Nüfus ve Demografi Meselesi
Öncül Not: Üzerine sayısız uzun ve derin makaleler yazılabilecek (ve yazılan) bir konuya dair bu yazıyı elden geldiğince kısa bir özet şekilde size sunmak istedim.
Nüfus Piramidi Kavramı
Nüfus piramidi kavramı demografi alanında sıklıkla kullanılan ve bir nüfusun yaş aralıkları ve biyolojik cinsiyet temelinde nasıl dağıldığını görselleştirmek için kullanılan bir araç. Örnek olarak yukarıda yan yana koyulmuş tablolar dünyanın 1950–2015–2050 nüfus piramitlerini göstermekte. Buna göre dünyada genç nüfusun yaşlı nüfusa oranı git gide düşüyor. 2050'yi gösteren dağılımın tepesinde sağa doğru görülen bombe kısmıysa yaşlı kadın nüfusunun yaşlı erkek nüfusundan daha yüksek olacağını gösteriyor. Peki bu bilgiler veya genel olarak nüfus piramitleri ne işimize yarar ki?
Nüfus Dağılımı Öngörüleri Üzerine
Yukarıdaki örneklerden yola çıkarak çok basit şekilde neden demografik analizlerin önemli olduğunu açıklamaya çalışabiliriz. İlk olarak, yaşlı kadınların yaşlı erkeklerden sayıca daha çok olacaklarını ‘öngörmek’ yaşlı bakımla alakalı sosyal politika geliştiren herhangi bir kurum için hayati önem taşır. Bunun da ötesinde eğer siz yaşlılara ürün satmaya yönelik üretim yapan bir firmaysanız müşterinizin cinsiyetini bilmek firmanızın geleceği için elzem olabilir. Yani hem devlet hem de özel sektör için değerli bir bilgidir.
İkinci örneğimiz ise genç nüfusun azalıp yaşlı nüfusun artması. Elbette bunu herkes bilmiyor mu diyebilirsiniz, ancak aradaki oranların yaklaşık olarak ne olacağını bilmek hem devletler hem özel firmalar hem de eğitim ve sağlık üzerine uzmanlaşan özerk yapılar için çok önemlidir. Sigorta primlerinizden tutun da emekli maaşınız için kenara koymanız gereken miktara, bankadan çekebileceğiniz kredilerin faizlerine ve firmaların işçi alım politikalarına kadar “20 sene sonra her 65 yaşında insan için kaç 25 yaşında genç olacak” sorusu belki de ideolojiden bile daha ciddi rol oynar.
Dünyadan Nüfus Dağılım Öngörüleri
Japonya’yla başlayalım, yakışıklı olmanın vergilendirilebileceği ülke. Japonya’nın nüfus problemi dünyada en çok bilinenlerden birisi, daha şimdiden yaşlı oranları gençleri geçmiş bulunuyor. Yalnız Japonya’nın tek meselesi bununla da bitmiyor, yukarıda sunulan sayılar gösteriyor ki Japonya nüfusunun önümüzdeki 30 senede yaklaşık 20 milyon kadar düşme ihtimali var, hem de yaşlıların gençlere karşı oranı yükselirken! Bu da demek oluyor ki 2050 yılında sayıları daha da azalmış olan Japon gençleri sayıları artmış olan Japon yaşlılarının git gide artan sağlık hizmetlerini sağlayabilmek adına daha da sıkı çalışmak zorunda kalacaklar.
Get Zeki Seskir’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Elbette bu durum kimse bir şey yapmazsa böyle olacak, Japonya’nın buna dair yatırımlarını dış ülkelere açmak ve sağlık alanında tek gelirlerini genç neslin vergilerine dayandırmamak gibi politikalar geliştirmeye çalıştığını biliyoruz. Yine de bu, gençliğe ve geleceğe yapılabilecek yatırımların yaşlı nüfusun giderleri için harcanacağı gerçeğini değiştirmiyor. Bu da Japonları yüksek teknoloji yatırımlarına yöneltiyor. İş gücünün seyrekleştiği veya pahalandığı yerde teknolojiye yatırım yükselir (çünkü fiziksel sermaye — verimlilik ilişkisi). Yani aslında yalnızca yukarıdaki tabloya bakarak ve Japonya’nın “gelişmiş ülke” kategorisinde olduğunu bilerek, ülke hakkında hiçbir şey bilmeseniz dahi “burası yüksek teknoloji yatırımı yapıyor olmalı” diyebilirsiniz!
Japonya’nın aksine Amerika’nın nüfusu halen büyüme gösteriyor, 2050 yılı için 388 milyon öngörülüyor. Ayrıca genç-yaşlı nüfus oranlarında da Japonlarınki gibi bir ortantısızlık beklenmiyor. Bu da bize Amerikanın nüfusun yaşa göre dağılımından ötürü yaşayacağı problemlerin Japonya kadar keskin olmayacağını (en azından 2050li yıllarda) söylüyor. Eğer yaşlılara bakım konusunda uzmanlaşmış bir sağlık işletmesi açmayı düşünüyorsanız hedefinizin Japonya mı Amerika mı olacağını görebilmek için yukarıdaki iki tablonun karşılaştırılması yetiyor da artıyor.
Peki ya Çin? Hala daha ülkemizde pek çok insanın zannettiğinin aksine Çin bir süredir ‘ucuz işgücü’ yuvası değil, aksine Çin’in çok ciddi ve hızla büyüyen orta yaşlı bir orta sınıfı bulunmakta. 2050 yılının öngörüleriyse Çin’in hem 30 milyon kişi kadar nüfusunda azalma olacağından, hem de her 20–24 yaş arası her bir genci için 60–65 arası 1,5 yaşlısı olacağını söylüyor. Bu da yaşlı nüfusla birlikte gelen ciddi problemlerin hepsine Çin’in açık olduğunu işaret ediyor. Ayrıca da Çin’in kuantum teknolojilerinden 5G’ye, genetikten uzaya kadar pek çok alandaki ‘yüksek teknoloji’ yatırımlarına ve bilime verdiği öneme daha da anlaşılır bir perspektif sunuyor.
Geldik Türkiye’ye. Yukarıda ve aşağıda sunulan iki tablo Türkiye için 2013 yılına kadar olan verilerle hazırlanmış durumda, bu nedenle ülkemize gelen milyonlarca göçmen ve mültecinin bu projeksiyonlara olan etkileri hesaba katılmış değil (yakın bir geçmişte yenilenmiş bir öngörü raporu yayınlandığını duydum ama inceleme fırsatım olmadığı için buraya dahil edemedim).
Bu iki tablo bize şunları söylüyor, Türkiye nüfusu bir süre daha büyüyecek ancak 2050'ler bizim için de tepe noktayı temsil ediyor. SGK’nın daha şimdiden finansman açığında tarihi rekorlar kırdığı, insanlarının kötü beslendiği ve sağlığına dikkat etmediği bir ülkede yaşlı nüfusun genç nüfusa oranla artması demek ciddi problemlerin geleceğini gösteriyor.
Yukarıdaki Forbes tablosu bir OECD üyesi ülkelerde çalışan nüfusun yüzde kaçının haftada 50 saatten fazla çalıştığını gösteriyor. Bu tabloya göre hali hazırda Türkiye’de çalışan insanların neredeyse yarısı haftada 50 saatten fazla çalışıyor! Üzücü ve sıkıntılı olan meseleyse, projeksiyonların gösterdiği üzere genç nüfusun şu an bu kadar çalışan (ve muhtemelen ciddi sağlık problemlerini yaşlılıklarına öteleyen) kesimin giderlerini üstlenmek zorunda kalacak olmaları. Yani şu an yürütülen bazı politikaların sonucu olarak çok çalışıyoruz, bunun sonucu olarak yarınlarda karşılaşacağımız sağlık problemlerimizin finansal maliyetini çekecek genç oranıysa gittikçe azalıyor.
Tüm dünyanın ciddi bir yaşlanma trendinde olduğunu görmek zaten ilk tablodan mümkündü, ancak 2050'ye hiç mi genç kalmayacak diye sorabilirsiniz. Yukarıdaki tablo buna bir miktar yanıt olması için var, Kenya’ya ait. Türkiye’nin 1950–2050 arasında nüfusu 21 milyondan 95 milyona geliyor, Kenya’nın ise 6 milyondan 95 milyona. Daha önceki neredeyse hiçbir tabloya artık piramit denemeyecekken Kenya hala piramit. Yani kısacası bu nüfus piramidi gösteriyor ki şu an bizim ‘faydasını’ gördüğümüz, ekonomik büyüme ve artan refahla bağdaştırdığımız her şey Kenya’ya yaklaşık 2050'lerde gitmeye başlıyor. Ekonominin, tüketimin ve büyümenin geleceği nerede yatıyor sorusuna yanıt arayanlar için şimdiye kadarki 6 tabloyu yan yana koyup bakmak yetiyor.
Her şeye kadir piramitler?
Nüfus piramitleri elbette her şeyi açıklayan büyülü tablolar değiller. Etnisite bu tablolarda hiçbir rol oynamıyor, ayrıca cinsiyet temelli dağılımın dengeli gidiyor olmasının toplumsal cinsiyet eşitliğiyle hiçbir alakası olmadığını da görmek mümkün. Fakat bu piramitler bize kısa ve öz biçimde, gelecekte gerçekleşebilecek pek çok büyük sosyal hadisenin üzerinde gerçekleşecekleri zemine dair içgörü sunuyor.
Bir Alman sosyolog ve iktisatçı olan Gunnar Heinsohn’un Kenya’da yaşananlarla nüfus patlamasını bağdaştırdığı 2008 tarihli bir yazısı yukarıda bahsettiğimiz ‘artan yaşlı oranları’nın tam tersi bir fenomenin olası etkilerinden bahsediyor. Kenya’daki hızla artan genç nüfusun nasıl sosyal problemlere hızla kanalize olduğundan, hızla artan bir gençliğin bir ülke için aşağı yukarı nelere işaret edebileceğinden dem vuruyor. Ayrıca Heinsohn’un ‘fazla erkek çocuklarının’ toplumsal huzursuzluk, savaş ve terör olaylarıyla olan bağlantılarını irdelediği bir kuramı da bulunuyor. Bunun gibi pek çok kuram, nüfus piramitleri ve benzeri yöntemleri kullanan sosyolog ve iktisatçılar tarafından o ya da bu toplumsal fenomeni anlamlandırmak adına sıklıkla kullanıyor.
Toparlarsak
Bu yazımızda elden geldiğince derli toplu şekilde bazı verileri paylaşmak ve bunların nasıl toplumsal bağlamlarda kullanılabileceğine dair çok kısıtlı birkaç örnek vermek adına girişimlerde bulunduk. Nüfus piramitleri gibi bu konuda faydalanılabilecek araçlara da kısaca değinmek istedik. Aşağıda dünya geneli doğurganlık oranlarını temsil eden ve ‘küresel kuzey-küresel güney’ tartışmalarında da bazen karşımıza çıkan bir başka tabloyu bulabilirsiniz.
Bunun gibi demografik araçların yalnızca geleceği tahmin etmekte değil sosyal (ve bazen askeri) politikalar üzerinden şekillendirmekte de nasıl kullanılabileceğini kestirmek zor değil. Daha önce devletin Güneydoğu’da yürüttüğü politikaların mülteci nüfusun yerleşim hareketliliğiyle bağlantısı ve bunun demografik planlaması üzerine yazmıştık. Benzer biçimde 3 çocuk söyleminin de bu öngörü raporları üzerine geliştirildiği es geçilmemesi gereken bir ayrıntı. Kısacası, oldukça önemli bir seçime hızla yaklaştığımız ve ülkenin geleceği üzerine sıklıkla konuşulan şu günlerde nüfus meselesinin de atlanmaması ve tartışmalara ek bir boyut olarak dahil edilmesi belki de ayakları yere basan konuşmalar için ciddi bir fayda olabilir.
Not: Yazıda genel olarak kullanılan grafikler şu siteden elde edilmiştir.
