<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Т. Есөн-Эрдэнэ on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Т. Есөн-Эрдэнэ on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@9erdene?source=rss-af17f289e927------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/0*anlxNVvJ4Gp9_Yao.jpeg</url>
            <title>Stories by Т. Есөн-Эрдэнэ on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@9erdene?source=rss-af17f289e927------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Wed, 18 Nov 2026 07:18:53 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@9erdene/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[БҮТЭЭЛИЙН ШҮҮМЖ: УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТИЙГ СӨРӨН ЗОГСОЖ БУЙ УЛАМЖЛАЛТ МАЛ АЖ АХУЙ]]></title>
            <link>https://medium.com/@9erdene/%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D2%AF%D2%AF%D0%BC%D0%B6-%D1%83%D1%83%D1%80-%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D1%81%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D3%A9%D3%A9%D1%80%D1%87%D0%BB%D3%A9%D0%BB%D1%82%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D1%81%D3%A9%D1%80%D3%A9%D0%BD-%D0%B7%D0%BE%D0%B3%D1%81%D0%BE%D0%B6-%D0%B1%D1%83%D0%B9-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B6%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%BC%D0%B0%D0%BB-%D0%B0%D0%B6-%D0%B0%D1%85%D1%83%D0%B9-e4a6f75d0991?source=rss-af17f289e927------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/e4a6f75d0991</guid>
            <category><![CDATA[шүүмж]]></category>
            <category><![CDATA[хэвлэлийн-хүрээлэн]]></category>
            <category><![CDATA[мал-аж-ахуй]]></category>
            <category><![CDATA[уур-амьсгалын-өөрчлөлт]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Т. Есөн-Эрдэнэ]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 28 May 2025 07:10:08 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-05-28T07:10:08.036Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/314/0*T9X-3xwAkmMRFMUi.jpeg" /><figcaption>М.Мөнхмандах, Ph.D</figcaption></figure><p>Сүүлийн 70 жилд Монгол орны хэмжээнд агаарын температур 2.1°C-ээр нэмэгдсэн нь манай орныг уур амьсгалын өөрчлөлтөд хамгийн их өртөж буй улс орнуудын тоонд оруулж байна. Гэсэн хэдий ч уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөө, түүнд дасан зохицох аргуудын талаарх мэдлэг хот суурин газарт төдийгүй энэхүү нөлөөлөлд хамгийн өртөмтгий бүлэг болох малчдын дунд хангалтгүй хэвээр байна.</p><p>Энэхүү асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмрээ оруулах зорилгоор, Уур амьсгалын ногоон сангийн дэмжлэгтэйгээр Монгол Улсын Засгийн газар, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр хамтран хэрэгжүүлж буй АДАПТ төслийн хүрээнд уур амьсгалын өөрчлөлтийн чиглэлээр дагнан сурвалжилдаг сэтгүүлчдийн корпусыг байгуулан ажиллаж байгаа юм.</p><p>Корпусыг чадавхжуулах үйл ажиллагааг хэвлэл мэдээллийн салбарт ажиллаж буй иргэний нийгмийн байгууллагын төлөөлөл Сэтгүүл зүйн инновац хөгжлийн Үүр төв зохион байгуулж байгаа бөгөөд сургалт, менторшип хөтөлбөр болон шилдэг бүтээлийн уралдаан зэрэг бүрэлдэхүүн хэсэгтэй аж. Энэхүү санаачлагын хүрээнд зохион байгуулсан эхний бүтээлийн уралдааны тэргүүн байр, Unread медиа тусгай дугаарт нийтлэгдсэн “Уур амьсгалын өөрчлөлтийг сөрөн зогсож буй уламжлалт мал аж ахуй” мультимедиа бүтээлд шүүмж өгөх хүсэлт тавьсныг Хэвлэлийн хүрээлэн хүлээн авч, дараах шүүмжийг ирүүлснийг та бүхэнд хүргэж байна.</p><h3>Нийтлэлээс төрсөн бодрол</h3><blockquote><strong>“Өнгөрсөн жилийн зуны эхэн сар буюу нар буцахын өмнөх өдөр нийслэл хотод цас бударч, цахим ертөнцөд цастай холбоотой хөгжилтэй стори, постууд тасралтгүй хөвөрснийг та санаж байгаа нь лавтай. …”</strong></blockquote><p>2024 оны дөрөвдүгээр сарын 28-ны өдөр Unread медиа тусгай дугаарт нийтлэгдсэн <a href="https://special.unread.today/climate-change-mongolia/">“Уур амьсгалын өөрчлөлтийг сөрөн зогсож буй уламжлалт мал аж ахуй”</a> мультимедиа бүтээлийг олзуурхан уншлаа, бас үзлээ. Хангай говийн заагт амьдрах малчдын зовлон, жаргалыг нүдэнд үзэгдтэл дүрсэлсэн уг бүтээлд хөөр хөгжөөн дагуулсан зургаан сарын цастай өдрийг хөшиг мэт ярж, дэлхийн дулаарлын төлөөсийг бие сэтгэл, амьдрал ахуйгаараа төлж буй малчдын хахир хатуу ертөнцийг дэлгэнэ.</p><blockquote><strong>“… хотын бидний чихэнд харь, хөндий сонсогдох энэ үгийн цаадах нөлөөг хамгийн хүндээр мэдэрч буй хүмүүс бол малчид.”</strong></blockquote><h3>Малчны хотноос шууд дамжуулсан сургамж</h3><p>“Уур амьсгалын өөрчлөлт” хэмээх танил хэдий ч хол хөндий сэдвийг сэртхийтэл ойртуулж өгсөн уг нийтлэл Өвөрхангай аймгийн Богд сумыг зорих аяллаар эхэлнэ. Зам зуур нүүр нүдгүй шуурах цагаан далай дунд үхсэн малын сэг зэмийг харуулж, нутгийн хүндхэн өвлийн нөхцөл байдлыг дүрсэлнэ. Улмаар өвдөг давсан цасан дундуур салхи сөрөн урагшлахдаа мянгат малчны малаа хөдөлгөхгүй л бол хөлдөж үхэх аюул тулгарч буй тухай амьд яриа, хүн төрөлхтөн <strong>“хаазаа тултал гишгээд уур амьсгалын тамд хүрэх хурдны замаар давхиж яваа” тухай </strong>НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын <strong>үгсээр аюулын харанга дэлдэж, “</strong>тэр жил улсын хэмжээнд <strong>13 сая мал</strong> хорогдсон”, нийт хохирлын хэмжээ хөдөө аж ахуйн нийт бүтээгдэхүүний 30.9%-тай тэнцсэн тухай тоо баримтаар нөхцөл байдал ямархуу хүнд байгааг улам тодотгож өгнө.</p><p>Дурдатгал маягийн бичвэр, шинжлэх ухааны тайлбар, статистик баримт, гэрэл зургийн хүч, тодорхой шийдлийн жишээ зэргийг сөөлжүүлэн сүлжиж, олон төрлийн медиа форматыг чадварлагаар ашиглан уур амьсгалын өөрчлөлтийн үр дагавар, сорилт, хэтийн төлөв, хийх зүйлсийн талаар хүчтэй, сонирхолтой өгүүлэмжийг уншигчдад хүргэж чадсан нь энэ бүтээлийн онцлог бөгөөд давуу тал. Гагцхүү “ганц малчин айлын хэр чадлаас давсан” их сорилтыг товч дурдаад өнгөрөх бус, үндэсний бодлого, алсын хараа, дасан зохицох хөтөлбөр, төлөвлөгөөний хэрэгцээ шаардлагыг онцолж өгсөн бол дараагийн алхмыг илүү тодотгох байлаа хэмээн шүүмжилж биш, дэмжиж хэлэх саналыг энэ дашрамд дэвшүүлье.</p><h3>Холбогч гүүр — иргэний нийгэм</h3><p>Сэтгүүлч , иргэний нийгэм, судлаач, төр, хувийн хэвшлийн <strong>“нэг цөмд багтах”-ын</strong> давуу талыг нийтлэлд онцолж: “<strong>Төр, хувийн хэвшил, малчид гээд олон талууд нэгдэж байж урт хугацааны үр дүнд хүрнэ</strong>” хэмээн анхааруулсан байна. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн сөрөг үр дагаварт хамгийн ихээр нэрвэгдэж буй малчдын эрсдэлийг даван туулах, дасан зохицох чадварыг нэмэгдүүлэхэд Монголын иргэний нийгмийнхэн онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэж байгаа тухай нэмж дэлгэрүүлмээр санагдав. Завхан, Баянхонгор аймгуудад залуу үе болон гэр бүлүүдийг хамруулсан дүрслэлтэй сургалтуудыг зохион байгуулж, уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх ойлголтыг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ уламжлалт мэдлэгийг сэргээхийн төлөө ажиллаж буй “Грийн Инишиатив”, малчдын амжиргааг дээшлүүлж, орлогын олон талт эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх зорилгоор гар урлал, аялал жуулчлал, жижиг бизнесийн сургалт зохион байгуулж, органик болон нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүний зах зээлийг дэмжих зэрэг ажлуудыг хэрэгжүүлж байна. Мөн НҮБХХ-ийн ADAPT төслийн хүрээнд NEST Сэтгүүл зүйн инновац хөгжлийн Үүр төвөөс гамшгийн эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх, бэлтгэл хангах мэдлэг, чадварыг дээшлүүлэх зорилгоор уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай мэдээллийг хөдөө орон нутагт хүргэх, энэ чиглэлээр сэтгүүлч, иргэний нийгмийн байгууллагуудыг чадавхжуулж байна. Монголын Эмэгтэйчүүдийн Сан хөдөөгийн эмэгтэй малчдыг дэмжин ажиллаж, Хүн төвтэй байгаль хамгаалал ТББ-аас Говь-Алтай, Ховд аймагт бэлчээрийн хамтын менежментийн загвар нэвтрүүлж, малчид болон орон нутгийн захиргаатай хамтран бэлчээрийн доройтол, даац хэтрэлтийг хянах ажлыг санаачилжээ. Тэгвэл Талын Туурай ТББ-аас байгалийн гамшгийн үед амьд мал, ахуйгаа хамгаалах арга, туршлагыг ахмад малчдаас цуглуулан баримтжуулж, иргэний нийгмийн бусад байгууллага орон нутгийн төсөв, хөрөнгө оруулалтыг уур амьсгалын эрсдэлд тэсвэртэй дэд бүтцэд чиглүүлэхийн төлөө ажиллаж байна. Ийнхүү Монголын иргэний нийгмийнхэн нийгэм, шинжлэх ухаан, бодлого боловсруулагчдыг холбох гүүр нь болж, хөдөөгийн ард иргэдийг уур амьсгалын өөрчлөлтийн “хохирогч” биш, харин дасан зохицох, шийдэл олох идэвхтэй оролцогч болгоход идэвхтэй хувь нэмрээ оруулсаар байна.</p><h3>Тулах цэг — хэвлэл мэдээлэл</h3><p>2023 онд Глобал Ногоон Хөгжлийн Институт (GGGI)-ээс хэрэгжүүлсэн <a href="https://gggi.org/majority-of-mongolians-want-urgent-action-on-climate-change-reveals-the-first-ever-climate-awareness-survey/">“Уур амьсгалын өөрчлөлт ба мэдээллийн хэрэглээ”</a> үндэсний хэмжээний судалгаанаас харахад, Монгол Улсын хүн амын <strong>92.7 %</strong> нь уур амьсгалын өөрчлөлтөд санаа зовниж буйгаа илэрхийлсэн байна. Гэвч мэдээлэл, зөвлөмж дутмаг байдгийн улмаас уур амьсгалын өөрчлөлтөд <strong>дасан зохицох арга замын талаар мэддэг иргэдийн хувь хэмжээ ердөө 9.9 %</strong> байна.</p><p>Unread-ийн тусгай дугаарын нийтлэл бол уур амьсгалын өөрчлөлтийн сөрөг ур дагаврыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулан олон нийтэд тод томруунаар ойлгуулж болохыг харуулсан шилдэг жишээ гарцаагүй мөн. Учир нь:</p><ul><li><strong>Уг нийтлэлд ердийн нэгэн малчин өрхийн амьд жишээг үндэсний статистик, дэлхий нийтийн чиг хандлагатай холбож, уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэх байгалийн гамшгийн эдийн засгийн үр дагаврыг харуулах замаар энэ бол зөвхөн хөдөөгийн иргэдэд хамаарах асуудал биш гэх анхааруулгыг уншигчдад хүргэж чадсан.</strong></li><li><strong>Орчин үеийн дата сэтгүүл зүй, мультимедиа контентын элементүүдийг чадварлагаар ашиглаж өргөн хүрээний сэдвийг амьдралд ойлгомжтойгоор буулгаж өгсөн.</strong></li><li><strong>Хол, хийсвэр сонсогдох “уур амьсгалын өөрчлөлт” гэх зүйл эдүгээ бодитой эрсдэл, хор хохирлыг дагуулж буй тухай асуудал дэвшүүлээд зогсохгүй, тодорхой шийдлүүдийг дэлгэснээрээ сэтгүүл зүйн бүтээлийн сайн жишээ болж чадсан.</strong></li></ul><p>Гэвч дэлхий даяараа санаа зовж, урьдчилан сэргийлэх, дасан зохицох үйл ажиллагаанд хүчээ нэгтгэж буй энэ цаг үед манай хэвлэл мэдээллийнхэн илүү хүчтэй үүрэг гүйцэтгэж болмоор санагдана.</p><p><strong>Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр </strong>замын болон үер усны нөхцөл байдал, малын тэжээлийн үнэ зэрэг малчдад хэрэгцээтэй чухал мэдээллийг тогтмол түгээхийн сацуу бэлчээрийн чанар, малын эрүүл мэнд, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, өвөлжилтийн бэлтгэл хийх сайн туршлага, малын даатгалын мэдээлэл, малчин өрхүүдийн орлогоо нэмэгдүүлэх боломж, туршлага зэргийг бодит жишээ, ярилцлага, сурвалжилгаар өргөнөөр түгээх орон зай хоосон шахуу байна. Түүнчлэн малчдад зориулсан зээл тусламжийн болон чадавхжуулах төсөл, хөтөлбөрүүд, иргэний нийгмийн байгууллагуудаас хэрэгжүүлж буй чухал бөгөөд сонирхолтой санаачилгууд хэвлэл мэдээллийн анхаарлаас гадуур үлдсээр байгааг дээр дурдсан жишээнүүдээс харж болно.</p><p>Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хөдөөгийн гэлтгүй нийт иргэдийн байгаль орчны боловсролыг дээшлүүлэх, уур амьсгалын өөрчлөлт, хөрсний доройтлын талаар тайлбарлах, байгалийг нөхөн сэргээх энгийн арга боломж, шаардлага хэрэгцээ, гамшгаас хамгаалах нөөц бэлтгэх, түгээх, нөөцийн сан болон түгээлтийн сүлжээ бий болгох зэрэг практик ач холбогдолтой нийтлэл, нэвтрүүлэг дутагдсаар байна. Ийм агуулгыг өргөн цар хүрээтэй, тогтмол, уялдаа холбоотойгоор олон нийтэд хүргэж байж л дээр дурдсан 9.9 %-ийг өсгөж чадна.</p><h3>Нэг үгээр</h3><p>Модон луу жилийн зуд 13 сая малыг авч одсон ч бидэнд сэргэх боломж, босох орон зайг үлдээжээ. Unread-ийн нийтлэл тэрхүү орон зайг гэтэлгэх тодхон жимийг татаад, зохиолч, байгаль орчны сэтгүүлч, кино продюсер Мохит Агадигийн үгээр бүтээлээ жаргаасан байв.</p><p><strong>“Байгаль бол хэний ч сүйтгэж болох хувийн өмч биш. Харин эсрэгээрээ, түүнийг хайрлаж хамгаалах нь хүн бүрийн үүрэх ёстой хариуцлага.”</strong></p><p>Энэ үг бид бүхний дараагийн нийтлэлийн эхлэл нь байг.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=e4a6f75d0991" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Уншигчид юу хүсдэг вэ?]]></title>
            <link>https://medium.com/@9erdene/%D1%83%D0%BD%D1%88%D0%B8%D0%B3%D1%87%D0%B8%D0%B4-%D1%8E%D1%83-%D1%85%D2%AF%D1%81%D0%B4%D1%8D%D0%B3-%D0%B2%D1%8D-b790cffd5818?source=rss-af17f289e927------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/b790cffd5818</guid>
            <category><![CDATA[бичвэр]]></category>
            <category><![CDATA[гурвалжин]]></category>
            <category><![CDATA[баримт-ба-үзэл-бодол]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Т. Есөн-Эрдэнэ]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 03 Apr 2023 07:53:36 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-04-03T07:53:36.972Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*jzhNeT5Ogs6wIDco0oGQxA.jpeg" /><figcaption>Бичвэр байгуулалтын гурвалжин</figcaption></figure><p>Бичлэгийн төрөл зүйлүүд болон уншигчдын юу хүсэж байгааг энэ гурвалжингаас харцгаая. Залуу, туршлагагүй сэтгүүлчид бичвэрээ гараас гаргахдаа уншигчдадаа яг “юу” өгөхөө төлөвлөж төвдөлгүй бичээд эхэлдэг. Үүнээс болоод сонирхолгүй, эмх цэгцгүй бичих тал бий. Завгүй редакторууд тэр бүр сайн засахгүй байж мэднэ. Бас бүтээлдээ өөрийгөө оруулах, өөрийн үзэл бодлоо тулгах гээд бдаг алдаа манай сэтгүүлчдээс түгээмэл харагддаг. Би ч өөрөө тийм бсан. Эхэндээ мэдээ голдуу, хэсэг яваад сурвалжилга, өгүүлэл бичдэг болов.</p><p>Яваандаа редактор болоод бусдын юмыг уншаад анзаарсан даа.Уншигчдаа хүндлэх хэрэгтэй. Учир холбогдолтой, шударга хандаж бичих ёстой. Баримт үзэл бодлыг зааглах хэрэгтэй. Өдөр тутмын мундаг сонин “Өдрийн сонин” маань олон жил гуравдугаар нүүрээ “Баримт, үзэл бодол” гэж нэрлэж ирсэн. Тэнд нь Баабар юм уу, Цэнддоо нийтлэлчийн үзэл бодлын өгүүллүүд голдуу орно.</p><p>Баримттай, асуудал хөндсөн өгүүлэл мэр сэр ордог л байх. Ер нь бол зааглах ёстой юм. Сайтуудын тухайд өгүүллийн төрлийн бичвэрүүдээ “нийтлэл” гэсэн буланд “хураагаад байдаг”. Зөв зүйтэй нэршил нь өгүүлэл юм. Ганц айкон.мн л өгүүлэл гэсэн булантай юм билээ. Гэхдээ айконынхон тэр дотроо авторуудынхаа бичвэрийг бас оруулаад бдаг.</p><p>Доорхоос харвал аливаа нийтлэл бичвэр нь зорилгоосоо шалтгаалаад хэлбэр, зохиомж гээд хоорондоо эрс ялгаатай байх нь. Пулицерийн шагналын категориудыг ороод хараарай. Мэдээ, сурвалжилга хоёр л хэдэн арав задарна. Гэхдээ энэ гурвалжинд байрлуулахад ерөнхийдөө тэр хавьд байх болов уу.</p><p>Пулицерийн шагналд Өгүүлэл болон Редакцын өгүүлэл хоёрыг сайтар ялгаж өгсөн бдаг. Редакцын өгүүлэлд л гэхэд бүүр 1917 оноос шагнал өгч эхэлжээ. Өнгөрсөн онд шагналын шинэ төрөл гаргаж ирсэн нь Illustrated Reporting and Commentary гэж бна лээ. Миний бодлоор хамгийн сайн редакцын өгүүлэл Тойм сэтгүүл дээр гардаг бсан. Сүүлийн үед уншсангүй, одоо хэр бгааг мэдэхгүй юм. Эргэлт.мн-ийнхэн харин энэ тал дээр дажгүй бн уу гэж харсан шүү.</p><p>Аа тийм, хөрөг бичвэр сүүлийн жилүүдэд “ховрын бараа” боллоо. “Хөрөг”-үүдээс бүтсэн ном гээд гарсан бхыг үзсэн. Гэхдээ хөргийн баатартайгаа уулзалгүйгээр хөрөг бичнэ гэж байхгүй л дээ. Зүгээр л тэр хүний талаар бичсэн сэтгүүлчийн дүгнэлт, үзэл бодол болчхож байгаа юм. Сэтгүүлч Бямбаням “Хачин эр” хэмээх хөрөг бичсэн. Сүүлийн хэдэн жилд гарсан цөөн, чанартай хөргүүдийн нэг байх. Баатартайгаа гурав билүү дөрвөн удаа уулзсан гэж бсан. Гэхдээ минйи бодлоор хөрөг нь сэтгүүл зүйн гэхээс илүү бараг уран зохиол руу явчих байх аа. Бичигчээс маш нарийн мэдрэмж, гярхай байдал, тосон дээгүүр гулгаж бгам шиг бичихийг шаарддаг золиг юм шиг бга юм. Юүби.лайфын Энхцэцэг эгчийн зарим хөрөг тасархай. Улс төрийн талаар бичсэн редакцын өгүүллүүд нь бас амттай.</p><p>Саяхан Бизнесс.мн сайтын редактор Даваадорж манай оюутнуудад ирж Хөрөг хичээлийн талаар яриа хийсэн. Тэднийх бизнесмэнүүдийн талаар хөрөг нэлээн бичдэг юм билээ. Сүүлийн үед хөрөг бичиж бга гэвэл бараг эднийх л үлдсэн бололтой. Хэрэгцээ байгаа нь сайн хэрэг. Сонгуулийн үеэр улстөрчийн хөрөг бичих шаардлага гардаг тэ. Гэхдээ сайн бичдэг хүнээр бичүүлэхгүй бол намтрын товчоон төдий болчих гээд бх эрсдэлтэй.</p><p>Заза олон юм онхолдчихлоо. Хичээл дээр зурж харуулсан үзүүлэнгээ гэнэт тайлбарлаюу гэж бодоод. Сонирхсон нь харна биз.</p><p>Аа тийм, бас энэ гурвалжингаас уншигчид ямар төрлийн мэдээлэл голчилж уншдаг болохоо харж болно. Хэт явцуураад дандаа үзэл бодол уншаад ч юм уу, спортын мэдээ л үздэг, дэлхий дахиныг л сонирхдог гээд бвал сонин тэ. Юу үздэгээ нэг харчихвал…</p><p>Манайдаа өндөр үзэлтттэй нэвтрүүлгүүдийн нэг “Монгол коммент”-ийг байршуулаад үзвэл тэр доор “үзэл бодол” гэсэн булан руу шууд хамаарах нь тодорхой. Бүтээл дэх сэтгүүлчийн оролцоо нь шууд дүгнэлт, үзэл бодол голчилдог шүү дээ. Тэгэхээр юу үзэж, уншдагаа бас уншигчид маань бодох хэрэгтэй гэж. Хэвлэлийнхэн маань ч гэсэн үүнийг бодолцдог, бүх төрөл зүйлээр бичдэг, харуулдаг, редакцдаа гоё сорилт тавьдаг, шинэ тутам арга техник ашигладаг бвал гоё доо гэж боддог доо. Сайтууд дээр хааяа нэг мониторинг хийх ажил гарна. Бүтэн сарын материалуудыг нь гарчиглаад явж байхад мэдээнээс өөр юмгүй сайт үнэхээр амтгүй. Тгд ерөнхийлөгчийн юм уу, засгийн сайтаас шууд копидож тавьсан мэдээ нтр бол бүр боль боль гэмээр болгодог доо.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=b790cffd5818" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Худал]]></title>
            <link>https://medium.com/@9erdene/%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB-cfbead7a51c8?source=rss-af17f289e927------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/cfbead7a51c8</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Т. Есөн-Эрдэнэ]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 12 Mar 2022 13:56:14 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-03-12T13:56:14.301Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Нэгэн эмэгтэй найзындаа зочлохдоо бяцхан бэлэгтэй очихыг хүсжээ. Гэвч жаахан хүүтэйгээ хамт явж байсан тул дэлгүүр хэсэх зав гарсангүй. Иймд байрлаж байсан зочид буудлынхаа угаалгын өрөөнд байсан саван, шампунь, биеийн тос зэргийг уутанд хийгээд хүлээн авахын ширээнээс авсан туузаараа боож бэлджээ.</p><p>Ингээд найздаа бэлгээ өгөхөд нөгөөх нь ихэд баярлаж, “Чи үүнийг хаанаас авсан юм бэ?” гэж асуужээ. Эмэгтэй тэр агшинд тулгамдсандаа “Зочид буудлын бэлгийн дэлгүүрээс…” гэж хэлэхтэй зэрэгцэн хүү нь “Үгүй шүү дээ ээж ээ, та угаалгын өрөөнөөс авсан биз дээ!” гэх нь тэр…</p><p>Инээдэмтэй хэрэг мөн эсэхийг мэдэхгүй юм. Гэвч энд шаналгаатай нэгэн үнэн бий. Бэлэг баригч эмэгтэй (нэр нь Сита) бол хэрэгцээ гарсан үед худал хэлж чадах хүн…</p><p>Сэм Харрис, “Худал”</p><p>Монсудар: “Нухацтай сэдэв” цуврал</p><p>Баяраа найз минь бэлэглэсэн юооом. <a href="https://www.facebook.com/bayaraa.yadamsuren?__cft__[0]=AZWw18v2LOjPgSuVhm9WufUBmbGN3qmQTWlsVcxJYDyKRXI1_MQcoLfqFSP-XjK3sU67_thv3nTXTXtP8NOnkBPXW0npRqQ5Ly5qR_L6-BymY-xWvFyKfjWnwu2NZ7sNkMw&amp;__tn__=-]K-R">Bayaraa Yadamsuren</a></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Do_RaUxM1hZ1DoWGaMO37w.png" /></figure><p>***</p><p>ХУДАЛ хэлнэ гэдэг нь үнэнч харилцаа хүсэж буй бусад хүнийг ЗОРИУДаар ТӨӨРӨГДҮҮЛЭХийг хэлнэ..</p><p><strong>Виллиам Вон Хиппел, Роберт Триверс,</strong></p><p><em>“Хувьсал хийгээд өөрийгөө хуурах психологи”, 2011 он</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*V-AuVoCmacaexoomj9RSYg.jpeg" /></figure><p>***</p><p>Нэмээд бас тун чухал хэсгүүдээ дэвтэртээ тэмдэглэж авсан нь:</p><p>Бусдын сэтгэлийг бодсондоо хэлж орхидог цагаан худал хэмээх зүйл яг үнэндээ харилцааны чанар муухан байгааг харуулдаг байна.</p><p>Ер нь “цагаан худал” гэж яг байдаг уу? гэж бодогдов.</p><p>Худал хэлнэ гэдэг бусадтай хамтран ажиллахаас татгалзаж байгаа хэрэг.</p><p>Сэтгэл зүтгэл гаргаж хүн бүртэй шударга харьцсанаараа богино хугацаанд тав тухгүй байж болно, гэвч тэр үнээр шаашид үүсэх урт хугацааны элдэв таагүй зүйлсээс тойрох боломжтой.</p><p>Худалч хүн хэнд, юу гэж хэлснээ байнга санаж явахын тулд ирээдүйд худал хуурмагаа сахин хамгаалсаар байдаг. Тэд өөрийн бий болгосон хуурмаг төрхөө эвдэгдэх вий гэсэндээ хаанаас ч, хэнээс ч мэдсэн бүхнээ дэнсэлж байх шаардлагатай болдог.</p><p>***</p><p>Бас нэмэх нь: 2020 оны сонгуулийн үеэр үеэр түгээсэн худал мэдээллийн мониторинг дээр ажилласан юм. Зориуд түгээсэн худал мэдээлэл (Disinformation), ташаа мэдээлэл (Misinformation), хуурамч мэдээлэл (Mal-information)-ийн талаар судалгаа үзэх хүн байвал хандаарай. <a href="https://www.facebook.com/PressInstituteMongolia/?__cft__[0]=AZWw18v2LOjPgSuVhm9WufUBmbGN3qmQTWlsVcxJYDyKRXI1_MQcoLfqFSP-XjK3sU67_thv3nTXTXtP8NOnkBPXW0npRqQ5Ly5qR_L6-BymY-xWvFyKfjWnwu2NZ7sNkMw&amp;__tn__=kK-R">Хэвлэлийн Хүрээлэн</a>-ээс тун удахгүй Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр түгээсэн худал мэдээллийн судалгаа танилцуулна.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=cfbead7a51c8" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Өнгөрсөн ням гарагт ( Mar 13, 2017) та энэ жилийн цуврал 25 лекцээ дуусгалаа.]]></title>
            <link>https://medium.com/@9erdene/%D3%A9%D0%BD%D0%B3%D3%A9%D1%80%D1%81%D3%A9%D0%BD-%D0%BD%D1%8F%D0%BC-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%82-mar-13-2017-%D1%82%D0%B0-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D1%83%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB-25-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8D%D1%8D-%D0%B4%D1%83%D1%83%D1%81%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0-887d736527e9?source=rss-af17f289e927------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/887d736527e9</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Т. Есөн-Эрдэнэ]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 16 Feb 2020 10:23:12 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-02-16T10:26:17.134Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3><strong><em>Философийг худалдаад авчрах, гаднаас хүн уриад заалгах боломжгүй</em></strong></h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*LQNdzpMe79PN-EVh.jpg" /></figure><p><strong>Өнгөрсөн ням гарагт (</strong> <a href="https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1403914886345893&amp;set=a.103092283094833&amp;type=3">Mar 13, 2017</a><strong>) та энэ жилийн цуврал 25 лекцээ дуусгалаа. Дөрвөн жилийн хугацаанд жил бүр 25 лекц цувралаар уншсан байна. Энэ 100 лекцээс ямар үр дүн гарсан бэ. Ер нь яагаад цуврал лекц унших болов?</strong></p><p>Ямар үр дүн гарсныг лекцэнд суусан хүмүүсээс л асуух шаардлагатай байх. Би бол философич хүнийхээ ажлыг л хийгээд явж байна. Философич хүний ажил нийгмээ соён гэгээрүүлэх, тухайн цаг үеэ тодорхойлоход чиглэдэг. Өөрөөр хэлбэл монголчууд бид ямар нийгэмд амьдраад байна вэ гэдгийг тодорхойлж гаргаж ирээд, номондоо бичиж, ёс суртахуун, гоо зүйн талаас нь, бодлын талаас нь үнэлэлт дүгнэлт өгдөг хүнийг философич гэнэ. Тэгэхээр миний 100 лекц бол цаг үеэ тодорхойлоход чиглэгдсэн ажил байлаа.</p><p>Эхний жилийн 25 лекц нийгэм, соёлын асуудлаар эхэлсэн. Дараа жил нь ухагдахуун дээр нэлээд ажилласан лекцүүд уншсан. Энэ нь бидний буруу ярьдаг, ойлгодог ухагдахуунуудыг зөвөөр тайлбарлахад чиглэсэн. Монголд өнөөдөр буруу тайлбар, буруу орчуулга хавтгайрчээ. Гэтэл заавал ном уншиж байж ойлгох тийм ухагдахуунууд байна. Харамсалтай нь монголчууд өнөөдөр “Ном уншиж яадаг юм бэ” гэж нэг хэсэг нь ярих жишээтэй. Нөгөө хэсэг нь “Номд мөргөмү” гэж балайрна. Ийм сонин утгагүй юмнуудын тухай ярьсан. Гурав дахь жилд нь 25 философичийг танилцууллаа. Франц, Англи, Герман, Америкийн филсофичид хэн нь хэн бэ, бид хэрхэн танилцах вэ. Тус бүр дээр нь тухайлсан номууд ярьсан. Ноднин жил тэгэхээр дандаа ном ярьсан байх нь. Харин энэ жилийн 25 лекцийн хувьд цаг үеийн тулгамдсан асуудлуудыг ярьсан. Жишээлбэл, Хэвлэл мэдээлэл гэдгийг өнөөдөр хэрхэн ойлгох вэ. Fake news буюу худлаа мэдээлэл гэдэг зүйл аймшигтай их байна. Интернет, фэйсбүүкээр дүүрэн худлаа мэдээлэл урсаж байна. CNN хүртэл худлаа мэдээлэл цацаж, тэрийг нь Снөүдэн, Ассанж нарын хүмүүс илчилж өглөө шүү дээ. Тэгэхээр хэвлэл мэдээлэл гэдэг их осолтой болчихсон байгаа биз. Иракийн дайныг аваад үзэхэд барууны хэвлэлүүд зөвхөн АНУ-ыг зөв, сайхан зүйл хийж байна харуулдаг. Гэтэл хоёр сая ирак хүн алуулчихсан байна. Үүнийг хэвлэл мэдээлэл яагаад харуулахгүй байна вэ. Олон улсын гээд байгаа хэвлэлүүд ийм өрөөсгөл мэдээлэл түгээж байна шүү дээ.</p><p><strong>Монголын хэвлэл мэдээллийг биш гадны хэвлэлүүдийг шүүмжилсэн юм аа даа?</strong></p><p>Монголын хэвлэлийг ч шүүмжилсэн. Болсон болоогүй гадаад мэдээг ойлгосон ойлгоогүй орчуулж гаргаад л байдаг. Зарим нь бүр буруу орчуулж байгаа шүү дээ. Гурав, дөрвөн жилийн өмнө АНУ-ын Элчин сайд нэг авгай “Өдрийн сонин” дээр “Монголын ард түмэн Украины ард түмэнтэй нэгдэцгээ” гэж ярьсан. Би шууд эсэргүүцэж юм бичиж байлаа. Юу гэсэн үг юм бэ, энэ чинь. Тухайн улсын хэрэгт оролцохгүй гэсэн дипломат ёс хайчив. Тэр уриалгыг нь “Өдрийн сонин” хэвлэж л байдаг. Тэгэхээр энэ хэвлэл мэдээлэл их осолтой шүү. Мэдээлэлд нухацтай хандах хэрэгтэй гэдгийг лекцдээ ярьсан.</p><blockquote><strong><em>…Юм л бол интернет рүү ордог болсон байна. Хүнээс юм асуухгүй интернетээс хамаг юмаа асуудаг болж…</em></strong></blockquote><p>Дараа нь бас интернет гэдэг зүйлийн талаар ярилаа. Юм л бол интернет рүү ордог болсон байна. Хүнээс юм асуухгүй интернетээс хамаг юмаа асуудаг болж. Хүнтэй өөд өөдөөсөө хараад сайхан инээж суугаад ярихгүй интернет рүү орж хүнтэй ярилцдаг. Ийм сонин амьдрал Монголд ороод ирчихлээ. Тийм болохоор монгол хүн шинэ технологитой яаж харьцах ёстой вэ, технологийг бид юу гэж ойлгох вэ. Интернет гайхамшигтай, 100 хувь ашигтай гэж ойлгоод байж болох уу. Хамгийн сүүлд өчигдөр (ням гарагт) дууссан лекцээр бид Шинэ Төрийн талаар ярилаа. Тэрний өмнөх лекцээр Монголын нийгэм, ардчиллын талаар ярилаа. Ардчилал гээд бид АНУ-ыг хараад байдаг. Гэтэл АНУ ардчилсан орон биш шүү дээ.</p><p><strong>Та Америкийн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг “Америкийн төгсгөл” гэж нэрлэсэн. Бас энэ ном (Монголчуудын “Хар хайрцагны” бодлого)-доо та Америкийн зарим эрдэмтдийг, тухайлбал, Милтон Фридманыг шүүмжилсэн байсан?</strong></p><p>Фридман гэдэг чинь ёстой нүгэлтэй нөхөр дөө. Чилийн Сальвадор Альендег цааш харуулснаас эхлээд олон дайны ард Милтон Фридман явж байгаа. Гол нь тэр Ноам Чомски гэдэг MIT-ийн философичийн үг. Тэр хүн “America is not a democracy” гэж хэлсэн. Одоо АНУ-д сүүлийн үед социализмыг маш их ярьж байна. Америкийн Ардчилсан намаас Ерөнхийлөгчийн сунгаанд өрсөлдсөн Берни Сандерс гэдэг нөхөр бас социализм ярьж байна. Ер нь америкчууд ардчиллаасаа татгалзаж, “Ардчиллаа бид хөгжүүлж чадаагүй байна. Социализм хэрэгтэй юм биш үү” гэж ярьж байгаа. Энэ талын олон ном товхимол хэвлэгдэж байна. Марксын номуудыг их уншиж байна. Тэгэхээр энэ бүхний цаана нэг шалтгаан байгаа. Тэр нь юу вэ гэхээр Капитализм нуран уналаа. 2008 оны санхүүгийн хямрал, Леман Бродерс гэдэг дээ. Түүнээс хойш Капитализм нураад уначихсан. Хэдийгээр Ардчилал сайхан ч Капитализм Ардчиллыг баллаад байна гэж америкчууд үзэж байна.</p><blockquote><strong><em>…Америк одоо өнгөрсөн, Ардчилал нь ч баларсан…</em></strong></blockquote><p>Тэгэхээр Ардчилал гэдэг чинь Социализмтай тохирно гэж тэд харж байна. Зөвхөн АНУ-д ч биш олон оронд Социализм, Ардчилал хоёрыг ярьж, зүүний намууд гарч ирж байна. Социализм, Ардчиллыг хөгжүүлж байгаа улс орнуудыг хар л даа. Европын орнууд байна, Хятад байна. Германд Социал демократ намууд нь тун сайн бодлого гаргаж тавьдаг. Францын зүүний нам байна, бас л сайн. Харин Америк бол одоо өнгөрсөн, Ардчилал нь ч баларсан. Цаадуул чинь одоо шинэ эрэлд гарахаас аргагүй. Тэр нь сонгуулийн үеэр л харагдаж байсан.Трамп, Хилари хоёрын өрсөлдөөн гэж бараг л бүсэлхийнээс доогуур юм боллоо шүү дээ. Юу болов, өнөөх гайхамшигтай, Ардчиллын үлгэр жишээ орон чинь шившиг боллоо шүү дээ. Тэгэхээр ийм үед Монгол Улс яах ёстой вэ. Өөрийнхөө онцлогоор цааш хөгжих нь гарцаагүй биз дээ. Бид ийм онцлогтой юм байна, үүнийгээ барьж явъя гэж ярилцмаар байгаа юм. Гэхдээ онцлогоо олж харж, түүнийгээ хөгжүүлнэ гээд хөдөө гараад лам, ноён болоод явчихаж болохгүй. Тэгж буцаж ёстой болохгүй.</p><p><strong>Ер нь л буцах гээд байгаа юм бишүү. Бүгдээрээ сайхан ноёны хувцас өмсөөд, хүүхдүүдээ бас тэгж хувцаслаад?</strong></p><p>Харин тийм. “Морио унаж, эсгий гэртээ амьдаръя” гээд бүгд л буцах гээд байх юм. Тэгээд сайхан лам, ноён болоод 100 жилийн өмнөх рүүгээ явах юм байх. Тэр чинь одоо боломжгүй шүү дээ. Сая Цагаан сараар хаа сайгүй лам нар гарлаа. Зурагтаар бөх үзэж байхад хүртэл лам нар. Бөхөө ч аятайхан барилдуулж чадахгүй, лам нартай зууралдаад.</p><p>Ер нь нийтээрээ лам, бөө ярьдаг болчихож. Зураг зурсан ч, шүлэг бичсэн ч, дуу дуулсан ч бөө. Учир нь ойлгогдохгүй бөөддөг улс болчихлоо. Эндээс гараад харахад л хаа сайгүй хадаг уячихсан байгаа. Гүүр, мод, жижигхэн бутанд хүртэл хадаг хүлчихсэн. Хадагаар мод хүлдэг хүмүүс шүү дээ, бид чинь. Танк хүлдэг гэдэг шиг. Ийм л ард түмэн, ийм зүйлсийн талаар бид лекцээрээ ярилаа.</p><p><strong>Энэ бүхнийг ярихгүйгээр философидох боломжгүй юу?</strong></p><p>Философи гэдэг бол ямар нэгэн сэдвийг нарийн, чанд, баримттай, нотолгоотой онол дээр тулгуурлаж гаргаж ирэхийг л хэлээд байгаа юм. Хоёулаа сая мухар сүсгийн тухай ярилаа. Тэгвэл мухар сүсэг гэж юу юм, шүтлэг гэж юу юм. Бид яагаад шүтдэг юм. Энэ чинь философийн асуудал шүү дээ. Эндээсээ явсаар байгаад Шашин гэж юу юм. Монголд шашин байна уу. Улс орныг шашин тодорхойлохгүй улс төр тодорхойлно. Харин улстөрчид маань юу хийж байна вэ. Бид ямар нийгэмд амьдарч байна. Монгол Улс гэдэг чинь ерөөсөө Улаанбаатар л юм биш үү. Тэгж ярьвал Улаабаатар хот мөн үү. Тал нь эсгий гэрт байна. Аливаа юмыг талаас илүү хувь эзэлж байгаа зүйлээ нь нэрлэдэг. Тэгэхээр Улаанбаатар чинь эсгий хот юм биш үү. Канадын нэг хотод хятадууд олноороо очиж суурьшсаар байгаад хүн амынх нь 60 гаруй хувийг хятадууд эзэлчихсэн гэнэлээ. Тэгэхээр тэр хотыг хятадуудын хот гэж харна биз дээ.</p><blockquote><strong>…ӨЧИГДӨР ШОРОНГООС ГАРСАН ХҮН Ч МИНИЙ ЛЕКЦЭНД ИРЖ БОЛНО…</strong></blockquote><p><strong>Дөрвөн жилд 100 лекцээр яриагүй сэдэв бараг үлдээгүй юм биш үү?</strong></p><p>Дээр хэлсэнчлэн би бол философичийн ажлаа л хийсэн. Хаанаас ч санхүүжилт аваагүй. Аль нэг байгууллага, намын дэмжлэг байхгүй. Төсөл хэрэгжүүлж мөнгө төгрөг авсан зүйл ч байхгүй. Энэ бол цэвэр ухамсарт хүмүүс ирж тасалбар аваад лекц сонссон, ийм л зүйл. Дөрвөн жилийн өмнө лекцээ анх эхэлж байхад аль нэг газраас санхүүжилт авч төсөл хэрэгжүүлэхгүй бол бүтэхгүй гэж хүмүүс сануулж байлаа. Таны лекцэнд хүн ирэхгүй дээ гэж хүртэл хэлж байлаа. Гэтэл чи өчигдөр (ням гараг- <a href="https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1403914886345893&amp;set=a.103092283094833&amp;type=3">Mar 13, 2017</a>) харсан биз дээ.</p><p><strong>Харсан. Дандаа залуу хүмүүс байна лээ.</strong></p><p>Залуус их ирж байна. Уг нь би оюутан, ажилтан, тэтгэвэрт гарсан хүмүүс ч бүгдээрээ ирэх ёстой гэж хүсэж байгаа. Бүгд л адилхан юм мэдмээр байна шүү дээ. Тэтгэвэрт гарсан учраас юм мэдэх шаардлагагүй гэж болохгүй. Ямар ч хүн миний лекцэнд ирж болно. Өчигдөр шоронгоос гарсан хүн ч ирж болно. Гол нь лекц тэр дундаа философи гэхээр хэн дуртай нь хийж чадахгүй. Өөрийнхөө санааг хүнд тулгаад лекц уншаад байна гэж байхгүй шүү дээ. Миний лекц гурван хэсгээс бүрддэг. Эхлээд онолоо ярина, номууд ярина. Жишээ ярина. Дараа нь жишээ, онол, номоо уялдуулж ярина.</p><p><strong>Та лекц уншихаас өөр ажил хийдэггүй юм уу?</strong></p><p>Би чинь Сократ шиг жинхэнэ философич шүү дээ. Ажил байхгүй. Ямар ч клуб, байгууллага удирддаггүй. Энэ 25 лекцийг зарим хүмүүс клуб гээд ойлгочихсон байна лээ. Нээрээ миний лекцэнд олон газраас залуус ирсэн. Тайваньд сургуулиа төгсөнгүүтээ түрүүчийн долоо хоногт наашаа яаран ирсэн залуу байна. Германаас, Өмнөд Солонгосоос амралтаа аваад яарч ирсэн оюутнууд ч байлаа.</p><p><strong>2012 оны сонгуулиар та улс төрд орж ирээд явсан. Явсан гэх үү, холдсон гэх үү?</strong></p><p>Улс төрөөс холдсон, явсан гэж хэлж болохгүй. Улс төрийн талаар бодож л байгаа. Саяын лекцэн дээр жишээ нь, “Ямар Төрийн онол байх вэ” гэдгийг ярьсан. Монголын Төр бол Ардчилал, Капитализм, Социализм, Коммунизм энэ дөрвийн хослол байх ёстой. Зөвхөн социализм биш, зөвхөн ардчилал биш. Энэ дөрөвт дөрвүүлэнд нь давуу тал бий. Тэгэхээр Монгол ямар улс төрийн бодлоготой байх вэ.</p><blockquote><strong><em>…Нийгэм гэдэг чинь өөрөө үүсчихдэг юм биш шүү дээ. Тэрийг чинь байгуулна, удирдана, зална, чиглүүлнэ засна, янзална…</em></strong></blockquote><p>Ерөөсөө ямар бодлого хийх вэ гээд онолчид нь сууж байгаад онолын түвшинд гаргаад ирэх хэрэгтэй. Монгол Улс ингэж явна, ингэж нийгмээ байгуулна. Нийгэм гэдэг чинь өөрөө үүсчихдэг юм биш шүү дээ. Тэрийг чинь байгуулна, удирдана, зална, чиглүүлнэ засна, янзална. Өчнөөн юм болно. Яг л гэр бүлтэй адилхан. Гэр бүл гэдэг чинь авгай, нөхөр, хүүхэд гээл явчихдаг юм биш. Манайд бол харин тэгж ойлгоод байна. Суулаа, хүүхэд гарлаа тэгээд гэр бүл болчихно. Тэгж болохгүй шд. Хоол унд, хувцас хунар, гэр орон, аятайхан дулаан байр, амралтанд явах, мэргэжил дээшлүүлэх, хөгжим тоглож сурах гээд энэ бүгдийгээ төлөвлөж байж гэр бүл гэдэг чинь явна биз дээ. Дээр нь асуудлаа ярилцах, зовлонгоо хуваалцах гэх мэт зүйл байна. Тэгж байтал авгай, нөхөр хоёрын нэг нь өвчин тусна. Тэрийгээ яаж зохицуулах вэ гэх мэт. Гэр бүл гэдэг чинь зөвхөн аз жаргалтай байхгүй. Зовлон зүдгүүртэй тулгарна. Түүнтэй л адилхан нийгэм гэдэг зөвхөн эвтэй найртай, аз жаргалтай зүйл биш. Тэр чигээрээ асуудал юм. Нэг нь баяжих гэж давхина, нэг нь нөгөөгөө хуурч мэхэлнэ. Нэг нь нөгөөгөө ядууруулна. Залилж зээл авахуулна, өрөнд оруулна. Өрнөөс гарч чадахаа болино. Хүний нийгэм чинь аймаар зүйл шүү дээ. Одоо бол Монголын нийгэм мөнгөн дээр л тогтож байна л даа. Юун тэр монгол соёл, ухаан, ухамсар бүгдийг нь мартсан. Бүгд мөнгөн дээр тогтож байна. Тэгэхээр ийм мөнгөн дээр тогтсон нийгэм, хүмүүсийн амьдралыг, монгол хүнийг шинээр тодорхойлж онолын түвшинд асуудлаа гаргаж ирэх хэрэгтэй. Түүнээс биш юун эрх чөлөө, мөнгөгүй хүнд ямар эрх ярьдаг юм. Юун нөгөө тэгш эрх, цөөхөн хүмүүс нь баяжаад мөнгөө аваад явчихсан. Ер нь Монголын бүх мөнгө одоо гадаадад л байгаа юм бишүү.</p><p><strong>Мөнгө нь гадаадад, энд харин өр л үлджээ гэж үү?</strong></p><p>Тэгнэ шд. Авгай чинь хамаг мөнгөө аваад явчихвал чи өртэй л үлдэнэ биз дээ. Тэгээд нэг өдөр чамайг байрнаасаа гар гэх вий. Тийм л зүйл рүү Монгол улс явж байна. Зүгээр өртэй суугаад байвал бас яахав болно оо. Гэтэл өр гэдэг чинь хүнийг зүгээр суулгадаггүй юм. Хялалзана, хатгана, “Гар, зайл, яв” гэнэ шүү дээ.</p><p><strong>Удахгүй Ерөнхийлөгчийн сонгууль болно. Та ямар Ерөнхийлөгчтой болохыг хүсэж байна?</strong></p><p>Ямар ч байсан одоогийн Ерөнхийлөгч болох хүн Ардын намаас л сонгогдох нь зөв. Түрүүчийн сонгуульд би Ардчилсан намын Ц.Элбэгдоржийг дэмжсэн. Яагаад гэвэл тэр үед Ардчилсан нам засаг барьж байсан. Ерөнхий сайд нь Ардчилсан намын хүн байсан. Тийм учраас Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёулаа нэг намынх байх хэрэгтэй гээд байгаа юм. Тэгж байж ажил явна. Дээр нь хариуцлага тооцоход амар. Хоёр намынх байвал хоёулаа хэрэлдээд улс орон яадаг билээ дээ, урагшаа явахгүй түгжирчихнэ.</p><blockquote><strong><em>Яаралтай картын бараанд шилжих хэрэгтэй</em></strong></blockquote><p><strong>Олон Улсын Валютын сангийн айхтар хатуу шаардлага бүхий хөтөлбөр манайд хэрэгжих гэж байна. Энэ талаар юу хэлэх вэ?</strong></p><p>Ер нь бид чинь маш их өрөнд орчихсон байгаа юм билээ. Өрнөөс гарах л ажил хийх нь байна гэж ойлгосон. Банк, санхүү эдийн засгийн бүхий л үйл ажиллагаанууд өрнөөс гарахад л чиглэгдэх бололтой. Тэгээд бид ОУВС-ийн нэг агентлагийн гарт орох нь. Нэг агентлаг л биднийг удирдана, загнана, зодно. Бөөн юм болно. Бүх л бүтэн улс орон, ард түмнээрээ ОУВС-ийн нэг агентлагт шилжчихээр эрх чөлөө, тусгаар тогтнол яриад ч хэрэггүй.</p><p><strong>Тэгвэл юу ярих вэ?</strong></p><p>Яг наад асуултыг чинь тавих хэрэгтэй. Одоо бид юу ярих вэ, юу хийх вэ гээд. Миний бодлоор бид яаралтай картын бараанд шилжих хэрэгтэй гэж бодож байна. Хүмүүст хэрэггүй цалин ч юмуу, төгрөг өгч байхаар хэрэгтэй юмыг нь өгье. Төгрөг шиг ядарсан мөнгө дэлхий дээр алга. Хамгийн хурдан үнэгүй болдог хоёр л дэвсгэрт байна гээд байгаа. Нэг нь монгол төгрөг, нөгөө нь Африкийн ямар улсын ч билээ мөнгөн дэвсгэрт байна лээ. Тэгэхээр энэ асуудлыг хурдан шийдье. Бас бид хамгийн их худалдаа хийдэг Хятад улсын юань, Оросын рубль хоёртой төгрөгийн ханшаа уях хэрэгтэй. Социализмын үед шилжих рубль гэж байлаа. Доллараас хамаарахгүй болоод л байдаг байсан. Шилжих юань-рубль-төгрөг гэсэн харьцаа үүсгэх нь зөв. Би хэрвээ Сангийн сайд байсан бол үүнийг л хийх байлаа. Уг нь бид гайгүй өлсөж зовохгүй яваад болоод байдаг ард түмэн. Хэдэн малтай юм болохоор тэгж байхгүй юу. Гэтэл төгрөг л биднийг алаад байна шд.</p><blockquote><strong>…ФИЛОСОФИЙН АКАДЕМИ БАЙГУУЛААЧ ГЭСЭН ХҮСЭЛТ ИРЖ БАЙНА</strong> …</blockquote><p><strong>Таны ойрын үеийн төлөвлөгөө юу байна?</strong> <strong><em>Энэ жил тэгш эрхийн талаар ном бичих бодол байна.</em></strong></p><p>Ямар ч байсан энэ жилийн цуврал лекц дууслаа. Одоо хэсэгтээ номон дээрээ ажиллана. Ноднин би “Эрх чөлөө-Эрхэм үг” гэж ном гаргасан. Тэр номонд эрх чөлөө гэж юу вэ гэдгийг янз бүрийн эрх чөлөө байдгийг гаргаж өгсөн. Нийгмийн эрх чөлөө, гэр бүлийн эрх чөлөө. Хүүгийн эрх чөлөө, Ааваасаа салах эрх чөлөө. Гэр бүлийн хүмүүс ч эрх чөлөөтэй байх ёстой. Хүний авгай болчихлоо гээд өмч нь болсон гэсэн үг биш. Энэ жил тэгш эрхийн талаар бичих бодол байна. Эрх чөлөөгөө цааш нь нарийвчлан задална гэсэн үг л дээ.</p><p>Лекцийн хувьд есдүгээр сараас дараагийн 25 цуврал эхэлж магадгүй. Гэхдээ арай өөрөөр сургалт маягаар явуулаач гэж хүмүүс санал хэлж байна. Ганцаараа явуулж байгаа үйл ажиллагаа жаахан өргөжүүлнэ гэвэл заавал нэг ажилтан авах хэрэг гарна. Ажилтан авна гэвэл албан өрөөтэй болох шаардлагатай. Ингээд цаашаа толгойноос давсан юм болчих гээд байгаа юм. Уул нь бол лекцээ уншаад, номоо бичээд явах нь надад амар байна. Гэхдээ сургалт, семинар болгож өргөжүүлэх нь бас зөв. Дээр нь намайг Философийн академи ч юм уу байгуулаач гэсэн хүсэлт ирж байна. Одоохондоо шийдвэр гаргаагүй л байна.</p><p><strong>Та өөрийгөө Философич гэж тодорхойлдог. Их сургууль төгсөгчид харин өөрсдийгөө философийн багш нар гэдэг. Ер нь философичийг хэрхэн төрүүлэх вэ?</strong></p><p>Улс орон болгон философичтой. Тэр нь нийгмээ гярхай ажиглаад шүүмжлээд, соён гэгээрүүлээд явдаг. Жишээ нь би бол Грек маягийн философич хүн. Азийн философичид сүүл рүүгээ шашны хүмүүс болчихдог талтай. Будда бол философи хийх гэж явсан хүн шүү дээ. Сүүлдээ нөгөөх нь шашин болчихсон болохоос. Күнз байна, бас философи хийх зорилготой явсан. Мөн л сүүлдээ Күнзийн шашин ч гэмээр болоод явчихсан. Ер нь философич болъё гээд шууд л шүдний эмч болж байгаа юм шиг болох боломжгүй. Тухайн хүнд авъяас байх хэрэгтэй. Юм бичдэг хүн байж гэмээн философич болно. Дээр нь хүнийг сонирхдог хүн байх хэрэгтэй. Тийм биш хүнд философи сургах маш хэцүү. Заачихвал философи сурчихна гэсэн баталгаа бас үгүй. Ерөөсөө тэр хүн өөрөө философич болох ёстой юм.</p><blockquote><strong><em>Философийг худалдаж авчрах боломжгүй. Гаднаас хүн авчраад философи заалгах бас л боломжгүй.</em></strong></blockquote><p><strong>Та инженер мэргэжилтэй. Тэр чиглэлээрээ Шинжлэх Ухааны академид ажиллаж байсан. Яагаад философи судлах болсон бэ?</strong></p><p>Нийгэмд филсофи нь илүү хэрэгтэй байсан. Инженерүүд бол олон зуугаараа байсан. Би чинь инженер, зохион бүтээгч хүн. Гэхдээ юм зохион бүтээх шаардлага байхгүй. Техникийг мөнгөөр худалдаж аваад ажиллуулчихна. Тэгээд тэрийгээ Монел гэж нэрлээд зарчихна. Харин философийг худалдаж авчрах боломжгүй. Гаднаас хүн авчраад философи заалгах бас л боломжгүй. Тийм учраас философич байх нь нийгэмд маш хэрэгтэй байсан.</p><p><strong>2012 онд та экс Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяртай нийлж МАХН-ыг байгуулж, удалгүй намаас гарсан. Тэр үед та үнэхээр улстөрч болохоор шийдсэн байсан уу?</strong></p><p>Тэр үед үнэхээр би улс төрийг хийе гэж бодсон. Н.Энхбаярт бас би их итгэсэн. Олон жил Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хийчихсэн туршлагатай хүнтэй улс төрийн онол мэддэг, над шиг хүн хамтарч ажиллах нь зөв гэж үзэж байлаа. Өөрөөр хэлбэл мэдлэг, туршлага хоёр нийлвэл ард түмэнд хэрэгтэй гэж бодсон. Харамсалтай нь намын даргад өрсөлдөж, циркэд хурал болоход намынхан шинэ хүн сонгох дургүй байсан. Тэд Н.Энхбаярыгаа илүү гэж үзсэн. Тэгээд л би Монголын улс төр шинэ хүн хүлээж авахад бэлэн биш байна гэдгийг ойлгосон. Одоо энэ намуудыг хар л даа. Шинэ үе, шинэ улс төр гаргаж ирэх боломжгүй хаалттай байна шүү дээ. АН-ыг хар, залуус хаана байна. МАН-ыг хар бас л адилхан. Гэхдээ яахав МАН-д хуучин Социализмын үеийн бүтэц яваад байдаг учраас чадварлаг шинэ хүн гарч ирэх боломж АН-ыг бодвол арай илүү. АН-д бол ерөөсөө анхнаас нь 10 хүн л байсан. Тэр 10 хүн л байраа солиод яваад байдаг.</p><p><strong>Таны нийтлэлүүдийг уншиж байхад Социализмыг дэмждэг нь илэрхий харагддаг. Бас Ерөнхийлөгчийн засаглалыг дэмждэг юм байна гэж ойлгосон?</strong></p><p>Манайд Ерөнхийлөгчийн засаглал тохирно. Нэг хүний дарангуйлал гээд л муу, муухайг нь дурсаад байдаг юм. Нэг хүн дарангуйлна гэж юу байдаг юм. Тэр хүнийг чинь тойроод улс төрийн бүтэц байгаа шүү дээ. Улс төрийн бүтэц нь аваад явдаг байхгүй юу. Гол нь шийдлийг нэг хүнд төвлөрүүлэхээр амар болдог. Манайх бол одоо шийдэл хариуцлага хаана байгаа нь мэдэгдэхгүй Парламентийн засаглал ч биш, Ерөнхийлөгчийн засаглал ч биш яваад байна. Хэн нь хэнийхээ дээр байгаа нь бас ойлгомжгүй. Чи бодоод үз, Англи яагаад Хатан хаантай яваа юм. Хамгийн сүүлд Хатан хаан тушаал гаргаснаар улсын Ерөнхий сайдыг томилдог. Парламентаас Ерөнхий сайдын нэрийг өргөн барьдаг ч Хатан хаан “Үгүй” гэвэл үгүй л байх болно. Үүнийг мартаж болохгүй.</p><blockquote><strong><em>…Хэрвээ тийм биш бол би ном бичиж яах юм. Лекц ч уншихгүй. Ер нь гэрээсээ ч гарахгүй…</em></strong></blockquote><p><strong>Та олон юмыг шүүмжилдэг. Харин таны сэтгэлд нийцдэг зүйл юу байна?</strong></p><p>Сэтгэлд нийцдэг зүйл гэвэл хүмүүс лекцэнд ирж байна. Хүмүүс ном авч, уншиж байна. Тиймээс би ном бичиж байна. Ажиллаж болж байна. Энэ бол миний хувьд том амжилт. Жил бүр 25 лекц уншаад, дөрвөн жилд нийт 100 лекцийн ард гарсан байна. Энэ 100 цуврал лекцээс гадна мэдээж олон газар очиж, уулзалт лекц хийсэн. Миний лекцэнд суусан хүмүүс баярлаж байна, талархаж байна. “Эрх чөлөө-Эрхэм үг” номыг маань маш олон хүн уншиж, бодлоо хуваалцан мэйл бичиж байна. Үүнд би өөдрөг байгаа. Хэрвээ тийм биш бол би ном бичиж яах юм. Лекц ч уншихгүй. Ер нь гэрээсээ ч гарахгүй. Өөдрөг байгаа учраас би зогсоо зайгүй ажиллаж байна. Уржигдар би ШУТИС дээр “Хөөрхөн зүрх” гээд хандивын үйл ажиллагаанд очиж лекц уншсан. Нийгэмд философич хүн хэрэгтэй гэдгийг хүмүүс ойлгож эхэлж байна. Ирэх пүрэв гарагт би Анагаахын оюутнуудад лекц уншина. Компаниудад уншихаар зохих төлбөртэй уншдаг.</p><p><strong><em>Зарим хүн шиг лекц нэрийн доор залуу насаа ярьдаг хүн би биш.</em></strong></p><p>Тэгэхээр шүүмжлэл бол миний философичийн хувьд хийх ёстой ажил минь юм. Мэдээж шүүмжлэхийн хажуугаар энэ олон лекц уншиж соён гэгээрүүлэх ажил хийж явна. <br> Гол нь би ямар ч цалин авахгүй мөртлөө лекц уншаад, ном бичээд явж байна. Энэ амар ажил биш. Хүнд лекц уншина гэдэг чинь наад зах нь нэг өдөр бэлдэнэ. Бусад ажлаа хойш тавина. Тэгэхгүй бол лекц босож ирэхгүй. Түүнээс биш зарим хүн шиг лекц нэрийн доор залуу насаа ярьдаг хүн би биш. Манайхан бол лекц гээд л өөрийгөө л яриад байдаг. Би багадаа ингэж байлаа ч гэх шиг. Авгайтайгаа тэгж танилцаж байлаа ч гэнэ үү. Гадаадад явж байгаад яаж хөглөсөнөө яриад л. Америкт мундаг хүнтэй уулзаж гар барьж явлаа ч гэх шиг тийм л юм ярьж байна. Гэтэл улс орны амьдрал, шийдэл, сонголт ярих хүн алга. Худлаа л Монголд хайртай гээд байдаг. Зарим нь бүр Монголд хайртай гэдгээ интернетээр л илэрхийлдэг болж.</p><p><strong>Ингэхэд та интернетийг яаж хэрэглэдэг вэ?</strong></p><p>Би зөвхөн мэдлэгт л зориулдаг. Бас би гар утас хэрэглэдэггүй болохоор хүмүүстэй харилцах, мэйл бичихэд хэрэглэдэг. Утас бол барьдаггүй. Уулзъя гэсэн хүнтэйгээ мэйл бичээд л уулзчихна. Эсвэл олоод уулзчихна шд. Улаанбаатар шиг жижигхэн газар ер нь утас битгий хэл интернетийн ч хэрэг байхгүй. Өөрөө явж очоод л хаалгыг нь тогшино. Жишээ нь надад онгоцны билет хэрэг боллоо гэхэд хотын төвөөр дүүрэн Air market байна шд. Бээжин юм уу, Москва шиг олон сая хүнтэй хотод бол интернетээр захиалахгүй бол болохгүй. Тэр чинь хотын нөгөө захад байгаа юм чинь. Манайд бол Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдаасаа эхлээд, бүх банк, бүх их сургууль, бүх зочид буудал нь Сүхбаатарын талбайгаа тойроод байна шүү дээ (инээв).</p><p><strong>Бид нэлээд удаан ярилцлаа. Магадгүй миний асуулгүй орхисон зүйл байж магад. Танд бас ярих зүйл үлдсэн байх вий?</strong></p><p>Өөр юу ярих вэ. Асуулт дуусаад бидний ярилцлага дуусаж байгаа юм биш, цаг хязгаартай байгаад л гол асуудал байна. Философидоход ер нь асуудал цаг л байдаг. Асуулт мэдээж дуусахгүй. Юу ч асууж болно. Цаг л бидний хязгаар. Бүх юмны үнэлэмж, хил хязгаар, хэмжээ бол цаг хугацаа. Өөр юу ч биш.</p><p><em>Originally published at </em><a href="http://molorerdene.academy/79/sitem"><em>http://molorerdene.academy</em></a><em>.</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=887d736527e9" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[МИНИЙ МЕДИА НАМТАР]]></title>
            <link>https://medium.com/@9erdene/%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80-9c0484122013?source=rss-af17f289e927------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/9c0484122013</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Т. Есөн-Эрдэнэ]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 03 Feb 2020 08:08:01 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-02-13T07:59:40.054Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><strong>ГУНИГТАЙ ДУРСАМЖАА ЯРЬЖ ӨГӨӨЧ!</strong></p><p>Дойче Велле академийн сургагч багш Торстен Карг дараах хавтгайг зурж бэлдсэн самбарын өмнө зогсоод даалгавар өгөв.</p><p><em>“Бага насаа эргэн сана. Хүүхэд байхдаа ямар хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, ямар агуулга үздэг байв. Жишээ нь, юу та нарт урт удаан хугацаанд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээсэн бэ. Мөн хэвлэл мэдээллээр юуг үзэж, сонссоны дараа сөрөг сэтгэгдэл төрсөн бэ. Тэр үед хэдтэй байснаа санаарай!”</em> гэв. Жишээ болгох үүднээс Вьетнамын дайны үеийн зураг харуулаад самбарын доод хэсэгт байрлуулав. Дайныг биеэр үзээгүй ч хэвлэл мэдээлэл түүнд харуулжээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/969/1*JQllABqBVbqL2kKaDI-JaA.jpeg" /><figcaption><em>Сургагч багшийн медиа намтрын хэсгээс</em></figcaption></figure><p>Зургийн тухайд товчхон: <em>1972 оны гуравдугаар сард зооринд хоригдож байсан хүүхдүүдийг цэргийнхэн суллахад 8–9 орчим насны охин ямар ч хувцасгүй уйлан гүйж байдаг.</em></p><p>Энэ зургийг Торстен 10 настайдаа харсан нь хэвлэл мэдээлэлтэй холбоотой тунчиг сөрөг дурсамж нь болон хоцорчээ. Дараа нь тэрбээр өнгөт телевиз анх удаа үзсэн нь хэвлэл мэдээллийн талаарх бага насны нь хамгийн өнгөлөг сайхан дурсамж байсныг ярилаа. Энэ дурсамжыг илэрхийлэх зургийг самбарын дээд хэсэгт тогтоов.</p><p>Ингээд танхимд суугаа бидний ээлж ирэв. Миний хувьд 1990-ээд оны сүүлээр тэнэмэл хүүхдүүдийн тухай нэвтрүүлэг үзсэнээ ярилаа. Үндэсний телевизээр 7–8 насны жаалхүү гарч байв. Гэр бүлийн хүчирхийлэлд гомдол тээсэн бяцхан хүү гэрээсээ оргон вагонд “туулайчилж” хот руу иржээ. Хүүг хараад хөдөө эмээгийнд яваа дүүгээ маш их санаж билээ. Тэр үед би 10 настай байлаа. Эргээд бодоход галт тэргэнд суусан хүү юунд найдаж, ямар зориг гарган явсныг төсөөлөхөд бэрх.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/969/1*KqLvrI2hh59yKT9TaOriOg.jpeg" /></figure><p>Энэ дасгалыг өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд хэд хэдэн сургалтад туршиж үзлээ. Нас насны хүмүүсийн дурсамжийг яриулж зогсоход цаг үе, хэвлэл мэдээллийн өөрчлөлтийг тун сонирхолтой харуулж байв. (Өргөн хүрээнд судалвал сонирхолтой үр дүн гарах вий.) Хэвлэл мэдээлэл хатуу цензур дор тохойвчлогдсон социализмын ид үед өссөн хүүхдүүд сөрөг сэтгэгдэл үлдээсэн дурсамж санаанд нь орохгүй байгаа тухай ярьж байсан бол 90-ээд онд өссөн хүүхдүүд тухайн үеийн шар сонины элдэв зураг, гэмт хэргээр дүүрэн гарчигаас эхлээд С.Зориг агсны хорлогдсон тухай ч мэдсэн байв. Өдгөө дөнгөж 20 гарч яваа оюутан харин Фэйсбуукд бичсэн зүйлээсээ болж үеийн охидоос гадуурхал мэдэрсэн нь хүндхэн дурсамж болж түүний медиа намтарт үлджээ.</p><p><strong>“ӨЧИГДӨР ОРОЙ” БА ӨНӨӨДӨР</strong></p><p>Ерөнхий сайд асан С.Баяр дурсамжийн номдоо,”Өнгөрсөн зуун бол балар эртийн үе биш, түүхэн цаг үеийн хувьд “өчигдөр орой” гэсэн үг” хэмээжээ. Үнэхээр өнгөрсөн зуун бол тун саяхны атлаа хүн төрөлхтний технологийн хөгжлийн огцом өргөлтийн бас эргэлтийн зуун байв. Хэвлэл мэдээлэл талаас нь авч үзвэл уламжлалт цаасан хэвлэл, ном, сониноос радио, кино, телевиз, интернэт рүү өгссөн. Монгол ч ялгаагүй 1911 онд анхны сонин, 30-аад оны радио, 60-аад оны телевиз гэсэн дарааллаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг өнгөрсөн зуунд л хэрэглэж сурсан билээ. Телевиз Монголд орж ирсэн ойг манай хэвлэлийн салбарынхан тэмдэглэхдээ, “Зурагт зулын хойморт заларсан … жил” гэдэг дээ.</p><p>Зурагт гэснээс Холливүүдын од найруулагч Куэнтин Тарантино 1994 онд бүтээсэн кинондоо өөрийн бага насыг телевиз үзэж суугаа томоотой хүүгээр төлөөлүүлж дүрсэлсэн нь бий. Зурагтаар гарах кино түүнийг одоогийн гаж бас “ёж” найруулагч болгожээ. Хэн байх, хэн болохоос үл хамаараад дэлхий даяар хүмүүс хэвлэл мэдээлэлтэй хамт өсөж өндийдөг.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/940/1*Ah9jwWRhTY_sRuEW3Ogk5g.jpeg" /></figure><p>Өнөө үед цахим мэдээллийн хэрэгсэл, нийгмийн сүлжээний тасралтгүй өргөн урсгалд умбан өсөж буй хүүхэд “өчигдөр орой” буюу өнгөрсөн зуунд өнгөт зурагт үзээд баярлаж суусан хүүхэд хоёрын дунд цаг хугацаанаас гадна хэвлэл мэдээллийн өөрчлөлтийн асар том ялгаа бий. Жишээ нь, 90-ээд оны хоёр дугаар хагаст дунд сургуульд орж байсан бидний үеийнхэн Үндэсний телевизийн 16:20 цагийн “Волтрон”-ыг тэсэж ядан хүлээдэг байлаа.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/768/1*okcBvWFIjBOD4a2nM_P_jQ.jpeg" /></figure><p>Харин өнөөдөр өсөж өндийж буй бидний хүүхдүүд дуртай сувгаа ухрааж үзэж уйдаад, гар утсан дээр аль нэг тв-д өгөхөд ч гологдохооргүй бичлэг хийж, эвлүүлэх бололцоотой. Эсрэгээрээ өнөөх “ухаалаг” гэгдэх утсаараа дамжин элдэв асуудалд өртөх эрсдэлтэй.</p><p>Гар утсаар телевизийн мэдээ хийх тухай заадаг мобайл сэтгүүл зүйн талаар хэдэн сарын өмнө орон нутгаас ирсэн “Сэтгүүлч-хүүхэд” клубын сурагчдад танилцуулга хийв. Гэтэл сонин болгож тайлбарласан программыг зарим нь хэдийн ашиглаж үзсэн байлаа. Эндээс харахад өнөөгийн хүүхдүүд зурагтыг зөвхөн үзээд зогсохгүй гар утсаараа бидэнд зурагтын нэвтрүүлгээс дутахгүй “юм” үзүүлж чадах үе иржээ.</p><p>Өнгөрсөн жил Хэвлэлийн Хүрээлэнгээс Монголд анх удаа “Хэвлэл мэдээлэл, мэдээллийн суурь боловсрол” сэдэвт Үндэсний форумыг зохион байгуулсан. Энэ форумд зөвхөн сэтгүүл зүйн хүрээнийхэн,сэтгүүлчдээр зогсохгүй нийт хэвлэл мэдээлэл (Media гэдэг утгаараа)-ийнхнийг оролцуулав. Боловсролын яам, газар нэгжүүд, номын сан, музейн кураторууд, боловсрол, хүмүүнлэг, нийтэд үйлчлэх чиглэлийн төрийн бус байгууллагууд, хууль хяналтын байгууллагынхан, шинэ технологи цахим платформ хөгжүүлдэг технологийн компаниуд гэх мэт өргөн хүрээнд чуулсан.</p><blockquote><strong><em>Хэвлэл мэдээлэл гэж юу вэ? (Media?) <br></em>Хэвлэмэл: </strong>Ном, сонин, сэтгүүл <br>Кино, телевиз, гэрэл зураг <br>Радио, хөгжмийн дуу бичлэг, CD, MP3 аудио файл <br><strong>Тоон буюу дижитал: </strong>Интернэт, имэйл, видео тоглоом, цахим хуудас нийгмийн сүлжээ.</blockquote><p>Форумын үеэр “Дижитал цагаачлагч” хэмээх нэн шинэлэг ойлголтыг ярилцсан юм. “Дижитал цагаачлагч”гэдэг нь цахим ертөнц бий болоход түүнд суралцан зохицож буй хүмүүс бид. Өөрөөр хэлбэл шинэ мянганаас өмнө төрсөн хүмүүс. Тэгвэл өнөө цагт төрсөн хүүхдүүд “цагаачлагч” биш харин дижитал ертөнцийн хүүхдүүд болох ажээ. Энэ “ертөнц” тэдний амьдралын салшгүй нэг хэсэг. Тиймээс хэвлэл мэдээллийн суурь боловсрол эсвэл дижитал суурь боловсролын талаар бид зөвхөн хүүхдүүдэдээ заах бус тэднээс ч бас суралцах ёстой ч байж мэднэ.</p><p><strong>“БИЧИГ ҮСЭГ ТАЙЛАГДАН”, НҮДЭЭ НЭЭХҮЙД</strong></p><p>Өнгөрсөн зуунд хэвлэл мэдээллийн агуулга үйлдвэрлэлийн төвд мэргэжлийн сэтгүүлчид, уран бүтээлчид, техник мэргэжлийн хүмүүс цөм болон зогсож байв. 70-аад оны сэтгүүл зүйн тэсрэлтийн үед сэтгүүлч хамгийн моодны мэргэжил болсон байх жишээтэй. Сэтгүүлчдийг хүмүүс “супер баатар” болтол нь шохоорхов.<em> (“Superman” цувралын гол баатар Кларк Кент сурвалжлагч байлаа.)</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/900/1*rS0sUOcv4u5F78b_CGb3SQ.png" /><figcaption>Мэдээллийн хэрэгслийн өөрчлөлтийн түүхэн зураглал. Эх сурвалж: <a href="http://www.techjini.com/">www.techjini.com</a></figcaption></figure><p>Мөн өнгөрсөн зуунд хэвлэл мэдээллээр гарах агуулгыг бүтээж буй гол хүмүүс болох сэтгүүлч, найруулагч, нарийн мэргэжлийн техник ажилтнуудыг дээд сургуульд сургадаг болов. Өөрөөр хэлбэл хэвлэл мэдээллийг хэрхэн хөгжүүлэх, хүний нөөцийг хэрхэн чадавхжуулах вэ, агуулгыг хэрхэн баяжуулах, хэрхэн мэдээллийг технологийн тусламжтайгаар илүү сайн, илүү хурдан дамжуулах вэ гэдэгт л улайран анхаарч иржээ. Гэтэл өнөө үед дэлхийн хаа нэгтээ ухаалаг утас барин зогсоо хэн нэгэн хүний сошиал медиа дахь пост, олон улсын томоохон телевизийн нэвтрүүлэг хоёрын сая сая хүнд үзүүлэх үр нөлөө зарим тохиолдолд ялгаагүй болчихлоо. Харамсалтай нь ухаалаг утсанд тв, сонин, сайтын мэдээ бичих боломжоор тоноглогдсон хүмүүст сэтгүүлчид шиг мэдээллийн ёс зүйн тухай ойлголт үгүй тул буруу зөрүү, хүчирхийлэлд уриалсан, ёс зүйгүй, нүд халтирам зураг дүрс гэх мэтийг юу ч бодолгүй шэйрлэнэ. Иймээс мэдээллийг үйлдвэрлэж, дамжуулж, хадгалж түгээхэд анхаараас гадна үүнийг хүлээн авч бас дамжуулж буй хүмүүсийн боловсролд анхаарах шаардлага үүслээ.</p><p>Энэ бол хэвлэл мэдээллийн суурь боловсрол буюу MEDIA LITERACY юм. Үгчилвэл “Хэвлэл мэдээлэлд бичиг үсэг тайлагдах” гэж ойлгож болмоор. Агуулга нь харин асар том учраас нэг, хоёр удаагийн сошиал аянаар ард нь гарах ажил биш. Нас насныханд хандсан үе шат бүхий сургалт хийж эхэлж буй жишээ олон улсад байна. Ер нь цаашид дэлхий нийт энэхүү “Медиа литераси” хэмээх үгэнд дурлах бололтой. Хэвлэл мэдээлэл, мэдээллийн суурь боловсрол (Media and information literacy) гэсэн агуулга дотроо задарч дижитал суурь боловсрол, номын сангийн суурь боловсрол, кино урлагийн суурь боловсрол… гэх мэтээр олон салбарт хамаатай сэдэв болно.</p><p>“Ажиглагч” нэрээр нийтлэл бичдэг судлаач, сэтгүүлч Д.Цэрэнжав ярихдаа, “Уг нь сонин хэвлэлийн уншигч, телевизийн үзэгч, радиогийн сонсогч, тэгээд интернэтийн хэрэглэгч болохын тулд бичиг үсэгтэй байхад л хангалттай. Тусгай боловсрол ч хэрэггүй. Гэтэл нийгмийн амьдрал улам бүр нарийн түвэгтэй болж, үүний нөгөө талд олон нийтийн мэдээллийн суваг, хэрэгсэл дэндүү олширсон тул тэр их мэдээлэл дунд хөл алдахад хүрдэг. Нэг үйл явдлыг хэдэн янзаар тайлбарлахад, жирийн иргэд хэн нь үнэн яриад байгаа нь мэдэгдэхгүй гэж бухимддаг.” хэмээжээ.</p><p>Өнөөдөр коронавирус тархаж, дэлхий даяараа түгшиж байна. Фэйсбүүкийг ажиглахад олон нийтэд эрүүл мэндийн боловсролын зэрэгцээ мэдээллийн боловсрол хэрэгтэй гэдэг нь харагдаж байна. Тухайлбал, уламжлалт хэвлэл мэдээллийн агуулгыг иргэд хэрхэн ойлгох вэ? Энэ телевиз яагаад энэ тухай мэдээлэв? Эсрэгээрээ энэ талаар яагаад эс мэдээлэв? гэх мэтээр сууриас нь эхэлж хардаг, ярьдаг болж сурах шаардлагатай. Жишээ нь, Эрдэнэтийн “49 хувь” зэрэг асуудалд манай томоохон телевиз, нэртэй нийтлэлчид гэнэт л дуугаа хураасан байдаг. Уг нь бол энэ “эс мэдээлэх” гэдэг чинь хэвлэл мэдээллийн ёс зүйн асуудал. Өөрөөр бас “Энэ телевиз, энэ сонин, сайтын эзэн нь хэн бэ?” гэж харах, сэтгүүл зүйн агуулга, PR-ын агуулгын ялгааг хэрхэн ойлгох гэх зэргээр хэвлэл мэдээллийг тольдох цонхоо цэлийтэл нээхээс аргагүй.</p><p>Цаашлаад нийгмийн сүлжээ хэмээх огт өөр дэг журамтай “ертөнц”-д хэрхэн хандах, ямар агуулга (пост, сэтгэгдэл, реакц)-ыг хэрхэн нягтлан шалгах вэ гэдгээс эхлээд авсан зураг, бичсэн видео, шивсэн текстээ хэрхэн пост болгох вэ гэдэг нь хүртэл хэвлэл мэдээллийн суурь боловсролын нэг хэсэг болно.</p><p>Юутай ч хэвлэл мэдээлэл, дижитал мэдээллийн харилцаанд бичиг үсэг тайлагдахын тулд тонгойж унших “толь бичиг” маань нэлээд зузаан эд болохоор байна. Мөн бид үүнийг “уншиж сурах” ёстой гэдэг нь ч тодорхой боллоо.</p><p><em>Originally published at </em><a href="https://medium.com/@Pressinst/%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80-c064519f8ea8"><em>https://medium.com</em></a><em> on February 3, 2020.</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=9c0484122013" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[А. Миеэгомбо: Туршлага авьяасыг бүтээдэггүй!]]></title>
            <link>https://medium.com/@9erdene/%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D1%8D%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%88%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B0%D0%B2%D1%8C%D1%8F%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B3-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D2%AF%D0%B9-1d5389849961?source=rss-af17f289e927------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/1d5389849961</guid>
            <category><![CDATA[миеэгомбо]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Т. Есөн-Эрдэнэ]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 07 Jan 2020 00:00:00 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-01-07T08:58:57.745Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><strong>(</strong> 2 жилийн өмнөх ярилцлага<strong>)</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*ftWXXLe7zAFzSv8b.jpg" /></figure><p><strong>NTV телевизээр ням гараг бүр үзэгчдэд хүрч буй “Ахлах тогоочийн заавраар” нэвтрүүлгийг та хөтөлж байгаа. Энэ талаар ярилцлагаа эхэлье.</strong></p><p>Анх NTV телевизээс Канадын ийм шоу байдаг, Монгол Улс албан ёсны эрхтэйгээр хийж байгаа найм дахь орон болж байгаа бөгөөд хөтлөгчөөр ажиллах шалгаруулалтанд оролцооч гэж санал тавьсны дагуу шалгуулахад Канад продюсерууд нь “Болно” гэж зөвшөөрснөөр хөтөлж эхэлсэн дээ. Миний хувьд 2013 онд “Ирмүүн” агентлагийн эрхлэн гаргаж байсан National Geographic Kids сэтгүүл NTV телевизтэй хамтарч “Монгол Вундеркинд” хэмээх газарзүйн ТВ олимпиад зохион байгуулахад хөтлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байсан нь давуу тал болсон байж мэднэ. Тус телевизийнхэн тэндээс намайг олж харсан хэрэг л дээ. 2 жилд нэг удаа болдог тэр тэмцээнээс шалгарсан хүүхдүүд хожим Москвад болсон Олон улсын газарзүйн олимпиадад нь амжилттай оролцоод ирсэн байдаг юм.</p><p>За ингээд “Ахлах тогоочийн заавраар” нэвтрүүлгийг хөтөлж эхэлсэн. Ер нь бол ТВ франчайзинг гэдэг их өөр юм билээ. Канадаас продюсер нь ирээд, нэвтрүүлгийнхээ “библи” буюу дүрэм журам, стандартуудыг нь бүгдийг нь танилцуулаад, ингэж болно, болохгүй гээд танилцуулах маягаар нилээн сургалт явагддаг. Харахад зүгээр нэг сайхан хоолны нэвтрүүлэг юм шиг мөртлөө дотроо маш нарийн олон хэсэг болж задарна. Жишээ нь, хоол хариуцсан продюсер байна, контент хариуцсан продюсер, найруулагч, операторууд, дууныхан гээд баг бүр бүгд тэр стандартыг ягштал барих ёстой. Хөтлөгчийн хувьд бол надад бэлэн зохиол өгчихсөн. Энэ зохиолын хүрээнээс гажиж болохгүй, харин явцын дунд зарим зүйл дээр хөтлөгчийг ашиглана гэдэг ч юм уу продюсерын зүгээс өгсөн чиглэлтэй. Үндсэндээ бол үзэгчид өрсөлдөж байгаа хоёр оролцогч, зааварлаж байгаа хоёр тогоочийг л үзэх нь гол нь. Хөтлөгч бол холбогч хийх л үүрэгтэй.</p><p><strong>-Бүх дүрэм журам, стандартаа танилцуулдаг гэлээ. Хөтлөгчийн үг, үйл хөдлөл бүгд цаанаасаа бэлтэгдсэн байдаг гэсэн үг үү?</strong> <strong>-Стандарт гээд нэгэнт ярьсных ер нь манай телевизүүд олон улсад өөрийн стандартын дагуу хийгддэг, чанартай шоу нэвтрүүлгүүдийг цөөнгүй хийчихлээ. Үзэгчид ч чанартай контент гэж ийм юм байдаг гэсэн үнэлэмжтэй болж байгаа байх. Чанартай контентийн талаарх таны бодол?</strong></p><p>Тэгэлгүй яахав. Хамгийн эхний хөтлөлт энэ цэгээс эхлээд тэнд дуусна, дараагийн хөтлөлт нь тэндээс гээд бүх юм нь тодорхой. Тэгэхээр будилаад байх юмгүй яг л хийх юм аа хийнэ гэсэн үг. Гэхдээ нэг гол зүйл нь юу вэ гэхээр нэвтрүүлгийн туршид тэр өрсөлдөж байгаа хүмүүсийн болон тогооч нарын тэр эмоцийг хөтлөгч барьж байх ёстой. Хөтлөгчийн хувьд би тухайн орчинд нь бий болсон эмоцийг унагаж болохгүй. Хэрэгтэй үед нь хөгжилдөх ёстой, зарим үед нь бяцхан садаа болох хэрэгтэй. Ямар сайндаа нэвтрүүлэг гарснаас хойш манай найзууд шинэ дугаар үзээд над руу залгах бүртээ “Дугаараас дугаар бүрт чиний Хоролмааддаг үйлдэл чинь улам л төгсрөөд байна уу даа” гэж шоолдог болох вэ дээ? <em>(инээв)</em></p><p>NTV телевиз “Зөн билгийн тулаан” шоу нэвтрүүлгийг Оросоос франчайзаар оруулж ирсэн. “Ахлах тогоочийн заавраар” нэвтрүүлгийг Канадаас оруулж ирж байна. Монгол телевиз л гэхэд “Авьяаслаг Монголчууд” сүүлд “Voice of Mongolia” гээд хийж байна. Боловсрол суваг телевиз бас “Яг түүн шиг” гээд шоуг хийлээ. Ингэснээр манай телевизийн салбарт маш том эерэг дохио болж байгаа юм уу гэж би хардаг. Ямар утгаараа вэ гэхээр, бид чинь 1990 оноос өмнө Үндэсний телевиз гэдэг ганц л сувагтай байлаа. Энэ телевиз Орост төгсөөд ирсэн чадалтай уран бүтээлчидтэй, тэр хүмүүс уран бүтээлээ тухайн үеийн оросын телевизийн стандарт руу дөхүүлж, дутахааргүй мундаг ажилладаг байлаа. Гэтэл 1990-ээд оны дунд үеэс “25 дугаар суваг” телевиз, “UBS” телевиз гээд хувийн телевизүүд гараад ирлээ. 2000 оны эхнээс бүр ч олширсон. Өөрөөр хэлвэл хувийн телевизүүд гарч ирснээр өрсөлдөөн эхэлсэн. Харин өрсөлдөөний шатанд бид бэлэн байсан уу гэвэл Үгүй! Бүгд шинэ нийгэм, шинэ орчинд телевизийн нэвтрүүлгийг яаж хийх вэ гэдэг тал дээр туршлага дутаж эхэлсэн. Жишээ нь, Үндэсний телевизэд ажиллаж байсан боловсон хүчнүүд өөрсдийн сурсан хуучин арга ажиллагаагаараа уран бүтээл хийгээд эхлэхээр заримдаа таарна, заримдаа таарахаа байгаад нэг хэсэг будилахгүй юу. Ингээд манайхан хэдхэн жилийн өмнөөс ойлгосон. Юу ойлгосон бэ гэхээр “Аан бидний чадахгүй байгаа тэр зүйл чинь ерөөсөө стандарт юм байна. Орчин үеийн барууны стандартын үлгэр жишээ болсон тийм контентуудыг франчайзаар оруулж ирэх хэрэгтэй юм байна. Түүнээс нь бид суралцах ёстой юм байна” гэдгийг л ойлгосон. Ердөө л тэр.</p><p>Үүнтэй нэг их хамаагүй ч гэсэн агуулгын хувьд ойролцоо юм ярья л даа. 90-ээд оны дунд үеэс манайд хип хоп хамтлагууд борооны дарахи мөөг шиг олширсон. Тийм биз? За ингээд тэд мөнчгөрөөрөө дуу хийгээд эхэлтэл мөн л стандартын асуудалтай тулгарчихаж байгаа юм. Өөрсдийнх нь хийж байгаа дуунууд нэг л тиймхэн байгаад байхаар нь гадны хип хоп дуунуудын ая, хэмнэлийг шууд хуулаад эхэлсэн чинь шал өөр болоод л залуучууд дуртай нь аргагүй сонсоод эхлэхгүй юу. Тэгэнгүүт манайхан ч бас судлаад, дагаж суралцаад эхэлсэн. Сүүлдээ ойлгоод өөрсдөө хийгээд ирэнгүүт чанаржаад эхэлсэн. Яг л энэ процесс өнөөдөр манай телевизүүд дээр явагдаж эхэлж байна. Гэхдээ шууд даган дуурайхгүйгээр мөнгийг нь төлж эрхийг нь аваад, түүн дээр нь ажиллаад суралцаж байна шүү дээ. Бас л нэг хувилбар.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*vYpRRVKmIi4B5l62.jpg" /></figure><p><strong>-Та бол уран бүтээлийн гараагаа телевизээс эхэлсэн киноны хүн. Кино урлагт ч бас наад захын стандартаас эхлээд ярих ёстой зүйл олон байгаа болов уу?</strong></p><p>Магадгүй суралцах шат нь дуусаад ойлгоод ирэхээрээ продюсерууд нь ч тэр, уран бүтээлчид нь ч тэр “Ок. Одоо тэгвэл хэдүүлээ үүн шиг монгол контентийг бүтээцгээе л дээ” гээд өөрсдөө ажиллаад эхэлнэ. Товчхондоо өөрсдийн гэсэн монгол контент хийх стандартыг бүтээж эхэлнэ гэсэн үг. Гол нь хэзээ вэ л гэдэг асуудал. Нэг их удахгүй гэж би хардаг.</p><p><strong>-Туршлага заримдаа хүнд тээр болдог гэж уншиж байсан. Туршлага авьяасын урд байх эд биш байх нь ээ?</strong></p><p>Кино урлаг дээр ч мөн стандарт бий. Бүр их ч байдаг байж мэднэ. Энэ тухай судлах, мэдэх тусам бидний явж байгаа арга зам буруу юм аа. Бид яг тэр тогтсон системийнх нь дагуу, ном ёсоор нь, тогтсон арга ажиллагаагаар нь киног хийх ёстой юм байна гэдгийг улам бүр ойлгож эхэлдэг. Тэгээд сүүлийн үед би болж өгвөл нэг их ярихгүйхэн шиг, хийж байгаа зүйлээрээ л харуулъя гэж боддог болсон. Ухаандаа кино зохиолоор! Найруулагч С. Бямба ах байна. “Алсын удирдлага”, “Хүсэл шунал” гээд мундаг кинонууд хийсэн. Миний мэдэхээр С. Бямба ах олон жилийн өмнөөс л бас яг үүнийг ярьдаг, хэлдэг байсан. Харамсалтай нь манай киночид ойлгоогүй л дээ. Тэгээд нэг л өдөр мань хүн “За ок. Одоо би ярихгүй, зүгээр л хийж үзүүлнэ” гэж шийдсэн. Тэгээд л “Хүсэл шунал”-ыг хийлээ. Бусаны кино наадмаас шагнал хүртсэн. “Алсын удирдлага”-ыг ч бас хийлээ. Дахиад л кино наадмуудаас шагнал хүртлээ. Одоо С. Бямба ах зохиолч Г. Аюурзанын “Хэвтрийн хүн” зохиолоос сэдэвлэн хийх гэж байгаа кино бүр Каннын кино наадамд ч өрсөлдөж магадгүй гэж бодож байна. Тэгэхээр киноны стандартаа ойлгоод, мэдээд байгаа нэг нь зүгээр түүнийгээ хийгээд үзүүлэх л асуудал юм шиг байгаа юм. Бас нэг юм гэвэл кино найруулагч хүн кино хийгээд л байвал аяндаа сайжирчихна гэсэн нэг буруу ойлголт манайхны дунд их түгээмэл. Энэ олон жил киноны салбарт ажиллахдаа би “Туршлага авьяасыг бүтээдэггүй юм байна” гэдгийг л маш сайн ойлгосон. Манайхан бол “Хийгээд л туршлагажаад байвал суралцчихна, авъяас нь улам өнгө орно” гэсэн бодолтой байдаг. Харин би бол үүнтэй огт санал нийлдэггүй.</p><p>Суурь өгөгдөл нь өөрөөр хэлвэл өнөөх авьяас буюу тэр торгон мэдрэмж нь байхгүй бол “Туршлага судлаач” маань мянган кино хийгээд ч нэмэргүй. Ахихгүй! Тийм болохоор энэ хүүхдэд авьяас гээч юм үнэхээр байна уу, үгүй юу гэдгийг багш нар бүр оюутны ширээний ард байхад нь олж нээгээд, ойлгуулаад, явуулахыг нь явуулаад, авч үлдэхийг нь үлдээх хэрэгтэй юм байна л даа. Өөрөөр хэлвэл ахмад үе нь дараагийн үеэ зөв чиглүүлж, бэлдэх хэрэгтэй. Тэгэхгүй болохоор чанаргүй найруулгатай, муу зохиолтой кинонууд гараад байна гэдэг нь эргээд тэр хүн салбараа алаад, баллаад байгаагаас өөрцгүй. Сайн кино хийчих гээд зүтгэж яваа цөөн хэдээ хорлоод байгаа байхгүй юу. Монгол кино туршилтын талбар биш шүү дээ!</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*3MhzYfEYyPhCbtM7.jpg" /></figure><p><strong>-Саяхан Францад Азийн киноны олон улсын наадам болсон байна. Тэр үеэр Монголын кино өдөрлөг бас болж, хуучны олон киног үзүүлжээ. Найруулагч Г. Жигжидсүрэн гуайг “Монголын Күросава” гэж үнэлсэн байсан?</strong></p><p>Яваандаа Монгол киногоо үзэх гэж ирдэг хүмүүс ирэхээ болино. Бүхэлд нь харахад үүнээс эхлээд маш олон асуудал ажиглагдана. Ямар ч байсан найруулгын тал дээр манайхан маш учир дутагдалтай байгаа нь үнэн. Яахав кино театрт жилдээ 20–30 Монгол кино гарч байна л даа. Гэхдээ хэн нуруун дээрээ үүрч байгаа юм гэвэл манай үеийнхэн л нэрлэгдэнэ. Найруулагчдаас манай Ж. Сэнгэдорж, З. Батболд, Д. Галбаяр, Д. Мөнхсүх, Л. Бат-Амгалан, Б. Жаргалсайхан, Л. Таванбаяр, Ш. Тансаг, Ч. Хоролдорж, Ж. Жамъянсүрэн, Б. Чингүүн, П. Дэлгэрбаяр оператор гэвэл Б. Баатар, О. Базар, Э. Нэргүй, Д. Ангараг, Б.Отгонзориг байна. Би бол яахав, кино зохиол талдаа тооцогдвол тооцогдох байх. Кино найруулга руу бол бүр ч орж ирж чадаагүй байгаа нөхөр. Ердөө 10 гаран л хүн байгаа биз? Өмнөх үеэс манай С.Бямба, Д. Золбаяр, Б. Пүрэвдорж гэх мэт цөөхөн хэдэн уран бүтээлчид бий. Доошоо гэвэл манай Б. Тамир, Б. Гийгүүлэн, Ц. Амартүвшин, Г. Гүенбаатар, Б. Нямдаваа нарын цөөхөн хэдэн залуус байна. Тэгэхээр бид дээр ярьсан стандарт гээч зүйлд суралцахаар барахгүй хатуу мөрдөхгүй бол хөгжил ярих утгагүй байна л даа. Сүүлийн үед гадны кино наадамд киногоо явуулна, өрсөлдүүлнэ гэж манайхан их ярих болж. Зөв л дөө, тийм амбиц байх хэрэгтэй. Гэхдээ нөгөө талаасаа бидний хийж байгаа кино тэр шалгуурт тэнцэж байна уу гэдгээ бодмоор байгаа юм. Ядаж хүний өмнө үзүүлэхэд нүүр улайхгүй бүтээл хийчихээд дараа нь кино наадамд явуулъя л даа. Тэрийгээ чадахгүй хэвтэж хаа байсан тэр Канн гээд байхаар чинь бас заримдаа ичих юм байна шүү дээ.</p><p><strong>Стандарт уу?</strong></p><p>Сайхан хэрэг шүү. “Ингэн нулимс”-ыг хийсэн найруулагч Д.Бямбасүрэн эгч Францын Везул хотод зохион байгуулагдсан тэр кино наадам дээр энэ кинонуудыг үзүүлэх гээд нэлээн олон сар бэлдсэн. Надтай ч бас холбогдоод энэ тухай дуулгаж байсан. Ийм сайхан үйл явдал, санаачилгад бүгдээрээ талархдаг байх нь чухал. Манай үндэсний кино урлагийг дэлхийд сурталчилж байгаа хэлбэр шүү дээ. Нэн ялангуяа 1990 оноос өмнөх тэр уран бүтээлчдийн кинонууд дунд сайн кино олон бий. Одоо бол бид тэр үеийнхний хэмжээнд хүрч хийж чадахгүй л байгаа шүү дээ. Яагаад гэвэл Социалист нийгмийн үед киноны уран бүтээлчдийг системтэйгээр сургадаг байлаа шүү дээ. Москвагийн Бүх Холбоотны Кино Урлагийн Дээд Сургуульд сураад номын дууг нь сонсоод ирсэн тэр олон улсаас үнэхээр авьяастай нь ялгараад хийх юмаа хийгээд эхэлсэн. Тэр утгаараа би бол Ж Р. Доржпалам гуай, Ж. Бунтар гуай, Б. Балжинням гуай, Б. Сумхүү гуай нарын тэр мундаг хүмүүсийг хүндэлдэг. Яахав, өмнөх үеийн найруулагчид болох Д. Жигжид, Д. Чимид-Осор, С. Гэндэн гуай нар бол цэвэр байгалиас заяасан мэдрэмж өндөртэй, авьяастай хүмүүс байсан болохоор Оросын мэргэжилтнүүдээс суралцаад дагаад хөгжөөд явчихсан. Бүр бүхэл бүтэн нэг үеийг нуруун дээрээ үүрч ирсэн хүмүүс шүү! Тэр үеийнхнийг “Алтан үе”-ийнхэн гэж хэлээд байдаг чинь чухамдаа тийм л учиртай. Хоёулаа өмнөх сэдвээ хөндөхөөс аргагүй нь.</p><p>Тийм. Түүнийгээ дагаад мэргэжлийн байх гэдэг асуудал яригдана. Кино бол тун ярвигтай, их мөнгөөр бүтдэг урлаг. Тайз шиг аргалж болдоггүй. Асар их хүн хүч, төсөв шаарддаг. Түүнийг удирдаж байгаа найруулагч, продюсерүүд тэр хэмжээгээр хариуцлага хүлээнэ. Тэгэхээр бас хэн дуртай нь хийж чадах ажил биш. Ийм л учраас мэргэжлийн байх тухай яриад байгаа юм. Салбарт мэргэжлийн бус хүмүүс түлхүү ажиллаад ирэхээр салбарын нэр хүндийг унагаадаг. Уг нь мэргэжлийн холбоод нь салбарын нэр хүндээ бодоод тэр стандарт, шаардлагуудыг маш сайн тавьж байх учиртай юм. Тэгж байж, үнэхээр шалгарсан, шилдэг мэргэжилтнүүд нь ажлаа сэтгэл хангалуун, сайн хийнэ шүү дээ.</p><p>Миний ярьдаг олон стандартын нэг болох мэргэжлийн пост продакшн студи манайд алга. Киноны стандарт, хөгжил ярих гэхээр болохгүй байгаа хэдэн чухал юмыг хэлье л дээ. Кино гэдэг чинь зураг авалт дуусчихлаа, дүрсээ авчихлаа, дуугаа авчихлаа гээд болчихдог юм биш. Жинхэнэ том ажил нь дараа нь гарч ирнэ. Боловсруулалтын үе буюу пост продакшн! Гадны бүх кино үйлдвэрүүд пост продакшнтай байдаг. Дууг нь яг стандартын дагуу янзална. Киноны дуу гээд ярьвал дотроо найм, есөн үе шаттай, технологийн горимын дагуу хийгддэг нүсэр ажил. Зөвхөн чи бид хоёрын яриаг биччихээд болно гэсэн үг биш. Стандартаараа бол дараа нь Foley, Ambience, ADR гэх мэт түмэн ажлууд гарч ирнэ.</p><p>Дүрс гээд яривал бүүр ярвигтай. Бас л олон шат дамжлагтай, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй том ажил. Өнгөний хувьд жанраасаа хамаараад ямар тон байх вэ? Хэрхэн баланслах вэ? Нэмэх үү, хасах уу, хэдэн хувьтай байх вэ гээд бүгдийг нь өнгөний тусдаа студид хийх ёстой юм. Яг кинон дээр ажилладаг арга ажиллагаа, шат дамжлагаар нь явбал халширмаар шүү дээ. Ялангуяа кино найруулагч хүн бол бүх процесст эхнээс нь дуустал явдаг тийм хүн. Хамгийн сүүлд өнгөө янзлаад, дуугаа янзлаад рендерээ хийснээр кино театрт өгч найруулагчийн ажил дуусдаг. Нээлт бол зүгээр л нүсэр ажил дууссаны баярын өдөр байхгүй юу (инээв)</p><p>Харамсалтай нь үүнийг ойлгож хөрөнгө оруулалт хийж байгаа, миний энэ яриад байгаа зүйл рүү зорьж байгаа хүн бараг байхгүй. Үүнд би нэг тус дэм болъё гээд өнгөрсөн жил найзтайгаа хамтраад Red Epic-W Helium гээд 8K-гаар авдаг кино камер оруулж ирсэн. Мэдээж би өөрийнхөө кинонд ашиглана гэж авчирсан. Гэхдээ миний зураг авалт нэг, хоёр сар л үргэлжилнэ биз. Бусад сард нь түрээслээд ашиглах хүмүүс нь ашиглаг гэж бодсон юм. Жилд хийгддэг 20 киноноос ядаж 2–3 нь ч болтугай аятайхан өнгө зүстэй байг л дээ. Сайхан биз дээ? Гэрлийн хувьд Төөнөө гээд Солонгост кино оператораар сураад ирсэн мундаг залуу өөрийн хөрөнгө оруулалтаар павильон түрээслээд бүтэн тоноглоод рекламны хэмжээнд аятайхан гэрэл гэгээ тавиад эхэллээ. Бидний энэ санаачилга гэхдээ дөнгөж эхлэл л юм. Одоо цаашаа бид “Энэ дууг яах вэ?” гээд явах ёстой. Тэгээд нэг сайхан пост продакшнтай болоод авъя. Дараа нь бид хөгжлийн тухай, тэр кино фестивальд оролцох тухай, өрсөлдөх тухай ярья л даа, тийм үү?</p><p><strong>-Туршлага авьяасыг бүтээдэггүй гэж хэлсэн таны үг рүү буцаад очиж болох уу. Найруулагч гэж ямар хүнийг хэлээд байна вэ гэдгийг нухацтай харах шаардлага байгаа байх?</strong></p><p>Хэрвээ би аль нэг кино театрын захирал ч юм уу, байг гэхэд IPTV-ийн захирал байсан бол үүнээс гадна өөр олон сайхан ажлуудыг цогц байдлаар нь хийж бүтээж, хөгжүүлж болохоор санагддаг. Харамсалтай нь манайхан тэрүүхэн тэндээ, аар саар аж ахуйн ажилтайгаа л хутгалдаад байдаг. Уг нь хийе бүтээе гээд зүтгэвэл бидэнд хийх ёстой ажил захаас аваад л байна шүү дээ.</p><p><strong>-Мэргэжлийн кино найруулагчдын холбоо гэж өнгөрсөн жил манайд байгуулагдсан гэсэн. Тэр юу болсон бол?</strong></p><p>Найруулагчийн мэргэжил бол өөрийн гэсэн эрх үүрэгтэй нандин бас нарийн мэргэжил. Манайхан зөвхөн эрхийг нь эдлээд байдаг, үүрэг гээч зүйлийг нь мартчихсан. Мэргэжлийн байх, сайн кино хийх тухай бол ярьдаг ч үгүй. Уг нь найруулагч гэж ийм том ажлыг үүрч байгаа хүн түүнийхээ хэрээр сайн байх ёстой. Ерөөсөө найруулагч хүн бол мэдлэгийн түвшин өндөртэй хүн байх учиртай юм.Бүхэлд нь харвал кино бол асар олон юмны нийлбэр. Жүжигчний талаас жүжиглэх урлаг, зохиол талаас утга зохиол, драматургийн онол орж ирнэ. Тайз засал гэхээр зураг, дизайны урлаг орж ирнэ. Нөгөө талаас Операторын урлагийг мэднэ гэвэл гэрэл сүүдэр, өнгө технологийн юмнууд орж ирнэ. За тэгээд өнгө тавина гэвэл өнгөний мэдрэмжтэй буюу уран зургийн талаар ойлголт, мэдрэмжтэй байж таарна. Хөгжим ороод ирвэл хөгжмийн талын мэдлэгтэй байхгүй бол болохгүй. Киноны хувцас гэхэд л загварын талаар төсөөлөлтэй баймаар болно. Энэ бүхэнд төгс байх албагүй л дээ. Гэхдээ муугүй байх ёстой! Манай найруулагчид тийм шаардлагыг хангаж чадаж байна уу гэдгийг бодох хэрэгтэй. Найруулагч гэдэг нэрийг, кино зохиолч гэдэг нэрийг зүүж л байгаа бол түүндээ эзэн байх ёстой!</p><p>Тэр талаар би мэдэхгүй юм. Нэгэнт энэ сэдвийг хөндсөнийх Америкийн кино академийн тухай ярья. Монгол, Америк гэхээр тэнгэр газар шиг юмыг харьцууллаа гэх байх. Гэхдээ нэгэнт систем нь тогтчихсон улс гэдэг утгаараа Америкийг ярихгүй бол болохгүй. Америкийн кино академи бол маш том системтэй. Доороо мэргэжлийн холбоодтой. Өөрөөр хэлбэл дээр нь академи, доор нь найруулагч нарын, зураглаач нарын гээд олон холбоо, гильдүүд байна. Энэ гильдүүд чинь мэргэжлийн түвшинд хүмүүсээ сонгон шалгаруулж авна гэсэн үг. Тэдээс доошгүй жил ажиллаж, төдөн кино хийсэн бол манай холбоонд элсэнэ, гишүүний татвараа төлнө гэсэн шаардлага ярина.Тэр олон зуун сая хүнтэй зах зээлд нэг холбоонд нь олон мянган уран бүтээлч гишүүнчлэлтэй байгаа. Америкийн кино академи ийм хүчирхэг холбоонуудаас бүрдэж байж “Оскар”-ын шагнал гардуулах ёслол нь тийм нижгэр болж байгаа хэрэг. Нэр хүндтэй ч байх нь аргагүй.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/960/0*1zIAqBKhz1qWnMnE.jpg" /></figure><p><strong>-Мэргэжлийн холбоодыг хэрхэн хөгжүүлж, кино урлагийг зөв системтэй болгох вэ?</strong></p><p>Жишээ нь Оскарын наадамд өрсөлдөж байгаа кинонуудад бүх мэргэжлийн холбоодын гишүүдээс төлөөлөл нь орсон 5000 гаран гишүүн санал өгдөг. Ухаандаа Операторуудын холбоонд тухайн жил 40–50 кино яригдлаа гэхэд 5-ыг нь тэр гишүүд сонгоод “Энэ таван кино бол энэ жилийн хамгийн шилдэг зураглалтай кино юм аа” гээд дээш нь нэр дэвшүүлдэг. Тэгээд тэр тавынхаа нэгд нь Оскар өгдөг. Энэ бол тогтчихсон систем шүү дээ. Зарчим ингэж явна, шилдэг нь ингэж тодорно. Тэгэхээр тэр хэмжээнд хүрч ажиллахын тулд тэр хүмүүс чинь бас тодорхой эрэмбэ зиндаатай, шат дараалалтай, мэргэжлийн өндөр ур чадвартай байхгүй бол болохгүй нь ээ дээ? Манайд ийм тогтолцоо байхгүй ч ямар нэг хэмжээгээр шалгуур гэж юм баймаар байгаа юм. Чи хэддүгээр зэрэглэлийн найруулагч юм? Чи хэддүгээр зэрэглэлийн зураглаач юм? Чи холбооных уу, холбооных биш үү? Чи холбооных юм бол гадаад дотоодын кино наадмуудаас мэргэжлийнхээ хүрээнд ямар шагналууд хүртсэн юм? Гэтэл өнөөдөр ийм шалгуур байхгүйгээс дурын нэг хүүхэд “Би Монголын хамгийн лаг найруулагч” гээд гадныхантай уулзаад явж байх жишээний. Систем байхгүй болохоор ингэдэг л юм л даа.</p><p><strong>-Та хоёрт хаалттай кино наадам уу?</strong></p><p>Монголд уг нь Монголын Үндэсний Кино Урлагийн Академи гэж байдаг юм. Кино академи бол дотроо зарчимтай, шалгууртай, мэргэжлийн байх ёстой гэж би хэлээд, залуустайгаа хамтарч тэмцээд, бүр Кино академийнх нь захирал Б. Цогтбаяр гэдэг хүнтэй ярилцаад, муудалцаад ч нэмэргүй юм билээ. Юу ч өөрчлөгдөөгүй. Харамсалтай нь надтай цуг мөр зэрэгцэж тэмцэж явсан залуус маань яваандаа үзэл бодлын хувьд ухарч, тэр хүний зохион байгуулдаг Академи авардсаас нь шагнал авахаар явцгаасан. Одоо мэргэжлийн байх ёстой гэсэн энэ зарчимдаа, үзэл бодолдоо үнэнч үлдсэн хүн гэвэл найруулагч Д. Галбаяр бид хоёр л байх шив дээ.</p><p>Энэ байгууллага мэргэжлийн өндөр түвшнийх байх ёстой гэж бид хоёр шаарддаг учраас бид хоёрыг оруулдаггүй. Бид хоёр ч ордоггүй тийм л газар. Бусад маань харин очиж шагнал авдаг юм шиг байна лээ <em>(инээв)</em></p><p><strong>-Та 2000-аад оны дундуур та анхны киногоо найруулж байсан байх аа?</strong><br> 2011 онд.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*pNEDhQNsVGRHSzvD.jpg" /></figure><p><strong>-Таны хувьд жүжигчний мэргэжлээр суралцаж байсан. Суралцаж байхдаа кино найруулагч болохоор шийдсэн үү?</strong> <strong>-Кино найруулагч хүн өөрөө зохиолоо бичих хэрэгтэй гэж хэлэх олон хүнтэй таарч байлаа. Та бас тэгж боддог уу?</strong></p><p><strong>-Түүнээс өмнө бол таны гараас олон зохиол гарчихсан байсан уу?</strong><br> 2006 оноос эхлээд би найзуудынхаа хамт “Ийм нэгэн дурлал” гэдэг кино зохиол бичиж байсан. Одоо “Хүлэгү” пикчерсийн найруулагч С. Баттулга, сая “Чингисийн хүүхдүүд” киног хийсэн Д. Золбаяр найруулагч, зохиолч Д. Гэрэлт-Од, найруулагч Ц. Ганбат гээд бид тав анх нийлж байлаа. Бид нар “Залуучуудад зориулсан кино яагаад хийдэггүй юм бэ?” гэж ярилцаад анх “Ийм нэгэн дурлал”-ыг бичиж, “Тэнгис” кино театрын захирал Э. Зоригт ах өөрийн үүсгэн байгуулсан ZMN продюсерийн компанийхаа анхны кино болгож хийж байлаа. Тэрнээс хойш би бараг 20 орчим кино зохиол бичиж, 3 кино найруулсан байна.</p><p>Миний хувьд жүжигчнээс гадна найруулагчийн мэргэжлээр давхар сургалт авч сургуулиа төгссөн. Анх СУИС-д орохдоо би жүжигчин биш найруулагч болох гэж орсон. Ерөөсөө л би багаасаа кинонд маш их дуртай хүүхэд байсан. Кино найруулагч болох тэр мөрөөдлөөрөө СУИС-д очтол “Найруулагчийн анги хоёр жилийн өмнө авчихсан, дахиад хоёр жил хүлээх хэрэгтэй. Гэхдээ чи хүсвэл жүжигчний мэргэжлээр суралцаж байгаад 3, 4-р курсдээ найруулагчийн сургалт давхар авч болно” гэж хэлсэн л дээ. Тэгээд л орчихсон. Ер нь найруулагч хүний хийх ёстой хамгийн гол ажил бол жүжигчнийг залах шүү дээ. Тэгээд Н. Ганхуяг багшаараа гуравдугаар курсээсээ эхлэн найруулгаа ч заалгаж, бас болоогүй ээ МҮОНТ-д Орчуулгын киноны жүжигчин болж, ажилтай, орлоготой подхийсэн оюутан явдаг байлаа. <em>(инээв) </em>Тэгээд дөрөвдүгээр курстээ UBS видео суваг гэж байсан, чи мэдэх байх. Тэнд бас кинонд дуу оруулж давхар ажилладаг байсан юм даа.</p><p><strong>-Сүүлд “Бөөгийн домог” романаар кино хийх гэж байгаа гэж сонссон?</strong></p><p>Найруулагч хүн өөрийн зохиолоор кино хийж болно. Үгүй ч байж болно. Кино найруулагч хүн өөрөө зохиолоо бичихээр тэр нь зохиогчийн кино болчихож байгаа юм. Энд нэг дутагдал байдаг. Зарим хэсэг дээр үсрээд байдаг. Логикийн хувьд тийм асуудал гардаг гэсэн үг. Яагаад гэдгийг нь тухайн найруулагч мэдэж байгаа. Зураг авалт хийхдээ “Би энэ хэсгийг ингэж авна” гээд дотроо бодчихсон байдаг. Найруулагч нар өөрөө зохиолоо бичдэг нь өгүүлэх гээд байгаа санаагаа өөрөө маш сайн задалж хардаг. Одоо жишээ нь, би чамаар кино зохиол бичүүлчихвэл, чи бид хоёр амьдралын хувьд ч, юмыг үзэх үзлийн хувьд ч өөр хүмүүс шүү дээ. Тийм болохоор чиний зохиолыг өөрийнхөөрөө янзалж л таарна. Чиний бичсэн зохиол дээр миний өнцөг орж ирнэ. Гэтэл би өөрөө зохиолоо бичээд найруулбал яг өөрийн л өнцөг дээр зогсож байх болно.</p><p><strong>-Тэр нь юутай холбоотой вэ. Тухайн зохиолоо эвдчих гээд байдаг уу?</strong></p><p>Оскарын шагнал гардуулах ёслолыг чи үздэг биз дээ. Тэнд кино зохиолын хоёр төрлөөр шагнал өгдөг. Нэг нь “Эх кино зохиол” буюу Original Screenplay, нөгөөх нь Adapted Screenplay буюу “Сэдэвлэж бичсэн кино зохиол”. “Эх кино зохиол” гэхээр шууд кино зохиолоо биччихсэн гэсэн үг. Харин сэдэвлэж бичсэн гэдэг нь, одоо жишээ нь “Тунгалаг тамир” романаас найруулагч Р.Доржпалам сэдэвлээд кино зохиол бичээд өөрөө хийснийг хэлж байгаа хэрэг. Ийм л юм. Романаас, бестсэллерүүдээс сэдэвлэж бичнэ. Ийм хоёр өөр төрөл учраас л ялгаж салгаж байгаа юм. Хэрвээ энэ хоёр ялгаагүй гэвэл ганцхан л чиглэлээр шилдэг кино зохиол гээд шагначихна. Тэгэхээр энэ хоёр бол хоёулаа байх ёстой төрөл. Аа харин найруулагч хүн бол аль алийг нь бичиж чаддаг байх ёстой. Би бол одоохондоо “Эх кино зохиол” л бичээд байгаа юм. Гэтэл Ж. Жамъяансүрэн найруулагч бол роман, туужуудаас сэдэвлэж кино зохиолыг гайхалтай сайн бичнэ шүү дээ. Надаас хавь илүү.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*59L30UYF7rO88PkY.jpg" /></figure><p><strong>-Өнөө цагийн монгол зохиолчдын талаар, тэдний уран бүтээлийн талаар та ямар үнэлэлт дүгнэлттэй явдаг вэ?</strong></p><p>Тийм. Мань эр бол сэдэвлэж бичихдээ гаршчихсан. Манай үеийнхэн дунд тэгж гаршсан найруулагч бараг байхгүй дээ. Би бол сэдэвлэж кино бичнэ гэвэл нэлээн зовж, махаа идэж, үсээ зулгаах байх шүү. Их хэцүү.</p><p>Тэр зохиолоосоо илүү сэтгэх ёстой. Тэр зохиолд зохиолчийн харчихсан өнцөг байна. Харин найруулагч нь өөрөө хувь зохиолчийн өнцгөөс ороод ирвэл “Би үүнийг ингэж бодож байна” гээд нөгөө талаас нь харах болдог. Давж сэтгэнэ гэсэн үг!</p><p><strong>-Ямар ч зохиолч, уран бүтээлч хүн ер нь түүхэн зохиол руу бяр суусан хойноо орох учиртай гэж боддог юм. Кино найруулагч нар ч ялгаагүй байх?</strong></p><p>Монголд өнөөдөр яг зохиол бичиж, түүгээрээ амьдарч байгаа хүмүүс гэвэл цөөн хэдэн эмэгтэй зохиолчид. Нөгөө л нэг муулаад байдаг Б.Шүүдэрцэцэг, Б.Сарантуяа, Ц.Оюунгэрэл нар л байна шүү дээ. Дээрээс нь Л.Өлзийтөгс эгч нэмэгдэнэ. Тэд яаж байна? Дандаа бестсэллер бичиж байна. Эрчүүдээс хэн байна гэвэл Д. Урианхай, Г. Аюурзана, Д. Энхболд, До. Цэнджав, Т. Бум-Эрдэнэ гэсхийгээд зогсчихдог. Гэхдээ мэдээж зохиолчдын түвшин гэж байдаг л даа. Ухаандаа нэг хэсэг нь сэтгэлгээний тал руугаа гүнзгийрдэг бол манай энэ бэстсэллер бичиж байгаа хүмүүс бол арай поп маягаар хөнгөхөөн яваад байгаа тал бий. Гэхдээ олонхид зориулж бичдэг энэ хэд маань сэдвийн хувьд илүү гүнзгийрээд түүх, түүхэн хүмүүс рүү ороод явчихсан нь л зохиолч эрчүүдийн эгдүүг хүргээд байдаг юм шиг байгаа юм. <em>(инээв)</em></p><p><strong>-Сайхан кино. Гэхдээ арай дараа үеийн бүтээл “Эх оронч” гээд кинонд нь илүү дуртай.</strong></p><p>Үнэхээр бүсгүйчүүлээ голоод байгаа юм бол шүүмжээрээ хяргачих гээд байдаг П. Батхуяг, Г. Батсуурь нар нь бусадтайгаа нийлээд энэ хэдийгээ дэмжээд туслаад явж яагаад болохгүй гэж. Ингэхээр чимээгүй л байх юм билээ. Бодвол дургүй юм байлгүй.</p><p><strong>-Залуу байх нь олон талаар сул талтай гэдэг.</strong></p><p>Би чамд нэг жишээ хэлье. 1995 онд “Хатан зоригтон” гэдэг киноны зохиолыг Мел Гибсон гэдэг жүжигчин бчиээд өөрөө найруулж хийж л дээ. Шотландын босогч Уильям Уоллес гэдэг түүхэн хүний тухай кино. Тэр үедээ Мел Гибсон 39 настай байж. Гэтэл Америкийн киноны ертөнцөд бөөн шуугиан болохгүй юу. “Энэ муу пацаан түүхэн сэдвээр оролдлоо. Шотланд, Британи хоёрын харилцааг хөнддөг энэ хэн бэ? Ийм залуу хүүхдүүд түүхээр тоглож болдог юм уу?” гэж. Гэтэл чамд “Хатан зоригтон” ямар кино гэж санагддаг вэ?</p><p><strong>-Та олон жанрын кино бичсэн юм билээ. Жишээ нь, “Дэв” гээд аймшгийн киноны зохиол бичсэн байсан?</strong></p><p>Барууны ертөнцөд, ялангуяа киноны ертөнцөд нийтээрээ дагаж мөрддөг хэм хэмжээ гэж юм бий. Ухаандаа залуу байхад залуусын кино л хийдэг. Яагаад гэвэл чи өөрөө залуу хүн. Тэр амьдралыг мэднэ. За, харин гуч гараад ирэхээрээ драм хийж болно. Яагаад гэвэл амьдрал үзээд ухаажаад ирэх нь ээ дээ? Лав л хорин хэдтэй үеэсээ юмыг өөрөөр хүлээж авдаг болчихсон байна. Аа харин 45 наснаас хойш бол түүхэн кино хийхэд болохгүй юмгүй. Яагаад гэхээр ертөнцийг үзэх үзэл нь нэгэнт төлөвшөөд түүх, улс төрийн талаар өөрийн гэсэн байр суурь, үнэлэлт дүгнэлттэй болчихсон, аливаа зүйлийн наадах цаадахыг ойлгодог болчихсон байна. Надад энэ их зөв санагддаг.</p><p><strong>-Би өөрөө уран зохиолд шимтдэг хүний хувьд кино болгочихоосой гэж дотроо хүлээж байдаг олон зохиол байдаг л даа. Түрүүнд та бид хоёр түүхэн сэдэвт кино гээд ярилаа. Энд жишээ нь, Т. Мандир гуайн “Саран зэв”-ийг би сонирхолтой кино болох болов уу гэж боддог. Миний хувийн бодол л тэр шүү дээ. Таны хувьд энэ тал дээр бодсон юм бий бий байх?</strong></p><p>Сул тал мөн. Яахав, дэлхийн киноны түүхэнд Мел Гибсон шиг тэгж хар залуугаараа түүхэн том сэдэв барьж авсан найруулагч нар байхгүй биш, байна л даа. Гэхдээ ихэнх нь алдсан байдаг. Тааруухан хийсэн. Миний хувьд одоо бол сайн драм хийх нас. Мэдээж түүхэн кино хийхсэн гэдэг бодол бий. Гэхдээ илүү сайн бодох, тунгаах хэрэгтэй байна. Өөрийгөө голж байна.</p><p>“Ийм нэгэн дурлал” бол залуучуудын сэдэвтэй кино. “Миний хөрш: Чөтгөр”-өөс эхлээд инээдэм орж ирж байгаа юм. “Single Ladies” бол романтик, инээдэм төрлийн кино. Хоёрдугаар анги дээр цуврал алуурчны тухай өгүүлэмж орж ирдэг. Тэр бол триллертэй хольж байгаа юм. “Дэв” бол ойлгомжтой, цэвэр аймшигийн кино. Би 2009 онд бичсэн нэг кино бий. Энэ жил найруулах гээд байгаа. Тэр бол тулаант, гэмт хэргийг сэдэвт кино. 2015 онд бичиж байгаад орхисон миний нэг зохиол бий. Тэр кино бол Non-stop action буюу тасралтгүй үргэлжлэх тулаант кино. Bourne шиг. Би ер нь нэгэн хэвийн байх дургүй. Тэгж саваагүйтэж яваад “Мөрдөгч” киноны 4 ангийг, “Саятан болгох дамжаа” киноны 25 ангийн зохиолыг бичиж үзсэн. Амттай л юм билээ. Гэхдээ зохиолчийн бярыг жинхэнэ шалгадаг юм билээ. Энэ жил би загварын кино хийх гэж байна. Энэ бол бүр өөр, Fashion, Drama.</p><p><strong>-”Монгол контент”-ийн уран бүтээлчид “Маамуу” гээд хүүхэлдэйн кино гаргасан. Бага ч болов юм хийж л байгаа байх?</strong></p><p>Байлгүй яах вэ. Ч. Лодойдамба гуайн зохиолоос эхлээд С. Эрдэнэ гуай, Ж. Лхагва гуай, жаахан хойшилвол Д. Энхболд ахын ч юм уу До. Цэнджав гуайн зохиол ч юм уу зөндөө сайн зохиолууд бий. Гол нь тэдгээрийг өнөө цагт буулгаж кино болгоно гэдэг л бодолцох асуудлын нэг. Өөрөөр хэлбэл гуч гарчихсан надад бол ёстой гоё зохиол байж болно. Гэтэл 17, 18-тай хүүхдүүдэд үзүүлэх гэж байгаа шүү дээ кино театрт. Тэр хүүхдүүдийн “гоё” гэдэг нь юу юм? Тэгэхээр зохиолын сонголт бас өөрчлөгдөөд ирж байгаа биз? Одоогийн хүүхдүүдийн үздэг “гоё” кино чинь “Game of Throne” шүү дээ. Тэрэн дээр юу гарч байна? Аллага, хүчирхийлэл гарч байна. Мэдээллийн орон зайгаа шүүлтүүргүй, ил задгай нээчихсэн манай улсын зовлон нь энэ. Тэгээд одоо болж байгаа процессийг хар л даа. Тийм киног үнэхээр сайн кино гэж хүүхдүүд үзэж байна. Киноны хувьд, хийцийн хувьд үнэхээр сайн кино, үнэн. Харин ийм киног хэдэн наснаас нь эхэлж үзүүлж эхлэх вэ гэдгийг бодох ёстой. Үзэл бодлын хувьд төлөвшөөгүй үедээ тийм кино хүүхдүүд үзэж болохгүй биз дээ? Нэг талаасаа ийм. Тэгвэл нөгөө талаасаа кино уран бүтээлчид бид “Game of Throne”-той өрсөлдөх шаардлагатай болчихож байгаа юм. Хүүхдүүд монгол кино үздэггүй чинь үүнтэй холбоотой. Тэгээд манайхан чинь их сонин. Гадаад кинонуудыг торрентоор татаад үзчихэж байна. Фэйсбүүкээс үзчихэж байна. Аллага хядлага битүү муу муухайг харуулсан юм үзнэ. Тэгсэн мөртлөө монгол кинон дээр тийм зүйл гараад эхлэхээр “Та нар ингэж болохгүй” гэдэг. Цагдаа хүчнийхэн нь хүртэл оролцоод хянаад эхэлдэг. Харьцангуй байгаа биз?</p><p><strong>-За хоёулаа ярилцлагаа ингэсгээд дуусгая. Сүүлийн асуулт. ГХЯ-наас саяхан “Монгол Улсын Гадаад сурталчилгаа: Орчин үеийн урлаг” сэдвээр уулзалт хийсэн. Та тэнд очив уу?</strong></p><p>Одоо ингээд чи бид хоёрын яриа бодлого руу орж ирж байна. Монголд өрсөлдөх чадвартай, соёлын контент байх ёстой. Харин түүнийг нь бодлогоор хангаад явах соёлын бодлогын яам нь өргөн хүрээнд ажиллаж чадаж байна уу? Соёлын талаар өнөөдөр гадны контентуудтай өрсөлдөх чадвартай дотоодын контент хэрэгтэй байна. Соёл гэж ерөөсөө юу вэ, хотын соёл, нүүдэлчин соёл гэж юу вэ? Өнөө цагийн монгол хүүхдийн мэдэх ёстой соёл гэж юу вэ гээд хийе гэвэл бидэнд өргөн хүрээнд хийх ёстой ч оромдоод өнгөрч байгаа асар олон чиглэл байна шүү дээ.</p><p><strong>-Ярилцсанд баярлалаа. Танд уран бүтээлийн олз, амжилт ерөөе.</strong></p><p>Хийж байна аа. Үнэн. Үнэлүүштэй сайн хэрэг. Гэхдээ энэ чинь хувь аж ахуйн нэгжийн түвшинд л хийж байгаа ажил шүү дээ. Төрийн бодлогын түвшинд дэмжих ёстой. Тийм дэмжлэг алга байна. Кино урлагийн бодлогод төр оролцох ёстой гэж би хэлдэг юм. Бас л энэ үгнээсээ болж ад болдог хүн шүү дээ би. Миний харж байгаа өнцгийг салбарынхан маань ойлгодоггүй. Хэдэн кинон дээрээ төрөөс санхүүжилт авч хийх гээд байна л гэж харддаг. Миний ярьж байгаа өнцөг бол илүү өргөн хүрээнд харъя л гэсэн юм. Үнэхээр соёлын тал дээр өгөх мөнгө манай улсад байхгүй юм бол, байгаагаар нь Lexus 570 авч унамаар байгаа юм бол ядаж бодлогоор дэмж л дээ? Одоо энэ “Маамуу” шиг соёлын, боловсролын чиглэлээр контент үйлдвэрлэж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийг тухайн контент бүтээгдэж дуустал татвараас чөлөөлье л дөө. Үсрээд л 300, 400 сая төгрөгийн контент болж байгаа байлгүй. Тэрнийх нь татвар хэд юм? 30, 40 сая төгрөг л байгаа биз. Энэ хэмжээний мөнгийг хөнгөллөө гээд улс дампуурчих уу? Үгүй ш дээ.</p><p>-Очоогүй. Болсных нь дараа л мэдсэн. Уул нь очих л ёстой хүмүүсийн нэг гэж өөрийгөө бодож явсан юм. (инээв) Өнгөрсөн оны гуравдугаар сард би хамт олонтойгоо, “Хөсөгтөн” хамтлагтайгаа нэг баг болж ГХЯ-ны дэмжлэгтэйгээр АНУ, Канадын 11 хотоор 42 хоногийн аялан тоглолт хийж, ардын урлагаа сурталчилж яваад ирсэн. Энэ бол яах аргагүй соёлын сурталчилгаа. Бидэн шиг өөрсдөөсөө зардал мөнгөө гаргаад, соёлын сурталчилгаа хийгээд, газар дээр нь зовлон жаргалыг нь мэдрээд ирсэн хүмүүсийг уриагүйд гайхаж л суулаа. “Хөсөгтөн Баг Дэлхийн Тайзнаа” нэртэй энэ аялан тоглолтыг хийх гэж бид жил орчмын өмнөөс ажлаа эхэлсэн. Театруудтайгаа тохиролцох, гэрээлэх, сурталчилгаа хийх, сурталчилгаанд оролцох, хөтөлбөрөө бэлдэх, үзэгчдээ зохион байгуулах гээд үй түмэн ажилтай бужигнаж байгаад л явсан. Монголоос анх удаа бааранд биш мэргэжлийн хэмжээний томоохон тайзууд дээр тоглож явсан хамтлаг бол “Хөсөгтөн” байлаа шүү! Уг нь энэ том аялан тоглолтыг хийхэд ГХЯ маань биднийг бүх талаар тусалж дэмжсэн. Тэгсэн мөртлөө тэр уулзалтан дээр урьж, санал зөвлөгөөг маань сонсоогүйд манай хамт олон их л гайхсан даа.</p><p><em>Originally published at </em><a href="http://time.mn/ml0.html"><em>http://time.mn</em></a><em> on January 7, 2020.</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=1d5389849961" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Өвгөн шувуун хүүрнэл]]></title>
            <link>https://medium.com/@9erdene/%D3%A9%D0%B2%D0%B3%D3%A9%D0%BD-%D1%88%D1%83%D0%B2%D1%83%D1%83%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D2%AF%D1%80%D0%BD%D1%8D%D0%BB-c17fa5395679?source=rss-af17f289e927------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/c17fa5395679</guid>
            <category><![CDATA[урдын-дуу]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Т. Есөн-Эрдэнэ]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 07 Jan 2020 00:00:00 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-01-07T09:27:00.043Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>(3 жилийн өмнөх ийм нэг бичвэрийг аваад ирлээ)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*AjXWv1fSMwHXMmo6.jpg" /><figcaption>Монгол уртын дууны өв тээгч СТА, Уртын дууч Д.Адзана, СГЗ, Уртын дууч Г.Дадьсүрэн нар Зуунмод хотноо уулзав. Гэрэл зургийг Т.Есөн-Эрдэнэ</figcaption></figure><p><strong>ЖАРГАЛТАЙН ДЭЛГЭР ЗУНЫХАА САРД НЬ…</strong></p><p>Монгол уртын дууны өргөн их далайд шижиртэх үнэт эрдэнийн өв “Өвгөн шувуу хоёр” дууг сонсоогүй хүн үгүй биз ээ. Өвгөн болоод Шувуун “хөөрөлдөөн” эхлэхдээ: <em>“Жаргалтайн дэлгэр зуныхаа сард нь…”</em> хэмээнэ.</p><p>Гүн ухааны хүүрнэл болох ардын уртын энэхүү дууг Боржигон аялгуугаар 30 гаруй бадаг түрдэг бол Баянбараат аялгуугаар 18 бадаг түрдэг байна. Мөн энэ дууг л дуулчихвал найр наадам задгайрч уригдан ирэгсэд хуруудана уу, дэмбээдэнэ үү хамаагүй болдог тухай уртын дууч өвгөн ах СГЗ Г.Дадьсүрэнгийн ярианаас сонсов. Чухамдаа “Өвгөн шувуу” дуугаар найр наадмын хатуу дэг <em>(Хөлийн чилээ гаргаж суудал засах нь хүртэл хоритой гэх мэт…) </em>өндөрлөдөг ажгуу.</p><p>Харин найрыг заавал эхлүүлэх дуу нь “Түмэн Эх”. Мэдээж Халхын зарим нутагт үүнээс өөр дуугаар найр эхлэх нь бий ч ерөнхийдөө “Түмэн эх”-ээр түмэн зүйлийн уг эхийг бэлгэдэн дуулдаг байж.</p><p>“Түмэн Эх” болоод “Өвгөн шувуу хоёр” дууны хооронд хэн ч найрыг орхиж гарах ёсон үгүй. Олон зууны турш Монголын авъяас билэгт дуучдад өвлөгдөн ирсэн эдгээр дуунууд өнөө цагт аялагдаж буй шигээ богино, дутуу байсангүй. Монгол найр наадам боржигон ёсыг эрхэмлэж дор хаяж 3–5 цаг суудлаасаа босолгүй аялгуулан дуулж, айраг сөгнөдөг байсан ажээ. Энэ нь нэг талаас монгол эр хүний тэвчээр, уудам сэтгэлийг харуулдаг бололтой. Найрын энэ хатуу дэгийг сахиулагч нь найрын дарга. Найрын даргаар суусан хүн тэр өдөр өндөр эрх мэдэлтэй учир дэг ёсыг зөрчсөн хэнийг ч айргаар шахна. Буруу суувал айраг өгнө, шанаа тулвал мөн л өгнө, зах задгай суувал бас л найрын даргын шахсан айргийг уух шийтгэлтэй. Ийм хатуу дэгтэй найрлаж, цэнгэдэг байсан нь боржигон найрын хамгийн чухал хэсэг.</p><p>“Өвгөн шувуу хоёр” дууны тухай үргэлжлүүлэхэд өдгөө энэ дууг “Жаргалтайн дэлгэр” нэрээр олон дуучин дуулах болсон юм. Ингэхдээ зөвхөн эхлүүлэх төдий аялаад дуугаа жаргаадаг бололтой. Нэг бадаг дуулахад ч хэтэрхий урт энэ дууг бүрэн эхээр нь аялгуулахад хэдэн цаг шаардлагатайг өмнө дурдсан. Хамгийн гол нь гүн ухааны хүүрнэл дууны философийг ойлгоё гэвэл “гүүгл”-дэж хайгаад нэмэргүй. Заавал бүтнээр нь сонсож байж ойлгох вий. Гэхдээ уртын дуу доод тал нь гурав, дээд тал нь 74 түрлэгтэй байдаг болохоор эдгээр агуу том дууг бүтнээр нь сонсох завшаан тэр бүр олдохгүй.</p><p>Өвгөн шувуу дууны хэсгээс сонсож суухад хүний хөгшрөл, үхэл, ядарч зүдрэн хойш, урагш буцах шувууны үг гэх мэтээр ертөнцийн үйл явдлыг энгүүн хүүрнэх нь эгээ л хоосон чанарын том сургааль мэт.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fw.soundcloud.com%2Fplayer%2F%3Furl%3Dhttps%253A%252F%252Fapi.soundcloud.com%252Ftracks%252F329243773%26show_artwork%3Dtrue&amp;url=https%3A%2F%2Fsoundcloud.com%2Fyesun-erdene-tumurbaatar%2Fvgn-shuvuu-khoyor-urtyn-duu-urtyn-duuch-dadzana-sgz-urtyn-duuch-gdadsren-nar&amp;image=https%3A%2F%2Fi1.sndcdn.com%2Fartworks-000229683224-kdqhcg-t500x500.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=soundcloud" width="800" height="166" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/56f50da37b2c044fb70d1a584b449f06/href">https://medium.com/media/56f50da37b2c044fb70d1a584b449f06/href</a></iframe><p><strong>Энэ хоёр эрхэм Зуны тэргүүн хөхөгчин могой сарын улаагчин үхэр өдөр буюу билгийн тооллын Шинийн 25-ны өдөр (2017.06.19) Зуун мод хотноо уулзсан юм.</strong> Хоёр дуучнаас гадна уртын дууч залуус, уртын дууны урлаг судлаач, алс хол Солонгос улсаас олон жил Монголд ирж уртын дуу судалж буй судлаач, зохиолч, кино уран бүтээлч гээд олон мэргэжлийн хүн энэ өдөр хамт байлаа.</p><p><strong>ДӨМӨНГИЙН ТӨМӨР ЧИНЬ МИНИЙ ИЖИЙН ЭГЧИЙН ХҮҮХЭД</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/335/0*o0Y2g-3H9QT9qKkM.jpg" /></figure><p>Соёлын тэргүүний ажилтан Д.Адзана гуай 1935 онд Түшээт хан аймаг Дайчин бэйсийн хошуу Төв аймгийн Баянбараат (өдгөө Баян-Өнжүүл) суманд төржээ. Тэрбээр Монгол уртын дууны Баянбараат дэгээр дуулдаг цөөхөн дуучдын нэг юм. Аялага дэгийн талаар багахан үг энд ивэхэд, Монгол уртын дууг Боржигон, Халх, Зүүн түмэн, Бараан монгол, Баянбараат гэсэн төрлийн аялгуу дэгээр дуулдаг. Аялгуу дэг бүр өөр өөрийн онцлог, арга барил, увидас шидтэй. “Түмэн Эх” дуу л гэхэд аялгуу дэг бүрт, нутаг хошуу бүрт өөрөөр дуулагддаг байж. Зарим үг шадууд нь илэрхий өөр бичигдсэн байдаг.</p><p>Гэвч сүүлийн жилүүдэд уртын дууны аялгуу дэгийн энэхүү төрөлжсөн байдал хэт нэг тал руу хэлбийж, Бараат аялгын дуу мартагдах чигтэй яваад буйд Д.Адзана гуай сэтгэл дундуур суудгаа хэлсэн юм.</p><p>Д.Адзана гуайн хувьд цагаан нэхий дээлтэй жаахан хүүхэд байх үеэс эхлэн уртын дуу сурчээ. Түүнд ээж нь “Өнчин цагаан ботго” дууг анх зааж өгсөн байна. Мэдээж Баянбараат аялгын “Өнчин цагаан ботго” нийтлэг аялгуулаад байгаа өнөө цагийн “Өнчин цагаан ботго”-оос дэндүү өөр гэдгийг хэлэх хэрэгтэй байх.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*FPUJFO5SVTYDRAs7.jpg" /></figure><p>Өнгөрсөн зууны эхний хагаст Монголд алдар нь түгсэн <a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D3%A9%D1%80">Бараатын Ц.Төмөр</a> гэх эмэгтэй уртын дууч байлаа. Энэ хүн бол Д.Адзана гуайн үеэл байв. Тэрбээр, “Дөмөнгийн Төмөр чинь миний ижийн эгчийн охин. Ер нь бид удмаараа уртын дууч улс. Ижий минь сайхан дуучин хүн байлаа. Ижийн өвгөн ах бас гайхам сайхан дуулдаг байсан” хэмээн өгүүлсэн билээ.</p><p><strong>5 НАСНААС ХОЙШ ДУУЛЖ ИРСНИЙ УЧИР…</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/320/0*VGxPa5f_lVLQfqsK.jpg" /></figure><p>СГЗ Г.Дадьсүрэн гуай 1943 онд Түшээт хан аймаг Дайчин бэйсийн хошуу Тэгшийн хонхор (одоогоор Дундговь аймгийн Дэрэн сумын нутаг) гэх газар төржээ. Удмын малчин энэ өвгөн анх таван настайдаа уртын дуу дуулж эхэлсэн байна.</p><p>Г.Дадьсүрэн гуай, “Миний хамгийн их дуулах дуртай дуу бол анх сурсан дуу минь болох “Цэвцгэр хурдан шарга” дуу байгаа юм. Энэ дуундаа би хамгийн хайртай. Аав ээж маань салаагүй, таван настайд байхад минь ээж минь надад заасан юм. 13 настай хүрдэг жил “Уяхан Завбатив” дуу(Уяхан Замбуутивийн наран)-гаа заагаач хэмээн Н.Норовбанзад над дээр ирэхэд нь “Цэвцгэр хурдан шарга”-аа заасан ч тэр хүн сураагүй. Гэхдээ яах вэ, “Уяхан Замбуутивийн наран” дуу харин дэлхийн дуу болсон шүү”.</p><blockquote><strong><em>Би арван хэдтэйдээ Н.Норовбанзад гуайд “Уяхан Замбатив”-ийг заасан заасан юм аа.</em></strong></blockquote><p>Олон хүн мэддэг ч цөөн хүн ярьдаг энэ түүхийг дахин өгүүлэх нь зүйтэй. Г.Дадьсүрэн гуайн бага залуу насны хичээл зүтгэл, унаган авъяасын үрээр өнөөгийн дэлхий ертөнц “Уяхан замбуутивийн наран”-г үзжээ. Чухамдаа <a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4">нэрт дуучин Н.Норовбанз</a>ад агсанд энэ дууг Г.Дадьсүрэн гуай заагаагүйсэн бол Монгол уртын дуу нэгэн амиар дутах байсан биз ээ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/300/0*XngTCws0o967Lbpf.jpg" /></figure><p>Г.Дадьсүрэн гуай, “Би энийг арван хэдтэйдээ Н.Норовбанзад гуайд заасан юм л даа. Н.Норовбанзад гуай бол тэгэхэд хэдийн алдар нь түгчихсэн дуучин, надаас 12 эгч хүн байлаа. Тэгээд “Эгчдээ энэ дуугаа өгчих” гэж гуйгаад, тэр сонсголтой авъяастай хүн хоёр сонсоод л сурсан даа. Дараа нь харин сурчихаад Н.Норовбанзад гуай Төрийн концертод дуулах гэтэл дарга нар “Яасан сайхан дуу ямар хоцрогдсон үгтэй юм бэ” гээд М.Дорждагва гуайд даалгавар өгч “хасч, янзал” гэж л дээ. Тэгээд л миний мэдэх “Уяхан замбатив” дуу “Уяхан Замбуутивийн наран” нэртэй болж, нэлээд хасагдсан байдалтайгаар ард түмэнд түгсэн. Гэхдээ яахав тэр бол М.Дорждагва гуайн ч нүгэл биш, Н.Норовбанзад гуайн ч нүгэл биш юм шүү.</p><p>Анх энэ дууг манай нутгийн Ваанчиг тойн гэж хүн ганцаараа аяладаг байсан юм. Манай эгчтэй суусан хүн юм. Тэр хүн энэ дуугаа барагтай бол дуулдаггүй, хориотой дуу гээд найр наадмаар аялахгүй, морин дээр л дуулж явдаг байсан. Яахав хөөрхий язгууртан хүн болохоор гурван ах нь цаазлуулчихсан, өөрөө бас болгоомжлох нь мэдээж шүү дээ. Тэр үед чинь “болохгүй” үгтэй дуу дуу битгий хэл үг хэлэхэд л шууд хэрэгт ордог үе байсан юм чинь. Тэгээд яахав би жаахан хүүхэд шалсаар байгаад Ваанчиг тойн гуайгаас дууг нь авсан л даа. Надад тэр хүн “За чи найр наадамд огт дуулж болохгүй. Намайг бас өөрийгөө хэрэгт оруулна шүү. Тэр морин дээр, адуун дээр л дуулж бай” гэсэн. Би ч мэдээж үгэнд нь оролгүй яахав. Н.Норовбанзад гуайг надаас энэ дуугаа өгөөч гэхэд нь би бас л сануулсан. Хэрэгт орох вий гэхэд намайг бодвол нэр хүндтэй тэр хүн, “Эгч нь юу гэж хүн хэрэгт оруулахав” гээд дууг заалгаж сурсан юм. Одоо ч гэсэн би “Уяхан замбатив”-ыг өөрийн сурснаар л дуулдаг. Харин тэр жил Н.Жанцанноров гуай надтай уулзахад нь би “Уяханзамба тив”-ийг заахаа болилоо. Нийтлэг дуулдагаас өөр байгаа юм чинь энийг заах хэрэг байна уу. Сурч байгаа хүүхдүүд олонд түгсэн тэр үг аялгуугаар сурахгүй, минийхээр сурчихвал олны дуулдгаас зөрөөд, дутуу буруу дууллаа гэж зэмлүүлэх вий. Тийм болохоор би заахгүй гэсэн юм. Гэтэл Н.Жанцанноров гуай ,Ээ Дадьсүрэн гуай минь та тэр дуугаа өөрийн мэддэгээрээ залууст заа. Тэд чинь нийтлэг дуулдгийг нь ч сураг, таныхыг ч сураг. Ноотлоод авсан юм чинь аль алийг нь аваад явчихаж чадна. Ямар ч байсан та наад дуугаа өөрчилж болохгүй шүү гэж захисан юм.” гэлээ.</p><p>Энэ өдөр Төв аймгийн Хөгжимт драмын театрын Уртын дууны дугуйлангийн бяцхан өрөөнөө Г.Дадьсүрэн гуай залуу уртын дуучидтай уулзсан юм. Нэгэн залуу дуучин бүсгүй “Уяхан замбутивийн наран”-г дуулав.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fw.soundcloud.com%2Fplayer%2F%3Furl%3Dhttps%253A%252F%252Fapi.soundcloud.com%252Ftracks%252F329253692%26show_artwork%3Dtrue&amp;url=https%3A%2F%2Fsoundcloud.com%2Fyesun-erdene-tumurbaatar%2Fuyakhan-zambativ-sgz-urtyn-duuch-gdadsren&amp;image=https%3A%2F%2Fi1.sndcdn.com%2Fartworks-000229693506-lj9bu9-t500x500.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=soundcloud" width="800" height="166" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/01312f2598024c620e669030af4b3ad0/href">https://medium.com/media/01312f2598024c620e669030af4b3ad0/href</a></iframe><p><strong>СЭРҮҮН САЙХАН ХАНГАЙД</strong></p><p>“Монгол уртын дууг морин дэл дээр, хөдөө, шөнө явж байхад, бороо орсны дараа, шуурга тавьсны дараа дуулахад их төвөггүй” хэмээн Г.Дадьсүрэн гуай хэлэв. Уртын дууг тэрбээр хөдөө хээр төрсөн урлаг гэж үздэг байна.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/960/0*C_ibfWeoB4Zt_3RH.jpg" /><figcaption>Төв аймгийн Зуунмод хот. Манзушир хийд.</figcaption></figure><p>Г.Дадьсүрэн гуай, “Би бол Дайчин бэйсийн хошууны зүүн тал, Сэцэнвангийн хошуу хоёрын зааг дээр унаганы тамганы найран дээр л дуулсаар өнөөг хүрсэн хүн. Хоёр нутагтан гэгчээр Бараатын аялгууны дуугаа ч, халх боржигоноор ч дуулна” хэмээсэн.</p><p>Бараат аялгуу яг хаана үүссэн талаар Монгол Улсын Арслан, уртын дууч Л.Сосорбарам нэгэн удаа, “Бараат аялгууны дуу гэдэг чинь Баянбараат, Өнжүүл, Адаацаг, Дэлгэрцогт, Сайнцагаан сумын нутгаар дуулагддаг байсан. Бас Гурвансайханы хойд талаар бараат аялгууны дуу бага зэрэг дуулагддаг байсан” хэмээн ярьжээ.</p><p>Харин Д.Адзана гуайн хувьд бидэнд ингэж ярьсан юм.</p><p>“Яг нарийн дээрээ манай Баянбараатын алгууг сум бүрийн дуучин дуурайж чаддаггүй юм. Дууны тэр нугалаа мэт нь арай л өөр. Гэхдээ жаахан төстэй дуулах нь бий. Бүрэн сумын Чой гэж хүн байсан юм аа, тэр нэлээд төстэй дуулдаг байлаа. Ер нь тэгээд Бараатын дууг дуулах хүн тун ховорхон гэж боддог юм. Одоо ч гэсэн харахад Бараатын “Түмэн Эх” Төрийн “Түмэн Эх” хоёр бол их өөр шүү” .</p><p>Түүхээс харахад Баянбараатын аялгуу Монгол уртын дууны ай савд арай хожуу буюу 1640-өөд оны үетэй холбогддог.</p><blockquote><strong><em>Бараатаар дуулдаг дуучин Монголд гарын таван хуруунд л багтана.</em></strong></blockquote><p>Энэ талаар уртын дууч Б.Алтанбаяр, “Баянбараатын дууны онцлог бол ламын уншлага маягийн зүйл. Ер нь шашинтай холбоотой. Монголд шашдир дуу, гүр дууны бүлэг гэж бий. Тэрэн дээр шашдир дуу бол шашинтай холбоотой байдаг. Автайсайн хан Монголд бурханы шашин оруулж ирэхдээ шашнаа хөгжүүлэх гээд ардын ая аялгуунаас нэлээд юм авсан юм билээ. Үндсэндээ бол шашны уншлагад ардын ая аялгууг нэмсэн, улмаар шашны уншлагаас Баянбараатын аялгуу үүссэн гэдэг. Мэдээж дан ганц шашнаас үүссэн гэж болохгүй. Нутгийн сайхан уртын дуунууд, тэдгээрийн үзэл санаанаас үүссэн байж таараа. Товчхондоо уртын дууны тэр сайхан өв аялгуун дээр шашны талын зүйлс нэмснээрээ Бараат аялгууны дуу онцлогтой. Гэхдээ Баянбараатын аялгуу бол нэг талаараа хэлмэгдсэн юм. М.Дугаржав гуай гэж их мундаг түүхэн хүн байлаа. Тэр хүний дуулахыг нь цагдаж, өөрийг нь шоронд хорьж байсан шүү дээ. Тийм учраас шашинтай холбоотой учраас Баянбараат аялгууны дуу өнгөрсөн 70, 80 жилд ихээхэн хавчигджээ. Өнөөдөр ингээд харвал Бараатаар дуулдаг дуучин Монголд гарын таван хуруунд л багтана. Д.Адзана гуай, Г.Дадьсүрэн гуай, н.Өлзийбат гээд хүн байдаг, ер нь цөөхөн дөө” хэмээн ярив.</p><p>Энэ өдрийн төгсгөлд хоёр уртын дуучны хамт Төв аймгийн нутаг Манзуширийн хийдийн өмнө “Сэрүүн сайхан хангай” дууг дууллаа. 1957 оны гал тахиа жилийн зун тухайн үеийн ЗХУ-ын нийслэл Москва хотноо болох Дэлхийн залуучууд оюутны VI-р их наадамд Н.Норовбанзад гуай энэ л дууг дуулж тэргүүн байр эзэлж, алтан медаль авчээ. Тэрбээр амьд сэрүүндээ, “Сэрүүн сайхан хангай бол миний зүрхний дуулал, миний сүлд дуу юм” хэмээн ярьж байсан гэдэг.</p><p>Г.Дадьсүрэн гуай энэ дууны талаар “Сарьдгийн Ногоонжунай гэж шилийн сайн эр 78 модны хэргээр буудуулах ял авчихаад “Сэрүүн сайхан хангай”-г дуулж амь аврагдаж байсан түүхтэй. Ийм сайхан дуу байдаг” хэмээн хэлээд дуугаа эхлүүлсэн юм.</p><p><strong><em>Сэрүүн сайхан хангай дууг Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт уртындууч Н.Норовбанзад агсны дуулснаар хүргэе.</em></strong></p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2F_5B0tAqClMA%3Ffeature%3Doembed&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3D_5B0tAqClMA&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2F_5B0tAqClMA%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/1f345adc38f3204ed7b5bd5d805c3f86/href">https://medium.com/media/1f345adc38f3204ed7b5bd5d805c3f86/href</a></iframe><p><em>Originally published at </em><a href="http://time.mn/l9T.html"><em>http://time.mn</em></a><em> on June 22, 2017</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=c17fa5395679" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Малын тоо толгой]]></title>
            <link>https://medium.com/@9erdene/%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D0%BE%D0%BE-%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D0%B9-1a0cf80596f3?source=rss-af17f289e927------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/1a0cf80596f3</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Т. Есөн-Эрдэнэ]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 29 Oct 2019 02:11:56 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2019-10-29T02:11:56.751Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>дата</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fpublic.flourish.studio%2Fvisualisation%2F833492%2Fembed&amp;url=https%3A%2F%2Fpublic.flourish.studio%2Fvisualisation%2F833492%2F&amp;image=https%3A%2F%2Fpublic.flourish.studio%2Fpublished_thumbnails%2Fvisualisation%2F833492%2Ff19a0260570efcf1.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=flourish" width="700" height="575" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/2962dd2089c82a8ce0871df34bf283d4/href">https://medium.com/media/2962dd2089c82a8ce0871df34bf283d4/href</a></iframe><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=1a0cf80596f3" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[…Энд шүлэг зохиож, мод тариад ч нэмэргүй…]]></title>
            <link>https://medium.com/@9erdene/%D1%8D%D0%BD%D0%B4-%D1%88%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%B6-%D0%BC%D0%BE%D0%B4-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%B4-%D1%87-%D0%BD%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%B9-6ecbdebdbc3a?source=rss-af17f289e927------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/6ecbdebdbc3a</guid>
            <category><![CDATA[есөн-эрдэнэ]]></category>
            <category><![CDATA[шүлэг]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Т. Есөн-Эрдэнэ]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 09 Sep 2018 17:59:17 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2018-09-09T17:59:17.419Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/499/0*mczgm_QUNWgY_PzY.jpg" /></figure><p><strong>ГУНИГТАЙ ШҮЛЭГ</strong></p><p>Бороон дунд бүжиглэх хүслээ хэлэхэд чинь</p><p>Гадаа намар цаг, жихүүн бороо хоёр чамайг хүлээсэн</p><p>Бодолгүйгээр дотуур хувцас, торгон цамцаа өмсөж</p><p>Юу ч хэлэлгүйгээр гэрээс гарахад чинь би юу ч бодож амжаагүй</p><p>Дэрсэн малгайтын адал явдал мэт</p><p>Хөөр төрүүлэм хором мөч минь</p><p>Дэргэд минь чамайг байсныг ч мартаад</p><p>Өөр зүгт алгуурхан харсан шүү</p><p>Цэлгэр танхимийн голд шүлсээ залгин ганцаар зогсох шиг</p><p>Цээж минь нэг л хөндий болсныг гэнэт мэдрэх хүртэл</p><p>Хүйтэн дусал дунд бүжиглэхэд хөгжим яаж эгшиглэдгийг</p><p>Хөл алдам, сөхөрч унам хоосон цээжнээсээ сонсох шиг</p><p>“Намайг авахаар намар ирлээ…” гэх дуун мэт</p><p>Надаас үлдэх юм бүхнийг тавиланд нь тэр даатгажээ</p><p>Эргэж харах, эгцэлж ширтэх харц бүхнийг минь эрхшээж</p><p>Энд шүлэг зохиож, мод тариад ч нэмэргүй гэж эмгэнэн хэллээ</p><p><em>2011</em></p><p><strong>Төмөрбаатарын ЕСӨН-ЭРДЭНЭ</strong></p><p><strong>“ШИНЭ ҮНЭР” ном</strong></p><p><strong>60 дугаар талд буй</strong></p><p><em>Originally published at </em><a href="http://hargana.blogspot.com/2012/10/blog-post_18.html"><em>hargana.blogspot.com</em></a><em>.</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=6ecbdebdbc3a" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[ГЭРЭЛТ ЦАМХАГ]]></title>
            <link>https://medium.com/@9erdene/%D0%B3%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%82-%D1%86%D0%B0%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%B3-c3c6abbd093e?source=rss-af17f289e927------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/c3c6abbd093e</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Т. Есөн-Эрдэнэ]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 06 Aug 2018 12:51:03 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2018-08-06T12:51:03.109Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*5B70lb2y63bb4DUOJXvbMw.jpeg" /></figure><p>Тээр жил шүтэн биширч явдаг хамтлаг маань ийм нэртэй цомог гаргана гээд сураггүй болж, хэдэн он өнгөрөхөд цомог гарахгүй гэдэг нь бараг тодорхой болсон юм. Тэгээд санаанд ч үгүй явж байгаад Мөнхбат гээд дуучин залуутай танилцаж, гэрэлт цамхагийн тухай дуу хиймээр байна гэж ярилцаад гялс хэдэн мөр бадаг бичиж, нөгөөх маань ч аяыг нь зохиогоод хэд хэд сонсоод эрч хүч дүүрэн харьж билээ. Эргээд санахад тэдний бэлтгэлийн байр яг л цамхаг шиг дугуй хэлбэртэй, гурван давхар байшин байсан юм байна.</p><p>Сайн дуу болсон гэдэгт итгэлтэй дуугарч чадахгүй ч, оюутны ширээнээс ажлын ширээ рүү шидэгдсэн завгүй, жаахан сонирхолгүй явахдаа дуутай болчлоо гээд бөөн баяр болж суулаа шд.</p><p>Тэгсэн Оршихуй хамтлаг дуугаа бичүүлчихээд хүмүүст хүргэдэггүй ээ, клип хийнээ гэж явсаар хэдэн жил болчив. <em>(Энэ хооронд Плэйтаймын тайзан дээр л нэг удаа дуулсан байх)</em> Энд тэндээс хайсан чинь ер байхгүй ээ, интернэтэд ч оруулаагүй бололтой.</p><p>Өчигдөр бодож бодож бөх зүрх гаргаад видео эдит программ дээр жоохон болхидуу юм хийчихлээ.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FLIEOYK1hfSA%3Ffeature%3Doembed&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DLIEOYK1hfSA&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FLIEOYK1hfSA%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/46e76e276054ce16e506af7f877cbff1/href">https://medium.com/media/46e76e276054ce16e506af7f877cbff1/href</a></iframe><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fw.soundcloud.com%2Fplayer%2F%3Furl%3Dhttp%253A%252F%252Fapi.soundcloud.com%252Ftracks%252F481805193%26show_artwork%3Dtrue&amp;url=https%3A%2F%2Fsoundcloud.com%2Fyesun-erdene-tumurbaatar%2Forshihui-gerelt-tsamhag&amp;image=http%3A%2F%2Fi1.sndcdn.com%2Fartworks-000384928587-66upcc-t500x500.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=soundcloud" width="800" height="166" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/c0bfa0201df034db092ec620e4e4a13b/href">https://medium.com/media/c0bfa0201df034db092ec620e4e4a13b/href</a></iframe><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=c3c6abbd093e" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>