นชีพอาสัญ

ยูริอาลุส เทอร์นุส แลนิซุสนั้น³⁹ ก็ถึงฆาตจากแผล 108

.

“ผู้นี้จะไล่ล่านางไปทั่วทุกแห่งทุกหน

ตราบเท่าจวบจนส่งมันกลับสู่นรกานต์

ที่ริษยามาร⁴⁰ ปล่อยมันมาเมื่อคราแรกเริ่ม 111

.

“ดังนั้น ข้าคิดถ้วนถี่ เพื่อตัวท่านหนา

ท่านจึ่งควรตามข้าผู้นำทางมา

แลข้าจักพาให้ออกจากที่นี่มุ่งสู่แดนนิรันดร 114

.

“ที่ท่านจะยินเสียงร้องโหยไห้ไร้หวัง

ได้ยลความโศกศัลย์แห่งจิตแต่ครั้งบุราณ

ที่ทุกวิญญาณร่ำหามรณาคราสอง⁴¹ 117

.

“แลท่านจะเห็นผองชนหมู่นั้นดูสุขฤดี

ในเปลวอัคคี⁴² ด้วยว่ายังมีหวังอันจะได้มา

เมื่อใดไม่ว่า เป็นหนึ่งหมู่ผู้ได้รับพร 120

.

“จากนั้นหากยังปรารถนาไปหาบรรดา

จะมีวิญญาณ์คู่ควรแก่การมากกว่า

เมื่อถึงคราข้าจากจร ข้าจักละท่านไว้กับนาง⁴³ 123

.

“ด้วยว่าองค์จักรพรรดินั้น⁴⁴ ที่ทรงปกครองเบื้องบน

เหตุข้าเป็นคนกบฏต่อกฎบัญญัติเอกองค์⁴⁵

จึ่งไม่ทรงประสงค์ให้ข้าพาใครเข้าสู่นิรันดร์นครา 126

.

“ธ ทรงครองทั่วแลปกอยู่บนฟ้านั้น

ณ ที่แห่งนั้นมีนครแลบรมบัลลังก์ในพระองค์

โอ้ ผู้ใด ธ ทรงเลือกให้อยู่ยังที่นั้นช่างสุขสราญ!” 129

.

แลข้ากล่าวกับเขาว่า: “ท่านกวี, ข้าขอวิงวอน

ด้วยนามพระบิดรนั้นที่ท่านมิทันรู้จัก

เพื่อข้าพ้นพักตร์จากความชั่วร้ายแลที่จะร้ายกว่านี้ 132

.

“โปรดนำข้าทีไปยังที่ท่านกล่าวเมื่อครู่

เพื่อข้าจะได้ไปเห็นประตูนักบุญเปโตร⁴⁶

แลชนที่ท่านว่าพวกเขาโศกศัลย์เหล่านั้น” 135

.

แล้วเขาก็เยื้องกรายไป มีข้าตามติดไปด้วย 136

¹ ดันเต้กวีตั้งชื่อบทประพันธ์นี้ว่า 𝐿𝑎 𝐶𝑜𝑚𝑚𝑒𝑑𝑖𝑎 คำว่า 𝐷𝑖𝑣𝑖𝑛𝑎 ถูกเติมเข้ามาในภายหลังโดย โจวันนี บอกกัชโช (Giovanni Boccaccio) ผู้เผยแพร่งานนี้อีกที สำหรับผู้คนในยุคกลาง เรื่องราวที่เริ่มต้นด้วยความมืดมิด เศร้าโศก และสิ้นหวัง แต่จบลงด้วยความยินดี ความหวัง และชัยชนะ สะท้อนถึงพระกิตติคุณของพระผู้เป็นเจ้า ดังนั้นแล้ว 𝐶𝑜𝑚𝑚𝑒𝑑𝑖𝑎 ไม่ได้เกี่ยวกับเรื่องตลกชวนหัว เรื่องที่ชวนให้ท้องคัดท้องแข็ง หรือการละครไร้สาระ แต่สื่อว่าขณะที่ 𝑇𝑟𝑎𝑔𝑒𝑑𝑦 (กรีกโบราณอักษรละติน: Tragōidia กรีกโบราณ: τραγῳδία) หรือโศกนาฏกรรม จบลงด้วยความตาย มักเป็นความตายอันสูงส่งของตัวละครที่สูงส่ง 𝐶𝑜𝑚𝑚𝑒𝑑𝑖𝑎 กลับเป็นรูปแบบงานประพันธ์ของคริสตังที่เปิดไปสู่ชีวิตใหม่ เป็นสุขนาฏกรรม บทบาทสำหรับคำนี้ในฐานะกวีนิพนธ์ก็คือ กวีนิพนธ์ที่เผยพระวรสาร หรือเรื่องราวที่บอกถึงข่าวประเสริฐ (ศึกษาเพิ่มเติมดู Ralph Wood, 𝟷𝟶𝟶 𝐷𝑎𝑦𝑠 𝑜𝑓 𝐷𝑎𝑛𝑡𝑒, accessed october, 3, 2025, available from https://100daysofdante.com/canto-videos/inferno-canto-1/#more-1306

.

² กึ่งหนึ่งของชีวิตมนุษย์ตามที่ลิขิตไว้ในพระคัมภีร์ภาคพันธสัญญาเดิม คือ 70 ปี อ้างถึงบทสดุดี 90:10 “อายุขัยของข้าพระองค์ทั้งหลายคือเจ็ดสิบ…” และ หนังสือประกาศกอิสยาห์ 38:10 “ข้าพเจ้าคิดว่าข้าพเจ้าจะต้องจากไป เพียงเมื่อยังอยู่ในวัยกลางคน ข้าพเจ้าจำต้องอยู่ที่ประตูแดนมรณะ ตลอดเวลาชีวิตที่ยังเหลืออยู่ของข้าพเจ้า” ซึ่งดันเต้ยกมาวิเคราะห์ใน 𝐶𝑜𝑛𝑣𝑖𝑣𝑖𝑜 เล่ม 4 เขาได้บรรยายอย่างละเอียดเกี่ยวกับยุคสมัยของมนุษย์และหน้าที่ที่เหมาะสม ในที่นี้ หมายถึง เมื่อดันเต้มีอายุ 35 ปี

กลวิธีการผูกโยงและอ้างอิงเรื่องราวในพระคัมภีร์ เทพปกรณัม ตำนานวีรชน และบุคคลที่มีตัวตนจริงในประวัติศาสตร์ทั้งโลกตะวันตกและในประเทศอิตาลีในลักษณะสัมพันธบท (Intertextuality) จะปรากฏโดยตลอดในเรื่อง 𝐷𝑖𝑣𝑖𝑛𝑎 𝐶𝑜𝑚𝑚𝑒𝑑𝑖𝑎 ประการหนึ่ง ดันเต้เปิดเรื่องด้วยการอ้างถึงเรื่องราวในพระคัมภีร์และใช้สรรพนาม “เรา” นัยหนึ่งเป็นการบอกโดยอ้อมถึงผู้อ่านว่าเรื่องราวอันจะเกิดขึ้นต่อไปนี้สัมพันธ์กับคริสต์ศาสนา ประสบการณ์ในชีวิตและจิตวิญญาณเมื่อครั้งอดีตของดันเต้ และหนทางจาริกสู่เส้นทางอิสรภาพในจิตใจของมนุษยชาติทั้งปวงเพื่อวางศรัทธาลงต่อพระผู้เป็นเจ้า

.

³ ป่ามืดในจิตใจมนุษย์ ที่ที่เต็มไปด้วยชั่วร้าย กิเลสตัณหา และความสับสนนานา
.
⁴ แนวคิดเรื่อง “มรรคาชอบธรรม” หรือ ทางชอบธรรม ปรากฏในพระคัมภีร์เดิม เพลงสดุดี 23:3 “…ทรงชี้ทางให้ข้าพเจ้าเดินไปบนมรรคาแห่งความชอบธรรม เพราะเห็นแก่พระนามพระองค์”

.

⁵ “trattar del ben” แปลว่า “เพื่อเปิดเผยสิ่งอันดี” ดันเต้ในฐานะกวีกำลังเปิดเผยเรื่องราวทั้งหมดที่จะเกิดกับเขาต่อไป อิงกับเนื้อเรื่องก่อนหน้านี้ การตกอยู่ในป่าอันมืดมิด สับสน หลงทาง เปรียบดังตกอยู่ในบาป แต่ด้วยบาปนั้นเองทำให้วิสุทธิชนค้นพบพระคุณของพระเจ้าเช่นกัน ด้วยพระหรรษทาน (grace) ของพระเจ้าที่ทรงประทานให้กับดันเต้ผู้จาริก ให้เขาได้เรียนรู้ถึงความดีของพระองค์ แม้ในห้วงประสบการณ์เลวร้ายที่สุดของเขา
.
⁶ อุปมานิทัศน์เรื่องภูเขาศักดิ์สิทธิ์ของพระยาห์เวห์ ดู เพลงสดุดี 24:3; 43:3; 121:1
.
⁷ ตามแบบจำลองจักรวาลของปโตเลมี หรือแนวคิดโลกเป็นศูนย์กลาง (geocentrism หรือ geocentric model) โลกเป็นศูนย์กลางของจักรวาลล้อมรอบด้วยเทห์ฟากฟ้าและดาวเคราะห์ต่างๆ ที่โคจรผ่าน ทั้งดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ถือเป็นดาวเคราะห์ตามโลกทัศน์นี้
.
⁸ อิงแนวคิดเรื่องมรรคาชอบธรรม เปรียบแสงสว่างที่ปกคลุมยอดเขาเป็นดั่งการชี้ทางของพระเจ้า อ้างอิงพระคัมภีร์ เพลงสดุดี 23:3 “เพื่อฟื้นฟูจิตใจของข้าพเจ้า ทรงชี้ทางให้ข้าพเจ้าเดินไปบนมรรคาแห่งความชอบธรรม เพราะเห็นแก่พระนามพระองค์”
.
⁹ พื้นที่ของอารมณ์ต่างๆ ในที่นี้ เปรียบความรู้สึกกลัวและเงามืดอันเกิดจากความสับสนสงสัยที่ปกอยู่ลึกในหัวใจค่อยผ่อนคลายลงเมื่อกวีมองเห็นแสงอาทิตย์ อนึ่ง ดวงอาทิตย์เป็นอุปลักษณ์ถึงพระเจ้า และแสงสว่างที่สาดลงมาเปรียบดั่งแสงแห่งปัญญาที่ทำให้หัวใจ (ดู 𝐶𝑜𝑛𝑣𝑖𝑣𝑖𝑜 3.12 “ไม่มีสิ่งใดที่สามารถรับรู้ได้ด้วยประสาทสัมผัสทั่วโลกที่คู่ควรกับการถูกมองว่าเป็นพระฉายาของพระเจ้ามากไปกว่าดวงอาทิตย์ ซึ่งส่องสว่างด้วยแสงที่สมเหตุสมผลก่อนตัวมันเอง จากนั้นจึงส่องสว่างเทห์ฟากฟ้าและธาตุทั้งหมด ในทํานองเดียวกัน พระเจ้าทรงส่องสว่างด้วยแสงทางปัญญาก่อน ตัวเขาเองแล้วจากนั้นสิ่งมีชีวิตบนท้องฟ้าและสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ที่มีสติปัญญา”)
.
¹⁰ กลวิธีอุปลักษณ์แรกในบรรดาอุปลักษณ์อื่นอีกกว่า 400 แห่งประปรายทั่ว 𝐷𝑖𝑣𝑖𝑛𝑎 𝐶𝑜𝑚𝑚𝑒𝑑𝑖𝑎 การศึกษาของ Robert Hollander (𝐴𝑙𝑙𝑒𝑔𝑜𝑟𝑦 𝑖𝑛 𝐷𝑎𝑛𝑡𝑒’𝑠 𝐶𝑜𝑚𝑚𝑒𝑑𝑖𝑎 [Princeton: Princeton University Press, 1969]) pp. 84–86. อธิบายว่าอุปลักษณ์นี้ได้อิทธิพลจาก 𝐴𝑒𝑛𝑒𝑖𝑑 (I.180–181) ของมหากวีเวอร์จิล
Aenēās scopulum intereā cōnscendit, et omnem prōspectum lātē pelagō petit […]. (Christopher Francese and Meghan Reedy, 𝑉𝑒𝑟𝑔𝑖𝑙: 𝐴𝑒𝑛𝑒𝑖𝑑 𝑆𝑒𝑙𝑒𝑐𝑡𝑖𝑜𝑛𝑠. Carlisle, Pennsylvania: Dickinson College Commentaries, 2016. https://dcc.dickinson.edu/vergil-aeneid/vergil-aeneid-i-180-197)
Aeneas climbs a crag meanwhile, and searches the whole prospect far and wide over the sea […]. (𝑉𝑖𝑟𝑔𝑖𝑙, 𝑇ℎ𝑒 𝐴𝑒𝑛𝑒𝑖𝑑, translated by A.S. Kline [2002] Poetry in Translation. Available online via the ‘Poetry in Translation’ website.)
อุปลักษณ์นี้ถือเป็นการเริ่มต้นการเชื่อมโยงสัมพันธบทพาดพิงถึงเรื่องราวในวรรณกรรมต่างๆ ซึ่งดำเนินต่อเนื่องไปตลอด 𝐼𝑛𝑓𝑒𝑟𝑛𝑜 ใน Canto I และ II ดันเต้เริ่มต้นเปรียบบทบาทของตนเองในฐานะตัวเอกในมหากาพย์ต่างๆ เทียบเท่า อีเนียส (Aeneas) ในภายหลังจะบ่งบอกว่าเขาเป็นดั่ง กษัตริย์ดาวิด (David) ด้วยเช่นกัน (𝐼𝑛𝑓. I.65)

.

¹¹ Francesco Mazzoni (𝑆𝑎𝑔𝑔𝑖𝑜 𝑑𝑖 𝑢𝑛 𝑛𝑢𝑜𝑣𝑜 𝑐𝑜𝑚𝑚𝑒𝑛𝑡𝑜 𝑎𝑙𝑙𝑎 “𝐷𝑖𝑣𝑖𝑛𝑎 𝐶𝑜𝑚𝑚𝑒𝑑𝑖𝑎”: “𝐼𝑛𝑓𝑒𝑟𝑛𝑜” –𝐶𝑎𝑛𝑡𝑖 𝐼-𝐼𝐼𝐼 [Florence: Sansoni, 1967]), p. 79, อธิบายว่า Guata เป็นกริยารูป Intensive form ของ guardare หมายถึง การมองดูอย่างจดจ่อจริงจัง

.

¹² “che non lasciò già mai persona viva” ข้อความนี้สามารถตีความได้หลายแบบ หากให้ “che” เป็นประธานและ “persona viva” เป็นกรรมตรง นั่นหมายความว่าบาปจะนำไปสู่ความพินาศสำหรับผู้ที่ไม่สามารถปลดปล่อยตนเองจากบาปได้ อย่างไรก็ตาม หาก “che” เป็นกรรมตรงและ “persona viva” เป็นประธาน ความหมายก็คือไม่มีบุคคลที่ยังมีชีวิตอยู่คนใดสามารถหลีกเลี่ยงบาปได้ อีกสำนวนหนึ่งใช้ “che” เป็นกรรมตรง แต่ตีความ “persona viva” ว่า “บุคคลที่ยังมีชีวิตอยู่” ซึ่งหมายความว่าไม่มีบุคคลที่ยังมีชีวิตอยู่ หรือคนก่อนตาย ที่จะเคยเอาชนะอุปสรรคของบาปได้ด้วยร่างกายของตนเอง

.

¹³ “lonza” เสือดาวหรือเสือดำเพศเมีย Charles Hall Grandgent ศึกษาว่า ตามนิรุกติศาสตร์ lonza สัมพันธ์กับคำว่า lynx (แมวป่าลิงซ์) หรือ λύγξ (lúnx) ในภาษากรีกโบราณ และ lunceam ในภาษาละติน (ดู 𝐿𝑎 𝐷𝑖𝑣𝑖𝑛𝑎 𝐶𝑜𝑚𝑚𝑒𝑑𝑖𝑎 𝑑𝑖 𝐷𝑎𝑛𝑡𝑒 𝐴𝑙𝑖𝑔ℎ𝑖𝑒𝑟𝑖, edited and annotated by C. H. Grandgent. Boston, D. C. Heath, 1909–1913)

ตามประวัติในปี ค.ศ. 1285 ที่เมืองฟลอเรนซ์มีการขัง “leuncia” ไว้ในกรงใกล้กับ Palazzo del Podestà

.

เสือดาวเป็นสัญลักษณ์แทนตัณหาราคะ หรือการไม่อาจควบคุมแรงปรารถนาในตัวเอง และบทลงโทษจะปรากฏใน วงที่ 2–5 (Canto V-VIII) สัตว์ตัวนี้เป็น 1 ใน 3 ภาพแทนของบาปที่ขัดขวางดันเต้ไม่ให้ปีนขึ้นไปบนเนินเขา (สิงโต [ดูบรรทัดที่ 45] แทนบาปแห่งความยโส อัตตา และความรุนแรง และดูบทลงโทษแก่พวกใช้ความรุนแรงใน วงที่ 7 (Canto XII-XVII) หมาป่าตัวเมียแทนความโลภและฉ้อฉล [ดูบรรทัดที่ 49] เป็นสัญลักษณ์แทนบาปแห่งการฉ้อฉลหรือความโลภ (ดู Canto XVI, 106–108) และบทลงโทษแก่พวกฉ้อฉลใน Canto XVIII-XXXIV)

.

สัตว์ทั้ง 3 ตัวที่ดันเต้ผู้จาริกเผชิญ อ้างอิงพระคัมภีร์ พันธสัญญาเดิม เยเรมีย์ 5:6 “ดังนั้น สิงโตจากป่าจะมาฆ่าเขา สุนัขป่าจากทุ่งหญ้าจะทำลายเขา เสือดาวกำลังซุ่มดักอยู่ใกล้ๆ หัวเมืองของเขา ทุกคนที่ออกจากเมืองจะถูกฉีกเป็นชิ้นๆ เพราะการล่วงละเมิดของเขามีมากมาย การทรยศของเขาก็ทวีจำนวนขึ้น”

.

สัญลักษณ์ที่ไม่แน่นอนของสัตว์ร้ายทั้ง 3 ตัว ได้แก่เสือดาวหรือเสือดำเพศเมีย (หรือสัตว์ที่มีลายจุดอ่อนอื่นๆ) สิงโต และหมาป่าตัวเมียล้วนเป็นปัจจัยที่เพิ่มบรรยากาศอันคลุมเครือในฉากเปิดเรื่อง นักวิจารณ์มักมองสัตว์ร้ายเหล่านี้ว่าเป็นสัญลักษณ์ของนรกทั้งสามของดันเต้ตามลำดับ ซึ่งได้แก่ ตัณหา (ความปรารถนาอันเกินขอบเขต) ความรุนแรง และการฉ้อโกง (แม้ว่าบางคนจะเปรียบเทียบเสือดาวกับการฉ้อโกง และหมาป่าตัวเมียกับตัณหา) คนอื่นๆ เชื่อมโยงพวกมันกับริษยา อัตตา และความโลภ บางทีพวกมันอาจมีความหมายทางการเมืองด้วย (หมาป่าตัวเมียเลี้ยงดูผู้ก่อตั้งกรุงโรมในตำนานอย่างโรมูลุสและเรมุส และด้วยเหตุนี้จึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของเมือง) ไม่ว่าความคิดของเขาจะเป็นอย่างไร ดันเต้ก็อาจได้รับแรงบันดาลใจสำหรับสัตว์ร้ายจากข้อพระคัมภีร์ที่ทำนายถึงการทำลายล้างของผู้ที่ปฏิเสธที่จะกลับใจจากความชั่วร้ายของพวกเขา: “เพราะเหตุนี้ สิงโตจึงฆ่าพวกเขาจากป่า สุนัขป่าจึงทำลายพวกเขาในตอนเย็น เสือดาวคอยเฝ้าดูเมืองของพวกเขา ทุกคนที่ออกไปทางนั้นจะถูกจับกุม เพราะการละเมิดของพวกเขาทวีคูณ และการกบฏของพวกเขาก็แข็งแกร่งขึ้น” (เยเรมีย์ 5:3–6)

.

ดู Anthony K. Cassell, 𝐿𝑒𝑐𝑡𝑢𝑟𝑎 𝐷𝑎𝑛𝑡𝑖𝑠 𝐴𝑚𝑒𝑟𝑖𝑐𝑎𝑛𝑎: “𝐼𝑛𝑓𝑒𝑟𝑛𝑜” 𝐼 (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1989), หน้า 45–76 และดู Aeneid I, 323 ประกอบด้วย

.

¹⁴ “si partia” imperfect tense ของกริยา “partìre” เคลื่อนไป จากไป หลีกลี้ ออกจาก

.

¹⁵ “volte vòlto” คำซ้อนเล่นคำซ้ำเสียง หมายถึงครั้งแล้วครั้งเล่าที่หันกลับ

.

¹⁶ ในสมัยของดันเต้ เชื่อกันว่า ในกาลที่พระเจ้าสร้างโลกนั้นถือเป็นการเริ่มต้นของฤดูใบไม้ผลิด้วย และพระอาทิตย์จะโคจรมาอยู่ในกลุ่มดาวราศีเมษ ราววันที่ 21 มีนาคม ถึง 20 เมษายน นอกจากเป็นช่วงฤดูใบไม้พลิแล้ว ช่วงเวลานี้ยังสัมพันธ์กับวันฉลองแม่พระรับสาร (Feast of the Annunciation) และวันที่พระเยซูเจ้าถูกตรึงกางเขน (Crucifixion) ซึ่งตรงกับ วันศุกร์ประเสริฐ (Good Friday) อีกด้วย เหตุนี้เองจากข้อความในตอนนี้ เราจึงได้รู้ว่า ดันเต้กวีตั้งใจสื่อถึงช่วงวันและเวลาที่เหตุการณ์หลงทางในป่ามืดของดันเต้ผู้จาริกเริ่มขึ้น นั่นคือ คืนวันพฤหัสบดีศักดิ์สิทธิ์ (Maundy Thursday) เมื่อคำนวณกับอายุจากในตอนเปิดเรื่อง บรรทัดที่ 1 คืออายุ 35 ปี หากนำปีเกิดของดันเต้กวีมาคำนวณ จะได้ 1,265+35 = ค.ศ. 1300

.

¹⁷ เมื่อพระเจ้าทรงสร้างจักรวาล ดวงดาวต่างๆ ได้รับการจัดวางตำแหน่ง ดู “L’amor che move il sole e l’altre stelle” (ดุจดังความรักที่เคลื่อนขับสุริยันแลปวงดารา) (𝑃𝑎𝑟. XXXIII. 145) บรรทัดสุดท้ายของ 𝑃𝑎𝑟𝑎𝑑𝑖𝑠𝑜 และ 𝐷𝑖𝑣𝑖𝑛𝑎 𝐶𝑜𝑚𝑚𝑒𝑑𝑖𝑎

.

¹⁸ ความหวาดกลัวต่อเสือดาวของดันเต้ผู้จาริกบรรเทาลงเมื่อเขาเห็นคุณค่าของความสว่างที่เพิ่มมากขึ้นในท้องฟ้ายามรุ่งอรุณ ความหวังผุดขึ้นในตัวเขา (บรรทัดที่ 41) ไม่เพียงแต่เป็นผลจากรุ่งอรุณนี้เท่านั้น แต่ยังเป็นผลจากธรรมชาติของมันในฐานะภาพสะท้อนถึงการครบรอบของช่วงเวลาแห่งการสร้างสรรค์ เมื่อครั้งพระวิญญาณบริสุทธิ์ทรงทำให้จักรวาลเคลื่อนไหว

.

¹⁹ “Leone” หรือ สิงโต เป็นตัวแทนของความแข็งแกร่งและอำนาจ ความรุนแรง และบาปของความเย่อหยิ่ง ยโส หรือ อัตตา

.

²⁰ “Lupa” คำนามเพศหญิงของศัพท์ Lupo แปลว่า หมาป่าในภาษาอิตาลี Lupa จึงหมายถึง หมาป่าเพศเมีย หรือ She-wolf ในที่นี้สามารถตีความได้ว่าเป็นสัญลักษณ์ของบาปแห่งความโลภ ไม่เพียงเฉพาะความโลภในเงินทองเท่านั้น แต่ยังรวมถึงความปรารถนาในเกียรติยศและทรัพย์สมบัติทางโลกด้วย บาปข้อนี้เป็นอุปสรรคที่ยากที่สุดที่จะเอาชนะด้วยสัญชาตญาณของมนุษย์ เหตุนี้ ในบรรดาสัตว์ร้ายทั้งสาม หมาป่าตัวเมียจึงถือเป็นสัตว์ที่อันตรายที่สุด อ้างถึง ทิโมธี 1 6:10 “ความรักเงินตราเป็นรากเหง้าของความชั่วร้ายทุกประการ” ดันเต้มุ่งกล่าวถึงพฤติการณ์ของสัตว์ร้ายตัวนี้โดยเฉพาะ เนื่องจากในความเห็นของเขา ความโลภเป็นต้นตอของความชั่วร้ายทั้งปวงที่บังเกิดกับฟลอเรนซ์และอิตาลี ทั้งยังเป็นสาเหตุของความเสื่อมลงของพระศาสนจักร

.

²¹ “ch’io perdei la speranza de l’altezza.” คำว่า Altezza แปลว่า ความสูง หรือ เบื้องสูง ในที่นี้หมายถึงปลายยอดภูเขา หรืออุปมาเป็นสวรรค์ได้ด้วย

.

²² “mi ripigneva là dove ‘l sol tace.” คำว่า Tace แปลว่า สงัด เงียบ หรือ เงียบงัน บุคลาธิษฐานในที่นี้หมายถึงที่ที่ดวงอาทิตย์ลับแสง หรือ ความมืด

.

²³ “𝑀𝑖𝑠𝑒𝑟𝑒𝑟𝑒 di me” นี่ถือเป็นบทพูดบทแรกและคำแรกในภาษาละตินของดันเต้ผู้จาริก 𝑀𝑖𝑠𝑒𝑟𝑒𝑟𝑒 = โปรดเมตตา ในสมัยของดันเต้ ภาษาละตินถือเป็นภาษาของคริสตจักร อ้างถึงพระคัมภีร์เดิม เพลงสดุดี 51:1 (ฉบับภาษาละตินของ Vulgate ที่แปลจากภาษาฮีบรู จะเป็น 50:3) “Miserere mei Deus secundum magnam; misericordiam tuam et; secundum multitudinem miserationum tuarum dele iniquitatem meam — ข้าแต่พระเจ้า โปรดเมตตาข้าพเจ้าตามความรักมั่นคงของพระองค์เถิด โปรดทรงลบล้างการล่วงละเมิดของข้าพเจ้า เพราะพระกรุณาของพระองค์” (อีกกรณีหนึ่งอ้างถึงคำพูดของอีเนียส ดู 𝐴𝑒𝑛. I. 327–330)

.

²⁴ แคว้นลอมบาร์เดีย (อิตาลี: Lombardia) แคว้นหนึ่งในประเทศอิตาลี ผู้แปลจงใจเลื่อนเสียงพยางค์ท้ายเป็นเสียงสระอาเพื่อให้รับส่งสัมผัสกับ “มันโตวา” ในบรรทัดทัดไป

.

²⁵ มันโตวา (อิตาลี: Mantova) เมืองในแคว้นลอมบาร์เดีย ประเทศอิตาลี

.

²⁶ “𝑠𝑢𝑏 𝐼𝑢𝑙𝑖𝑜” ดันเต้กวีกล่าวถึงการเกิดของกวีชาวโรมัน (70 ปีก่อนคริสตกาล ตามการสันนิษฐานในปัจจุบัน) ในสมัยของไกอุส ยูลิอุส ไกซาร์ (ละติน: Gaius Julius Caesar) หรือ จูเลียส ซีซาร์ (100 ปีก่อนคริสตกาล-44 ปีก่อนคริสตกาล) อนึ่งในสมัยดันเต้กวี ภาษาละตินและอิตาลียังไม่มีตัว J ทั้งนี้ด้วยการสิ้นพระชนม์ของซีซาร์เมื่อ 44 ปีก่อนคริสตกาล ขณะที่เวอร์จิลอายุราว 26 ปี ทำให้เวอร์จิลขาดโอกาสที่จะรู้จักกับซีซาร์ เมื่อเขาเริ่มต้นงานประพันธ์ชิ้นแรก เอ็กคล็อกส์ (อังกฤษ: 𝐸𝑐𝑙𝑜𝑔𝑢𝑒𝑠 ละติน: 𝐸𝑐𝑙𝑜𝑔𝑎𝑒 แปลว่า บทกวีคัดสรร หรือ กวีสรรนิพนธ์) ราว 42–37 ปีก่อนคริสตกาล (Robert Deryck Williams, “Virgil,” 𝐸𝑛𝑐𝑦𝑐𝑙𝑜𝑝æ𝑑𝑖𝑎 𝐵𝑟𝑖𝑡𝑎𝑛𝑛𝑖𝑐𝑎, November 1, 2025. https://www.britannica.com/biography/Virgil#ref388805) ชีวิตในฐานะกวีของเวอร์จิลจึงเริ่มขึ้นโดยไม่ทันรัชสมัยของซีซาร์

.

²⁷ จักรพรรดิเอากุสตุส หรือ อิมแปราตอร์ ไกซาร์ ดีวี ฟีลิอุส เอากุสตุส (ละติน: Imperator Caesar Divi Filius Augustus ประมาณ 63 ปีก่อน ค.ศ.-ค.ศ. 14) ปฐมจักรพรรดิโรมัน ผู้ก่อตั้งจักรวรรดิโรมัน มีศักดิ์เป็นหลานของจูเลียส ซีซาร์ ยุคสมัยของพระองค์ถือเป็นจุดเริ่มยุคปากส์โรมานา (ละติน: Pax Romana; แปลตรงตัว “สันติภาพโรมัน”

.

²⁸ ยุคของเวอร์จิล ชาวโรมันนับถือเทพเจ้าหลายองค์ (polytheism) อนึ่ง ตามทัศนะของศาสนายิวและศาสนาคริสต์มีความเชื่อเกี่ยวกับพระเทียมเท็จ (False god) พระเท็จเทียม หรือ ประกาศกเทียม หมายถึงการเคารพบูชาเทพเจ้าหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์อื่นนอกเหนือจากพระยาห์เวห์หรือพระคริสต์ ซึ่งจะมาล่อลวงและชักจูงให้ออกนอกลู่นอกทางของพระศาสนาและนำไปสู่การปฏิเสธพระคริสต์ ดู มัทธิว 7:15–29 มาระโก 13:21–23 และ เปโตร ฉบับที่ 2 2:1–3

.

²⁹ “Troia” ภาษาละติน หมายถึงกรุงทรอย ใน 𝐴𝑒𝑛𝑒𝑖𝑑 หลังจากกรุงทรอยถูกบุกยึดแล้ว อีเนียสได้หลบหนีออกมาโดยแบก แอนไคซิส (Anchises) ผู้เป็นบิดาไว้บนบ่าและอัสคาเนียส (Ascanius) ลูกชายคนเล็กของเขาตามมาด้วย อีเนียสและพวกทรอยที่เหลือรอดมาตั้งรกรากที่อิตาลีและเป็นบรรพบุรุษของชาวโรมัน เรื่อง 𝐴𝑒𝑛𝑒𝑖𝑑 สื่อถึงคุณธรรมของอีเนียสในเรื่อง pietas หรือการอุทิศตนเพื่อบรรลุเป้าหมาย อันเป็นคุณธรรมสำคัญของโรมโบราณ และ fatum หรือชะตาซึ่งมนุษย์และเทพเจ้าไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ถึงแม้ว่าเหล่าเทพเจ้าจะพยายามแทรกแซงก็ตาม อนึ่ง Robert Hollander (จาก 𝐷𝑎𝑛𝑡𝑒 𝐿𝑎𝑏, http://dantelab.dartmouth.edu) ให้ข้อสังเกตถึงภาษาอิตาลีในบรรทัดนี้ “figliuol d’Anchise che venne 𝙙𝙞 Troia,” คำว่า 𝙙𝙞 มักปรากฏในงานของดันเต้ โดยหมายถึง “da” แปลว่า “จาก” หรือ “มาจาก” เมื่อใช้ในบริบทถึงตำแหน่งแห่งหน ไม่ใช่ “แห่ง” หรือ “ของ” ซึ่งเป็นคำแปลโดยตรงตัว สำหรับภาษาอิตาลีในปัจจุบัน เช่น ในบทสนทนา “𝘿𝙞 dove sei?” แปลว่า “คุณมาจากที่ไหนคะ/ครับ?” การตอบกลับคำถามนี้ คู่สนทนาจะตอบว่า “Sono 𝙙𝙞 + เมือง หรือ จังหวัด” หรือ “Sono + Thailandese” แปลว่า “ฉันเป็นคนไทย” อย่างหลังนี้จะไม่ต้องลง 𝙙𝙞 เนื่องจากเป็นประเทศ

.

³⁰ “Ilïón” (กรีก: Ίλιον; IPA: /ǐː.li.on) อีกชื่อหนึ่งที่เวอร์จิลใช้เรียกกรุงทรอย อีลิออนหรืออีเลียม (ละติน: Ilium) ตั้งตามผู้ก่อตั้งเมือง อิลัส (Ilus) ส่วนทรอย มาจาก ทรอส (Tros) ชื่อบิดาของอิลัส ทั้งนี้อีลิออนหรืออีเลียมยังเป็นที่มาของชื่อมหากาพย์อีเลียด (𝐼𝑙𝑖𝑎𝑑) อีกด้วย

.

³¹ ยอดคีรี หมายถึง Purgatorio หรือ “ภูแห่งแดนชำระ” และพ้นไปจากแดนชำระคือหนทางไปสู่แดนสวรรค์