Citizenfour
Laura Poitras’ın Oscar ödüllü belgeseli, tarihi kanlı canlı önümüze seriyor…
Vatansever mi, hain mi? ABD kamuoyu, şöhreti gezegene yayılmış muhbir Edward Snowden’ın hangisi olduğuna henüz karar verememişken, (geçtiğimiz günlerde New York’ta açılan heykeli aynı gün tepkiler yüzünden kaldırıldı) Laura Poitras’ın Oscar ödüllü belgeseli “Citizenfour”, Snowden’ı tüm dünyaya tanıtan NSA dinleme skandalının perde arkasını belgeleriyle ortaya koyuyor. Öyle ki, film gizemli NSA muhbirini kanlı canlı önümüze getirmekle kalmıyor, Snowden’a kendini ifade etmek için fırsat sunmanın yanı sıra, en savunmasız anlarında dahi ısrarla kadrajın içinde tutarak kararı seyircisine bırakıyor.
Get Talip Ertürk’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Poitras, “Citizenfour” mahlaslı bir kaynaktan e-postalar almaya ve gizemli ‘dördüncü vatandaş’ın iddialarını araştırmaya giriştiği andan itibaren kamerasını da hikayeye dâhil etmiş. Henüz Snowden’la buluşmadan önce mevzunun büyüklüğü tarif edebilecek uzmanlara uzatıyor kamerasını. Pahalı takım elbiseleri ve üniformalarının içinde kıvranarak yalan söyleyen devlet görevlilerini karşımıza getirmeyi de ihmal etmiyor. İddialar akıl alır gibi değil: Amerikan hükümeti NSA’de yürütülen gizli programlar vasıtasıyla kendi vatandaşlarının ve hatta gezegende ulaşabildiği her insanın tüm dijital aktivitelerini takip ediyor, kaydediyor ve bu bilgiyi çeşitli amaçlarla değerlendiriyor.
Poitras ve Snowden’ın büyük buluşması Hong Kong’daki bir otel odasında gerçekleşiyor. Poitras’ın en az kendisi kadar heyecanlı kamerası, buluşmanın henüz ilk dakikalarında hikâyenin kahramanı Snowden’la tanıştırıyor bizleri. Elektronik postalarındaki esaslı üslubunun ve korkusuz tavrının aksine, güvercin tedirginliğinde, biraz solgun, sıradan bir adam karşımızdaki. Ofiste kafanızı çevirdiğinizde görebileceğiniz türden biri. İşinden hastalık izni almış, uzun süredir gizlice topladığı dokümanları yüklenmiş, ateşten gömleği giymeye hazır. “Citizenfour”, Snowden’ı kanlı canlı önümüze getirdiği ilk andan itibaren tarih yazıcılığına katkıda bulunmaya da başlıyor, seyircisini Watergate’ten bu yana ayyuka çıkmış en büyük skandallardan birinin tanığı haline getiriyor. Tarih gözümüzün önünde şekilleniyor.
Snowden’dan etkilenmemek mümkün değil zira “başkalarının iyiliği” için kendini feda etmeye böylesine razı bir vatandaş az görülmüştür. Snowden analist olarak çalıştığı NSA’in her türlü kanunu ayaklar altına alan uygulamaları karşısında bir adım öne çıkıp kral çıplak demek cesaretini nereden bulduğunu tane tane izah ediyor önce. İnternetin henüz denetlenmediği ilk dönemindeki eşsiz özgürlük ortamından dem vuruyor, Obama hükümetinin yarattığı hayal kırıklığını, Hydra felsefesine inancını anlatıyor ve görüyoruz ki kararlı bir ‘geek’in önünde hiçbir şey duramaz. Snowden hükümetlerin vatandaşlarının kişisel özgürlük alanını sıfıra indiren uygulamalarını Bilal’e anlatır gibi anlattıkça, hikâyenin diğer sacayağı gazeteci Glenn Greenwald’un şaşkınlıktan korkuya doğru evrilen tepkilerini izlemek paha biçilmez. Snowden’in çizdiği ‘Dijital Stasi’ tablosu korkunç. Üstelik meselenin yalnızca ABD vatandaşlarını değil, gezegendeki tüm insanları ilgilendirdiği de açıkça ortaya seriliyor. Düşünün ki, kredi kartı bilgilerinizden gönderdiğiniz kısa mesajlara, e-posta hesabınızdan Google aramalarınıza kadar her türlü dijital bilgi parçası, gözetleme sapkınlığına tutulmuş hükümetler için yalnızca bir tık uzaklığında. Üstelik malum kurumlar bu bilgileri istedikleri gibi işleyip değerlendirmek üzere yüksek kapasitede programlar geliştirmiş. Kanunlardan azade, kimseye hesap vermeden ve sonsuz bir para kaynağı kullanarak yürütüyorlar işlerini.
Yönetmen Poitras, ekibin Hong Kong’daki otel odasında geçirdiği sekiz gün boyunca kamerasını kahramanının burnunun dibinden ayırmıyor. Gazeteci Greenwald’un İngiliz The Guardian gazetesinde yayınlanan ilk haberinin ardından çanak çömlek patlıyor tabii. ABD kamuoyu tepki veriyor, ardından dünyanın çeşitli ülkeleri işin içine dahil oluyor. Beri yanda hayatının sonsuza kadar değiştiğinin farkında olan Edward Snowden’ın çileli yolculuğu da başlamak üzere. Filmin kahramanını en savunmasız anlarında resmettiği bu bölümler, benim diyen casus filminden daha fazla heyecan ve gerilim ihtiva ediyor. Snowden defaatle kişiliğinin haberin önüne geçmesi ihtimalinden rahatsızlığını ifade etse de, bunun kaçınılmaz olduğunun da gayet farkında. Yanlışlıkla çalan yangın alarmının ve hatta otel odasındaki telefonun bile tedirginlik arz etmeye başladığı, Snowden’ın her şeyden habersiz kız arkadaşı ve ailesinin akıbeti için endişelenip gelecek günlerin belirsizliğinin altında ezildiği bu bölümde, ‘dördüncü vatandaş’ın yaptığı fedakârlığın büyüklüğü tüm heybetiyle ortaya seriliyor. Ucuz sloganlardan itinayla uzak duran bu direkt, cesur ve dürüst film, aslına bakarsanız dönüp dolaşıp çok sevdiğimiz “Kurtuluş yok tek başına” sloganına bağlıyor mesajını.
“Citizenfour” soğuk duş etkisi yaratan bir belgesel olmasının yanında esaslı bir gazetecilik başarısı olarak da kayda geçmeli. Poitras ortaya çıkardığı skandalın büyüklüğüne kapılarak filmini sinemasal gereklerden azade tutmamış. Henüz açılış sahnesinden itibaren inşa etmeye koyulduğu ürkütücü atmosferi filmin tamamına yaymayı başarmış, etkileyici müzik kullanımı da cabası. “Citizenfour” doyurucu içeriğinin yanı sıra temposu bir an düşmeyen, iyi kurgulanmış, epey kuvvetli bir film.
