จากการเรียนรู้สู่การลงมือทำ: โรงเรียนร่วมขับเคลื่อน SDGs
เมื่อปลายเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา ได้มีโอกาสเข้าร่วม Global Schools Symposium 2026 ภายใต้หัวข้อ ‘From Learning to Action: Schools Advancing the SDGs’ หรือ ‘จากการเรียนรู้สู่การลงมือทำ: โรงเรียนร่วมขับเคลื่อน SDGs’ ซึ่งจัดโดย Global Schools Program ภายใต้ Sustainable Development Solutions Network
ตลอดสองวันของกิจกรรม มีนักการศึกษา ผู้บริหาร ผู้เชี่ยวชาญ และผู้ปฏิบัติงานด้านการศึกษาจากหลายประเทศมาร่วมแลกเปลี่ยนประสบการณ์ แนวคิด และแนวทางการทำงานเกี่ยวกับการศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน โดยประเด็นที่ถูกเน้นอย่างต่อเนื่องคือ การเรียนรู้เรื่อง SDGs ไม่ควรหยุดอยู่เพียงการสร้างความรู้หรือความตระหนัก แต่ควรพาผู้เรียนไปสู่การทำความเข้าใจความสัมพันธ์ของปัญหา เชื่อมโยงสิ่งที่เรียนกับชีวิตจริง มองเห็นบทบาทของตนเอง และค่อยๆ พัฒนาความสามารถในการมีส่วนร่วมและลงมือทำอย่างรับผิดชอบ
สิ่งที่น่าสนใจคือ Symposium ครั้งนี้ไม่ได้มองการศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนเป็นเรื่องของการเพิ่มเนื้อหาเกี่ยวกับ SDGs เข้าไปในหลักสูตรเท่านั้น แต่ชวนกลับมาพิจารณาตั้งแต่เป้าหมายของการศึกษา วิธีการเรียนรู้ บทบาทของผู้เรียน บทบาทของครู ไปจนถึงวัฒนธรรมของโรงเรียน การทำงานร่วมกับชุมชน และการนำเทคโนโลยีมาใช้ การขับเคลื่อน SDGs ในการศึกษาจึงไม่ได้อยู่ที่การสอนให้ผู้เรียนจำเป้าหมายทั้ง 17 ข้อ แต่เป็นการออกแบบการเรียนรู้ที่ช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจว่าประเด็นด้านเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม สันติภาพ และความร่วมมือมีความสัมพันธ์กันอย่างไร
Day 1 | 28 สิงหาคม 2026
Day 1 ชวนให้มองภาพใหญ่ของอนาคตการศึกษา โดยเฉพาะในช่วงที่โลกกำลังเข้าสู่ช่วงท้ายของ Agenda 2030 คำถามเกี่ยวกับการศึกษาจึงไม่ได้อยู่เพียงว่า โรงเรียนควรสอน SDGs อย่างไร แต่ขยายไปถึงว่า การศึกษาควรเตรียมเด็กและเยาวชนให้สามารถใช้ชีวิต ตัดสินใจ และมีส่วนร่วมกับอนาคตที่มีความซับซ้อนมากขึ้นได้อย่างไร
คำถามนี้มีความสำคัญ เพราะเด็กและเยาวชนในวันนี้กำลังเติบโตท่ามกลางความท้าทายหลายด้านพร้อมกัน ไม่ว่าจะเป็นการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ความเหลื่อมล้ำ การเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี ความหลากหลายทางสังคม หรือความไม่แน่นอนทางเศรษฐกิจ การศึกษาในบริบทเช่นนี้จึงไม่สามารถมุ่งเพียงการถ่ายทอดความรู้ แต่ต้องช่วยให้ผู้เรียนรู้จักตั้งคำถาม วิเคราะห์ข้อมูล มองเห็นความสัมพันธ์ของปัจจัยต่างๆ รับฟังมุมมองที่แตกต่าง และตัดสินใจโดยคำนึงถึงผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นกับผู้อื่นและสิ่งแวดล้อมด้วย
อีกส่วนหนึ่งที่น่าสนใจใน Day 1 คือ Student Showcase ซึ่งเปิดพื้นที่ให้เยาวชนได้นำเสนอแนวคิด ประสบการณ์ และการลงมือทำของตนเองต่อผู้เข้าร่วมจากหลายประเทศ บทบาทของเยาวชนในลักษณะนี้ทำให้ Student Voice และ Youth Leadership ไม่ได้เป็นเพียงแนวคิดที่ผู้ใหญ่พูดถึง แต่เกิดขึ้นผ่านพื้นที่ที่เยาวชนสามารถสื่อสาร แสดงออก และนำเสนอสิ่งที่ตนเองกำลังลงมือทำได้จริง
การเปิดพื้นที่เช่นนี้มีความหมายต่อการศึกษาอย่างมาก เพราะหากต้องการให้เด็กและเยาวชนเติบโตเป็นผู้ที่สามารถมีส่วนร่วมกับสังคมได้ การเรียนรู้ก็ควรเปิดโอกาสให้พวกเขาได้ฝึกการแสดงความคิดเห็น การอธิบายเหตุผล การรับฟังความคิดเห็นที่แตกต่าง และการนำเสนอแนวทางของตนเองตั้งแต่ในโรงเรียน เยาวชนจึงไม่ควรถูกมองเพียงในฐานะผู้ที่จะได้รับผลจากอนาคต แต่เป็นหนึ่งในผู้ที่สามารถมีส่วนร่วมกับการกำหนดอนาคตได้ด้วย
แนวคิดเรื่อง Hope และ Resilience ก็เป็นอีกประเด็นที่เชื่อมกับภาพรวมของงานได้ดี การเรียนรู้เกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ความเหลื่อมล้ำ หรือวิกฤตด้านต่างๆ อาจทำให้ผู้เรียนเข้าใจว่าปัญหามีขนาดใหญ่เพียงใด แต่ความเข้าใจเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่เพียงพอ หากผู้เรียนมองไม่เห็นความเป็นไปได้หรือไม่เห็นว่าตนเองสามารถทำอะไรได้บ้าง
การศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนจึงควรช่วยให้ผู้เรียนมองเห็นทั้งปัญหาและความเป็นไปได้ควบคู่กัน การรับรู้ถึงความรุนแรงของปัญหาเป็นเรื่องสำคัญ แต่ในขณะเดียวกัน ผู้เรียนก็ควรได้เห็นตัวอย่างของการเปลี่ยนแปลง เห็นบทบาทของคนในชุมชน เห็นสิ่งที่โรงเรียนสามารถทำได้ และเห็นว่าการกระทำในระดับบุคคลสามารถเชื่อมโยงกับการเปลี่ยนแปลงในระดับที่กว้างขึ้นได้อย่างไร กระบวนการจาก Awareness → Hope → Agency → Action จึงมีความสำคัญไม่น้อยไปกว่าการเรียนรู้เนื้อหาเกี่ยวกับ SDGs
Day 2 | 29 สิงหาคม 2026
Day 2 ขยับจากการมองภาพใหญ่ มาสู่แนวทางการนำไปปฏิบัติ ผ่าน 3 หัวข้อ ได้แก่ Building Sustainable School Communities, Inspiring Student Changemakers และ Innovation for Impact แต่ละหัวข้อช่วยให้เห็นการศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนจากมุมที่แตกต่างกัน ตั้งแต่การสร้างวัฒนธรรมของโรงเรียน การทำงานร่วมกับชุมชน การพัฒนาภาวะผู้นำของผู้เรียน ไปจนถึงบทบาทของเทคโนโลยีและนวัตกรรม
สิ่งที่เห็นร่วมกันคือ ความยั่งยืนไม่ควรถูกจำกัดอยู่ในบทเรียนหรือโครงการเฉพาะกิจ เช่น การจัดกิจกรรมวันสิ่งแวดล้อม การแยกขยะ หรือการปลูกต้นไม้เพียงครั้งคราว แม้กิจกรรมเหล่านี้จะมีคุณค่า แต่การศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนต้องไปไกลกว่านั้น โดยเชื่อมเข้ากับวิธีคิด กระบวนการเรียนรู้ การตัดสินใจ วัฒนธรรมของโรงเรียน และความสัมพันธ์ระหว่างโรงเรียนกับครอบครัว ชุมชน และสังคมรอบตัว
ในหัวข้อ Inspiring Student Changemakers มีหลายแนวคิดที่ช่วยทำให้ความหมายของ From Learning to Action เป็นรูปธรรมมากขึ้น หนึ่งในนั้นคือ Becoming Solutionaries: Empowering Learners to Create Positive Change ซึ่งนำเสนอ Solutionary Framework ผ่านกระบวนการ Identify → Investigate → Innovate → Implement → Reflect โดยเชื่อมการสืบค้น การคิดเชิงระบบ ความเข้าอกเข้าใจ และการตัดสินใจอย่างมีจริยธรรมเข้าด้วยกัน
จุดสำคัญของแนวคิด Solutionary ไม่ได้อยู่ที่การให้ผู้เรียนรีบเสนอวิธีแก้ปัญหา แต่เริ่มจากการทำความเข้าใจปัญหาให้ลึกพอก่อน ผู้เรียนต้องได้คิดว่าปัญหาเกิดขึ้นจากอะไร ใครเกี่ยวข้อง ใครได้รับผลกระทบ มีปัจจัยใดอยู่เบื้องหลัง และปัจจัยเหล่านั้นสัมพันธ์กันอย่างไร จากนั้นจึงค่อยพิจารณาว่ามีทางเลือกใดบ้าง และแต่ละทางเลือกจะส่งผลต่อคน สังคม หรือสิ่งแวดล้อมอย่างไร
แนวทางนี้ทำให้การแก้ปัญหาไม่ถูกลดทอนเหลือเพียงการคิดกิจกรรมหนึ่งอย่างขึ้นมาแล้วลงมือทำทันที แต่ต้องผ่านกระบวนการสืบค้น ทำความเข้าใจ และพิจารณาผลกระทบเสียก่อน การเรียนรู้จึงขยับจากการรู้ว่าปัญหาคืออะไร ไปสู่การคิดว่าจะรับมือกับปัญหานั้นอย่างรับผิดชอบได้อย่างไร
ตรงนี้ทำให้การคิดเชิงระบบมีความสำคัญอย่างมาก เพราะความท้าทายด้านความยั่งยืนแทบไม่มีเรื่องใดเกิดขึ้นอย่างโดดเดี่ยว การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศอาจเชื่อมกับพลังงาน การบริโภค สุขภาพ การเกษตร การย้ายถิ่น หรือความเหลื่อมล้ำ ขณะที่ปัญหาขยะอาจเกี่ยวข้องกับพฤติกรรมผู้บริโภค การออกแบบผลิตภัณฑ์ ระบบการผลิต นโยบายขององค์กร และโครงสร้างพื้นฐานของชุมชน
เมื่อผู้เรียนเริ่มมองเห็นความสัมพันธ์เหล่านี้ การลงมือทำก็จะเปลี่ยนไปจากการเลือกคำตอบที่ง่ายที่สุด ไปสู่การพิจารณาว่าการเปลี่ยนแปลงในจุดหนึ่งอาจส่งผลต่อส่วนอื่นอย่างไร การคิดเชิงระบบจึงไม่ได้ทำให้ปัญหาดูซับซ้อนขึ้นโดยไม่จำเป็น แต่ช่วยให้ผู้เรียนไม่มองปัญหาแบบแยกส่วน และลดโอกาสของการเสนอทางออกที่แก้ปัญหาหนึ่งแต่สร้างปัญหาใหม่ขึ้นในอีกด้านหนึ่ง
จากตรงนี้ Student Agency จึงมีบทบาทชัดขึ้น เพราะไม่ได้หมายถึงการปล่อยให้ผู้เรียนทำทุกอย่างด้วยตนเอง แต่เป็นการออกแบบสภาพแวดล้อมการเรียนรู้ที่เปิดโอกาสให้ได้คิด เลือก ตัดสินใจ รับผิดชอบ และสะท้อนผลจากการตัดสินใจของตนเอง
องค์ประกอบอย่าง Voice, Choice, Ownership และ Action ช่วยให้เห็นว่า Agency สามารถเกิดขึ้นในชีวิตประจำวันของห้องเรียนได้ Voice คือการที่ผู้เรียนมีพื้นที่แสดงความคิดเห็น ตั้งคำถาม และเสนอประเด็นที่ตนเองสนใจ Choice คือการมีทางเลือกเกี่ยวกับวิธีการเรียนรู้หรือวิธีการทำงาน Ownership คือความรู้สึกเป็นเจ้าของกระบวนการและผลลัพธ์ของการเรียนรู้ ส่วน Action คือการมีโอกาสนำสิ่งที่เรียนไปใช้กับสถานการณ์หรือปัญหาที่มีความหมายต่อตนเองและผู้อื่น
เมื่อมองในลักษณะนี้ Student Agency จึงไม่ใช่แนวคิดที่อยู่ไกลจากการเรียนการสอนตามปกติ แต่สามารถเกิดขึ้นได้จากรายละเอียดเล็กๆ ในห้องเรียน ตั้งแต่วิธีที่ครูตั้งคำถาม วิธีที่ผู้เรียนเลือกหัวข้อ วิธีแบ่งบทบาทในการทำงานกลุ่ม ไปจนถึงการเปิดโอกาสให้ผู้เรียนสะท้อนสิ่งที่ตนเองได้เรียนรู้และตัดสินใจว่าจะพัฒนาต่ออย่างไร
Student Agency ยังทำให้เรื่อง Student Leadership ถูกมองต่างออกไปด้วย ภาวะผู้นำไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากตำแหน่ง และไม่จำเป็นต้องจำกัดอยู่เฉพาะสภานักเรียนหรือกิจกรรมผู้นำ หากห้องเรียนเปิดพื้นที่ให้เด็กได้คิด ได้เลือก ทำงานร่วมกับผู้อื่น รับผิดชอบ และลงมือแก้ปัญหา ภาวะผู้นำก็สามารถค่อยๆ พัฒนาผ่านกระบวนการเรียนรู้ในแต่ละวันได้
ภาวะผู้นำในความหมายนี้จึงไม่ได้หมายถึงการเป็นคนที่พูดเก่งหรือเป็นคนที่นำผู้อื่นเสมอไป แต่รวมถึงการกล้าตั้งคำถาม การรับผิดชอบต่อสิ่งที่เลือก การฟังผู้อื่น การทำงานร่วมกับคนที่คิดต่าง การตัดสินใจอย่างมีเหตุผล และการรับผิดชอบต่อผลที่เกิดขึ้น Student Leadership จึงไม่จำเป็นต้องเป็นกิจกรรมเสริมที่อยู่แยกออกไป แต่สามารถเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมการเรียนรู้ที่โรงเรียนสร้างขึ้น
อีกกิจกรรมที่เชื่อม Agency กับ Action ได้ชัดเจนคือ Beyond Awareness: The Ripple Question Model for Transforming SDG Lessons into Student Action ซึ่งใช้การตั้งคำถามพาผู้เรียนจาก Understanding → Perspectives → Root Causes → Possibilities → Real Action พร้อมภาพเปรียบเทียบคำถามเปรียบเสมือนก้อนกรวด การคิดคือระลอกคลื่น และการลงมือทำคือคลื่นที่ขยายออกไป
ภาพเปรียบเทียบนี้ทำให้เรื่องการตั้งคำถามในห้องเรียนถูกมองต่างออกไป ในหลายครั้ง คำถามถูกใช้เพื่อตรวจสอบว่าผู้เรียนรู้หรือจำเนื้อหาได้หรือไม่ ครูถาม ผู้เรียนตอบ และเมื่อได้คำตอบที่ถูกต้องก็เดินหน้าต่อ แต่ Ripple Question Model ชวนให้มองว่าคำตอบแรกสามารถเป็นจุดเริ่มต้นของคำถามใหม่ได้
จากคำถามว่าเกิดอะไรขึ้น สามารถพาไปต่อว่าใครได้รับผลกระทบ จากนั้นอาจถามต่อว่าเหตุใดแต่ละคนจึงมองปัญหาต่างกัน อะไรคือสาเหตุที่อยู่เบื้องหลัง มีปัจจัยใดที่ทำให้ปัญหาดำเนินต่อไป และหากต้องการเปลี่ยนแปลงสถานการณ์ มีทางเลือกใดบ้างที่สามารถทำได้
เมื่อคำถามค่อยๆ ขยายจากการทำความเข้าใจ ไปสู่มุมมอง สาเหตุ ความเป็นไปได้ และการลงมือทำ การเรียนรู้ก็ไม่ได้จบลงด้วยการตอบคำถามของครู แต่กลายเป็นกระบวนการที่ผู้เรียนค่อยๆ สร้างคำถามของตนเอง
ประเด็นสำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่ครูสามารถตั้งคำถามได้มากเพียงใด แต่อยู่ที่แต่ละคำถามเปิดพื้นที่ทางความคิดให้ผู้เรียนได้มากเพียงใด คำถามที่ดีไม่ได้เพียงพาไปหาคำตอบ แต่สามารถพาไปสู่คำถามใหม่ ความเข้าใจใหม่ และการมองปัญหาในมุมที่กว้างขึ้น
Get เศรษฐพล ปริญญาพล พลเศษ’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
เมื่อพิจารณา Solutionary Framework, Student Agency, Student Leadership และ Ripple Question Model ร่วมกัน ความสัมพันธ์ระหว่างแนวคิดเหล่านี้ค่อนข้างชัด การตั้งคำถามช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจปัญหา การคิดเชิงระบบช่วยให้มองเห็นความสัมพันธ์และสาเหตุ Agency เปิดโอกาสให้ผู้เรียนมีส่วนในการตัดสินใจ ส่วน Leadership และกระบวนการแบบ Solutionary ช่วยพาความเข้าใจไปสู่การทำงานร่วมกับผู้อื่นและการลงมือทำ
From Learning to Action ในความหมายนี้จึงไม่ใช่การเรียนเนื้อหาให้เสร็จแล้วค่อยเพิ่มกิจกรรมลงมือทำในช่วงท้าย แต่เป็นการออกแบบการเรียนรู้ตั้งแต่ต้นให้ผู้เรียนค่อยๆ พัฒนาความเข้าใจ ความรู้สึกเป็นเจ้าของการเรียนรู้ และความสามารถในการนำสิ่งที่เรียนรู้ไปใช้
อีกประเด็นที่ถูกเน้นตลอดงานคือ การศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนต้องเชื่อมโยงกับชีวิตจริงและบริบทที่ผู้เรียนกำลังเผชิญ แทนที่จะมอง SDGs เป็น 17 เป้าหมายที่ผู้เรียนต้องจดจำแยกออกจากกัน กรอบอย่าง Awareness → Connection → Contribution → Action แสดงให้เห็นว่า การรับรู้เป็นเพียงจุดเริ่มต้น ผู้เรียนต้องสามารถเชื่อมประเด็นที่ศึกษาเข้ากับชีวิต ชุมชน และบริบทของตนเอง ก่อนจะค่อยๆ พัฒนาไปสู่การมีส่วนร่วมและการลงมือทำ
Connection จึงมีความสำคัญมาก เพราะผู้เรียนอาจรู้ว่าการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นปัญหาระดับโลก แต่หากไม่เห็นความสัมพันธ์กับอาหารที่รับประทาน พลังงานที่ใช้ การเดินทาง หรือสภาพแวดล้อมในชุมชน ประเด็นดังกล่าวก็อาจยังอยู่ไกลจากชีวิตของผู้เรียน เมื่อเกิดความเชื่อมโยง การเรียนรู้จะเริ่มมีความหมายมากขึ้น และเปิดทางให้เกิด Contribution หรือการเข้าไปมีส่วนร่วมก่อนจะพัฒนาไปสู่ Action
หลักการ Start Local, Prioritise Experience, Encourage Participation และ Embrace Complexity ก็สะท้อนแนวทางเดียวกัน การเรียนรู้ควรเริ่มจากสิ่งที่ผู้เรียนสามารถเชื่อมโยงได้ ให้ความสำคัญกับประสบการณ์ เปิดโอกาสให้เกิดการมีส่วนร่วม และยอมรับว่าปัญหาด้านความยั่งยืนมีความซับซ้อน
Start Local ไม่ได้หมายถึงการสนใจเฉพาะปัญหาในชุมชนของตนเอง แต่หมายถึงการใช้เรื่องที่ใกล้ตัวเป็นจุดเริ่มต้นในการทำความเข้าใจปัญหาที่กว้างขึ้น ประเด็นเกี่ยวกับอาหาร น้ำ ขยะ พลังงาน พื้นที่สีเขียว หรือความเท่าเทียมในโรงเรียน สามารถเชื่อมต่อไปสู่ประเด็นระดับประเทศและระดับโลกได้ หากกระบวนการเรียนรู้ช่วยให้ผู้เรียนมองเห็นความสัมพันธ์เหล่านั้น
Prioritise Experience ช่วยย้ำว่าการศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนไม่ควรเกิดขึ้นผ่านการอ่านหรือการฟังเพียงอย่างเดียว ผู้เรียนควรได้สังเกต สำรวจ ทดลอง พูดคุยกับผู้คน เก็บข้อมูล ทำงานกับชุมชน หรือสร้างบางสิ่งขึ้นจากสิ่งที่เรียนรู้ ประสบการณ์เช่นนี้ช่วยให้ความรู้ไม่ได้อยู่เพียงในระดับความเข้าใจ แต่เชื่อมกับการตัดสินใจและการลงมือทำ
Encourage Participation ก็มีความหมายมากกว่าการให้นักเรียนเข้าร่วมกิจกรรม เพราะการมีส่วนร่วมที่แท้จริงต้องเปิดโอกาสให้ผู้เรียนมีบทบาทต่อการกำหนดคำถาม วิธีการ และทางเลือกของการเรียนรู้ด้วย
ส่วน Embrace Complexity เป็นประเด็นที่น่าสนใจเป็นพิเศษ เพราะความท้าทายด้านความยั่งยืนจำนวนมากไม่มีคำตอบเดียวที่ตอบโจทย์ทุกฝ่ายได้พร้อมกัน ผู้เรียนจึงต้องเรียนรู้ที่จะมองจากหลายมุม เข้าใจความสัมพันธ์ของระบบ พิจารณาความต้องการของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ชั่งน้ำหนักผลกระทบ และตัดสินใจภายใต้ข้อจำกัดที่แตกต่างกัน
ความรู้จึงไม่ได้มีหน้าที่เพียงช่วยให้เข้าใจว่าปัญหาคืออะไร แต่ยังควรช่วยให้ผู้เรียนคิดต่อว่าจะนำความรู้นั้นไปใช้อย่างรับผิดชอบได้อย่างไร การเรียนรู้จึงไม่จำเป็นต้องพาผู้เรียนไปหาคำตอบเดียวกันเสมอไป แต่ควรช่วยให้สามารถอธิบายเหตุผลของทางเลือก เข้าใจข้อดีข้อจำกัด และพร้อมรับฟังมุมมองที่แตกต่าง
แนวคิด Turning Learners into Contributors ช่วยทำให้ภาพนี้ชัดขึ้นอีก การเรียนรู้เกี่ยวกับปัญหากับการเรียนรู้เพื่อเข้าไปมีส่วนร่วมกับปัญหา ให้ความหมายต่อการออกแบบการเรียนรู้แตกต่างกัน ผู้เรียนอาจสามารถอธิบายเรื่องการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ขยะ ความเหลื่อมล้ำ หรือความหลากหลายทางชีวภาพได้ แต่การศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนควรพาไปต่อถึงการมองเห็นว่าประเด็นเหล่านี้สัมพันธ์กับชีวิตและชุมชนอย่างไร ใครเกี่ยวข้องบ้าง และความรู้หรือทักษะที่มีอยู่สามารถนำไปใช้เพื่อมีส่วนร่วมในรูปแบบใดได้
คำว่า Contributor ในบริบทนี้จึงไม่ได้หมายความว่าผู้เรียนต้องสามารถแก้ปัญหาขนาดใหญ่ได้ด้วยตนเอง แต่หมายถึงการมองว่าผู้เรียนมีบางสิ่งที่สามารถนำมาใช้ได้ ไม่ว่าจะเป็นความคิด ความรู้ ทักษะ คำถาม ความคิดสร้างสรรค์ หรือความสามารถในการทำงานร่วมกับผู้อื่น การศึกษาไม่ได้เตรียมเด็กไว้เพื่อรอให้เติบโตแล้วค่อยมีส่วนร่วม แต่สามารถเปิดพื้นที่ให้การมีส่วนร่วมเกิดขึ้นได้ตั้งแต่วันนี้ในระดับที่เหมาะสมกับวัยและบริบทของผู้เรียน
ในระดับโรงเรียน Whole-School Approach ช่วยให้เห็นว่า การพัฒนาผู้เรียนให้มี Agency หรือสามารถลงมือทำเรื่องความยั่งยืนไม่ควรถูกผลักให้เป็นหน้าที่ของครูคนใดคนหนึ่งหรือวิชาใดวิชาหนึ่ง ความยั่งยืนสามารถเชื่อมกับหลักสูตร วิธีการเรียนรู้ วัฒนธรรมของโรงเรียน การมีส่วนร่วมของนักเรียน ความสัมพันธ์กับครอบครัวและชุมชน รวมถึงความร่วมมือกับองค์กรภายนอก
หากในห้องเรียนพูดถึงการบริโภคอย่างรับผิดชอบ แต่การดำเนินงานของโรงเรียนไม่มีพื้นที่ให้ผู้เรียนมีส่วนร่วมในการจัดการทรัพยากร การเรียนรู้กับการปฏิบัติอาจถูกแยกออกจากกัน ในทางกลับกัน หากสิ่งที่เรียนในห้องสามารถเชื่อมกับวิธีที่โรงเรียนจัดการขยะ ใช้พลังงาน ดูแลพื้นที่ หรือทำงานกับชุมชน ผู้เรียนก็จะเห็นได้ชัดขึ้นว่าความยั่งยืนไม่ใช่เพียงเนื้อหา แต่เป็นแนวทางในการตัดสินใจและการใช้ชีวิตร่วมกัน
ส่วนหัวข้อ Innovation for Impact ช่วยขยายมุมมองในอีกด้านหนึ่ง เทคโนโลยีและนวัตกรรมไม่ได้หมายถึงการนำ AI หรือเครื่องมือดิจิทัลใหม่เข้ามาใช้เพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงการพาผู้เรียนเปลี่ยนโจทย์จาก SDGs ไปสู่การออกแบบ Purpose-Driven Prototypes การใช้ Design Thinking การพัฒนา Computational Thinking และการพิจารณาว่า AI และ Digital Technology จะสนับสนุนการเรียนรู้อย่างรับผิดชอบได้อย่างไร
ความสำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่ว่าโรงเรียนใช้เทคโนโลยีใหม่มากเพียงใด แต่อยู่ที่ว่าเทคโนโลยีนั้นช่วยให้ผู้เรียนคิดได้ดีขึ้น ตั้งคำถามได้ลึกขึ้น ทดลองแนวคิดได้มากขึ้น หรือเข้าถึงโอกาสในการเรียนรู้ได้มากขึ้นหรือไม่ รวมถึงต้องพิจารณาเรื่องความเท่าเทียม การเข้าถึง จริยธรรม ความเป็นส่วนตัว และผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมควบคู่กันด้วย
Innovation จึงไม่ควรถูกวัดจากความใหม่ของเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่ควรมองด้วยว่าเทคโนโลยีนั้นตอบโจทย์การเรียนรู้หรือไม่ ช่วยเพิ่มศักยภาพของผู้เรียนหรือไม่ และนำไปสู่ผลลัพธ์ที่มีความหมายต่อผู้เรียน โรงเรียน หรือชุมชนหรือไม่
เมื่อมองตลอดทั้ง Symposium สิ่งที่เห็นค่อนข้างชัดคือ การศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนไม่ได้มุ่งเพียงให้ผู้เรียนรู้จัก SDGs แต่กำลังชวนให้กลับมาคิดถึงวิธีที่เด็กมองสังคมและสิ่งแวดล้อมรอบตัว ตั้งคำถาม และเชื่อมสิ่งที่เรียนกับชีวิตของตนเองมากขึ้น
การคิดเชิงระบบ การรับฟังมุมมองที่แตกต่าง ความเข้าอกเข้าใจ การตัดสินใจอย่างมีจริยธรรม การทำงานร่วมกับผู้อื่น และการทำความเข้าใจความซับซ้อน จึงไม่ได้เป็นทักษะที่แยกออกจากเนื้อหา แต่เป็นส่วนหนึ่งของวิธีที่ผู้เรียนใช้ความรู้เพื่อทำความเข้าใจสิ่งที่เกิดขึ้นรอบตัว
บทบาทของครูในบริบทนี้จึงไม่ได้อยู่ที่การมีคำตอบสำหรับทุกปัญหา แต่อยู่ที่การออกแบบพื้นที่และกระบวนการให้ผู้เรียนได้ตั้งคำถาม ค้นคว้า ทดลอง ตัดสินใจ ทำงานร่วมกับผู้อื่น และสะท้อนผลจากสิ่งที่ลงมือทำ
ครูอาจไม่สามารถบอกได้ล่วงหน้าว่าทางออกของปัญหาหนึ่งควรเป็นอะไร แต่สามารถช่วยให้ผู้เรียนรู้จักตรวจสอบข้อมูล แยกแยะข้อเท็จจริงและความคิดเห็น มองเห็นผู้ที่ได้รับผลกระทบ คิดถึงผลที่อาจตามมาจากแต่ละทางเลือก และอธิบายเหตุผลของการตัดสินใจของตนเองได้ กระบวนการเหล่านี้อาจเป็นสิ่งสำคัญไม่แพ้คำตอบสุดท้าย
เมื่อย้อนกลับมาที่ From Learning to Action จึงเห็นได้ว่า การลงมือทำไม่ใช่ส่วนที่เพิ่มเข้ามาหลังจากการเรียนรู้ แต่ค่อยๆ เกิดจากการเรียนรู้ที่มีความหมายและเชื่อมโยงกับชีวิตจริง กระบวนการอย่าง Knowledge → Awareness → Connection → Agency → Contribution → Action ช่วยให้เห็นเส้นทางดังกล่าวได้ชัดขึ้น
Knowledge ทำให้ผู้เรียนมีพื้นฐานในการเข้าใจประเด็น Awareness ทำให้ตระหนักถึงความสำคัญ Connection ช่วยเชื่อมสิ่งที่เรียนกับชีวิตและบริบท Agency ทำให้ผู้เรียนมองเห็นว่าตนเองสามารถเลือกและตัดสินใจได้ Contribution เปิดพื้นที่ให้ความรู้และทักษะถูกนำไปใช้ร่วมกับผู้อื่น และ Action คือการนำสิ่งเหล่านั้นไปสู่การปฏิบัติ
แต่กระบวนการนี้ไม่จำเป็นต้องเป็นเส้นตรงเสมอไป การลงมือทำอาจนำไปสู่คำถามใหม่ การทดลองอาจทำให้พบข้อจำกัดใหม่ และประสบการณ์ที่เกิดขึ้นอาจทำให้ต้องย้อนกลับไปทำความเข้าใจปัญหาอีกครั้ง การเรียนรู้จึงเป็นกระบวนการที่สามารถหมุนกลับและพัฒนาต่อได้อยู่เสมอ
SDGs ในมุมนี้จึงมีความหมายต่อการศึกษามากกว่าการเป็น 17 เป้าหมายที่ต้องนำเข้าไปสอนให้ครบ แต่เป็นกรอบที่ช่วยให้ผู้เรียนมองเห็นความสัมพันธ์ระหว่างเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม สันติภาพ และความร่วมมือ เข้าใจว่าปัญหาต่างๆ เชื่อมโยงกัน และค่อยๆ พัฒนาความสามารถในการตัดสินใจและลงมือทำอย่างรับผิดชอบ
การศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนจึงอาจไม่ได้เริ่มต้นจากคำถามว่า จะสอดแทรก SDG ข้อใดเข้าไปในบทเรียน แต่เริ่มจากการถามว่า ผู้เรียนกำลังพยายามทำความเข้าใจเรื่องอะไร เรื่องนั้นสัมพันธ์กับชีวิต ชุมชน และประเด็นที่กว้างขึ้นอย่างไร มีใครได้รับผลกระทบบ้าง และกระบวนการเรียนรู้จะเปิดพื้นที่ให้ผู้เรียนคิด เลือก มีส่วนร่วม และลงมือทำได้มากน้อยเพียงใด
หลังจากสองวันของการเรียนรู้ มีคำถามหนึ่งที่ยังคงอยู่ คือ โรงเรียนจะออกแบบการเรียนรู้อย่างไรให้เด็กและเยาวชนไม่ได้เพียงเข้าใจ SDGs แต่สามารถมองสิ่งที่เกิดขึ้นรอบตัวอย่างเชื่อมโยง มองเห็นเสียงและบทบาทของตนเอง และค่อยๆ พัฒนาความสามารถในการร่วมสร้างการเปลี่ยนแปลงที่มีความหมาย
───────────
สามารถติดตามสาระความรู้และกิจกรรมอื่นๆ เพิ่มเติม หรือติดต่องานบรรยายและจัดกระบวนการเรียนรู้ได้ที่
