Payments Ecosystem 101

3 min readJul 3, 2016

ในอดีตการแลกเปลี่ยนสินค้า เราใช้เงินไม่ว่าจะเป็นเหรียญ ธนบัตรหรือตั๋วแลกเงิน เป็นตัวแทนของสื่อกลางการชำระค่าสินค้าระหว่างกัน จนมาในปี 1946 เกิดบัตรธนาคารใบแรกโดยนายธนาคารชื่อ John Biggins ที่เมือง Brooklyn เรียกบัตรใบนี้ว่า “Charge-It” เมื่อลูกค้านำบัตรไปนี้ไปซื้อสินค้าตามร้านค้า ใบเสร็จจะถูกเรียกเก็บไปยังธนาคารของ Biggins เพื่อชำระเงิน จากนั้นธนาคารจะทำหน้าที่ตามเรียกเก็บเงินจากเจ้าของบัตรอีกทีหนึ่ง

ประเด็นที่น่าสนใจคือ ระบบนี้จะทำงานได้เฉพาะในเมืองที่ธนาคาร Biggins อยู่เท่านั้นและลูกค้าผู้ถือบัตรจะต้องเปิดบัญชีกับธนาคาร Biggins ด้วยเช่นกัน

การมาของบัตร Credit Card

ในยุคแรกบัตรเครดิตได้รับความนิยมจาก Diners Club ในปี 1949 ที่นาย Frank McNamara ได้ไปทานมื้อค่ำที่ร้านอาหาร New York’s Major’s Cabin Grill เมื่อทานอาหารเรียบร้อยและได้ใบเสร็จมา พบว่าตัวเองไม่ได้พกกระเป๋าสตางค์มาด้วยเค้าอับอายมากกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแต่โชคดีที่ได้เรียกภรรยามาช่วยจ่ายเงินจึงรอดไปได้ จากนั้นในปี 1950 นาย McNamara และ Ralph Schneider สองได้กลับไปที่ร้านอาหารร้านเดิมอีกครั้งและได้จ่ายเงินค่าอาหารด้วยบัตร cardboard และในปีเดียวกันได้ขยายร้านอาหารที่รับชำระเงินด้วยบัตร Diners มากถึง 28 ร้านค้าและมีสมาชิกที่เป็นกลุ่มชั้นสูงของนิวยอร์คเป็นสมาชิกมากถึง 10,000 คน

ในยุคแรกระบบบัตรเครดิตยังเป็นรูปแบบของ Closed Loop คือเจ้าของแบรนด์บัตรเครดิตเช่น Diners, AmEx เป็นผู้ออกบัตรและบริหารร้านค้าโดยตรง โดยไม่ผ่านตัวแทนหรือธนาคารใด ๆ

จนมาถึงปี 1958 เมื่อ Bank of America (BofA) ได้ก่อตั้ง BankAmerica Service Corporation และเรียกบัตรตัวเองว่า BankAmericard ซึ่งต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็น VISA ในปี 1966 ปีเดียวกับการก่อตั้งของ MasterCharge ซึ่งเป็นการรวมตัวกันของธนาคารต่าง ๆ ใน California เพื่อต่อสู้กับ BankAmericard

Get Nopphorn Danchainam’s stories in your inbox

Join Medium for free to get updates from this writer.

Remember me for faster sign in

สิ่งที่ MasterCharge ที่ต่อมาเปลี่ยนชื่ออย่างเป็นทางการว่า MasterCard ได้นำเสนอและสร้างความแตกต่างให้กับวงการ Payment เมื่อเทียบกับคู่แข่งในตลาดเดิมคือการสร้าง concept ที่เรียกว่า Open Loop ขึ้นมาเพื่อให้เกิดการทำงานร่วมกันระหว่างธนาคารต่าง ๆ และสามารถโอนเงินระหว่างกันได้ และทำให้กลุ่มแบรนด์เครดิตการ์ดต่าง ๆ ได้เปลี่ยนมาใช้ Model แบบ Open Loop กันมากขึ้นในปัจจุบัน

Open Loop Model

องค์ประกอบของ Card Payment ในรูปแบบ Open Loop หลัก ๆ ประกอบไปด้วยดังต่อไปนี้

Card Payment Networks เช่น VISA, MasterCard, JCB, Diners, AmEx, China Union Pay, TPN(local debit ของไทย) มีหน้าที่ให้บริการเชื่อมต่อระบบกับธนาคารต่าง ๆ ส่งข้อมูลการชำระดุลระหว่างธนาคาร กำหนดอัตราค่าบริการ Interchange กำหนดและดูแลกฏเกณฑ์ compliance ต่าง ๆ เพื่อให้เกิด interoperability ระหว่างกันได้
Issuer Banks เป็นธนาคารสมาชิก(Member Bank) ผู้ออกบัตรของ Card Payment Network ที่มี Logo ของ Payment Brand นั้น ๆ ให้แก่ผู้ถือบัตรได้ มีหน้าที่ทำสัญญา วางบิล เรียกเก็บเงินกับผู้ถือบัตร รับส่วนแบ่งค่าธรรมเนียม interchange ชำระดุลกับธนาคารผู้รับบัตร
Acquiring Banks ธนาคารผู้รับบัตร(Member Bank) ของ Payment Network แบรนด์นั้น ๆ ในไทยประกอบไปด้วย KBank, BBL, Krungsri, TMB, TBank, AEON, KTC, UOB, Citibank มีหน้าที่ขยายร้านค้าผู้รับบัตร ทำสัญญา underwrite รับผิดชอบบริหารความเสี่ยงที่เกิดขึ้นทั้งจากร้านค้าและนายหน้าตัวแทนร้านค้า ชำระดุลระหว่างร้านค้าและธนาคารผู้ออกบัตร
Master Merchant/PSP/Processor/ISO นายหน้าตัวแทนธนาคารร้านค้ารับบัตร ซึ่งมีสัญญากับธนาคารผู้รับบัตร มีหน้าที่หลากหลายขึ้นอยู่กับรูปแบบธุรกิจของนายหน้า ตัวอย่างเช่น หาร้านค้า ให้บริการอุปกรณ์เครื่องรับชำระเงิน การเชื่อมต่อกับธนาคารรับบัตร ดำเนินการรับชำระและโอนเงินให้แก่ร้านค้า บริการรูปแบบชำระเงินแบบอื่น ๆ แก่ร้านค้า ฯลฯ ซึ่งกลุ่มของนายหน้าสามารถแบ่งได้เป็นอีก 2 ประเภทย่อยคือ
4.1 นายหน้ารับความเสี่ยง Risk Bearing ที่เกิดขึ้นจากร้านค้า เช่นกรณีเกิดเคส ปฏิเศษการจ่ายเงิน chargebacks หลอกลวงต้มตุ๋น fraud ความเสียหายจากข้อมูลที่หลุด data breach
4.2 นายหน้าไม่รับความเสี่ยง Non Risk Bearing โดยการให้ร้านค้าทำสัญญากับธนาคารผู้รับบัตรโดยตรง

Card Payment Ecosystem Fee

เมื่อเข้าใจถึงบทบาทแต่ละคนใน Ecosystem นี้แล้ว เราควรเข้าใจถึงผลประโยชน์ของแต่ละ party ที่เกี่ยวข้องด้วย ทุกครั้งที่มีการจ่ายเงินด้วยบัตรจะมีค่าธรรมเนียมที่เกิดขึ้นที่ร้านค้าต้องชำระ Merchant Discount Rate(MDR) ซึ่งค่าธรรมเนียมนี้จะถูกแบ่งออกเป็น 3 ก้อนเพื่อจ่ายให้แต่ละ party (Acquiring + Issuing + Network Fee) มาดูกันว่าโครงสร้างเป็นอย่างไร

Acquiring Banks ค่าธรรมเนียม MDR ที่คิดกับร้านค้าเกิดจาก ต้นทุน Interchange + ต้นทุนรับบัตร(Processor fee, H/W, S/W) + กำไร
Issuer Banks ได้รับค่าธรรมเนียมจาก Interchange fee และได้รับเงินจากดอกเบี้ยที่เกิดขึ้นกรณีผู้ถือบัตรค้างชำระ รวมถึงบริการเสริมอื่น ๆ เช่นโปรแกรมผ่อนจ่าย
Card Payment Network ได้รับค่าธรรมเนียมจาก Issuers และ Acquirers
Master Merchant/PSP/Processor/ISO ส่วนต่าง MDR ที่ธนาคารผู้รับบัตรให้แก่นายหน้ากับอัตราเรียกเก็บแก่ร้านค้า อัตราดอกเบี้ยเงินฝากที่อยู่กับนายหน้า

ส่วนประโยชน์ของผู้ใช้และร้านค้าประกอบไปด้วย

Merchants ร้านค้าได้รับประโยชน์จากต้นทุนการบริหารเงินสดที่ลดลง
Cardholders ผู้ถือบัตรได้รับประโยชน์จากการบริหาร Credit และเงินสด รวมถึง benefit เช่นของรางวัล Rewards ต่าง ๆ หรือ cashback

Ecosystem Risk

ความเสี่ยงของระบบการจ่ายเงินแบบ Card Payment และความรับผิดชอบ Liability ของแต่ละคน

Chargebacks ลูกค้าปฏิเศษการจ่าย เช่นลูกค้าไม่ได้เป็นผู้อนุมัติการชำระเงิน สินค้าไม่ได้คุณภาพ การหลอกลวงของร้านค้า ธนาคารผู้ออกบัตรจะทำการปฏิเศษการจ่ายเงินกับธนาคารผู้รับบัตร ธนาคารผู้รับบัตรจึงมีหน้าที่ติดตามเคส ขอหลักฐานยืนยันเพื่อโต้แย้งจากนายหน้าหรือร้านค้าโดยตรง
Payment Fraud การปลอมแปลงบัตร บัตรถูกขโมย ร้านค้าปลอม ฯลฯ เหล่านี้เป็นความเสี่ยงที่แต่ละ party ที่มีส่วนเกี่ยวข้องที่ต้องรับผิดชอบและช่วยเหลือกัน เช่น
2.1 Card Payment Network มีหน้าที่ออกแบบระบบให้มีความปลอดภัยเพียงพอเช่น EMV, PCI-DSS
2.2 Member Banks มีหน้าที่ทำตามกฏของ Card Network การทำ KYC ร้านค้าและผู้ถือบัตร ฯลฯ
2.3 ร้านค้ามีหน้าที่ดูแลตรวจสอบยืนยันลูกค้าก่อนรับชำระเงิน กรณีการรับชำระเงินที่แตกต่างกันเช่น Card Present Transaction และ Card Not Present Transaction จะมีค่าธรรมเนียมและความเสี่ยงที่แตกต่างกัน ยิ่งความเสี่ยงในการรับชำระเงินมากเช่นการจ่ายเงินผ่าน Online โดยกรอกหมายเลขบัตร จะมีค่าธรรมเนียม MDR ที่สูงกว่าการจ่ายเงินแบบใช้บัตรเสียบกับเครื่องรูด และหากร้านค้าไม่มีการยืนยันตัวตนผู้ใช้เช่น 3D-Secure หากผู้ใช้บัตรปฏิเศษการจ่ายจะถือว่า Liability ตกอยู่กับร้านค้าและธนาคารผู้รับบัตร
Data Breach ข้อมูลถูกโจรกรรมหรือรั่วไหล ซึ่งสามารถเกิดได้ทั้ง ธนาคาร และร้านค้า หรือ Card Network ซึ่งไม่ว่ากรณีใด จะมีบทลงโทษที่แต่ละฝ่ายจะต้องรับผิดชอบ

ข้อมูลอ้างอิง