<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Aydın Gören on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Aydın Gören on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@agoren2000?source=rss-ce8081f94555------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/1*077FKWp9oh9K6BC4aeOcfw.jpeg</url>
            <title>Stories by Aydın Gören on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@agoren2000?source=rss-ce8081f94555------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Sun, 22 Nov 2026 23:44:21 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@agoren2000/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[İBRANİ KUTSAL KİTABINDA KISIRLIK TEMASI]]></title>
            <link>https://medium.com/@agoren2000/i%CC%87brani%CC%87-kutsal-ki%CC%87tabinda-kisirlik-temasi-ae1ee192fd3e?source=rss-ce8081f94555------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/ae1ee192fd3e</guid>
            <category><![CDATA[kutsal-kitap]]></category>
            <category><![CDATA[yahweh]]></category>
            <category><![CDATA[yahudilik]]></category>
            <category><![CDATA[tevrat]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Aydın Gören]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 02 Mar 2024 13:21:00 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-03-02T13:21:00.758Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*rEPYU-QASf0g-gwnVobelg.jpeg" /></figure><p>İbrani Kutsal Kitabı Tanah’ta çok yaygın bir şablon anlatı türü, salih / dindar olmalarına rağmen kısır olan kadınlardır. Doğurganlığın çok önemli olduğu bir çağda, bu durum büyük bir eksiklik sayılırdı. Ancak bu kadınları özel kılan, kendilerine sonradan Yahve tarafından oğullar bahşedilmesidir</p><p>İbrani Kutsal Kitabında bu konumda altı kadın vardır. Üç ataların karıları olan ve kavmin anneleri olarak bilinen kadınlar bunların en ünlüleridir. İbrahim’in karısı Sara, İshak’ın karısı Rebeka ve Yakub’un karısı Rahel önceden kısır olmalarına rağmen Tanrının inayetiyle doğurabilen bu kadınların en ünlüleridir.</p><p>Bu üç şahsiyetin yanı sıra Şimşon’un ismi verilmeyen annesi, Peygamber Elişa’ya hizmet eden Şenumlu zengin bir kadın ve peygamber Samuel’in annesi de ilk önce kısır olup sonra Yahve’nin inayetiyle oğul sahibi olmuşlar ve bu oğullar önemli vazifeler icra etmişlerdir.</p><p>Geleneksel yorumların etkisiyle bakıldığında bu şablon anlatıların amacının Yahve’nin yaşam ve ölüme hükmetmesi ve sadece onun istediği soyu kurutup, istediği soyu devam ettirmesi olduğu görünmektedir. Hangi evladın yeni lider olacağını tayin eden odur. Metinde verilen mesaj karar veren ve uygulayanın ancak sadece ve bizzat Yahve olmasıdır. Böylece doğurganlık / kısırlık üzerinde tek söz hakkına sahip olanın Yahve olduğunun altı çizilmektedir. Hangi oğulun diğerlerine üstün kılınacağı da, yine Tanrının elindedir ve insanlar itaat ederek Tanrıya yakarmalıdırlar.</p><p>Ancak eleştirel tarih metodu devreye girdiğinde, kısırken oğul bahşedilen salih kadınlar anlatısı değişik bir anlam kazanmaktadır. Beklenen oğulun uzun süre doğamaması, çeşitli merhalelerden geçilmesi, hikayenin örgüsündeki dramatik heyecanı artırma amacı gütmektedir.</p><p>Hem İsrail geleneğindem, hem de eski Yakındoğuda ilk erkek evladın üstünlüğü söz konusudur. Ama kısır kadınlar anlatısı, Tanrının bu duruma müdahale edebileceğini de göstermektedir. Dolayısıyla has / daha çok sevilen eşten doğan oğul ilk erkek evladın önüne geçmektedir.</p><p>İbrahim’in ilk oğlu İsmail’dir ama buna rağmen İsrail soyunun devamı Sara’dan doğan İshak olmuştur. Benzer şekilde klanın soyunu, İshak’ın büyük oğlu Esav değil Yakup devam ettirmiştir. Keza Yusuf da Yakub’un çok sevdiği eşi Rahelden doğup, abilerinin önüne geçmiştir.</p><p>Yirminci yüzyılda, günümüz Kerkük yakınlarındaki antik Nuzi kentindeki kazılarda keşfedilen tabletler, kısır kadınlarla ilgili yasa/geleneklere ışık tutmaktadır. Geleneğe göre İbrahim Sümer diyarından kuzeye, oradan da Kenan diyarına hicret etmiştir. Eski Yakındoğu / Ortadoğu yasalarını yansıtan Nuzi tabletlerine göre eğer bir kadın kısırsa kocasına hizmetkarlarından / cariyelerinden birini sunmakla / eş olarak vermekle yükümlüydü — ki kocası bir oğul sahibi olabilsin.</p><p>Bu durum tam olarak da ataların kısır eşlerinin başına gelmiştir. Sara İbrahim’e Hacer’i sunmuş, Rahel Yakub’a cariyesi Bilha’yı vermiş, bir süre sonra kısırlaşan Lea da yine Yakub’a cariyesi Zilpa’yı vermiştir.</p><p>Özel önem verilen oğullar, Tanrıya/mabede adanmışlardır. Kısır annelere vaad edilen bu oğullar genellikle tehlikelere maruz kalırlar. İshak neredeyse kurban edilmiş, Yusuf kuyuya atılmış, köle olarak satılmış, zindanda yatmıştır. Şimşon, Nezir adağıyla Tanrıya adanmış kavmi için savaşmış ve sonunda kavminin düşmanlarını yok ederken ölmüştür. Benzer şekilde peygamber Samuel de bir Nezir adağıdır. Samuel’in dönemi kargaşayla dolu hakimler çağının bitip monarşinin kurulması açısından özellikle önemlidir.</p><p>Metinde ismi belirtilmeyen Şenumlu kadının oğlu beklenmedik bi şekilde ölmüş, ama dönemin peygamberi Elişa, İsa’nın ölüleri diriltmesine öncül olabilecek dramatik bir sahnede kadının çocuğunu diriltmiştir.</p><p>Tüm bu örneklerle verilmek istenen mesaj, kapalı olan rahmi açan ve bir oğul bahşeden Yahve’nin gerekirse kolaylıkla ve tereddüt etmeksizin ihsan ettiği bu hayatı, yine kolaylıkla ve bir çırpıda alabileceğini göstermektir.</p><p>Kısırlığın sadece kadınlara mahsus olduğunun düşünüldüğü bir dönemde, doğurgan olmayan bir kadın çoğu kez hem ailesi, hem de toplum tarafından suçlanmıştır. Kısırlığın sebebinin kadının işlediği ve gizlediği bir günah olabileceği düşünülmüştür. Ancak bu altı kadın, Yahve’nin bizzat araya girmesiyle bu utaçtan kurtarılmış, doğurdukları oğulların önemine istinaden farklı bir statü elde etmişlerdir. Kısır kadınlara doğurabileceklerinin müjdesi, çoğu kez Tanrının gönderdiği bir melek vasıtasıyla gerçekleşmiştir. Bu gelenek buradan Yeni Ahite de geçecek, hem Zekeriya’nın kısır eşinin Yahya’yı doğurması hem de Meryem’e İsa’nın müjdelenmesi anlatısını kısmen etkileyecektir.</p><p>Son olarak kısır kadın temasının soyutlaştırılmış haline bakalım. İşaya kitabında sürgün günlerininin hüznü ve acısıyla vaaz veren / kehanetlerde bulunan İşaya, Kudüs kentini kısır bir kadın olarak tasavvur eder. Ama sürgündeki evlatları dönünce rahmi yine açılacaktır.</p><p>“Çocuk doğurmayan ey kısır kadın, sevinç çığlıkları at; ey doğum ağrısı nedir bilmeyen sen, sevinçle haykır, bağır. Çünkü terk edilmiş kadının, evli kadından daha çok çocuğu olacaktır” diyor RAB” İşaya 54:1</p><p>Kaynaklar</p><p>1) Joel Baden &amp; Candida Moss “<strong>Reconceiving Infertility: Biblical Perspectives on Procreation and Childlessness”</strong> 2015</p><p>2) Edelman &amp; Davies<strong> “Opening the Books of Moses, Volume One” </strong>2011.</p><p>3) Christine Hayes, <strong>“Introduction to Old Testament (Hebrew Bible)”</strong> 2006</p><p>4) Maynard Paul Maidman “<strong>Nuzi Texts and Their Uses as Historical Evidence</strong>” 2010</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=ae1ee192fd3e" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[BABİL KULESİ]]></title>
            <link>https://medium.com/@agoren2000/babi%CC%87l-kulesi%CC%87-20212bacc77d?source=rss-ce8081f94555------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/20212bacc77d</guid>
            <category><![CDATA[dinler-tarihi]]></category>
            <category><![CDATA[tevrat]]></category>
            <category><![CDATA[yahudilik]]></category>
            <category><![CDATA[kutsal-kitap]]></category>
            <category><![CDATA[babil]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Aydın Gören]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 23 Feb 2024 03:48:12 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-02-24T14:27:49.132Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*S1PNIzt7IU-P79xS-S5NoQ.png" /><figcaption><strong>Babil Kulesi — Pieter Brueghel (Baba) 1563</strong></figcaption></figure><blockquote>İBRANİ KUTSAL KİTABINDAN BİR ANLATI</blockquote><p>İbrani Kutsal Kitabı Tanah’ın Tekvin kitabındaki çok ünlü bir öykü Babil Kulesi. Anlatıya göre, o zamana dek aynı dili konuşan insanların dilleri Babil’de devasa bir kule inşa ettikleri esnada karıştırılmıştır. Kimi uzmanlar, bu hikayede bir tarihsel nüve bulunduğunu düşünerek kulenin gerçekten varolduğunu düşünmüşlerdir. Babil Kulesine en yakın aday Babil’de tanrı Marduk adına M.Ö 14–10. asırlar arasında inşa edildiği düşünülen Etemenanki zigguratıdır.</p><p>Tekvin 11. babdaki anlatıya göre, tufandan sonraki devirde hepsinin aynı dili konuştuğu söylenen insanlar Şinar’da göğe uzananan dev bir kule yapmaya koyulurlar. Tanrı, onların dillerini karıştırır ve birbirlerini anlayamaz hale gelerek dünyanın çeşitli yerlerine dağılırlar.</p><p>Bu bir ceza mıdır? Tanrı insanların göğe ulaşmaya çabalamalarından, yani kibirli olmalarından rahatsız olup cezalandırmış mıdır? Tanah’ın bilinen ve yerleşmiş tefsirleri böyledir, dolayısıyla Hrıstiyan müfessirler de, İslami anlatı da aynı yolu izlemiştir. Ama bu ne kadar doğrudur? Öyle görünüyor ki Tekvin Kitabında 11. babda yer alan bu hikayeye gelene kadar ele alınan üç suç/ceza hikayesinden sonra (Adem ve Havva’nın cennetten kovulması, Kabil’in Habili öldürmesi ve Nuh Tufanı) metinlerde cezalandırma formülüne dayalı bir bakış açısı gelişmiştir.Ancak bu hikayede insanlığın kibir yüzünden cezalandırıldığına dair yeterince kanıt yoktur. Yahve’nin insanların dillerini karıştırması da esasen bir ceza olarak anlatılmaz, ama sonradan böyle yorumlanmış hatta M.Ö 2. asırdaki Jübileler kitabında bu anlayış çoktan yerleşmiştir.</p><p>Dolayısıyla ceza kavramını devam ettirmek ama bununla beraber yeni bir okuma yapmak mümkündü ve 90’larda Christoph Uehlinger tam da bunu yaptı. Metne postkolonyalist bakış açısıyla yaklaşan Uehlinger, Tanrı tarafından cezalandırılanın bütün bir insanlık değil ama Babil kenti olduğunu iddia etti.Bu yoruma göre kibrinden dolayı cezalandırılan bir gürüh vardır (tüm insanlık değil) ve o güruh, imparatorluk idealiyle diğer kavimlere tahakküm eden Babil şehrinin halkı Asurlular ve devasa imparatorlukları olmalıdır.</p><p>Uehlinger bu metnin nüvesinin, Asurlular M. Ö 8. asırda kuzeydeki İsrail krallığını yıktığı zaman ortaya çıktığını iddia etmektedir. Metnin gelişip günümüzdeki haline gelmesi sürecinde daha da büyük bir travma söz konusu olmuş ve bu kez yıkılan güneydeki Yahuda krallığı olmuş akabinde de Babil sürgünü devri başlamıştır.</p><p>Bu okumaya göre, ilk baştaki tek dil Asur İmparatorluğunun bünyesindeki diğer kavimlere uyguladığı ceberrutu temsil etmekteydi. Tanrının müdahalesi sonucunda, Asur İmparatorluğu ortadan kalktığı zaman işgal ettiği kavimlere, bölgelere siyasi ve dilsel hürriyet de gelecekti. Uehlinger ve onun yorumunu izleyip geliştirenlere göre bu ayetler yekpare bir içtimai bir siyasi düzen için diğer kültürleri ve dilleri ezen, tahakküm altına alan, kendilerini ifade etmelerine izin vermeyen Asurlulara yönelik sert bir eleştiri olarak ortaya çıkmıştı. Ancak anlatının İbrani kutsal kitabı yazarlarınca yeniden ele alınıp redakte edildiği dönem muhtemelen Babil sürgünü olduğundan eleştiri Asur İmparatorluğundan Babil kentine karşıt bir hale dönüştü.</p><p>Ancak bu yorumdan daha önce 1970’lerde Bernhard Anderson, kibir — suç — ceza zincirinden bağımsız düşünerek Babil Kulesi anlatısına farklı kültürlerin ortaya çıkış kaynakları açısından yaklaşmıştı. İbrani Kutsal Kitabında pek çok kez gördüğümüz gibi farklı kaynaklardan gelen parçalar aynı olayı farklı şekillerde anlatabilmekte ve paralel okumalara imkan sağlamaktadır.</p><p>Bernhard’ın yorumlarını izleyen Ellen van Wolde, Terence Fretheim ve Walter Bruegemann da 80 ve 90’larda yekpare / homojen bir toplum yapısıyla çok kültürlü yapının arasındaki gerilime dikkat çekmişlerdir. Bu anlayışa göre metinde ceza vardır ama kule anlatısı esas olarak farklı kültür ve dillerin kökenlerini açıklama amacı gütmektedir.</p><p>Tekvinin bir önceki bölümünde yani 10.babda Nuh’un her oğlunun zürriyetinin kendi dillerini konuştukları söylenir.Öyleyse hemen bir sonraki bölümde insanların hepsi nasıl aynı dili konuşmakta, tek bir hedef ve ülkü etrafında birleşerek tek bir yörede (Şinar — ki bu yörenin geleneksel olarak Sümer diyarı olduğu kabul edilir) yaşamak isteyerek Babil Kulesini inşa etmektedirlerBu çelişki müfessirlerin de gözünden kaçmamıştır ama getirdikleri yorumlar genelde ikna edici olmaktan uzak ve apolojiktir. Metin eleştirisi ise bize farklı bir bakış açısı sunar. Nuh’un zürriyetini içeren parça Kâhinler (P) metnine, Babil Kulesi ise Yahviste (J) metnine aittir. Hikayede J metnine ait pek çok öğe görülebilir. Örneğin Tanrı bu kaynağa özgü olarak antromorfik yani insana benzer tasvir edilmiştir — semadan yere bizzat iner “<strong>Gelin, inelim, ve birbirinin dilini anlamasınlar diye, onların dilini orada karıştıralım.” (</strong>Tekvin 11.bab 7. ayet)</p><p>Hikayenin başından sonuna dek Tanrı genel ismi Elohim ile değil özel ismi Yahve ile çağrılmıştır — dokuz ayet boyunca tam beş kez. Edebi açıdan bakıldığında da, J metnine özgü kısa ve öz ama renkli bir dil kullanılmıştır. Yine J’de çok tekrarlanan bir öğe alakasız köklere yeni anlamlar vererek kelimeleri/kavramları açıklama eğilimidir. J metni Akkad dilinde “Tanrının yahut tanrıların kapısı” anlamındaki “Bab-il” kelimesinin anlamının İbranice karıştırmak anlamına gelen “Bilbel”den geldiği söylemişse de bu doğru değildir.</p><p>Babil Kulesinden hiç bahsetmeyen ve Nuh’un zürriyeti sonrasında Sam’ın zürriyeti ile en nihayetinde İbrahim’e odaklanan Kahinler (P) metni ise farklı bir düşünce yapısındadır.Nuh’un üç oğlunun zürriyeti toplam 72 kişidir. Yani dünyaya yayılan 72 kavim ve dilleri. Bu kimi zaman 70 millet olarak da ortaya çıkar ve eski Kenan diyarında da baştanrı El’in 70 kişilik konseyi ile en azından rakamsal olarak benzerlik gösterir. Yahve, bu 72 yahut 70 kavim arasından Yahudileri seçmiş, onları kutsal / kutsanmış kavim haline getirmiştir. Kavmin kutsallığının teminatı ise elbette mabed ve ona bağlı kahinlerdir. Kahinliği dinin merkezine koyan P metninin genel anlayışı, bu şekilde özetlenebilir.</p><p>Ceza kavramını tamamen göz ardı eden Hiebert’e göreyse kule insanlığın yükselmek için meydana getirdiği bir projedir ama Tanrının da bir projesi vardır ve insanların dillerini karıştırarak onları çeşitli millletlere / kavimlere böler. İnmek fiilinden de anlaşılacağı gibi insani özellikler taşıyan J metnini tanrısı Yakın Doğuda geçerli olan kainat anlayışına uygun hareket eder. Bu anlayışa göre insani ve ilahi diyarlar birbirinden kesin çizgilerle ayrılmıştır ve Tanrı ne olup bittiğini görmek için insani düzleme iner. Burada alaycı bir üslup gören yorumcular da olmuştur. Şöyle ki her ne kadar insanlar muazzam boyutlarda ve hayli yüksek bir kule yaptıklarını düşünseler de, bu yine de Tanrı için pek küçük bir yapı olduğundan görmek için yeryüzüne inmesi gerekmektedir — burada yükseklikleriyle göğe ulaştıkları düşünülen Mezopotamya zigguratlarına da eleştirel bir gönderme ihtimali söz konusudur.</p><p>20.yüzyıl boyunca bazı araştırmacılar kule anlatısının küçük ve yerel krallıklarının diyarından koparılıp, dev binalarla verimli ovalarla ve pek çok dili konuşan kavimlerle dolu zengin ve kudretli Babil şehrine sürgün edilen Yahudi elitinin bu durumdan duyduğu korku şaşkınlık ve nefreti yansıttığını düşünmüşlerdir. Ancak diğerleri, metinde büyük şehirlere ve medeniyete karşı bir tutum olmadığını iddia ederek bu görüşe karşı çıkmıştır.</p><p>Son olarak Babil Kulesinin Yakındoğu / Sümer efsanelerindeki kaynağına göz atalım. M.Ö 21. asırdan kalan tabletlerde geçen “Enmerkar ve Aratta” mitosu benzer öğelere sahiptir. Enmerkar, Uruk kentinin kralıdır ama zengin bir diyar olan Aratta’nın kralının adı verilmez. Enmerkar su tanrısı Enki’ye “Nudimmud” adında bir ilahi okuyarak Sümer, Şubur, Humazi, Mar-tu ve Uri-ki kavimlerinin aynı dili konuşmalarını sağlamasını ister. Çünkü Enki, insanlar çok eskiden altın bir çağda aynı dili konuşurlarken onların dillerini karıştırıp çoğaltmıştır.</p><p>Kramer ile yaygınlaşan bu görüş yine de tam olarak bir paralel metin olarak ele alınamaz. Sadece Enki aynen Yahve’nin yaptığı gibi aynı dili konuşan insanların dilini karıştırmıştır ama benzerlik burada biter. İbrani kutsal kitabının yazarları, redaktörleri, her zamanki gibi dolaylı yahut dolaysız yoldan alıntıladıkları sözlü yahut yazılı Mezopotamya mitolojisi öğelerini simgelere dönüştürerek Yahve’nin tarihsel eylemlerinı yansıtacak biçimde ele alıp yeniden yorumlamışlardır. Dolayısıyla Tekvin kitabına Asurlulara karşı bir polemik olarak girmiş olması mümkün olan Babil Kulesi öyküsü, aynı zamanda insanlığın farklı kültür ve dillere sahip olmasının Yakındoğu mitlerine dayanan bir etiyolojik açıklaması haline dönüşmüştür.</p><p>Kaynaklar:</p><ol><li>Theodore Hiebert “The Tower of Babel and the Origin of the World’s Cultures” 2007.</li><li>Jon D Levenson, “Genesis: Introduction and Annotations” 2004</li><li>Herman Vanstiphout “Epics of Sumerian Kings: Matter of Aratta” 2003</li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=20212bacc77d" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[İbrani Kutsal Kitabındaki Dinsel Gelenekler]]></title>
            <link>https://medium.com/@agoren2000/i%CC%87brani-kutsal-kitab%C4%B1ndaki-dinsel-gelenekler-f56df901faf6?source=rss-ce8081f94555------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/f56df901faf6</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Aydın Gören]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 26 Feb 2023 04:31:32 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-02-26T04:31:32.869Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/321/1*Oo1TVbgJv30sZZ4a0AdSLQ.png" /></figure><p>İbrani Kutsal Kitabı Tanah söz konusu olduğunda, çok sıklıkla çeşitli ayetlerin, cümlelerin kullanılıp değişik fikirlerin ifade edildiğini görüyoruz. Yahudiliğin herhangi bir dönemindeki uygulamalar yahut pagan etkileri de hep bu eksende ele alınıyor.</p><p>Ne var ki araştırmacılar Rabbani Yahudilik ve öncesini net çizgilerle ayırırlar. Sadece bu değil, İkinci tapınak dönemi, sürgün dönemi, birinci tapınak dönemi ve öncesindeki mişkan buluşma çadırı dönemleri ayrı değerlendirilmelidir. Bu yüzden araştırmacılar İbrani Kutsal Kitabı / Tanah dini ile, Eski İsrail/ Yahuda dini Helenistik / sürgün sonrası dönem ve Rabbani Yahudilik arasında bir ayrım yaparlar.</p><p>Eski İsrail/ Yahuda dini hakkında bilgimiz sınırlıdır ve genelde arkeolojiye dayalıdır. Bu dinin tam anlamıyla çok tanrılı olmadğını ama günümüdeki anlayışa uygun bir şekilde tek tanrıcı olmadığını da biliyoruz. M.Ö 1000–600 arasına tekabül eden zamanla ilgili veriler, arkeolojinin yanı sıra kitabelerden ve elbette kısmen de Tanahın kendinden gelmektedir. Güney Krallığı Yahuda’nın, rakibi olan Kuzey Krallığı İsraili kötü gösterdiği yoğun propaganda içeren Tanah, ayrıca kendi içindeki beyanlarla da halk arasındaki yaygın din anlayışıyla polemiğe girmektedir.Tanah dini olarak nitelendirilen anlayış ise daha sonraki yorumlar ortaya çıkmadan yani başka bir deyişle metinlere yeni anlamlar yüklenmeden geçerli olan dindir ve sonrasında gelişen ve resmileşen Yahudilikle bazı farkları vardır.</p><p>Tanah dininde üç tür din yahut bazılarının deyimiyle gelenek /akım ortaya çıkıyor. 1) Tesniyeci din/akım 2) Kahinlerin ritüele dayalı din/akımları ve 3) Bilgelik/Hikmet edebiyatının geliştirdiği din anlayışı.</p><p>Tesniyeci din/akım/gelenek ve Tanah’ta Tesniyeci Tarih olarak bilinen anlayış Kuzeydeki Şilolu kahinlerce oluşturulmuştur. Şilolu kahinler soylarını Musa’ya dayandırırlar. Bu anlayışta ritüeller çok belirgin değildir. Tesniyeci gelenek İsrailoğullarıyla Tanrı arasında hukuki normlara dayalı bir ahit (berit) yapıldığını ve İsrailoğullarının buna sadık kalmaları gerektiğini savunur. Tanrının merhametine atıf yapar ve bağışlanmak için af/tevbe edilmesini ister. Tesniyeci tarih temel olarak Musadan başlayarak krallığının düşüşüne kadar geöen dönemi ele alır. Bu dönemlerdeki savaş siyaset peygamberler ve mucizeler aşk hikayelerinin mükemmel bir şekilde bir araya getirilmiş halidir. Tesnieci gelenek Yahve ile Kral Davud arasındaki ahide çok önem verir ve egemenliğin sonsuza dek Davud’un soyunda kalacağını iddia eder. Bunun Yeni Ahit / İncil yazarları üzerinde de etkisi olmuş ve İsa’nın soyunun Davuda dayandığını gösterilmek istenmiştir.</p><p>Kahinler dini/akımının anlayışı, Tanahtaki Kahinler metni (P) olarak bilenen metinde vücut bulur. Güneydeki Yahuda devletindeki Küdus kahinlerince oluşturulmuştur ve bu grup soylarını Harun’a dayandırırır. Kahinler metni / geleneği, “berit” yani ahidi kabul eder ancak önceliği ritüellere arınma ve kurbana dayalı bir sistemdir. P metninde merhamet sözcüğüne bir kez bile rastlanmaz. Buradaki Tanrı merhametli değil adildir.Yani tevbe/af dilemek bağışlanmayı sağlamaz. Tanrı ile aracı olmak sadece Harun soyundan gelen kahinlere aittir ve ancak söz konusu kurban / arınma ritüelleriyle bağışlanma sağlanabilir. Kahinler metninde (P) peygamber sözcüğü bir kez geçer o da ataları olarak gördükleri Harun için kullanılır. Kahinler metni peygamberleri, melekleri, Cennet bahçesindeki yılanı kabul etmez. Onlara göre Tanrı ile tek aracı Harun neslinden gelen kahinler olabilir.</p><p>Bilgelik/Hikmet dini/ geleneği ise doğruluk, hakkaniyet, hakikata ulaşma, dünya hayatında çekilen acı / çile adaletin yerini bulmaması gibi daha felsefi kavramlarla illişkilidir. Tanahın Ketuvim (Yazılar) adlı bölümündeki 11 kitaptan oluşur.Tanahtaki en şiirsel ve edebi bölümü olan Ketuvim özellikle de Eyüb’ün kitabı, hayatın anlamını rutin ritüeller ve katı anlayışın ötesinde arar ve kimi zaman Tanrıya serzenişte de bulunur. Bu dünyada adaletin sağlanamadığı düşüncesinin yer yer hakim olduğu bu anlayışta ölümden sonraki hayata dair ilk nüveler göze çarpar. Ancak Tanahin hiç bir yerinde bildiğimiz ve yerleşmiş anlamıyla ahiret inancı yoktur. Ahiret inancı çok sonraki dönem Yahudilik anlayışında gelişmeye başlamış, Hristiyanlık ve İslamda kıyamet/ahir zaman unsurlarıyla birleşerek bugünkü halini almıştır. Tanaha göreyse ölümden sonra yaşam ya yoktur yahut hakkındaki bilgi sınırlıdır — cezalandırma/ ödüllendirme ölüm sonrasında değil bu dünyada gerçekleşir.</p><p>İşte bu üç din anlayışı / gelenek daha önce bahsettiğimiz (JE) (P) ve (D) metinlerinin birleştirilmesiyle bir sentez halini almıştır. Bu sentez günümüzdeki metniye İbrabi Kutsal Kitabı Tanahtır. Asırlar içerinde Rabbani Yahudilik bu temeller üzerinde gelişmiştir. Dolayısıyla Tanahta sıklıkla rastladığımız çelişkiler, zıtlıklar, aynı hikayenin başka versiyonları, esas itibariyle geliştirilmesi, bir araya getirilmesi asırlar sürmüş bir metinler bütünü için gayet normaldir.</p><p>Araştırmacılar arasındaki genel kanı Tanahtan bir kitap olarak değil de düzinelerce kitap, risale ve mecmuanın bir araya getirildiği bir kütüphane olarak bahsetmenin daha makul olduğudur.</p><p>Kaynaklar</p><p>1) Christine Hayes, <strong>“Introduction to Old Testament (Hebrew Bible)”</strong> 2006</p><p>2) Knoppers &amp; Levinson “<strong>The Pentateuch as Torah: New Models for Understanding Its Promulgation and Acceptance</strong>” 2007</p><p>3) Schmid &amp; Schröter <strong>“ The Making of the Bible: From The First Fragments to Sacred Scriptures</strong>” 2021</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=f56df901faf6" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Geç Bronz Çağda Dinsel Değişim ve Yahve’nin Ortaya Çıkışı]]></title>
            <link>https://medium.com/@agoren2000/ge%C3%A7-bronz-%C3%A7a%C4%9F%C4%B1nda-dinsel-de%C4%9Fi%C5%9Fim-ve-yahvenin-ortaya-%C3%A7%C4%B1k%C4%B1%C5%9F%C4%B1-e0b8d5dc89ba?source=rss-ce8081f94555------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/e0b8d5dc89ba</guid>
            <category><![CDATA[kutsal-kitap]]></category>
            <category><![CDATA[tevrat]]></category>
            <category><![CDATA[yahudilik]]></category>
            <category><![CDATA[eski-ahit]]></category>
            <category><![CDATA[yahweh]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Aydın Gören]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 18 Nov 2022 23:48:56 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-11-18T23:49:19.557Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*v9_LmgNJeeVqiHQx" /></figure><p>M.Ö 1500–1200 civarında, Kenan diyarı olarak bilinen topraklarda dinsel bir değişim göze çarpar. Bu çağ ayrıca geleneksel olarak İbranilerin Mısırdan Çıkış devri olarak bilinen tarihsel döneme rast gelmektedir. Peki bu dönemde Kenan’da nasıl bir değişim gözlenir. Eski Tanrılar ve özellikle de eski baş Tanrı, gözden ve güçten düşerek yerini genç bir baş Tanrının önderliğindeki genç / yeni tanrılara bırakır. Öreğin Ugarit tabletlerine göre genç fırtına tanrısı Baal,”Deniz Prensi” olarak da bilinen deniz tanrısı Yam ile yaptığı savaşta onu yenerek, babası baş tanrı El’in yerini alır. Yani genç / yeni ortaya çıkan bir tanrı, deniz tanrısını yenmek suretiyle eski baş tanrının yerine geçer.</p><p>Aynı dönemde dünyanın diğer mitolojilerinde de benzer bir değişim yaşanır. Genç bir tanrı, deniz / su ile ilintilenen bir başka tanrıyı yahut canavarı yenerek baş tanrının yerini alır. Hindistan’da fırtına tanrısı İndra eski baş tanrı Dyaus’un yerine geçer. Antik Yunanda genç tanrı Zeus’un önderliğindeki Olimpus tanrıları Titanlara savaş açar ve onları yenip yerlerini alır — Zeus artık babası Kronos’un yerine baş tanrı olmuştur. Bu değişimin bilinen ilk yazılı örneği Enuma Eliş destanında deniz canavarı Tiamat’ı yenerek gök tanrısı Anu’nun yerine baş tanrı olan fırtına tanrısı Marduk’tur.</p><p>Aynı dönemde İbranilerde de önemli bir değişim baş göstermektedir. Musa’dan önceki ataların (İbrahim, Yakup, İshak) tanrısı olan ve kendisine Tekvin boyunca aynı Kenanilerdeki gibi “El” denilen Tanrı, Çıkış kitabının 3.babında birden kendini Yahve olarak tanıtacaktır. İsrailoğullarının devlet kurma aşamasında bir kavim olarak tarih sahnesine çıktıkları dönem ve yerde, ayrıca göçebelikten yerleşik hayata da tedricen geçmeye başladıkları görülür. Mısırdan Çıkıiın anlatıldığı Torah metinlerinde yeni / genç Tanrı Yahve de denizi güçlü bir rüzgarla yarar aynen İsrailoğullarının komşu kavmi Kenanilerin fırtına tanrısı Baal gibi. Çıkış 15.babda suları yaranın “Yahve’nin burun deliklerinden çıkan şiddetli rüzgar” olduğu yazılmıştır.</p><p>Ancak İsrail tanrısı Yahve ile diğer pagan tabrılar / bai tanrılar arasındaki benzerlikler burada bitiyor. Fırtına tanrısı motifi kullanılması burada başka bir amaç taşıyor. Yahve, bir deniz tanrısıyla baş tanrılık için mücadele etmiyor. Onun düşmanı kendisi için seçtiği halk olan İsrailoğullarının düşmanıdır — tanrı değil bir insan olan Firavun. Deniz, bu mücadelede Yahve’nin kullandığı bir silahtır sadece. Mücadelesi pagan tanrılar gibi mitolojik bir varoluş yahut hikaye amacı değil, tarihsel bir amaç taşır. Araştırmacıların Yahve’ye “Tarihin Tanrısı” demesi de bu yüzdendir zaten.</p><p>İnsan düşman Firavun ve ordusuyla yapılan bu savaşta, Yahve seçtiği halkın tarihini yazmaktadır. Bu pagan / politeist anlayışta kesinlikle görülmeyen yeni bir anlayış bir bakıma bir devrimdir. Çünkü pagan tanrılar gibi Yahve’nin doğumu yahut belirli bir süre sonunda ölümü söz konusu değildir. Bundan daha önce Mısır’da monoteist bir tanrı olarak Aten’in bulunduğunu hatırlatanlar olacaktır. Ama Aten güneşle özdeşleştirilmekteydi. Yahve ise İbrani Kutsal Kitabı Tanak boyunca bir bulutun ardındadır ama bulutun kendisi değildir tasviri yoktur. Ayrıca Çıkış hikayesinde mitolojik tekrara dayanan bir motif yoktur — kış ya da ilkbahar, gece / gündüz döngüsü değildir anlatılmak istenen. Çıkış, bir kez yaşanmıştır ve Yahve seçtiği halkı esaretten kurtarmıştır.</p><p>Bu motif Tanak’ta iki kere daha kullanılacaktır ama yine mitolojik hadiselerle değil İsrailoğullarının tarihindeki iki önemli olayla bağlantılı olarak. Yeşu’nun ordusuyla Ürdün ırmağını geçip vaad edilmiş topraklara varması ve Babil sürgününden geri dönüş yolu. Musa’ya görünüp kendini atalarının tanrısı olarak tanıtan ve İsrailoğullarını Mısır’dan çıkaran Yahve, artık eski tanrı El’in yerini almıştır. Böylece Tanak metninde Tanrıya “Elohim” ve “Yahve” diyen metinler arasındaki fark belirgin bir hal alır.</p><p>Ancak günümüzde yerleşmiş olan eleştirel tarih anlayşındaki gelişmelerin bir sonucu olarak artık Yahve ve Elohim metinleri J ve E çoğunlukla birlikte ele alınır “JE” metni olarak. Çünkü aralarındaki fark, Kahinler ve Tesniyeci metinleri kadar bariz değildir. Yahve İsrailoğullarını Mısır’dan çıkarmıştır ancak monoteist / tektanrıcı anlayış oturmamıştır daha. Buna belki “monolatri” denilebilir — diğer tanrıların varlığını kabul etmekle beraber sadece tek bir tanrıya tapınmak, onu kurtarıcı ve yardımcı olarak seçmek.</p><p>Nitekim On Emirde “Benden başka ilah yoktur” demek yerine “Karşımda başka ilahların olmayacaktır” denmesi (Çıkış 20.bab 3.ayet) ve yine Çıkış kitabındaki duada (15.bab 11.ayet) “İlahlar arasında senin gibi kim vardır ya Rab?” (metinde Yahve olarak geçer) denmesi bunu açıkça gösteriyor.</p><p>Ancak Kitab-ı Mukaddes’in son hali sadece Yahve’ye inanan monoteizme hayli yakın bir grup tarafından derlendiğinden, gelenekteki diğer tanrılara özellikle de Yahve’nin baş rakibi Baal’a inananların durumu kimi zaman çarpıtılacak, kimi zaman da rakipleri küçük yanlış yolda yahut günahkar göstermek amacıyla polemik malzemesi olarak kullanılacaktır.</p><p>Kaynaklar</p><ol><li>Marc Zvi Brettler “<strong>How to Read the Bible” </strong>2005</li><li>Michael D. Coogan, “<strong>The Old Testament: A Historical and Literary Introduction to the Hebrew Scriptures”</strong> 2006</li><li>Alberto R.W Green “<strong>The Storm God in the Ancient Near East” </strong>2003</li><li>Christine Hayes, <strong>“Introduction to Old Testament (Hebrew Bible)”</strong> 2006</li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=e0b8d5dc89ba" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Bu hesapta hangi konular ele alınacak?]]></title>
            <link>https://medium.com/@agoren2000/bu-hesapta-hangi-konular-ele-al%C4%B1nacak-916ce8bf5334?source=rss-ce8081f94555------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/916ce8bf5334</guid>
            <category><![CDATA[tevrat]]></category>
            <category><![CDATA[dinler-tarihi]]></category>
            <category><![CDATA[kutsal-kitap]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Aydın Gören]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 13 Nov 2022 03:57:24 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-11-13T03:57:24.043Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/500/1*CahoPf6JYgAZdM9UGRvKjw.jpeg" /></figure><p>Değerli okuyucularım / takipçilerim, Medium’daki bu hesapta karşılaştırmalı dinler tarihi üzerine yazılar bulacaksınız.</p><p>Üç büyük dinin köken olarak dayandığı, “Tanah” olarak bilinen İbranice Kutsal Kitap, bu yazıların temeli olacak, zira daha sonra gelişen üç büyük din pek çok kavramını bu ana kaynağa dayandırıyor. Teolojik açıdan Yeni Ahit ve Kur’an kadar kapsamlı ve iddialı olmayan Tanah daha çok, bir kavmin tarih boyunca, asırlar süren macerasına odaklı. Bu maceradaki karakterler, hadiseler, daha sonra kendi içindeki diğer kitaplarda — ki Tanah’a neredeyse 1000 seneye yayılan yazıların derlendiği bir tür kütüphane denilebilir — yeniden yorumlanıyor.</p><p>Sonradan gelişen Rabbani Yahudilik ve onun dışında kalan diğer Yahudilik akımları, erken ve Klasik Hrıstiyanlık, keza erken ve Klasik İslam da bu karakterleri, hadiseleri, hikayeleri kendine uyan şekillerde yeniden yorumluyor ve biçimlendiriyor. Bu yorumlar karşı yorumlarla ve birbiriyle kimi zaman uzlaşan, çoğu zaman da çatışan akımların, grupların beslendiği bir kaynak haline dönüşüyor.</p><p>Bu hesaptaki yazılarda temel olarak bu kaynakların üzerine yoğunlaşmaya çalışacağız.</p><p>Yazıların hoşunuza gideceğini umuyoruz. Herkese şimdiden çok teşekkürler!</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=916ce8bf5334" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>