Դիզայնը Ափի մեջ

Երևանում շուրջ երկու ամիս գործում էր «Ափ» անունը կրող դիզայնի տաղավար։ Մարդիկ գալիս էին «Ափ»՝ տեսնելու և ցանկության դեպքում գնելու մտքով և ձեռքով պատրաստված գործերը։ Տաղավարի հիմնադիրներ Ասյա Յաղմուրյանը և Նայիրի Խաչատուրեանը շեշտում են տարբերությունը ձեռքի աշխատանքի (հենդ-մեյդ) և այսպես ասած՝ հենդքրաֆթիդ գործերի միջև։ Վերջիններս առաջին հերթին մտքի, ապա նոր՝ ձեռքի գործ են։

Տեքստը՝ Անի Բարսեղյանի
Լուսանկարները՝ Դավիթ Գալստյանի
ԵՐԵՎԱՆ #44 (2017)

Ձև և ֆունկցիոնալություն

Դիզայնը արվեստից բաժանող սահմանը բարակելու, տեղ-տեղ էլ լղոզվելու սովորություն ունի։ Մեկը մյուսից վեր դասելն արդեն անիմաստ է. արվեստի գործերը հայտնվում են, օրինակ, ապրանքի փաթեթավորման վրա, իսկ դիզայնը հանվում է ցուցադրության լայն հանրության համար։

Սպառողը դիզայնի հետ առնչվում է անընդհատ։ Նա դիզայնը հագնում է, նստում դիզայնի վրա, խաղում է դիզայնով, կարդում, գնում ու վաճառում է դիզայնը։

Այն ամեն խանութում է, տանը, դրսում, բոլոր ապրանքների շուրջ։ Ու առաջ է գալիս դիզայնի տաղավարի գաղափարը, որտեղ այն հենց կենտրոնում է։

Ամբողջ այդ դիզայնին, որպես կանոն, մատների արանքով ենք նայում, հատկապես եթե ոլորտի մասնագետ չենք։ Բայց դիզայնը միայն տեսքը չէ: Այդ բառը երբեմն դժվար է փոխանցվում հայերենով։ Պատճառներից մեկն այն է, որ դիզայնն իր մեջ մի քանի գործընթաց է համատեղում, ինչպիսիք են նախագծելը, ձևավորելը։ Դիզայների համար կարևոր է ինչպես էսթետիկ պահանջներ բավարարելը, ապրանքի պահանջարկի բարձրացումը (վաճառելը), այնպես էլ ֆունկցիոնալ առավելություններ ստեղծելը. պահարանն, օրինակ, իդեալական աշխարհում հնարավորինս քիչ տեղ կզբաղեցնի ու հնարավորինս շատ իր կտեղավորի, տառատեսակը հեշտ կընթերցվի, լամպը քիչ էներգիայով մեծ տարածք կլուսավորի, աչքերը չի հոգնեցնի, իսկ կոշիկը թույլ կտա ուզածդ չափով քայլել առանց կոշտուկներ թողնելու։ Այսպիսի խնդիրներն անվերջ կարելի է թվել։

Ամեն ժամանակահատվածի ու ամեն տարածաշրջանի բնորոշ է դիզայնի մեկ ընդհանուր մոտեցում, ընդհանուր խնդիրներ և պահանջներ:

Դիզայնն արտացոլում է սոցիալական շարժումները, և այսօր շատ երկրներ ու տարածաշրջաններ ճանաչելի են հենց իրենց բնորոշ դիզայնով. շվեյցարական, սկանդինավյան կամ, ասենք, գերմանական դիզայնը ձևավորված է ու կայացած։ Ինչ վերաբերում է հայկականին, ապա դժվար է ընդհանուր պատկեր ստանալը։ Ասյան և Նայիրին նշում են, որ զուտ հայկական դիզայնի տարրեր կարելի է գտնել պատմական ժառանգության մեջ՝ թռչնատառերի, եկեղեցական խորհրդանիշերի, զարդանախշերի տեսքով։ Իսկ ժամանակակից հայկական դիզայնը չի հասցրել կայանալ, քանի որ մեր տնտեսությունն անընդհատ անցումային փուլերում է ու տնտեսությունն է, որ կանգնած է ամեն ինչի հիմքում։

«Մենք ունենք Վերնիսաժ, ունենք հուշանվերների խանութներ, նվերների խանութներ, բրենդային լյուքս խանութներ, բայց մտքից ստեղծված պրոդուկտների նիշը դատարկ է», — ասում է Ասյան։

Մեր դիզայնը փնտրտուքի մեջ է։ Եվ ընդհանրապես, կարելի՞ է արդյոք ազգայնացնել դիզայնը։

Գրաֆիկա, քանդակ, խաղ/արվեստ, գեղանկար, դիզայն, պոեզիա

«Ափում» փորձել են համախմբել աշխարհի տարբեր երկրկներում բնակվող և ստեղծագործող մոտ 25 հայ դիզայներների ժամանակակից աշխատանքները։ Հեղինակների ու ներկայացվող գործերի ընտրությունը կատարել են Ասյան և Նայիրին՝ հիմնվելով ոչ միայն սեփական համոզմունքների վրա, այլև փորձելով հասկանալ, թե քաղաքի բնակիչը, ով գալու է «Ափ», ինչ է ուզում ու ինչ է նախընտրում։

Get editor’s stories in your inbox

Join Medium for free to get updates from this writer.

Remember me for faster sign in

Տաղավարի ամենահին գործերից են նկարիչ, լուսանկարիչ և դիզայներ Կամո Նիգարյանի նախագծած և պատենտավորած ծալովի աթոռները։ Աթոռների առաջին օրինակները չէին պահպանվել և դրանք վերականգնվել են «SNKH» ճարտարապետական արվեստանոցի շնորհիվ՝ հատուկ «Ափի» համար։ Առաջին անգամ այդ աթոռները ներկայացվել էին 1983 թվականի մի ցուցահանդեսի, որի խորագիրն էր «Գրաֆիկա, քանդակ, խաղ/արվեստ, գեղանկար, դիզայն, պոեզիա»։ Այնպես է ստացվել, որ նշված բոլոր ոլորտները ներկայացված են նաև «Ափում», և այդ ցուցահանդեսի 34-ամյա գունավոր պաստառը ոչ միայն «Ափի» ցուցանմուշն է, այլև նրա լիարժեք ազդագիրը։

«Ափում» ինչպես ժանրերի, այնպես էլ տեխնիկական մոտեցումների բազմազանություն է. կաշվի ու փայտի համադրությունից ստացված աքսեսուարներ, ձեռքով վերամշակված «ինքնաշեն» թղթեր, թղթի կետային ծակոցներով ստացված պատկերներ…

Հեղինակները, ովքեր ներկայացրել են իրենց գեղագրության, հագուստի, կենցաղային իրերի, աքսեսուարների, խաղերի, բացիկների, մանկական պարագաների նմուշները, ստեղծել են նաև պայուսակների շարք «Ափի» համար։

Միշտ դեպի վեր

«Ափ» վեհ անվանումը հեղինակների բառախաղն է. նրանք որոշել են համադրել անգլերեն «վեր» բառն ու հայկական տարատեսակ ափերը՝ ձեռքի, ջրի։ Ասյան և Նայիրին հույս ունեն «Ափը» տանել տարբեր ափեր, ցույց տալ ամբողջ աշխարհին։

Դիզայնի տաղավարի առկայությունը կարևոր է և՛ դիզայներների, և՛ սպառողի համար։ Նախ՝ նրանց միջև երկխոսություն է ստեղծվում: Ափը դառնում է հարթակ, որտեղ ծավալվում է քննարկում, կազմակերպվում են դիզայնին նվիրված հանդիպումներ, միջոցառումներ: Դիզայնի շուրջ համայնք է ձևավորվում, ու մասնագետներն իրար ավելի լավ են ճանաչում, փոխանակվում են փորձով: Իսկ սպառողը ավելի լավ պատկե-

րացում է կազմում ժամանակակից ու արդի դիզայնի մասին: «Ափի» հիմնադիրները ուզում են տեսնել գրագետ սպառող, ով դիզայնը կդիտարկի ոչ թե որպես պարզապես ապրանք, այլև որպես սոցիալական գործընթաց ու կենսակերպ: Նրանց նպատակներից է վերազարգացնել արհեստագործությունը և խթանել համագործակցային աշխատանքի մշակույթը։

Սա արդեն երկրորդ այսպիսի տաղավարն է. առաջինը կոչվում էր «Ներկայ», ու գործում էր Երևանում անցյալ տարի։ Համադրողները նախատեսում են դիզայնի տաղավարներով ներկայանալ պարբերաբար ու անընդհատ ներգրավել նոր հեղինակների՝ նոր մտքերով։