<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Andy Temuulel on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Andy Temuulel on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@anudey-tmull?source=rss-1e4769956b10------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/1*Hp_fYWzKx_XCpK-lxriXcA@2x.jpeg</url>
            <title>Stories by Andy Temuulel on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@anudey-tmull?source=rss-1e4769956b10------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Wed, 18 Nov 2026 03:38:22 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@anudey-tmull/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Хайрын тухай]]></title>
            <link>https://anudey-tmull.medium.com/%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9-63b1159489eb?source=rss-1e4769956b10------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/63b1159489eb</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Andy Temuulel]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 25 Aug 2021 02:20:25 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-08-25T02:20:25.937Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><em>Хайр гэдэг зүйл дээр шинжлэх ухааны талаас ямар нэгэн тогтсон тайлбар байдаггүй байна. Хэн нэгнийг хайрлах, хэн нэгэнд хайрлагдахын зорилго, үр дүн нь юу юм?</em></p><p>Грекийн сонгодог үеийн философич Платон “Хайр биднийг бүтэн болгодог” гэсэн бол германы философич Артур Шопенгауэр “Хайр гэдэг хүний бэлгийн хүслээс үүддэг” гэжээ. Миний хувьд хайрын тухай хамгийн дөхөм тайлбарласан нь Нобелийн шагналт философич Бертран Расселийн “Бид биеийн болон сэтгэлийн хүслээ хангахын тулд өөр нэгнийг хайрладаг” гэх тодорхойлолт байлаа. Маш олон суут сэтгэгчид хайрыг тодорхойлон хэлсэн байсан болов ч нэг нь ч миний асуултад хариулт өгч чадахгүй л байв. Тэгвэл Байгалын шинжлэх ухааны үүднээс юу гэх бол гэдэг сонирхлыг минь ихэд татсан юм. Хэд хэдэн мэдсэн зүйлээ доор өгүүлье.</p><p>Шинжлэх ухааны аль салбарын хүнээс асууж байгаагаас шалтгаалан хайрыг бүгд өөр өөрөөр тайлбарладаг байна. Жишээ нь биологийн үүднээс хайрын харилцаа нь нөхөн үржихүй болон зүйлийн хувьслын үйл явц гэх бол сэтгэл судлаачид энэ нь бидний дотоод хүсэл, хэрэгцээг хангах үйлдэл гэж тайлбарлах нь байдаг. Гэхдээ хайрыг ойлгох хамгийн дөт арга нь анагаахын шинжлэх ухаан болж таарсан юм.</p><p>Тархины бичлэгээр бид хайрын үйл явцыг олж харж болдог. Сонирхолтой баримтыг дуулгахад, дурлалдаа шатаж буй хүний тархины бичлэг хар тамхинд мансуурсан хүний тархины бичлэгтэй ижил байдаг байна. Хүн анх хайрыг мэдэрч эхлэхэд тархины хэд хэдэн хэсэгт гэрэл ихээр мэдрэгддэг. Эдгээр нь догдлол, сандрал, хэн нэгэнтэй гүн холбоо тогтоох үйл явцыг идэвхжүүлдэг гормон болон сэрэл өдөөгч бодисууд байдаг.</p><p>Эх үрийн хайрын харилцаанд тархины тодорхой хэсэг ажилладаг бол хоёр өөр хүний хайр, дурлалын үед тархи бүхэлдээ ажиллаж эхэлдэг гэдгийг судлаачид олж мэджээ. Дурлалын эхэн үед тархинд адреналин, норадреналин, допамины цунами үүсдэг байна. Адреналин, норадреналин таны зүрхний цохилтыг түргэсэн тайван бус болгодог бол допамин нь танд сайхан мэдрэмж төрүүлж бүх зүйлээс таашаал авч буй мэдрэмжийг өгдөг. Эдгээр химийн бодисууд нь тархины таашаалын төвүүдийг гэрэлтүүлдэг аж.</p><p>Та хайртай хүнээ сонгон урт хугацаагаар хайрлаж эхлэхэд дээр дурдсан тархины үйл ажиллагаа өөрчлөгддөг гэнэ. Дараагийн шатанд тархи окситоцин болон антидиуретик гормон ихээр ялгаруулж эхэлдэг аж. Эдгээр нь оргазмд орох үед болон эмэгтэйчүүдийг төрөх үед хүчтэй ялгардаг бодисууд юм. Энэ бодисууд ихээр ялгарах нь таныг хамтрагчтайгаа илүү ойр, дотно болгодог байна. Судлаачдын гаргасан нэгэн сонирхолтой дүгнэлтэд хүн өөр хүнд хар тамхи шиг донтох тохиолдол байдаг гэнэ.</p><p>Хэдий дээр өгүүлсэнчлэн олон арван судалгаа, тодорхойлолт байгаа ч та хэн нэгэнд үнэн сэтгэлээсээ хайртай болж үзэхгүй л бол эдгээрийг хэзээ ч мэдэрч чадахгүй байсаар насыг барах нь байна шүү.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=63b1159489eb" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Beach & Буддын өргөл]]></title>
            <link>https://anudey-tmull.medium.com/beach-%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B4%D1%8B%D0%BD-%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BB-e17d9f644dc5?source=rss-1e4769956b10------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/e17d9f644dc5</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Andy Temuulel]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 16 Jan 2021 15:06:42 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-01-16T15:06:42.286Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4>ALICE IN BORDERLAND кино дээрх BEACH надад юуг санагдуулсан талаар</h4><p>Хэдхэн хоногийн өмнө Alice in Borderland гэх олон ангит цуврал киног нэгэн суудал дээр дуусгав аа. Хүмүүс янз бүрийн тэмүүллээр кино үздэг байх. Зарим нь өнгө, дүрс, дуунаас хүртэхүйн таашаал авдаг бол зарим нь утга, агуулгаас сэтгэл, оюуны таашаал авдаг. Аль нь ч бай бид үзэж, сонсож байгаа зүйлсээ өөрт тохиолдсон мэдрэмж, туршлагатайгаа харьцуулан анализ хийдэг болов уу гэж бодож байна. Энэхүү бичвэрээр тус кино миний тархины жижиг хэсэгт байдаг мэдээлэлтэй хэрхэн давхацсан талаар өгүүлье.</p><p><strong><em>Киноны талаар</em></strong></p><p>Энэхүү бүтээл Харо Асогийн манга зохиолоос сэдэвлэсэн Netflix-ийн сэтгэл зүйн триллер цуврал олон ангит кино юм. Токио хотод амьдардаг гурван найз болох Арису, Карубэ, Чота нарын хувьд өдөр тийм ч таатай эхэлдэггүй. Ажил, амьдралын асуудлаар дүүрэн гурван найз хэсэг мөчийг ч болтугай хүссэнээрээ мэдрэн амьдрахаар шийдэн хөгжилдөн явахдаа санаандгүй замын осол үүсгэх бөгөөд түүнээс болж цагдаагаас нуугддаг. Гэтэл гэнэтийн тохиолдлоор тэдний мэдэх бодит ертөнцөөс эрс өөр газар гарч ирснээр кино эхэлдэг. Тэдний ирсэн Токио хот нэгэн төрлийн симуляци байх бөгөөд энэ хотын бүх оршин суугч “хэдэн өдрийн амьдрах эрх ялах” эсвэл “амьдралаа үгүй хийж ялагдах” гэсэн сонголт бүхий Тоглоом-ын оролцогч болон амьдарна. Тоглолт болгонд ялсан тоглогчдод хөзрийн мод өгдөг бөгөөд яагаад, юуны тулд энэхүү модыг өгч байгааг манай гурван найз эхэндээ ер мэддэггүй.</p><p>Тоглоом болгон өөрийн гэсэн зүй тогтолтой байдаг бөгөөд стимуляцаас гарах аргыг олж мэдсэн гэж итгэх хэсэг нөхдүүд бүлэг болон BEACH гэх газар амьдардаг. BEACH-ийн толгой, номер нэг хүн нь Танэрү Данма буюу хүмүүсийг нэгтгэн тэднийг тоглоомоос бусад цагаар хүссэнээрээ, дутагдах зүйлгүй амьдралын амтыг тултал нь мэдэрч амьдруулдаг нэгэн. Тэд хөзрийн бүх модыг цуглуулсан хүн бодит ертөнцлүү буцна гэж таамагладаг. Мэдээж бүх хүн тэр олон модыг цуглуулна гэдэг бараг боломжгүй зүйл учир бүлгээрээ олсон мод болгоноо нийлүүлж бүрдүүлэн Танэрүг эхний ээлжид энэхүү стимуляциас гаргая гэдэг ерөнхий ухагдахуунаар ажилладаг. Энэ бүлгийн хэн нэгэн тоглоомд ялж хөзрийн мод авбал түүнийгээ хураалгах үүрэгтэй. Ингэснээр илүү хурдан хөзрийн модоо цуглуулан Танерүг бодит ертөнцлүү буцаана.</p><p><strong><em>Миний бодол /BEACH-ийн тогтолцоо ба Буддизм /</em></strong></p><p><em>Киног тайлбарлаад л байвал хэтэрхий урт болох гээд байсан учир нэлээн товч, хэлэх гэснээ л дээр бичлээ.</em></p><p>Буддын шашинд өргөл, барьц маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Бурхны ном, номлол буюу Дхарма-г үнэлж боломгүй чухаг дээд эрдэнэ гэж үздэг бөгөөд үүнийг сонсож, үр өгөөжийг нь хүртсэний хариуд өргөл барьц барьдаг. Энэ нь эртнээс ирсэн уламжлал бөгөөд анх Бурхан багш, лам хувраг нар ном номлохуй дор сүсэгтэн, шавь нар нь өөрт хамгийн чухал, үнэт гэж үзэх зүйлсээ тэдэнд өргөл болгон барьдаг байжээ. Буддын шашны гол номлолуудын нэг болох Нисваанисын таван хороос ангижрахуйн үйлдэл нь мөн үүгээр илэрдэг. Товчхондоо бид өөрсдөдөө буй шунал, хүсэл тачаалаа эсэргүүцэн түүнийг үгүй хийж бурхны номыг сонсож энэхүү сансрын хөлгөнөөс ангижрахын төлөө өөрт буй эд баялгаа номоор сольж буй явдал юм. Өөрөөр бас тухайн хүн номыг хэрхэн хүндэлж байгааг харуулж байдаг. Бид хэн нэгэнд талархсан сэтгэлээ бэлэг болгон хүнд өгдөгтэй адил номд талархсан сэтгэлээ илэрхийлж буй явдал нь энэ юм. Бас өөр нэг том шалтгаан нь бидний өгсөн өглөг тэргүүтэй эдгээр зүйлсээр лам, хуврагууд өөрсдийн амьдралын хэрэгцээг хангаж амьдардаг бөгөөд хэрэв өглөгийн эзэд лам, хуврагт хоол, хүнс, нөөц өгөхгүй бол тэд сахил, санваараа зөрчин энгийн амьдралаар амьдарч, хөдөлмөр эрхэлж ихэнх цагаа ном, гэгээрлийн үйлсэд биш ахуйн амьдралд зарцуулж эхлэх юм. Бид өөрсдөө энэхүү амьдралын таашаалаас салж бүхий л амьдралаа номд шамдан бурхны хутгыг олохын төлөө зарцуулж чадахгүйгээс хойш бидний цорын ганц найдвар нь лам, хуврагууд болж байгаа юм. Тэд номд шамдан бурхны хутгыг олж биднийг энэхүү сансрын хүрднээс гэтэлгэх арга замыг зааж, зовлонгоос ангижруулах үүрэг хүлээж байна гэсэн үг. Харин шавь, сүсэгтний тэдэнд зориулж хийх зүйл нь тэднийг номын үйлийг саадгүй бүтээх боломжоор хангах юм шиг санагддаг. Эдгээр нь зөвхөн миний бодол бөгөөд заавал ийм байх ёстой гэсэн үг биш шүү. Би өөрийн бодсоноороо л бичиж байгаа нь энэ.</p><p>Тэгэхээр энэ яаж BEACH-ийн тогтолцоотой огтлолцож байна вэ? гэхээр. Тоглоом бүхий энэхүү стимуляци нь энэхүү сансрын хүрд буюу бидний амьдарч буй орчлон, дэлхий. Бид бүгдийн(буддист сүсэгтний хувьд) хүсэл энэхүү сансрын хүрднээс гарч амар, амгалан зовлон үгүй оршихуйд хүрэх. Яг л энэхүү кинонд өгүүлж байгаатай ижил. Өдөр болгон тоглож буй тоглоом, шалгуур нь бидний өдөр тутмын амьдрал харин шагнал нь цалин, хөлс. Нэгэнтээ бид энэ тоглоомоос өөрсдөө гарах хэцүү учраас бид олсон хөзрийн модоо Лам багш, хуврагт өргөн түүнийг эхлээд энэхүү тоглоомоос гаргахыг хичээх байгаа юм. Харин түүний хариуд нь шашин бидэнд сэтгэлийн амар амгалан, ямар нэгэн гаднын айдас үгүй амгалан сэтгэл зүй, орчин, амьдралын хэв маягийг бидэнд өгөх. Энэ нь яг л Танэрү Данма бүлгийн гишүүдийг орд харш, аз жаргал, эрх чөлөөгөөр хангаж хариуд нь хөзрийн модыг нь авч байгаа явдалтай ижил санагдсан юм. Мэдээж том ялгаа нь шашин хүнийг хүчилж өргөл барьц бариулдаггүй. Сүсэгтэн өөрөө хүссэн учир л өргөл барьц барьдаг билээ.</p><p>Өөрийн толгой, тархинд урсаж байгаа хэдэн мянган бодол, эргэцүүллийн нэг, магадгүй хэнд ч хэрэггүй байж болох зүйлээ бичмээр санагдаад бичив.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=e17d9f644dc5" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Хэдэн мөр]]></title>
            <link>https://anudey-tmull.medium.com/%D1%85%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D0%BD-%D0%BC%D3%A9%D1%80-d77a85afe5cb?source=rss-1e4769956b10------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/d77a85afe5cb</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Andy Temuulel]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 02 Dec 2020 10:37:14 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-12-02T10:37:14.433Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Үхэтхийн нүцгэрсэн модыг хараад</p><p>Үнэн төрхийг нь бүүр мартаж орхилоо</p><p>Үзэгдэл төдийд нь хууртаад</p><p>Үүрд ногоон байна гээд итгэчхэж</p><p>Харин одоо би</p><p>Энэ хорчийсон навч</p><p>Эргэж ирэхгүй өнгө</p><p>Бүрхэг тэнгэр, бүүдгэр нар</p><p>Бүгдэд нь итгэчихлээ</p><p>Магадгүй маргааш</p><p>Шинэ ургах нахиаг хараад</p><p>Ширэлдсэн бодлоосоо салж</p><p>Магад бүх өнгөнд нь оршоод</p><p>Мартах болов уу гуниг аа?</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=d77a85afe5cb" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Миний уншсан ЛГБТ номнууд]]></title>
            <link>https://anudey-tmull.medium.com/%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%83%D0%BD%D1%88%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%BB%D0%B3%D0%B1%D1%82-%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%83%D1%83%D0%B4-d0bc9d44261f?source=rss-1e4769956b10------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/d0bc9d44261f</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Andy Temuulel]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 05 May 2020 19:31:43 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-05-05T19:31:43.699Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Хүн гэдэг чинь нийгмийн амьтан. Бид эргэн тойронд болж буй үйл явдлыг хуулж нийгмийн нэг хэсэг болдог. Үг, үйлдэл болон сэтгэл санаа маань ч мөн адил. Хоолны ширээний ард халбага, сэрээгээ барьж хооллож сурах чадвараас эхлээд уншиж бичих тэр нэг орчин үеийн амьдрах хэв маягийг бид нийгэм, хүрээллээсээ суралцсан. Магадгүй үүнтэй адил хэрхэн бодож сэтгэж, сэтгэл санааны үйл хөдлөлтэй байхаа нийгмээс суралцдаг юм болов уу.</p><p>Үзэн ядагчдаар дүүрэн нийгэмд бид үзэн ядалтыг л суралцах мэт санагдаад байна. Ялгаварлан гадуурхалт бол бидний дотоод сэтгэлийн хүсэл биш гадаад ертөнцийн сургаал номлол юм. Хэзээ ч нийгэмд хор хүргэж байгаагүй өөрийн дотоод оршхуйн төлөө зоригтой тэмцэж чаддаг мянга мянган баатруудыг юуны тулд нийгэм гадуурхдаг юм бэ?</p><p>Өнгөрсөн хоёр сарын хугацаанд уншсан хэд хэдэн ном минь намайг ийм зүйл бодоход хүргэсэн юм. Өөрийн оршхуйн төлөө тэмцэж чаддаг бүхнийг эсэргүүцэн дотоод ертөнцөө нээж чаддаг тийм нэгэн баатруудын тухай 4 ном уншсанаа доор spoiler-гүйгээр маш товч өгүүлье.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*2rHRiSj5KbhYkC-MHPuYSg.jpeg" /></figure><h4><strong>I’ll give you the sun</strong></h4><p>Тус зохиол дохь үйл явдал ихэр(эмэгтэй, эрэгтэй) ах, дүү 2-ийн 13-с 16-н нас хүртэлх үйл явдлуудыг харуулдаг бөгөөд цаг хугацааны хувьд эрэгтэйн өнгөрсөн түүх болон одоо үе, эмэгтэйн өнгөрсөн түүх болон одоо үе, тэдний хамт байсан үеүдийн хооронд эргэлдэнэ. Гэхдээ хамгийн таалагдсан зүйл маань тухайн цаг үеийн үйл явдлыг зөвхөн нэг ихрийнх нь л харах өнцгөөс бичсэн нь таалагдсан. Бүүр тодруулбал 13-аас 14 насны үеийг эрэгтэйн харах өнцгөөс илүүтэй бичсэн бол 16 насны үйл явдлыг эмэгтэйн талаас бичжээ.</p><h4>The five stages of Andrew Brawley</h4><p>Хайр гэдэг гараасаа хөтлөлцөн бүжигт хамт явах биш хувь заяа тэднийг үхлээр салгах байсан ч хамаагүй бие биенээ бодон амьдралын төлөө тэмцэх явдал юм. Энэ ном өөрийгөө үхэлд золиг болгон өгсөн ч хамаагүй хайртай хүмүүсээ хамгаалахыг зорьж буй хүүгийн талаар өгүүлдэг. Хэрвээ эмнэлэг эсвэл эмнэлэгт болж буй үйл явдал танд таагүй мэдрэмж төрүүлдэг бол энэхүү ном гарцаагүй таны ном биш гэдгийг анхааруулах нь зүйтэй байх учир нь номын үйл явдал эмнэлэгт өрнөх бөгөөд эмнэлгийн үйл ажиллагааг илүүтэй харуулдаг.</p><h4>More happy than not</h4><p>Ном ертөнцийг харах толь гэж гүэ мөн үнэн үг шүү. Би хэдий Нью Йорк-ийн Брүүклинд очиж үзээгүй ч энэхүү номын тусламжтайгаар бараг тэнд амьдардаг мэт мэдрэмж авч чадсан. Миний уншсан бусад ЛГБТ зохиолоос ялгаатай нь нэгийн нэгэн өсвөр насны хүүхдийн тухай орчин үеийн зохиол биш түүнийг илүү дээд төвшинд аваачсан бага зэрэг уран зөгнөлт, гүн гүнзгий утга агуулга бүхий ном мэт санагдсан. Хэрвээ өөрийгөө тарчлан зовоох, егүүтгэх, аллага гэх зэрэг зүйлүүдээс жигшдэг бол уншихгүй байх нь зүйтэй.</p><h4>Simon vs the Homo Sapiens Agenda</h4><p>Хүмүүс ертөнцөөс өөрийгөө болон гэр бүлээ тусгаарлахын тулд байшин барьдаг байх. Тэрхүү л жижиг орон зайдаа итгэлт хүмүүстэйгээ юугаа ч нуулгүй хамт орших гэж бусдаас өөрсдийгөө тусгаарлана. Энэхүү зохиол яг нэг тийм нууцлаг ертөнцдөө өөрийнхөөрөө байсан нэгнийд хэн нэгэн орж ирээд хамаг юмыг нь ил гаргаж байгаа талаар өгүүлдэг. Хэрвээ сонирхож байгаа бол энэхүү номоос санаа авч хийгдсэн “Love, Simon” киног ч үзсэн болно.</p><p>Хүний сэтгэл, оршихуй бүхэн тэр хүний хувьд хамгийн үнэ цэнэтэй зүйл учир бүгдээрээ хэн нэгнийг ямар нэгэн шалгуургүйгээр хүндэлцгээе.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=d0bc9d44261f" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Монгол төрхтөн?]]></title>
            <link>https://anudey-tmull.medium.com/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%82%D3%A9%D1%80%D1%85%D1%82%D3%A9%D0%BD-56445b7a4a16?source=rss-1e4769956b10------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/56445b7a4a16</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Andy Temuulel]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 29 Apr 2020 15:51:47 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-04-29T16:08:16.090Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Хүн судлалын судлаачид хүн тѳрлѳхтнийг хэв шинжээр нь Цагаан арьстан, Хар арьстан, Шар арьстан буюу Кавказойд, Негройд, Монголойд гэж 3 ангилсан байдаг. Анх Германы эрдэмтэн Хрицтофер Мейнер ѳѳрийн бүтээлдээ “Монголын” гэх нэр томьёог ашиглах нь юуных байсан бол? Энгийн нэгэн нүүдэлчин ард түмний нэрээр нийт тивийнхний дүр тѳрхийг тодорхойлох хэрэг юунаас үүсэв? Аливаа судалгааны нэр томьёо тухайн зүйлийгээ бүрэн илэрхийлж чадах үг байх ёстой байдаг. Жишээ нь Антропос буюу хүн, судлал буюу Логос тэгээд л хүн судлал буюу антропологи. Тэгвэл яагаад Монгол тѳрхтѳн (Монголойд) вэ?</p><p>Намайг мэдэх хэд хэдэн хүн миний царай тѳрхийн талаар Япон хүн шиг эсвэл Солонгос хүн шиг гэж хэлэхийг би цѳѳнгүй сонсдог. Хэдий тэд миний тѳрхийг монгол биш гэж бодож байгаа ч жинхэнэ монгол тѳрх ямар байдаг талаар сайн мэдэхгүй тохиолдол түүнтэй ижил цѳѳнгүй байдаг. Хэн нэгнээр гадаад хүн шиг царайтай гэж хэлүүлэх нь тийм ч таатай зүйл биш нь мэдээж, гэхдээ нэгэнтээ л хүмүүсийн бодол ийм байхад би жинхэнэ монгол царайтай гэж сѳгѳѳцѳлдѳх нь тийм ч зүйтэй хэрэг биш. Тэгээр би энэхүү бичвэрээр жинхэнэ монгол хүний тѳрх ямар байх ёстой талаар биш монголойд тѳрх ямар байдаг талаар бодлоо хуваалцмаар санагдлаа.</p><p>Та нар Төвд хүний царайг харж байсан уу? Хэрвээ та Төвд хүн харж байсан бол Монголчууд XX зууны эхэнд зурагт түүхийн номонд байдаг зарим нэг монгол хүний тѳрх Төдвүүдтэй маш ижилхэн байхыг олж харах болно. Мѳн 1871 онд эрдэмтэн М. Позднеев Монголчуудыг дүрслэн бичихдээ ѳргѳн хавтгай нүүртэй, тийм ч том биш жартгар нүдтэй, ѳнцѳглѳг духтай, цүлхийсэн чихтэй, хар ширүүн үстэй, зарим нь сахалтай, наранд шарагдсан хүрэн хар арьстай гэх нь Монголчууд гэхээсээ илүү Төвд царайны тодорхойлолт мэт.</p><p>Ѳнѳѳ үед монголчуудын царай ямар байгаа бол? Биоантропологийн хичээлийн даалгавар дээр царайлаг Монгол эрэгтэй, эмэгтэй хүний царай тѳрхийг тодорхойлох даалгавар ѳгѳхѳд нийтлэг шинж нь ѳндѳр шулуун хамар, цайвар арьс, давхраатай том нүд, дундаж шанаа байна. Өмнөх тодорхойлсноос эрс ялгаатай гэж болохуйц царайны дүр төрх харагдана.</p><p>Мөн нэмж хэлэхэд монгол хүний царай гэж ярихдаа бид хэд яг ямар хүнийг монгол хүн гэж хэлэх тал дээр бодолцох хэрэгтэй. Эцэг эх нь монгол хүнийг хэлэх үү? Эсвэл эцэг эхийнх нь аль нэг нь монгол мөн Монголд амьдардаг хүнийг хэлэх үү гээд. Учир нь тухайн хүний өвөг дээдэс ямар байснаас шалтгаалан удамшлын шинжтэй зүйлс нь илрэх нь тодорхой. Бид жинхэнэ монгол хүн эсвэл жинхэнэ хятад хүн гэж хүнийг ангилж чадахгүй. Үүгээрээ жинхэнэ монгол төрх гэхийн оронд нийтлэг шинж болон газар нутгаар нь ази төрхтөн гэх нь зүйтэй. Дээр дурдсан Монголойд гэх нэршлийн тухайд Монгол хүний царай дүр төрх бусад Азийн аль ч оронд тохиолдох дүр төрхүүдтэйн учир тэгж нэрлэсэн байх боломжтой юм.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=56445b7a4a16" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Тайван маягийн гоймонтой шөл хийх нь]]></title>
            <link>https://anudey-tmull.medium.com/%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B0%D1%8F%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B9-%D1%88%D3%A9%D0%BB-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D1%85-%D0%BD%D1%8C-e513a9ffcb24?source=rss-1e4769956b10------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/e513a9ffcb24</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Andy Temuulel]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 10 Apr 2020 18:48:45 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-04-23T16:09:42.737Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<blockquote>Цуврал 1</blockquote><p>Намайг инстаграмаар дагадаг хүн байгаа бол намайг хоол болон нарийн боов хийх хир их сонирхолтойг мэдэх биз. Би шинэ зүйл сонирхож үзэхдээ их маруухан хүн гэхдээ хоол, нарийн боовны тал дээр бол эрсдэлийг үл хайхран амь биеэ зориулдаг нэгэн билээ. Гэрээсээ бараг гаралгүй 2 сар болох хугацаандаа маш олон шинэ хоол хийж сурснаа та бүхэнтэйгээ хуваалцъя.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*zRqEcxW5mB-2IGMTRmy6vA.jpeg" /><figcaption>Эцсийн бүтээгдэхүүн нэг ийм л юм болно доо</figcaption></figure><p>Тайван маягийн гоймон нь үхрийн махны амтыг шингээсэн ногоогоор баялаг бага зэргийн халуун ногоотой гоймон юм. Ёстой мах шөл нь таарсан хоол гэж үүнийг л хэлэх байх. Бага зэрэг халуун ногооны амт нь таны зүрхрүү дурлал мэт час гээд л орно.</p><p>Хэдий гаднаас нь харахад хийхэд хялбар юм шиг санагддаг боловч орж байгаа орц болон буцалгах хугацаагаа сайн хянах хэрэгтэй байдаг. Бидний олон цагийн хөдөлмөр шингэсэн хоол амттай байх нь мэдээжийн хэрэг. Та бүхэнд энэхүү хоолыг хэрхэн хийх талаар хуваалцаж байгаадаа туйлын баяртай байгааг цохох тэмдэглэе.</p><blockquote><strong>Noodles are not only amusing but delicious.</strong></blockquote><blockquote><strong>-Julia Child</strong></blockquote><p><strong>Орц</strong></p><p>Доорх орц нь 6 хүний порцоор бодож бичсэн байгаа. Та өөрийн хийх хэмжээ болон амтанд тохируулан өөрчилж болно. Мөн улаан чинжүү гэдэг нь red chili гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх. Ойлгоход хялбар байх үүднээс хүснэгтэнд оруулан зураг хэлбэрээр доор орууллаа.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/618/1*flpRg0iHqV9sHgBeE64RRQ.png" /><figcaption>Орц 6 хүний порцоор</figcaption></figure><h3><strong>Хийх Арга</strong></h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*WybQ3mTyA-Wa6mbhf6V72w.jpeg" /><figcaption>Шууд шөлний савандаа хийгээд эхэлбэл зүгээр</figcaption></figure><ol><li>Үхрийн булчин махыг тогоондоо хийж махыг бүрхэхүйц хэмжээний ус хийгээд дээрээс нь 3 ширхэг ногоон сонгино, цагаан гаа (хүссэн хэмжээгээр), 3 ширхэг да лиу (star anise) хийгээд 5–7 минут буцалгана.</li><li>Дээрх үйлдлийг хийсний дараагаар махаа гаргаж хүйтэн усанд сойно. Сойсон махаа бүхэлээр нь хуруу зузаан хэрчинэ. Хэрэгтэй болох хүртэл нь сайхан тавган дээр өөрт саад болохгүй газар тавьчих.</li><li>Ногоо хуурах саваа бэлдээд дунд зэргийн гал дээр тосоо халаана. Гэхдээ ногоонуудаа хэрччихээд тосоо халаавал зүгээр дээ. Цагаан гаа 3 зүсэм, 3 урт ногоон сонгино, сармис, улаан чинжүү, 3 да лиу, сонгино, халуун ногоо болон жамц давс хийгээд хуурна. Хуурахдаа цагаан гаагаа эхэлж хийвэл их зүгээр яагаад гэвэл түлэгдэх нь бага байдаг. Сонино зэрэг ногоонүүдаа хэрчээд хийчихнэ гэхдээ сониноноо бол хальстай нь шууд бүхлээр нь хийчих (тийм ээ зөв уншсан зүгээр шууд хийчих надаа итгэ). Доороо жоохон наалдаад байвал санаа зовох хэрэггүй дараагийн хэсэгрүүгээ орно.</li><li>Шарагдаж буй ногооруугаа будааны дарс хийгээд сой соус нэмж өнгө болон амт оруулна. Улаан лооль хэрчиж хийгээд түүн дээрээ чанаж хэрчсэн махаа нэмж хутгана.</li><li>Хэрвээ хайруулын таваг дээр хийж байгаа бол арай том шөл хийх саванд бүх зүйлээ хийгээрэй. Тэгээд махаа далд ортол нь ус нэмж хийгээд перец, давс болон лаврын навчаа нэмж хийгээд багадаа 2 цаг дунд зэргийн гал дээр буцалгана. Цаг гаруй буцалсных нь дараа да лиу болон лаврын навчаа авчихвал их зүгээр шүү (хурц амт орчихдог).</li><li>Шөлөө гаргах дөхөөд ирэхдээ томоохон саванд ус хийж буцалгаад өөрийн авсан гоймонгоо саван дээр нь байх зааврын дагуу болгоно. Гоймонгоо болсон гэж үзвэл уснаасаа гаргаад идэхэд бэлэн болгоно уу. Буцалж байгаа усан дээрээ (усаа гамнаад) юуцайгаа хийгээд 3 минут буцалгаад авна.</li><li>Том хэмжээний гоймонгийн тавгандаа эхлээд гоймон түүний дээр мах болон юуцайг хийгээд шөлөө хийснээр таны хоол бэлэн боллоо.</li><li>Хоолоо амтархан идээд аяга, тавгаа угаана.</li></ol><p>Дээрх жор болон заавар ойлгомжтой байсан гэж найдаж байна. Энэ хүртэл шимтэн уншсан та бүхэнд баярлалаа.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=e513a9ffcb24" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Хэрэглээний антропологи]]></title>
            <link>https://anudey-tmull.medium.com/%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8-ffee9dbd17b1?source=rss-1e4769956b10------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/ffee9dbd17b1</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Andy Temuulel]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 17 Jun 2019 14:19:33 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2019-06-17T14:20:26.953Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<blockquote>Цуврал хоёр</blockquote><h4>Хэрэглээний антропологийн ажилд баримтлах зарчим, арга зүй</h4><blockquote>Хэрэглээний антропологчийн гүйцэтгэх ажлын үе шатууд</blockquote><p>Хэрэглээний антропологчийн гүйцэтгэх ажил нь ерөнхийдөө дараах үе шатуудаас тогтдог.</p><p>Шийдвэрлэх асуудлыг тодорхойлох:</p><ul><li>Эхэнд тухайн орон нутгийн хүмүүсийн боловсрол, эрүүл мэндэд тулгарч буй нэн тэргүүний шийдвэрлэх асуудлыг тодорхойлдог. Чухам ямар асуудлыг нэн тэргүүнд шийдвэрлэх хэрэгтэй болохыг хэрэглээний антропологч бус харин тухайн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх засгийн газрын байгууллага, хөгжлийн байгууллага тодорхойлон гаргах нь илүүтэй байдаг. Асуудлыг тодорхойлоход орон нутгийн хүмүүсийн оролцоо хязгаарагдмал байдаг.</li></ul><p>Төсөл/ хөтөлбөр, үйл ажиллагаа тодорхойлон боловсруулах:</p><ul><li>Шийдвэрлэх асуудлыг тодорхойлсоны дараа тухайн асуудлыг шийдвэрлэхэд ямар үйл ажиллагаа хэрхэн явуулах хэрэгтэй болох, уг үйл ажиллагаа нь орон нутгийн соёлтой хэрхэн зохилдон хэрэгжиж чадах эсэх талаар хэрэглээний антропологч үйл ажиллагаа, төслийн хөтөлбөр зохион боловсруулах ажилд оролцдог. Энэ үе шатанд антропологч хэрэгцээний үнэлгээ (needs assessment), нийгмийн нөлөөлөлийн үнэлгээ (social impact assessement) зэрэг үнэлгээ хийдэг.</li></ul><p>Судалгааны ажил:</p><ul><li>Энэ үе шатанд судлаач этнографийн болон баримт бичгийн судалгаа хийн шийдвэрлэх асуудал, асуудал бүрэлдэн гарч буй нөхцөл байдал болон тухайн асуудалтай хамааралтай хүмүүс зэргийг судалдаг. Судалгаа хийх цаг хугацааг тогтоосон байдаг тул хэрэглээний антропологчид ихэнхидээ Түргэвчилсэн этнографийн үнэлгээг (Rapid Ethnographic Assessment) хийдэг.</li></ul><p>Хөтөлбөр /төсөлийн үе шат, бодлого боловсруулах:</p><ul><li>Хэрэв асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд бодлого боловсруулах бол судалгааны ажлаар цуглуулсан мэдээллийг боловсруулан дүн шинжилгээ хийсний үндсэн дээр тусгайлсан бодлого боловсруулдаг. Харин асуудал шийдвэрлэх үйл ажиллагаа явуулах бол ажил гүйцэтгэлийн хуваарь, төсөв, ажиллах хүчин зэргийг нарийвчилан тооцсон ажлын төлөвлөгөө боловсруулна.</li></ul><p>Төсөл хөтөлбөр, бодлогын үнэлгээ хийх:</p><ul><li>Төсөл хөтөлбөр, бодлого хэрэгжүүлэлт явагдаж байх үед мөн хэрэгжиж дууссаны дараа ихэнхи тохиолдолд хэрэглээний антропологч үнэлгээний ажил гүйцэтгэдэг. Санхүүжүүлэлт хийсэн байгууллага төсөл, бодлого үр дүнтэй хэрэгжсэн эсэхийг мэдэхийн тулд үнэлгээний ажлыг зайлшгүй хийлгэдэг. Үнэлгээ хийхдээ антропологч нь төслийн үйл ажиллагаа нь төслийн зорилго зорилтонд хүрсэн үр дүнг авчирсан эсэхийг хэмжиж болох индикаторуудыг тогтоон хэмждэг.</li></ul><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=ffee9dbd17b1" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Хэрэглээний антропологи]]></title>
            <link>https://anudey-tmull.medium.com/%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8-e71af5a69f15?source=rss-1e4769956b10------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/e71af5a69f15</guid>
            <category><![CDATA[антропологи]]></category>
            <category><![CDATA[хэрэглээний-анртопологи]]></category>
            <category><![CDATA[anthropology]]></category>
            <category><![CDATA[applied-anth]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Andy Temuulel]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 04 Jun 2019 15:32:07 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2019-06-04T15:38:47.148Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><em>Цуврал нэг</em></p><blockquote><em>Хүмүүст өөрийгөө антропологиор суралцдаг гэхээр ихэнх нь л ямар мэргэжил байдаг юм? Юу хийдэг юм? гэж их асуудаг. Тэгэхээр эдгээр асуултуудад хариулан “Хэрэглээний антропологи болон түүгээр мэргэшсэн хүн юу хийдэг” талаар цуврал бичвэр хийхээр шийдлээ.</em></blockquote><p>Хэрэглээний антропологи гэдэг нь хүний нийгэмд тохиолдож буй аливаа саад бэрхшээл, асуудлыг шийдвэрлэхэд антропологийн мэдлэг, арга зүй болон онолыг хэрэглэн шийдвэрлэх оролдлого, үйлдэлийг хэлнэ. Хэрэглээний антропологийн нэжгээд тодорхойлолт байх бөгөөд товч бөгөөд энгийнээр хэлвэл антропологийн нийгэм дэхь хэрэглээг хэрэглээний антропологи гэнэ.</p><p><em>Антропологийн ухааныг хоёр талтай хэмээн үзэж болно. Нэг нь онолын асуудал шийдэх буюу онолын антропологи нөгөө нь практик асуудлыг шийдвэрлэх хэрэглээний антропологи болно.</em></p><p>Жорж Фостер (Applied Anthropology, 1969) хэрэглээний антропологийг тодорхойлж хэлэхдээ “Хэрэглээний антропологи гэдэг нь нийгэм соёлын онол бүтээхээс/гаргахаас илүүтэй одоогийн нийгэм, эдийн засаг болон технологийн асуудлыг шийдвэрлэхэд нийгмийн хүмүүсийн зан байдал, үйлдэлд өөрчлөлт гаргах зорилт бүхий хөтөлбөрүүдэд оролцож буй антропологийн мэргэжлийн үйл ажиллагааг антропологчид хэрэглээний антропологи гэдэг” хэмээн тодорхойлжээ.</p><p><strong><em>Хэрэглээний антропологч, эрхлэх ажил</em></strong></p><p>Хэрэглээний антропологч гэж дээр өгүүлсэний адил хүний нийгэмд тохиолдож буй аливаа саад бэрхшээл, асуудлыг шийдвэрлэхэд антропологийн мэдлэг, арга зүй болон онолыг хэрэглэн шийдвэрлэх оролдлого, үйл ажилд оролцож буй антропологчийг хэлж болно. Хэрэглээний антропологчийг дотор нь:</p><ol><li>Их дээд сургууль, шинжлэх ухааны байгууллага буюу академик байгууллагуудад ажилладаг антропологч-богино хугацааны хэрэглээний антропологийн үйл ажилд зөвлөх/мэргэжилтэний үүргээр оролцдог антропологч.</li><li>Хэрэглээний антропологч-их дээд сургууль, шинжлэх ухааны байгууллага буюу академик байгууллагуудад ажилладаг антропологч. Гол судалгааны ажил нь хэрэглээний антропологи байдаг бөгөөд богино хугацааны хэрэглээний антропологийн зөвлөх ажлыг хийдэг антропологч.</li><li>Хэрэглээний антропологч (anthropologist practitioners)- Их дээд сургууль, шинжлэх ухааны байгууллага буюу академик байгууллагуудад ажилладаггүй антропологч. Эдгээр антропологчид нь хувиараа эсвэл засгийн газрын байгууллага, хувийн болон ашгийн бус байгууллагуудад ажилладаг бөгөөд тэдний эрхэлж буй ажлын албан тушаалын нэр нь антропологч гэсэн байх нь ховор.</li></ol><p>Гуравт дурдагдсан хэрэглээний антропологчидийн түгээмэл эрхэлдэг ажил, байгууллага,салбарууд болон үйл ажиллагаа нь дараах байдлаар байна. Үүнд:</p><p><em>Эрхлэх ажил:</em></p><p><em>Бодлогын судлаач (policy researcher)</em>-Бодлого боловсруулан шийдвэр гаргахад шийдвэр гаргагч/бодлого боловсруулагчидад үнэн зөв бодит судалгааны мэдээлэл шаардлагатай. Уг судалгааны ажлыг бодлогын судлаач гүйцэтгэдэг бөгөөд энэхүү судалгааны ажилдаа этнографийн ажил болон бусад антропологийн судалгааны арга зүйг тухайн нөхцөл байдлаас хамааран өргөнөөр хэрэглэдэг. Хэрэглээний антропологч бодлогын судлаачаар ажиллах нь ихээхэн түгээмэл байдаг.</p><p><em>Үнэлэгч</em>- Бодлогын судалгааны ажил (Evaluator-Policy research)-тухайн төсөл, хөтөлбөр эсвэл бодлого үр дүнтэй хэрэгжиж байгаа эсэх эсвэл тодорхойлсон зорилтондоо хүрсэн эсэх мөн өгөөжтэй үр дүн гарсан эсэхийг судалгааны шинжилгээний арга хэрэглэн үнэлж дүгнэдэг. Хэрэглээний антропологч бодлогын судлаачаар ажиллах нь түгээмэл байдаг.</p><p><em>Нөлөөллийн үнэлэгч-</em> Бодлогын судалгааны ажил (Impact assessor-Policy research)-тухайн төсөл, хөтөлбөр эсвэл бодлогоос гарах үр дүн, нөлөөг урьдаас тодорхойлдог. Ихэнхи тохиолдолд засгийн газраас барих хурдны зам, усжуулалтын систем нь тухайн орон нутгийн хүмүүст хэрхэн тусах талаар судалгааны ажил байдаг. Уг төрлийн судалгааны ажлыг Нийгмийн нөлөөллийн үнэлгээ (Social Impact Assessment)хэмээн нэрлэдэг. Хэрэглээний антропологч нөлөөллийн үнэлэгчээр ажиллах нь түгээмэл байдаг.</p><p><em>Судалгааны ажлын шинжээч (Research analyst)</em>- Шийдвэр гаргагчидад судалгааны ажлын үр дүнг тайлан тайлбарладаг. Хэрэглээний антропологч судалгааны ажлын шинжээчээр ажиллах нь түгээмэл байдаг.</p><p><em>Хэрэгцээг үнэлэгч</em>- Бодлогын судалгааны ажил (Needs assessor-Policy research)- нийгэм, эрүүл мэнд, эдийн засаг болон боловсролын хөтөлбөр боловсруулахад шаардлагатай мэдээллийг бүрдүүлэх судалгааны ажил. Хэрэглээний антропологч уг ажлаар ажиллах нь түгээмэл бус байдаг.</p><p><em>Сургагч (Trainer)</em>- Үйлчлүүлэгч болон сургалтын сэдвээс хамааран сургалтын материалууд боловсруулан сургалтанд хэрэглэх. Хэрэглээний антропологийн түүхэнд сургагчаар ажиллах нь түгээмэл байсан.</p><p><em>Соёлын брокер (Cultural broker)</em>- Нийгмийн үйлчилгээний хөтөлбөрүүд жишээ нь эрүүл мэндийн хөтөлбөрийг орон нутгийн хүмүүстэй холбон орон нутагт хэрэгжүүлэх ажил.</p><p>Хэрэглээний антропологч ихэнхи тохиолдолд гүйцэтгэдэг ажил нь судалгаа шинжилгээний ажил юм. Дээрхи ажлуудыг эрхлэж буй хэрэглээний антропологчидийн ажлын албан тушаалын нэр нь антропологч гэсэн байх нь ховор бөгөөд харин зөвлөх, нийгмийн шинжлэх ухааны шинжээч, төслийн удирдагч, зохицуулагч, захирал, хөтөлбөрийн үнэлэгч болон гүйцэтгэх захирал гэсэн албан тушаалтай байна.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=e71af5a69f15" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Үнсэлт]]></title>
            <link>https://anudey-tmull.medium.com/%D2%AF%D0%BD%D1%81%D1%8D%D0%BB%D1%82-ecb61bfda5a2?source=rss-1e4769956b10------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/ecb61bfda5a2</guid>
            <category><![CDATA[сонирхолтой]]></category>
            <category><![CDATA[үнсэлт]]></category>
            <category><![CDATA[тэврэлт]]></category>
            <category><![CDATA[шинжлэх-ухаан]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Andy Temuulel]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 04 May 2019 07:33:05 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2019-05-04T07:33:05.460Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Бидний ихэнх маань анхны үнсэлтээ санадаг биз. Уруулаа хүргэх үед тѳрсѳн тэр дотно сэтгэгдэл. Барууныхны хэлдгээр гэдсэн дотор эрвээхийнүүд тойрон бүжээд л.</p><p>Үнсэх, үнсэлдэх гэдэг зүйл хүн тѳрлѳхтний хэдэн зуун/мянган үеийн туршид хийж ирсэн зан үйл билээ. Соёл болон нѳхцѳл байдлаасаа үүдэн үнсэх нь ѳѳр ѳѳр утга агуулга, илэрхийллийг гаргаж байдаг байна. Хайр, хүсэл тачаалал, дур, романс гээд бүх зүйл. Гэхдээ бид бие биенээ үнсэж байхаа ойролцоооор 80 сая гаруй барктерийг солилцдог байна. Бас л цѳѳнгүй тоо шүү тийм ээ? Хүсэл тачаалал, хайр дурлалд золиос хэрэгтэйн илрэл үү?</p><p>Үнсэх болон үнсэлдэх нь хүн болгоны хийдэг зүйл мэт санагдаж болох ч судалгаанаас үзэхэд нийт оршин буй соёлын тэн хагасаас бага хувь нь үнсэлтийг хийдэг байна. Амьтны ертѳнцѳд ч мѳн адил маш ховор үзэгддэг зан үйл юм. Яг юу биднийг үнсэлдэхэд хүргэдэг юм бол? Яагаад бүх хүн эсвэл амьтад үнсэлддэггүй юм бэ? BBC агентлагийн мэдээлэлсэнээр үнсэлцэх зан үйлийн судалгааг дэлхий дахинд байгаа168 соёл дээр хийснээс зѳвхѳн 46% нь л хайр, дурлалын шалтгаанаар бие биенийгээ үнсдэг байна. Үнсэх гэдэг лав миний тѳсѳѳлснѳѳс хэт бага үйлдэгддэг юм байна.</p><p><strong>Гэхдээ яагаад уруул гэж?</strong></p><p>Тэр хүнд хайртай гэдгийг илэрхийлэх маш олон үйлдлийг бид үнсэхгүйгээр гаргаж болно. Жишээ нь та бүхний зарим нь “Эскимо үнсэлт” гэж дуулсан байх. Эскимо үнсэлт гэж хоёр хүн хамраа нийлүүлэн хооронд нь үрдэг зан үйлийг хэлдэг. Энэ нь тэдний хувьд мэндлэх ёс юм. Бусад соёлд ч мѳн адил үүнтэй ижил зан үйлүүд байдаг байна. Магадгүй үнсэх шалтгаан нь зүгээр л бидэнд сайхан санагддаг болохоор л тэгдэг байх.</p><p>Одоохондоо шинжлэх ухаан үнсэлт хэзээ анх үйлдэгдсэн болон ямар шалтгаанаар ийм зан үйл бий болсныг тайлбарлаж чадаагүй байна. Гэвч Live Science сэтгүүлд нийтэлснээр шинжээчид үнсэлцэх зан үйл нь хосууд бие биенийгээ ѳѳрт тохирох хос мѳн үү гэдгийг шалгах үйлдэл гэжээ. Хүмүүс нүүр царайгаа ойрхон байлгах нь хоёр хүн хоорондоо сайн харьцаж, хүүхэд тѳрүүлэх эсэх талаар биологийн мэдээлэл болох феромонуудыг солилцдог гэж үзсэн юм. Клауд Вэдэкинд-ийн 20 жилийн тэртээ хийсэн судалгаанд тэрээр “Эмэгтэй хүн ѳѳрѳѳс нь ѳѳр ген болон дархлааны уурагтай хүнийг хамтрагчаа болгох хүсэлтэй(биологийн хувьд) байдаг бѳгѳѳд үүгээрээ илүү сайн дархлаатай болж амьд үлдэх(survive) боломжийг нэмэгдүүлдэг байна” гэжээ. Мѳн ингэж ѳѳрт тохирсон хүнийг олон нь тэр хоёрын дундаас тѳрѳх хүүхэд эрүүл чийрэг байхад ихээр нѳлѳѳлдѳг байна.</p><p><strong>Үнсэлт бидэнд яагаад хэрэгтэй талаар дараах хэдэн баримтыг дэлгэе.</strong></p><ol><li>Cosmopolitan сэтгүүлийн 2017 оны дугаарт бичсэнээр: Бэлгийн харьцаанд орж байхад үнсэлцэх нь эмэгтэй хүний дур хүслийг илүү ѳдѳѳдѳг байна. Мѳн бэлгийн харилцааны дараа урт хугацаагаар шунан үнсэх нь бэлгийн хүслийг хангаж ѳгдѳг байна.</li><li>Үнсэлт нь бодисын солилцооны хурдыг нэмэгдүүлдэг байна. Үнсэлдсэнээр таны бие 1 минутад 2 калори шатаадаг байна. Хэрвээ бие чинь халсан байвал бүүр 1 минутад 6 калори шатаадаг байна.</li><li>Таны дархлааны системийг илүү сайн болгодог байна. Дээр ѳгүүлсэнээр бид үнсэлцэх явцад 80 сая гаруй бактери солилцдог нь ѳѳр тѳрлийн бактерийн эсрэг олон тѳрлийн дархлааг үүсгэдэг бѳгѳѳд ингэж идэвхтэй болгох нь дараагийн удаад орж ирэх ѳѳр тѳрлийн бактерийг жишээ нь ханиадны бактерийг ч юм уу эсэргүүцэхэд илүү хурдан, үр нѳлѳѳтэа байхад тусалдаг байна.</li><li>Үнсэлт таныг аз жаргалтай болгоно. Судалгаанаас үзэхэд хүн үнсэлдэхэд тархинд допамин, окситоцин, серотонин зэрэг бодисуудыг ялгаруулдаг байна. Үүгээрээ таныг илүү стресс багатай, аз жаргалтай, сэтгэл ханамжтай болгодог гэсэн үг.</li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=ecb61bfda5a2" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Нойрсох болон зүүдлэх]]></title>
            <link>https://anudey-tmull.medium.com/%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%80%D1%81%D0%BE%D1%85-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D0%B7%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%BB%D1%8D%D1%85-935f2733b71a?source=rss-1e4769956b10------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/935f2733b71a</guid>
            <category><![CDATA[блог]]></category>
            <category><![CDATA[шинжлэх-ухаан]]></category>
            <category><![CDATA[нойр]]></category>
            <category><![CDATA[зүүд]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Andy Temuulel]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 04 May 2019 07:24:05 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2019-05-04T07:24:05.789Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/473/1*AW1AY57ahkF5cP-CHRnCoA.png" /><figcaption>Номын санд унтаж байгаа байдал.</figcaption></figure><p>Цусанд серотонин буурахад удаан хугацаагаар сэрүүн байж, харин ихсэхэд нойрсдог байна. Харин норадреналин ихэсвэл түүний эсрэгээр сэрэмтгий болдог.</p><p>Сэрүүн байх үйл явцын гол илрэл нь анхаарлын төвшингөөр тодорхойлогдоно. Насанд хүрсэн эрүүл хүн анхаарлаа төвлөрүүлэн идэвхитэй ажиллах мөчлөг 90–100 минут орчим үргэлжилдэг.</p><p>Нойрсож буй үед гадны цочролд өгөх хариу буурдаг боловч тархины үүсмэл потенциал нойрны бүх үе шатанд бичигдэнэ.</p><p>Гүн нойрсож буй үед нүд зовхин дороо түргэн хөдөлдөг бөгөөд энэ үеийг REM нойр гэнэ. Нойрны 5 үеийн эхний 4 нь REM байхгүй нойр буюу удаан нойр гэж нэрлэгдэнэ. Удаан нойрны нэг мөчлөг нь дунджаар 90 минут, REM нойр 20 минут үргэлжилдэг.</p><p>REM норны үед цусны даралт ихсэж, зүрхний цохилт олширч, нүдний алимнаас бусад бүх булчин суларна. Хэрвээ нойрны энэ үед сэрээвэл хүн зүүдээ ярих чадвартай. Иймээс ч REM бүхий нойрыг зүүдний үе хэмээн нэрлэдэг байна. Гэвч нүдний хөдөлгөөн, зүүд 2ын хооронд шууд холбоо байгааг хараахан тогтоогоогүй байна.</p><p><strong>Зүүд</strong></p><p>Таныг нүдээ аниад REM шатлалыг даваад дууссаны дараагар тод илэрхий зүүд таны тархинд ордог юм гэнэ.</p><p>Хүмүүсийн тод сандаг хэсэг бол зүүдний төгсгөл буюу омега хэсэг юм.</p><p>Ямар нэгэн сэтгэлийн түгшүүр зовинол болон баталгаатай амгалан бус орчинд унтах үед тархи энэ “Зүүд” гэсэн программыг идэвхжүүлж ажиллуулдаг. Ингэснээр хүн дуу чимээ зэрэг гадны ямарваа нэг нөлөөллөөс богино хугацаанд сэрэх бэлэн байдалд унталт явагдана гэсэн үг. Энэ нь учруулж болзошгүй гадны эрсдэлээс бие өөрийгөө унтаж байхдаа хүртэл хамгаалах боломжийг зүүдээр олгодог. Тархины үндсэн функц амарч байх үед сонор сэрэмж өндөрсгөн сэргэг унталтын программаа ажиллуудаг гэж тодорхойлж болно.</p><p>Ер нь зүүдэндээ босож явна гэдэг ихэнх тохиолдолд удамшлаас болдог бөгөөд сэтгэл санааны дарамт болон ядаргаанаас үүддэг байна.</p><p>Хүүхдүүд бүх унтлагынхаа цагийн 50%, насанд хүрэгсэд 20%, ахимаг насныхан 15 % -ийг зүүдэлж өнгөрүүлдэг.</p><p>Бид зүүдэлж сэрээд 5 минутын дотор зүүднийхээ 50 хувийг, 10 минут өнгөрөхөд 90 хувийг нь мартдаг. Дэлхийн алдарт аймшгийн зохиол болох “Frankenstein”-ны зохиолч Mary Shelley энэхүү зохиолоо зүүдэлсэн гэдэг. Тэрээр өөрийн зүүдийг сэрэнгүүтээ цаасан дээр буулгаснаар алдарт зохиол төржээ.</p><p>Заримдаа хүн зүүдэндээ огт танихгүй хүний царайг хардаг. Гэвч гарцаагүй өмнө нь таарч байсан хүний төрх л орж ирдэг гэнэ. Тиймээс тэр танихгүй царайг бид хаа нэгтээ гудамжинд, автобусанд харсан л байж таарна. Хар дарсан зүүдэндээ хэн нэгэн үл таних хүний царай харсан бол тэр хүн бага насандаа айж байсан хүний төрх байх жишээтэй.</p><p>Бүх төрлийн сүүн тэжээлтэн болон шувууд, зарим төрлийн олон эст амьтад гүн нойрсох үедээ зүүдэлдэг гэнэ. Энэ нь хөгшин болон гэмтэж, бэртсэн амьтдад их ажиглагддаг. Нохой, муур зүүдэндээ явж байгаа мэт хөлөө хөдөлгөн, янз бүрийн авиа гаргаж зүүдээ илэрхийлдэг. Тэд зөгнөж зүүдэлдэггүй, болж өнгөрсөн явдлаа л зүүдэлдэг байна. Эрдэмтэд харханд туршилт хийж үзэхэд тэр сэрүүн үедээ хоол тэжээл хайж явахдаа хийдэг хөдөлгөөнөө зүүдэндээ давтан үзүүлжээ. Харин шоргоолж болон далайн хавны хувьд зүүдэлсэн тохиолдол илрээгүй гэнэ.</p><p>Дежа Вүг бидний мартагдсан зүүд бүхээс үйдэлтэй. Учир нь таны энэхүү мэдрэмж урьд өмнө зүүдэнд чинь болж байсан бөгөөд та уг зүйлийг бодит амьдрал дээр хараад болж байсан санагддаг. Тэгэхээр та зүүдээ санаж байна гэсэн үг. Тийм ч учираас таньд маш сонин мэдрэмж төрөх болно.</p><p>Дежа Вү нь урьдчилгаа, эвгүй сонин байдал зэрэг мэдрэмжүүдийг таньд бий болгодог юм. Дежа Вү ирээдүйг сануулдаг.<br> Ирээдүйгээ санаж байгаагын хамгийн том шалтгаан нь бол таны зүүд юм. Энэхүү зүүд нь Дежа Вү юм. Та тухайн зүүдээ мартаснаас үүдэн зүүд тань бодит амьдрал дээр хэрэгжих тэр мөчид та зүүдээ санаж байна гэсэн үг. Дежа Вү маш эвгүй мэдрэмж төрүүлдэг ч маш сонирхолтой байх нь гарцаагүй байх.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=935f2733b71a" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>