İdealizmin Kurumsal Psikolojisi
Üniversitede ilkenin kişiselleştirilmesi ve kurumsal konforun sınırları üzerine…
1896 yılında The Atlantic Monthly’de yayımlanan bir denemede[1], Don Kişot’un İngilizceye hiçbir zaman hakkıyla çevrilemediği söylenir. Yazar, Cervantes’in düzyazısının göründüğü kadar basit olmadığını; dil ile karakterin birbirinden ayrılmayacak biçimde örüldüğünü vurgular. Don Kişot’u yalnızca bir parodi, şövalyelik romanslarının alaycı bir yıkımı olarak okumanın eserin büyüklüğünü küçültmek olduğunu ima eder. Ona göre bu roman, bir insanlık kitabıdır. Yenilen ama küçülmeyen bir idealizmin, trajikomik ama onurlu bir direncin anlatımıdır.
Miguel de Cervantes’in Don Kişot’u, yalnızca hayal gücü taşkın bir şövalyenin hikâyesi değildir. O, ideal ile dünya arasındaki gerilimin hikâyesidir. Belki de inanılan ile mümkün olan arasındaki mesafenin trajedisidir. Yel değirmenlerini dev, berber tasını miğfer sanması bir akıl tutulmasından çok, dünyanın sıradanlığını kabullenmeyi reddeden bir bakışın sonucudur. Don Kişot’un trajedisi, gerçekliği yanlış görmesi değil; gerçekliğin, onun gözünde olması gereken yükseklikten düşmüş olmasıdır.
Don Kişot çoğu zaman yalnız kalır. Ama onun yalnızlığı romantik bir kahramanlık yalnızlığı değildir elbette. Asıl trajik olan, çoğu zaman yanlış anlaşılmasıdır. Delilikle, ölçüsüzlükle, gerçeklikten kopuklukla etiketlenmesidir. Oysa Don Kişot’un sorunu gerçekliği inkâr etmesi değildir; gerçekliğin ideal karşısında ne kadar dar bir çerçeveye sıkışmış olduğunu kabul etmemesidir. Yani mevcut gerçekliği nihai ve yeterli saymayı reddetmesidir. Dünyanın ulaştığı hâli olması gerekenin yerine koyamaz. İdeali, gerçeğin ölçüsüne indirmez; tersine, gerçeği idealin ölçüsüne vurur.
Bu yüzden yenilir ama küçülmez. Dayak yer ama vazgeçmez. Onu gülünç kılan şey inancı değildir; inancının içinde bulunduğu zamanla arasındaki mesafedir.
İlkenin Kişiselleştirilmesi
Bugün üniversite ortamında yaşanan bazı gerilimler bana bu metaforu hatırlatıyor.
Üniversite, ilke savunmanın doğal mekânı olmalı diye düşünmüşümdür. Yöntem tartışmak, kolektif irade talep etmek, süreçlerin şeffaf yürütülmesini istemek burada sıradan davranışlar olmalıdır. İlke, burada istisnai bir çıkış değil, kurumsal hayatın doğal bileşeni olmak zorunda. Ancak pratikte durum çoğu zaman farklı seyreder.
İlke savunusu, özellikle risk barındırdığında, kolayca başka bir kategoriye yerleştirilebilir. “Israr” baskıya, “çerçeve koymak” üsttenciliğe, “ısrarla yöntem hatırlatmak” ise tehditkârlığa dönüştürülebilir. Böylece mesele ilkenin kendisi olmaktan çıkar; ilkeyi dile getiren kişinin karakterine indirgenir. İlkeyi tartışmak yerine ilkeyi savunanı tartışmak, kurumsal açıdan daha az risklidir. Fikirle yüzleşmek cesaret ister; kişiyi etiketlemek ise daha güvenli bir savunma refleksidir.
Bu dönüşüm her zaman bilinçli değildir. Çoğu zaman kurumsal psikolojinin doğal bir sonucudur. Kurumlar da bireyler gibi kendilerini koruma refleksleri geliştirir; bu refleksler çoğu zaman ilkeyi değil, istikrarı öncelemeye meyleder. Özellikle gücün kırılgan olduğu ortamlarda, ilkesel ısrar tehditten çok risk olarak algılanır; bu risk ise fikirle hesaplaşarak değil, fikri dile getiren kişiyi sınırlayarak giderilmeye çalışılır.
Bu tabloya Türkiye üniversite tarihinin uzun hikâyesi içinden bakınca, yaşananların yalnızca bugüne özgü gerilimler olmadığı görülür. İlhan Tekeli’nin anlattığı tasfiye öyküleri[2] bize şunu hatırlatır: Üniversite kendi özerkliğini güçlü bir biçimde kuramadığında, akademik ölçütler kolayca bir kenara bırakılabilir.
Örneğin 1946–48 yıllarında Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi’nde yaşanan tasfiyede, tartışılan şey hocaların bilimsel yeterliliği değildi. Behice Boran, Pertev Naili Boratav ve Niyazi Berkes gibi isimler akademik performansları üzerinden değil, ideolojik konumları üzerinden hedef alındılar. Mesele yazdıkları metinlerin bilimsel niteliği değil, temsil ettikleri düşünceydi. Böylece fikir tartışılmadı; fikirle özdeşleştirilen kişiler tasfiye edildi.
Get Utku Perktas’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Benzer biçimde 1960 sonrasında gerçekleşen 147’ler tasfiyesinde de, üniversitenin en saygın isimleri herhangi bir akademik gerekçe açıklanmaksızın görevden uzaklaştırıldı. Burada da ölçüt bilimsel değil, siyasal ve yönetseldi.
2016 sonrasında Barış Akademisyenleri süreci de bu tarihsel çizginin yeni bir halkası olarak okunabilir. Bildirinin içeriği üniversite içinde epistemik ölçütler üzerinden tartışılmadı; imza eylemi siyasal bir konumlanma olarak kodlandı. Yüzlerce akademisyen hakkında disiplin soruşturmaları açıldı; 15 Temmuz sonrasında çıkarılan KHK’lerle 400’ün üzerinde öğretim üyesi üniversitelerden ihraç edildi.
Tekeli’nin dikkat çektiği nokta şudur: 1402’likler döneminde tasfiye üniversiteye dışarıdan yönelmiş bir müdahale olarak algılanmış ve güçlü bir tepki üretmişti. Oysa 2016 tasfiyesinde üniversite büyük ölçüde suskun kalmıştır. Bu durum, bir ahlâki yargıdan çok, kurumsal bir dönüşüme işaret eder. Tasfiye meşruiyet krizi üretmemiştir. Bu da üniversitenin özerkliğini savunma kapasitesinin zayıfladığını göstermektedir. Tasfiye artık açık bir kırılma değil, seçmeci ve örnekleyici bir müdahale biçimi olarak işlemiştir.
Böyle dönemlerde ilke, tartışılması gereken bir düşünce olmaktan çıkar; huzur kaçıran bir işaret gibi algılanır. Ve çoğu zaman mesele o düşünce değil, o düşünceyi dile getiren kişi haline gelir.
Don Kişot metaforu tam da burada anlam kazanır.
Don Kişot’un hatası değirmenleri dev sanması değil belki de; her savaşın savaşılmaya değer olduğunu düşünmesidir. Romanın büyüklüğü tam da buradadır: idealizm ile dünyanın ihtiyatlılığı arasındaki çatışmayı bütün çıplaklığıyla göstermesinde. Yenilir, alay edilir, hırpalanır; ama inandığı ilkeleri kolayca terk etmez.
Üniversite de bu gerilimi taşır. İdeal üniversite, ilkeyi tehdit olarak görmeyen bir kurumdur. İlke savunucusunu romantize etmeyen ama kriminalize de etmeyen bir denge kurabilen yerdir. Çünkü ilke konforu rahatsız eder; fakat konforu mutlaklaştırmak üniversiteyi sıradanlaştırır. Üniversite, ilkenin rahatsız edici doğasını taşıyamıyorsa, yalnızca düzeni koruyan bir yapıya dönüşür; düşünceyi büyüten bir kuruma değil.
İdealizm kurumsal yaşamda her zaman risklidir. Aşırılığa kayabilir, bağlamı gözden kaçırabilir, yorucu olabilir. Ama idealizm olmadan üniversite yalnızca idari bir yapıya dönüşür. Hayal gücü ile sağduyu yan yana yürümelidir. Biri olmadan diğeri ya savrulur ya da donuklaşır.
Don Kişot olmak romantik bir seçenek olmaktan ziyade çoğu zaman yorucu bir rol anlamına gelir. Fakat Don Kişot’un tamamen susturulduğu bir yerde geriye yalnızca konforlu mutabakatlar kalır. Ve konforlu mutabakatlar, üniversitenin düşünsel ufkunu genişletmez; daraltır.
Asıl soru belki de şu olmalı: İlke savunusu neden bu kadar hızlı kişisel bir kategoriye dönüştürülür?
Belki de cevap basittir: İlke, konforu rahatsız eder.
Ve konfor, çoğu zaman ilkeyi değil, ilkeyi dile getiren kişiyi problemleştirir.
İdeal üniversite, konfor ile ilke arasındaki gerilimi taşıyabilen üniversitedir.
[1] Henry D. Sedgwick Jr., “Don Quixote,” The Atlantic Monthly, February 1896. Sedgwick bu yazıda, Cervantes’in düzyazısının dil ile karakteri ayrılmaz biçimde ördüğünü ve bu nedenle tam karşılığını bulacak bir İngilizce çevirinin neredeyse imkânsız olduğunu savunur.
[2] İlhan Tekeli, “Üniversitelerdeki tasfiye öyküsü Türkiye ve üniversiteleri için ne demiş oluyor?”, Sarkaç, 21 Şubat 2026,https://sarkac.org/2026/02/universitelerdeki-tasfiye-oykusu-turkiye-ve-universiteleri-icin-ne-demis-oluyor/. Bu yazıda Tekeli, 1933’ten 2016’ya kadar Türkiye’de altı büyük üniversite tasfiyesini tarihsel bağlam içinde ele alarak, üniversite özerkliğinin sürekli tehdit altında kaldığını tartışır.
