<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Bartosz Petryński on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Bartosz Petryński on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@bartoszpet?source=rss-77ca15a01e2b------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/0*NsrDtHBMYESAQcOz.jpg</url>
            <title>Stories by Bartosz Petryński on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@bartoszpet?source=rss-77ca15a01e2b------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Sat, 21 Nov 2026 09:57:46 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@bartoszpet/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Zespół Ziejącej Trąbki Słuchowej (Patulous Eustachian Tube Syndrome — PET) — Kompleksowy Przegląd]]></title>
            <link>https://medium.com/@bartoszpet/zesp%C3%B3%C5%82-ziej%C4%85cej-tr%C4%85bki-s%C5%82uchowej-patulous-eustachian-tube-syndrome-pet-kompleksowy-przegl%C4%85d-9c33dfa5a61f?source=rss-77ca15a01e2b------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/9c33dfa5a61f</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Bartosz Petryński]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 14 May 2024 17:01:22 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-05-14T17:02:52.816Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Zespół Ziejącej Trąbki Słuchowej (Patulous Eustachian Tube Syndrome — PET) — Kompleksowy Przegląd</h3><h3>Wprowadzenie</h3><p>Zespół ziejącej trąbki słuchowej (PET) to rzadkie i wciąż słabo poznane schorzenie, które potrafi zamienić życie pacjenta w prawdziwy koszmar. Osoby zmagające się z tą dolegliwością często przez lata bezskutecznie szukają pomocy u kolejnych specjalistów, otrzymując błędne diagnozy i nietrafione zalecenia. Tymczasem nieleczony PET nie tylko znacząco pogarsza komfort funkcjonowania, ale też może prowadzić do stanów lękowych i depresji. Dlatego tak ważne jest podniesienie świadomości na temat objawów, diagnostyki i możliwości terapii tego schorzenia.</p><h3>Objawy PET — uciążliwa autofonia</h3><p>Kluczowy i najbardziej charakterystyczny objaw PET to <strong>autofonia</strong>, czyli słyszenie własnego głosu i oddechów wewnątrz ucha lub głowy. Dźwięki często odbijają się echem, jakby dochodziły z głębi czaszki. Chorzy skarżą się na:</p><ul><li><strong>Autofonię</strong>, która polega na słyszeniu własnego głosu oraz oddechów wewnątrz ucha lub głowy, często z efektem pogłosu czy echa, jakby dźwięki odbijały się wewnątrz czaszki — kluczowy i najbardziej charakterystyczny objaw PET</li><li><strong>Szumy uszne</strong>, słyszenie własnego tętna, oddechu</li><li><strong>Trudności z mówieniem</strong>, uczucie wysiłku lub dyskomfortu przy dłuższych wypowiedziach</li><li><strong>Uczucie pełności, zatkania lub rozpierania w uchu</strong></li><li><strong>Trzaski, strzelanie lub klikanie w uchu</strong> przy przełykaniu, ziewaniu, poruszaniu żuchwą</li><li><strong>Nadwrażliwość na dźwięki</strong>, szczególnie głośne i o wysokich tonach, nietolerancję hałasu</li><li><strong>Zawroty głowy przy wysiłku fizycznym</strong> (rzadziej)</li></ul><p>Większość objawów, poza nadwrażliwością słuchową, nasila się w pozycji stojącej, a zmniejsza lub całkiem ustępuje po położeniu się. Podobnie poprawa następuje przy pochyleniu lub odchyleniu głowy. Chorzy często odruchowo starają się zatkać lub “strzelić” palcem w ucho w nadziei na ulgę. Objawy mogą być jednostronne lub obustronne, o różnym nasileniu w każdym z uszu.</p><h3>Problemy diagnostyczne — gdy lekarze rozkładają ręce</h3><p>Niestety ogromna większość laryngologów czy audiologów w Polsce ma znikomą wiedzę na temat PET. Wynika to z faktu, że dolegliwość ta występuje rzadko (choć zapewne jest też często nierozpoznawana) i nie jest ujęta w programie specjalizacji. W efekcie lekarze mylnie interpretują zgłaszane przez pacjentów objawy, kwalifikując je jako:</p><ul><li>Przewlekły nieżyt nosa i zatok</li><li>Alergiczny nieżyt nosa lub astmę oskrzelową</li><li>Dysfunkcję lub niedrożność trąbki słuchowej</li><li>Refluks żołądkowo-przełykowy</li><li>Zaburzenia napięcia mięśniowego lub dysfunkcję stawu skroniowo-żuchwowego</li><li>Nerwicę, zaburzenia lękowe itp.</li></ul><p>Rutynowo wykonywane badania nie wykazują odchyleń lub jedynie nieswoiste zmiany. Tympanometria i audiometria najczęściej nie stwierdzają istotnych nieprawidłowości, czasem wykazują lekki niedosłuch przewodzeniowy po stronie objawów. Badanie otoskopowe, rynoskopia czy badanie stawów skroniowo-żuchwowych również wypadają w normie. Tomografia zatok bywa prawidłowa lub wykazuje jedynie niewielki przerost błony śluzowej. Testy prowokacyjne w kierunku alergii z reguły są ujemne.</p><h3>Najczęstsze błędne zalecenia</h3><p>Pacjenci z PET często otrzymują zalecenia, które nie tylko nie pomagają, ale mogą wręcz pogorszyć ich stan. Oto najczęstsze błędne porady:</p><ul><li><strong>Sterydy donosowe</strong> — obkurczają śluzówkę, co dodatkowo “otwiera” trąbkę słuchową.</li><li><strong>Długotrwałe stosowanie kropli z ksylometazoliną lub oksymetazoliną</strong> — jak wyżej, mogą prowadzić do nawrotowego obrzęku śluzówki.</li><li><strong>Przedmuchiwanie trąbek metodą Politzera</strong> — bardzo bolesne przy PET, a przy tym nieskuteczne.</li><li><strong>Nakłucie i drenaż błony bębenkowej lub założenie dreników</strong> — całkowicie nieskuteczne, może uszkodzić słuch.</li><li><strong>Operacja przegrody nosa lub małżowin</strong> — często pogarsza PET, prawdopodobnie przez zmianę napięć w śluzówce.</li><li><strong>Leki uspokajające, przeciwlękowe</strong> — nie działają na przyczynę, jedynie maskują problem.</li></ul><h3>Właściwe postępowanie diagnostyczne</h3><p>Właściwe postępowanie diagnostyczne w przypadku podejrzenia PET powinno obejmować:</p><ul><li>Szczegółowy wywiad uwzględniający okoliczności wystąpienia i nasilenia objawów.</li><li>Wideoendoskopię nosa, nosogardła i ujść trąbek słuchowych. Podczas badania należy poprosić pacjenta np. o przełknięcie śliny — widoczne będzie wówczas nadmierne, przedłużone otwarcie trąbki.</li><li>Tympanometrię, która przy PET może pokazać obniżenie ciśnienia i wklęśnięcie krzywej przy szerokim rozpieraniu trąbki.</li><li>Posiew z nosa w kierunku bakterii, grzybów i eozynofili, aby wykluczyć infekcje i alergie.</li><li>Badanie czynnościowe trąbek z użyciem sondy, co pozwala na bezpośredni pomiar ciśnienia.</li><li>MRI głowy i kości skroniowych w razie wątpliwości, dla wykluczenia guza nerwu VIII i zmian naczyniowych.</li></ul><h3>Poszukując przyczyny — co powoduje i nasila PET?</h3><p>Patogeneza PET nie została jeszcze w pełni wyjaśniona. U większości chorych nie udaje się ustalić jednej, konkretnej przyczyny. Prawdopodobnie istotną rolę odgrywają:</p><ul><li><strong>Znaczna utrata masy ciała</strong> (powyżej 10–15% wyjściowej) — najlepiej udokumentowany czynnik ryzyka, dotyczy ok. 1/3 pacjentów. Przypuszcza się, że chudnięcie powoduje zmniejszenie podściółki tłuszczowej wokół trąbek.</li><li><strong>Ciąża</strong> — objawy pojawiają się najczęściej w II i III trymestrze i ustępują po porodzie, być może wskutek zwiększonego stężenia relaxyny, oddziałującej na tkankę łączną.</li><li><strong>Zabiegi w obrębie nosa, zatok i podniebienia</strong> — np. septoplastyka, FESS, uwulopalatofaryngoplastyka mogą zmieniać napięcia w obrębie śluzówki i mięśni.</li><li><strong>Choroby autoimmunologiczne</strong> — głównie Hashimoto i reumatoidalne zapalenie stawów, prawdopodobnie wskutek przewlekłego stanu zapalnego tkanek.</li><li><strong>Przewlekłe stany zapalne zatok i ucha środkowego</strong> lub ciężkie infekcje górnych dróg oddechowych.</li><li><strong>Przewlekły stres, napięcie mięśni żuchwy i karku</strong> — mogą zaburzać pracę mięśni podniebienia i gardła, pośrednio wpływając na funkcję trąbki.</li></ul><p>Pacjenci często zauważają, że objawy PET nasilają się przy:</p><ul><li>Przebywaniu w pozycji pionowej.</li><li>Wysiłku fizycznym.</li><li>Długotrwałym mówieniu, śpiewie.</li><li>Narażeniu na hałas, przebywaniu w głośnym otoczeniu.</li><li>Lataniu samolotem.</li><li>Gwałtownych zmianach temperatury lub ciśnienia atmosferycznego.</li></ul><h3>Czy można wyleczyć PET? Metody leczenia</h3><p>Nie opracowano dotąd w pełni skutecznej metody eliminacji objawów PET. Najwięcej badań dotyczy kropli dożylnych zawierających kwas askorbinowy (witaminę C) lub kwas hialuronowy. Substancje te po podaniu do ujścia trąbki słuchowej wywołują miejscowy, odwracalny obrzęk, mechanicznie zwężając jej światło. Skuteczność jest dość wysoka, ale u części pacjentów krople powodują silny ból, pieczenie i podrażnienie, prowadząc do zaprzestania leczenia.</p><p>Inną obiecującą techniką jest wstrzykiwanie wypełniaczy (kolagenu, tłuszczu, hydroksyapatytu wapnia) w okolicę ujścia trąbki. Pozwala to uzyskać efekt do kilku miesięcy, ale zabieg jest dość inwazyjny i obarczony ryzykiem powikłań. Zdecydowanie mniej skuteczne, za to bezpieczne jest donosowe stosowanie solanki i sprayów nawilżających, które łagodzą i skracają epizody PET.</p><p>Podejmowane są również próby leczenia chirurgicznego — plastyki ujścia trąbki z użyciem płatów śluzówkowych, przesuniętych mięśni lub innych tkanek, a także specjalnych klipsów silikonowych. Zabiegi te w części przypadków prowadzą do trwałej poprawy, ale wiążą się z ryzykiem zwężenia trąbki i upośledzenia jej funkcji wentylacyjnych. Pojawiają się także doniesienia o pozytywnym wpływie osteopatii, akupunktury, stymulacji nerwu błędnego, ale wymagają one potwierdzenia w badaniach na większych grupach chorych.</p><h3>Działania wspomagające leczenie</h3><p>Niezależnie od wybranej metody terapii, kluczowe są działania wspomagające. Należą do nich:</p><ul><li><strong>Ćwiczenia mięśni podniebienia i gardła</strong> — pomagają wzmocnić mięśnie i poprawić kontrolę nad trąbką.</li><li><strong>Unikanie gwałtownych ruchów głowy</strong>, skrętów szyi, długotrwałej pracy w pochylonej pozycji.</li><li><strong>Prawidłowe nawodnienie organizmu</strong> — picie ok. 2 l płynów dziennie.</li><li><strong>Zmniejszenie spożycia kofeiny i alkoholu</strong> — działają odwadniająco.</li><li><strong>Dbane o wilgotność powietrza</strong> w pomieszczeniach, unikanie klimatyzacji.</li><li><strong>Niedopuszczanie do przewlekłych stanów zapalnych</strong> zatok i ucha środkowego.</li><li><strong>Trening autogenny, techniki relaksacyjne, terapia manualna karku i żuchwy</strong> — dla zmniejszenia napięć.</li><li><strong>Noszenie zatyczek do uszu</strong> w hałaśliwym otoczeniu.</li></ul><h3>Podsumowanie</h3><p>Zespół ziejącej trąbki słuchowej to schorzenie o ogromnym negatywnym wpływie na jakość życia, wciąż jednak słabo poznane. Kluczowe jest eliminowanie błędnych zaleceń pokroju sterydów czy przedmuchiwania trąbek oraz jak najszybsze postawienie trafnej diagnozy. Dostępne metody leczenia, choć nie dają pełnej kontroli objawów, pozwalają znacznie ograniczyć uciążliwość PET. Najskuteczniejsza jest terapia skojarzona — farmakologiczna, fizykalna i chirurgiczna, z naciskiem na systematyczne ćwiczenia. Równocześnie potrzebne są dalsze badania w celu lepszego poznania natury schorzenia oraz opracowania nowych strategii terapii.</p><h3>Przypisy</h3><h4>Blogi</h4><p>Wpisy na nieistniejącym blogu <a href="http://ziejacetrabki.blox.pl/">http://ziejacetrabki.blox.pl/</a> to unikalne świadectwo zmagania się polskich pacjentów z PET wobec słabej wiedzy lekarzy na ten temat. Komentarze pod wpisami tworzą swoistą grupę wsparcia. Autorka wykonała ogromną pracę w poszukiwaniu informacji i dzieli się nimi, by pomóc innym w podobnej sytuacji. Blog ten zasługuje na wyróżnienie jako wartościowe źródło wiedzy o PET z perspektywy pacjenta. Warto zapoznać się z kopią Web Archive Org:</p><ol><li><a href="https://web.archive.org/web/20190303121038/http://ziejacetrabki.blox.pl/2017/02/zespol-ziejacej-trabki-sluchowej-czyli-Polaku.html"><strong>Zespół ziejącej trąbki słuchowej, czyli Polaku zdiagnozuj się sam</strong></a> — szczegółowe informacje na temat objawów, błędnych diagnoz oraz zaleceń terapeutycznych.</li><li><a href="https://web.archive.org/web/20170811151204/http://ziejacetrabki.blox.pl/2017/02/patulEND-i-kwas-askorbinowy.html"><strong>PatulEND i kwas askorbinowy — o zespole ziejącej trąbki słuchowej</strong></a> — dyskusja na temat stosowania preparatu PatulEND i kwasu askorbinowego w leczeniu PET.</li><li><a href="https://web.archive.org/web/20190228211046/https://szeptemnaucho.blox.pl/2016/01/zespol-ziejacej-trabki-sluchowej-czyli-Polaku.html"><strong>Zespół ziejącej trąbki słuchowej, czyli Polaku zdiagnozuj się sam</strong></a> — osobiste doświadczenia pacjentów z PET, które pomagają w zrozumieniu tej choroby.</li></ol><h4>Ćwiczenia postawy</h4><ol><li><a href="https://www.youtube.com/watch?v=TW9rZZL4shg">YouTube — Ćwiczenie 1</a></li><li><a href="https://www.youtube.com/watch?v=Vg4iSulJStI">YouTube — Ćwiczenie 2</a></li></ol><h4>Pozostałe wartościowe źródła</h4><ol><li><a href="https://pl.wikipedia.org/wiki/Ziej%C4%85ca_tr%C4%85bka_s%C5%82uchowa"><strong>Wikipedia — Ziejąca trąbka słuchowa</strong></a></li><li><strong>Publishers Panel</strong> [online], otorhinolaryngologypl.com [dostęp 2023–11–09].</li><li>Ikeda R, Kikuchi T, Oshima H, Kobayashi T. <strong>Management of Patulous Eustachian Tube</strong>. „Japan Medical Association Journal”. 3 (2), s. 101–108, 2020. DOI: 10.31662/jmaj.2020–0007. PMID: 33150241. PMCID: PMC7590401.</li><li>Dornhoffer J. <strong>The Chronic Ear</strong>. Stuttgart: Thieme, 2016. ISBN 978–1–60406–865–8.</li><li>Gulya A. <strong>Glasscock-Shambaugh Surgery of the Ear 6th ed.</strong> Shelton, CT: PMPH-USA, 2010, s. 252. ISBN 978–1–60795–026–4.</li><li><strong>Patulous Eustachian Tube: Practice Essentials, Epidemiology, Etiology</strong> [online], 27 czerwca 2023 [dostęp 2023–11–08].</li><li>Hillman EJ. <strong>Otolaryngologic Manifestations Of Pregnancy</strong>. BCM, 1995.</li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=9c33dfa5a61f" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ostatnia próba modernizacji PRL. Rząd Mieczysława F. Rakowskiego (1988–1989)]]></title>
            <link>https://medium.com/@bartoszpet/ostatnia-pr%C3%B3ba-modernizacji-prl-rz%C4%85d-mieczys%C5%82awa-f-rakowskiego-1988-1989-c3bceaf3187b?source=rss-77ca15a01e2b------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/c3bceaf3187b</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Bartosz Petryński]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 14 Jan 2018 22:19:43 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2018-01-14T22:19:43.876Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Autor: Michał Przeperski</p><p>27 września 1988 r. na stanowisko prezesa Rady Ministrów został powołany Mieczysław F. Rakowski. Kilka dni wcześniej do dymisji podał się gabinet Zbigniewa Messnera, który od jesieni 1985 r. próbował przeprowadzać w Polsce reformy gospodarcze. Jego wysiłki zakończyły się klęską, co przypieczętowały strajki majowe i sierpniowe 1988 r. W takiej sytuacji Wojciech Jaruzelski zdecydował się na powołanie nowego gabinetu. Jak miało się okazać, był to ostatni komunistyczny rząd PRL.</p><p>Dzieje gabinetu Rakowskiego zasługują na uwagę historyków nie tylko z powodu nieszablonowej postaci premiera. Rząd ten podjął się przeprowadzenia wszechstronnych reform, mających kompleksowo wzmocnić ustrój komunistyczny, czemu zresztą poświęcono już nieco miejsca w literaturze przedmiotu. Miały one dotyczyć przede wszystkim gospodarki, ale pośrednio również systemu sprawowania władzy w kraju. W rezultacie starły się sprzeczne interesy polityczne i ekonomiczne, a w ciągu jedenastu miesięcy istnienia gabinetu Rakowskiego wybuchło wiele gwałtownych i skomplikowanych konfl któw. Rząd skonfrontował się nie tylko z odradzającą się opozycją polityczną, ale również z formalnie prorządowymi związkami zawodowymi i własnym zapleczem politycznym — Polską Zjednoczoną Partią Robotniczą.</p><p>W niniejszym tekście przedstawię kluczowe problemy związane ze sprawowaniem władzy przez rząd Mieczysława Rakowskiego — tworzenie gabinetu, krzepnięcie jego koncepcji reform politycznych i gospodarczych, a następnie przebieg konfliktów między rządem a związkami zawodowymi i PZPR. Te procesy były konsekwencją modernizacji struktur posttotalitarnej dyktatury komunistycznej. We wszystkich europejskich krajach obozu radzieckiego, włącznie z samym ZSRR, próby reform zakończyły się klęską. Dlaczego podobnie zakończyły się one nad Wisłą?</p><h3>Geneza rządu</h3><p>W 1988 r. Mieczysław Rakowski był już dobrze znanym i doświadczonym politykiem. W latach 1958–1982 sprawował funkcję redaktora naczelnego tygodnika „Polityka”, dzięki czemu w wielu kręgach zyskał sobie miano partyjnego liberała. Chociaż już od lat sześćdziesiątych znajdował się blisko centrum decyzyjnego, przez długi czas nie mógł się przebić do politycznej pierwszej ligi. Dlatego na szczytach władzy pojawił się późno, bo dopiero w lutym 1981 r., gdy został wicepremierem w rządzie utworzonym przez Wojciecha Jaruzelskiego. Odegrał ważną rolę w politycznych wydarzeniach lat 1981–. Dał się wówczas poznać jako trudny — i bardzo impulsywny — negocjator w okresie działania legalnej Solidarności, a po wprowadzeniu stanu wojennego jako jego obrońca i jeden z tych, którzy kierowali propagandą. Z czasem stracił na znaczeniu politycznym. W 1983 r. wziął udział w spotkaniu z robotnikami w Stoczni Gdańskiej, które utrwaliło jego wizerunek zaprzysięgłego wroga Solidarności. Ten paradoks dobrze oddaje specyfikę postaci Rakowskiego: przez część Polaków uważany za liberała, przez innych oceniany jako zły duch Jaruzelskiego. Nie było drugiego takiego polityka. Na dodatek od zawsze miał złe notowania w Moskwie, co stało się przyczyną odsunięcia go na boczny tor. W 1985 r. Rakowski zajął drugorzędne stanowisko wicemarszałka sejmu i przewodniczącego Rady Społeczno-Gospodarczej przy Sejmie PRL.</p><p>W połowie grudnia 1987 r. Rakowski dość niespodziewanie wrócił do najwyższego kierownictwa. Przedstawiając jego kandydaturę, Jaruzelski wskazał, że może „wnieść wiele nowego do pracy Biura Politycznego, odegrać znaczną rolę w sferze kontaktów, wystąpień itd.”6 Decydujące znaczenie dla tak nagłego awansu miała klęska referendum w sprawie drugiego etapu reformy gospodarczej z 29 listopada 1987 r. Niezbędne okazało się przegrupowanie sił — zarówno w 1981 r., jak i w 1987 r. Rakowski w pewnym sensie miał ratować sytuację, symbolizować otwarcie się kierownictwa politycznego na środowiska bardziej liberalne. Z jednej strony pozwalało to liczyć na wzmocnienie legitymacji władzy w sprawach wewnętrznych, a z drugiej dawało szansę na ocieplenie stosunków z Zachodem.</p><p>Pogarszanie się sytuacji gospodarczej wzmacniało polityczną pozycję Rakowskiego. Messnerowi nie powiodła się wprowadzona 1 lutego 1988 r. tzw. operacja cenowo-dochodowa, która polegała głównie na dużych podwyżkach cen, przy jedynie częściowych rekompensatach. Pełzające strajki z lutego i marca 1988 r. wymusiły na kierownictwach wielu zakładów zgodę na wypłacenie rekompensat wyższych od planowanych11, co podważyło sens całej operacji i dało impuls do skokowego wzrostu inflacji. Za kulisami Rakowski należał do najbardziej czynnych krytyków rządu. „Nic nie da się zrobić żabimi skokami”12 — mówił Jaruzelskiemu, krytykując niezdecydowanie i zachowawczość Messnera.</p><p>Gdy w maju 1988 r. wybuchła fala strajków w strategicznie ważnych zakładach, Rakowski oficjalnie zajął twarde stanowisko: „Nie widzę dziś możliwości dialogu z tymi, którzy proponują Polsce chaos i powrót do kolejnej fazy samozniszczenia”. Odnosiło się to przede wszystkim do — z początku nieśmiało wyrażanych — politycznych żądań ponownej legalizacji Solidarności. Choć strajki zakończyły się w pierwszej połowie maja, nie ulegało wątpliwości, że opozycja wraca do politycznej gry, co jeszcze bardziej komplikowało sytuację władz. Próbą wyjścia z trudnej sytuacji było przyjęcie ustawy o specjalnych pełnomocnictwach dla rządu, przedstawianej jako impuls, który zdecydowanie przyspieszy reformy. Gabinet Messnera szybko przystąpił do jej realizacji. Wszystko to działo się jednak zbyt późno i w niesprzyjających okolicznościach. Rząd nie cieszył się dostatecznym zaufaniem Polaków, a nastroje były fatalne z powodu nasilającej się inflacji.</p><p>Wszystko to sprawiło, że w połowie sierpnia 1988 r. wybuchła kolejna fala protestów. Wieczorem 15 sierpnia 1988 r. zastrajkowała kopalnia „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu-Zdroju — domagano się nie tylko podniesienia zarobków, ale też reaktywowania Solidarności i zmian w Konstytucji PRL. Tym śladem poszło wiele innych zakładów. W elicie władzy zapanowała spora nerwowość. 19 sierpnia 1988 r. na posiedzeniu rządu premier Messner — podkreślając, że z punktu widzenia prawa strajki są nielegalne — domagał się złamania ich siłą. Tymczasem wiceszef MSW Henryk Dankowski informował, że wariant siłowy jest co prawda przygotowywany, ale należy dążyć przede wszystkim do rozwiązań politycznych. Atmosfera obrad była napięta, a winy szukano głównie u inspiratorów strajków, czyli solidarnościowej opozycji, którą minister Jerzy Jóźwiak oskarżał o dodatkowe osłabianie „ledwo dyszącej gospodarki”.</p><p>„Czym to się skończy? Na pewno zmianą rządu” — zapisał w dzienniku Mieczysław Rakowski 22 sierpnia 1988 r. Już 20 sierpnia publicznie swoiste <em>votum</em> nieufności wobec gabinetu Messnera w imieniu oficjalnych związków zawodowych zgłosił Alfred Miodowicz, jednocześnie członek Biura Politycznego. Całą litanię zarzutów powtórzył raz jeszcze na VIII Plenum KC PZPR, pointując: „Ludzie domagają się odpowiedzialności personalnej”. Gdy popularność władz spadła do zera, należało znaleźć kozła ofiarnego. Został nim rząd. Łatwo można było wskazać, że nie potrafił wykorzystać szerokich uprawnień uzyskanych w maju — argument, że trzy miesiące to o wiele za mało, by przebudować gospodarkę, przemilczano.</p><p>31 sierpnia 1988 r. Czesław Kiszczak spotkał się z Lechem Wałęsą. Podniesiono też płace, co trochę uspokoiło nastroje, choć strajki nie wygasły w pełni. W tle trwały przygotowania do wymiany premiera. Rozważano kandydaturę sekretarza KC ds. ekonomicznych Władysława Baki, z którym Jaruzelski miał rozmawiać na ten temat jeszcze w połowie sierpnia. Innym kandydatem ze szczytów władzy był Kazimierz Barcikowski. Oprócz tego brano pod uwagę tak różnych polityków, jak sekretarz KC ds. rolnych Zbigniew Michałek, bliski opozycji ekonomista Witold Trzeciakowski, wiceszef ZSL Bogdan Królewski czy generałowie Czesław Kiszczak i Michał Janiszewski. Wybór ostatecznie padł na Rakowskiego. Dlaczego?</p><p>Przede wszystkim Mieczysław Rakowski bardzo różnił się od Zbigniewa Messnera pod względem mentalnym. Ten ostatni, wybitny księgowy, był zwolennikiem działań metodycznych i precyzyjnych, nie miał jednak charyzmy lidera. Takiej silnej osobowości, przywódcy pełnego wiary we własne siły, pogrążone w marazmie kierownictwo PRL bardzo potrzebowało. Co więcej, uważano, że Rakowski jest ceniony na Zachodzie, a to mogło poprawić międzynarodowe notowania ekipy Jaruzelskiego. W kraju natomiast — w tym także w aparacie partyjnym — miał opinię liberała, a jednocześnie przeciwnika Solidarności. W opinii na temat Rakowskiego przygotowanej dla Wojciecha Jaruzelskiego Wiesław Górnicki stwierdził, że jego powołanie spowoduje „zamieszanie w krajowych środowiskach opozycyjnych. Część intelektualistów uzna nominację za poważny krok naprzód, natomiast środowiska ekstremalne popadną we frustrację, ponieważ znają dobrze kandydata z roku 1981”. Innym atutem Rakowskiego było wyraźne poparcie Alfreda Miodowicza. Pozwalało to mieć nadzieję, że OPZZ znacznie ograniczy swoje żądania płacowe, osłabiające gospodarkę. Te argumenty przeważyły nad wątpliwościami.</p><h3>Formowanie rządu</h3><p>Przedstawiając w sejmie kandydaturę Rakowskiego, Wojciech Jaruzelski stwierdził, że PZPR „nie może wystawiać rządowi swego rodzaju politycznej »polisy ubezpieczeniowej«”, a jednocześnie może „domagać się od swoich desygnowanych do rządu członków zgodności ich działań z interesami swej podstawowej bazy społecznej”3. Te retoryczne fi y oznaczały rozpoczęcie eksperymentu w zakresie ustrojowej pozycji rządu. Bardziej otwarcie formułował to rzecznik rządu Jerzy Urban. Na konferencji prasowej 11 października 1988 r. na pytanie o to, czy rząd Rakowskiego „będzie dążył do większej samodzielności i niezależności od ośrodków politycznych”, odpowiedział m.in, że „partia rozwija zasadę odrębności prawnie określonego zakresu kompetencji struktur państwowych i ich samodzielnego działania”. Na pierwszym posiedzeniu nowego rządu sam Jaruzelski precyzował, że PZPR nie będzie fi mować konkretnych decyzji rządu, ale raczej wspierać generalne, strategiczne kierunki działania.</p><p>Badacze zgadzają się co do tego, że rząd Mieczysława Rakowskiego był autorski i cieszył się większą niezależnością od ścisłego kierownictwa niż wcześniejsze gabinety. Zbigniew Messner w sejmowym przemówieniu, w którym zgłosił dymisję, stwierdził, że „każdy rząd powinien znać granice swej swobody działania i swej odpowiedzialności. Dotąd — takiego precyzyjnego rozdziału kompetencji nie było”. Z tymi zastrzeżeniami zgadzał się m.in. Władysław Baka. Gabinet Rakowskiego miał funkcjonować inaczej i być zdecydowanie bardziej samodzielny. Po latach potwierdzali to także członkowie ekipy Jaruzelskiego. Kazimierz Barcikowski wyraził w swoich wspomnieniach opinię, że „Biuro Polityczne nie miało żadnego wpływu na skład tej Rady Ministrów”. O tym, że Rakowski zastrzegł sobie szeroką autonomię, mówił też Jerzy Urban. Sam Rakowski już jesienią 1988 r. prezentował swój gabinet jako samodzielny.</p><p>W jakim stopniu Rakowski był faktycznie niezależny? Swoje kolejne kroki — w tym personalne, dotyczące składu rządu — ściśle uzgadniał z Wojciechem Jaruzelskim. Oznaczało to, że mógł się poruszać jedynie w granicach zakreślonych polityczną wizją I sekretarza KC. Poza dyskusją pozostawała obsada resortów siłowych. Na czele MSW miał pozostać gen. Czesław Kiszczak, a MON nadal miał kierować gen. Florian Siwicki. Podobnie nie wchodziła w grę zmiana szefa MSZ, którym od czerwca 1988 r. był Tadeusz Olechowski. Rakowski mógł natomiast swobodnie obsadzić resorty gospodarcze, co oznaczało naśladowanie rozwiązań radzieckich. Władysław Baka, zdając relację ze swojej wizyty w Moskwie, na posiedzeniu Biura Politycznego powiedział, że w ZSRR „funkcje ekonomiczne należeć będą […] do kompetencji rządu”. Podobne słowa usłyszał w Moskwie także czechosłowacki premier Ladislav Adamec.</p><p>W gabinecie Messnera twarzą reform gospodarczych był bezpartyjny wicepremier Zdzisław Sadowski. Jaruzelski i Barcikowski zachęcali Rakowskiego, aby pozostawić go w Radzie Ministrów, ale premier nie dał się przekonać. Sadowskiego uważał najpewniej za członka starej ekipy, mentalnie zbyt podobnego do Messnera. Potrzebował kogoś młodszego, o innym temperamencie, „niezużytego politycznie”. W rezultacie wicepremierem nadzorującym gospodarkę (oraz szefem nowo utworzonego Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów) został Ireneusz Sekuła, do niedawna minister pracy i polityki socjalnej. Drugim silnym człowiekiem gabinetu był Aleksander Kwaśniewski, wschodząca gwiazda polskiej polityki, ze stażem dziennikarskim i rządowym (jako minister sportu w rządzie Messnera). Został ministrem bez teki koordynującym działalność Komitetu Społeczno-Politycznego Rady Ministrów, członkiem Prezydium Rządu, zajmując tym samym pozycję nieformalnego wicepremiera. Obydwa komitety stanowiły coś w rodzaju specjalistycznych sztabów. KERM miał zarządzać gospodarką, a KSPRM polityką społeczną oraz propagandą.</p><p>Największą medialną gwiazdą nowego rządu miał się stać minister przemysłu Mieczysław Wilczek. Tego prywatnego przedsiębiorcę kreowano — nie bez pewnych podstaw — na peerelowskiego człowieka sukcesu. Symboliczne znaczenie jego kandydatury było trudne do przecenienia. W Dzienniku Telewizyjnym Wilczek prezentował się milionom Polaków jako zwolennik „reprywatyzacji małych, niewydolnie pracujących firm państwowych”, co zdecydowanie wychodziło poza dotychczasową sztampę prezentowaną tak w mediach, jak i w rządzie. Można zresztą sądzić, że to właśnie niekonwencjonalne poglądy spowodowały, że najpierw stał się jednym z najlepiej ocenianych ministrów, a w listopadzie 1988 r. wręcz najpopularniejszym polskim politykiem. Działaniami propagandowymi starano się stworzyć wrażenie, że głównymi kryteriami przy doborze członków rządu Rakowskiego były doświadczenie i profesjonalizm, takie opinie do dziś zresztą pojawiają się w literaturze. Rzeczywistość wyglądała jednak inaczej. Decydujące znaczenie miały przede wszystkim więzy towarzyskie oraz protekcja. Choć trudno uznać to zjawisko za wyjątkowe, to jednak warto je uwypuklić. Oto bowiem Rakowski próbował złamać nomenklaturowy monopol aparatu partyjnego, tworząc własną koterię. Pokazuje to, że mechanizmy modernizacji proponowanej przez premiera były głęboko anachroniczne i stanowiły raczej wynik wieloletniej tradycji niż propozycję nowego rozwiązania. Taką próbę podjął dopiero rok później Tadeusz Mazowiecki, w zgoła innych warunkach powierzając kwestie gospodarcze Leszkowi Balcerowiczowi, za które u Rakowskiego miał odpowiadać Sekuła. Kompetencje ekonomiczne tego ostatniego były dość wątpliwe, a do rządu wszedł głównie dzięki poparciu Jerzego Urbana. Z kolei dla kandydatury Wilczka ważne było nie tylko to, że od kilku lat wchodził w skład kierowanej przez Rakowskiego Rady Społeczno-Gospodarczej przy Sejmie PRL, ale też bliska znajomość z nowym premierem i Urbanem. Charakterystyczny dla doboru członków nowego gabinetu wydaje się również <em>casus</em> Andrzeja</p><p>Wróblewskiego, którego na stanowisko ministra finansów polecił prof. Stanisław Rączkowski. Rakowski stwierdził po prostu, że interesuje go „ktoś około czterdziestki, z doświadczeniem, no i zdolny”. Na podobnej zasadzie za pięć dwunasta resort zdrowia objęła Izabela Płaneta-Małecka, wskazana przez Michała Janiszewskiego.</p><p>Usiłowano stworzyć wrażenie, że wokół gabinetu Rakowskiego powstaje szerokie porozumienie polityczne, co wiązało się z partnerskim potraktowaniem stronnictw sojuszniczych. Po raz pierwszy od 1954 r. na czele ministerstwa rolnictwa miał stanąć przedstawiciel Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego — Kazimierz Olesiak. Drugim przedstawicielem ZSL w rządzie został Józef Kozioł — minister ochrony środowiska, wicepremier w rządzie Messnera. Ukłonem w stronę Stronnictwa Demokratycznego było zaakceptowanie bez zastrzeżeń zgłoszonych przez nie kandydatów — ministra sprawiedliwości Łukasza Balcera i ministra rynku wewnętrznego Marcina Nurowskiego. Z jednej strony te działania miały wzmocnić poparcie dla rządu ze strony obu koalicyjnych ugrupowań, a z drugiej doprowadzić do zwarcia szeregów całego obozu władzy w obliczu coraz silniejszych dążeń do niezależności tak ze strony SD, jak i ZSL.</p><p>Jedną z najważniejszych inicjatyw Rakowskiego była próba włączenia do rządu reprezentantów tzw. konstruktywnej opozycji — chodziło o działaczy bliskich Kościołowi, ale z politycznego drugiego szeregu. Premier zaproponował wejście do Rady Ministrów Aleksandrowi Paszyńskiemu, Julianowi Auleytnerowi, Witoldowi Trzeciakowskiemu oraz Andrzejowi Micewskiemu. Na podstawie materiałów Wiesława Górnickiego Paweł Kowal odnotował, że na pierwszą propozycję — skierowaną do Paszyńskiego — Rakowski miał uzyskać odpowiedź odmowną jeszcze przed 27 września, gdy został oficjalnie desygnowany na premiera. Wydaje się jednak, że niepewność dotycząca wejścia opozycji do rządu trwała dłużej. Początkowo Biuro Polityczne planowało powołać rząd Rakowskiego już na posiedzeniu sejmu 4–5 października 1988 r.61, ale konsultacje się przedłużały. O udziale reprezentantów konstruktywnej opozycji Rakowski miał również rozmawiać z prymasem Józefem Glempem 4 października 1988 r.</p><p>Jeżeli na ich decyzję czekano tak długo, to znaczy, że przyszły premier rzeczywiście liczył na to, iż opozycjoniści znajdą się w jego gabinecie. Byłby to spory sukces oraz dowód politycznego nowego otwarcia i lepszej jakości rządzenia. Rakowski przecenił jednak znaczenie swojego pomysłu. Kandydaci, którym zaproponował udział w rządzie, postanowili — w uzgodnieniu z abp. Bronisławem Dąbrowskim — że decyzję podejmą solidarnie. Ostatecznie wszyscy odmówili, co Rakowski uznał za osobistą obrazę. Mimo to w <em>exposé</em> wygłoszonym 13 października 1988 r., komentując odmowę przedstawicieli opozycji, powiedział: „wszystkie proponowane stanowiska zachowuję nieobsadzone. Drzwi pozostają otwarte”.</p><p>Ostatecznie rząd w październiku 1988 r. liczył 25 członków, z czego aż trzynastu pełniło funkcje ministerialne w poprzednim gabinecie (Sekuła, Olechowski, Kiszczak, Siwicki, Kwaśniewski, Nurowski, Janusz Kamiński, Bogumił Ferensztajn, Aleksander Krawczuk, Władysław Loranc, Kozioł, Janiszewski i Stanisław Długosz), a czterech było podsekretarzami stanu w ministerstwach (Wróblewski, Dominik Jastrzębski, Balcer, Jerzy Szreter).</p><h3>Pierwsze dni</h3><p>Tworzenie rządu Mieczysława Rakowskiego odbywało się w wyjątkowej sytuacji politycznej. Trwały przygotowania do Okrągłego Stołu. Strajki sierpniowe świadczyły o rosnącej niechęci Polaków do ekipy Jaruzelskiego, dlatego rząd Rakowskiego miał być jej atutem, sam Jaruzelski mówił wręcz o ostatniej desce ratunku. Charakterystyczne, że obóz władzy zdawał się przypisywać rządowi Rakowskiego znacznie większą rolę niż opozycja. Upatrywano w nim reprezentanta nurtu liberalnego i technokratycznego, nastawionego przede wszystkim na gruntowne przemiany ekonomiczne o charakterze prorynkowym. Strona solidarnościowa uważała natomiast gabinet Rakowskiego za przejściowy, a w nowym premierze widziała przede wszystkim wroga Solidarności. Powołanie tego rządu przed rozpoczęciem rozmów Okrągłego Stołu interpretowano dwojako — albo jako próbę zmarginalizowania go dzięki wzmocnieniu władzy przy jednoczesnym symbolicznym poszerzeniu bazy społecznej o czterech umiarkowanych przedstawicieli opozycji, albo jako próbę komunistów, aby uzyskać lepszą pozycję przed zbliżającymi się negocjacjami. W historiografi częściej występuje ten pierwszy pogląd. Program nowego rządu był mglisty. Charakterystyczny za to okazał się styl działania, premier i jego ministrowie potrafili dać w mediach <em>show</em>. „Polaków mniej interesuje Okrągły Stół, a bardziej suto zastawiony stół”69 — powiedział Rakowski na konferencji prasowej krótko po sformowaniu gabinetu. Słowa te zapamiętano przede wszystkim jako sprzeciw wobec idei Okrągłego Stołu, ale wydaje się, że ich znaczenie było inne. Rakowski, od wielu lat czekający na szansę, aby zrealizować swoje koncepcje, chciał samodzielnie kreować ważne wydarzenia polityczne. Liczył na to, że wykorzysta swoje pięć minut. Ponieważ premierowi odmówiono pierwszoplanowej roli w przygotowaniach do Okrągłego Stołu, skupił się na tym, na co miał wpływ — ekonomicznej modernizacji systemu. Działał spektakularnie, ale bez szerszego planu, podobnie jak w roku 19817. Styl rządu Rakowskiego rzeczywiście odróżniał go od poprzedników. W pierwszych dniach po inauguracji niezwykłą karierę robiło hasło o stawianiu rzeczywistości „z głowy na nogi”. Kluczowe miało być znoszenie barier ograniczających indywidualną inicjatywę, przede wszystkim gospodarczą, co znalazło odbicie nie tylko w mediach, ale i w wewnętrznej organizacji gabinetu. W <em>exposé</em>, stanowiącym polityczne <em>credo</em> nowego rządu, za priorytety uznano rolnictwo i gospodarkę żywnościową, budownictwo mieszkaniowe oraz ochronę środowiska. Na pierwszym posiedzeniu Rady Ministrów, 17 października 1988 r., premier podkreślał, że oczekuje zespołowego wysiłku wszystkich ministrów, a za najważniejsze uznał konsekwentną restrukturyzację gospodarki i uzyskanie równowagi rynkowej. Kilka godzin później na posiedzeniu KERM Ireneusz Sekuła wskazywał, że szczególnie istotne jest tworzenie stabilnych warunków do funkcjonowania podmiotów gospodarczych.</p><p>Rakowski liczył, że rząd będzie zajmował się kwestiami strategicznymi, a za działania operatywne mieli odpowiadać ministrowie. W związku z tym zakładał wyraźne poszerzenie ich samodzielności — nie tylko w zakresie podejmowanych decyzji, lecz także np. realizacji budżetu. Jego podejście wyrażało się m.in. w niechęci do opiniowania kandydatów na wiceministrów. Tymczasem znaczenie zmian kadrowych w administracji rządowej było bardzo duże, o czym świadczyła decyzja rządu, aby wyraźnie zredukować zatrudnienie. Podkreślał to Wojciech Jaruzelski, zachęcając do głębokiego — choć nieformalnego — przeglądu kadr i pozostawienia jedynie osób przekonanych do reform.</p><p>Chociaż na posiedzeniu gabinetu nowy premier zaproponował, aby w jego rządzie gospodarką kierowano kolektywnie78, to w praktyce zajmowała się tym jedna osoba. Rakowski nie znał się na gospodarce i bieżący nadzór nad nią powierzył Sekule79, któremu daleko było do systematyczności Zbigniewa Messnera. Zmiana stylu kierowania gospodarką miała szybko przynieść niedobre efekty. Od początku ważne decyzje w tym zakresie podejmowano pod wpływem impulsu. Najjaskrawszym przykładem była decyzja o postawieniu w stan likwidacji Stoczni Gdańskiej, podana do wiadomości publicznej 31 października 1988 r.</p><p>Minister przemysłu Jerzy Bilip podjął ją już w maju 1988 r., jeszcze w czasie wiosennych strajków8. Oprócz kryteriów ekonomicznych duże znaczenie miała wówczas zapewne chęć rewanżu wobec krnąbrnego, protestującego zakładu. Ostatecznie nie zlikwidowano go, pomimo jego fatalnej kondycji ekonomicznej. Można podejrzewać, że wynikało to z obawy przed gwałtownym sprzeciwem środowisk opozycyjnych, które wyraźnie były na fali, o czym świadczyły strajki sierpniowe. Tymczasem w końcu października 1988 r. pomysł zamknięcia Stoczni Gdańskiej na nowo, jako realną propozycję polityczną, przedstawili Wilczek i Sekuła.</p><p>Przyjęło się uważać, że decyzja o likwidacji Stoczni została podjęta na posiedzeniu Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, co wskazywałoby na to, że była ona przemyślana, rozważono argumenty za i przeciw. Nic jednak nie potwierdza tej wersji wydarzeń. Co prawda przedstawił ją we wspomnieniach sam Rakowski, ale co innego wynika z protokołów posiedzeń KERM, gdzie brak jakichkolwiek informacji na ten temat. Dopiero 3 listopada 1988 r. posiedzenie KERM rozpoczęło się od krótkiej informacji Mieczysława Wilczka, który uspokajał obecnych, że decyzja ta ma uzasadnienie przede wszystkim ekonomiczne, a nie polityczne. Wątpliwości co do zachowania procedur potwierdził Jerzy Urban, który stwierdził, że decyzja w sprawie Stoczni Gdańskiej zapadła w gronie czterech osób: Rakowskiego, Sekuły, Wilczka oraz samego Urbana. Sposób jej podjęcia — pospieszny, zakulisowy, emocjonalny — wystawia im jak najgorsze świadectwo. Przy tej okazji warto ostatecznie obalić inny mit — Wojciech Jaruzelski zaakceptował likwidację Stoczni, o czym świadczy jego odręczna notatka na piśmie, które przygotował dla niego Sekuła, przechowywanym w Hoover Institution Archives w Stanford.</p><p>Na podstawie tych wydarzeń można zrekonstruować zmianę sposobu sprawowania władzy. Już we wrześniu wicepremier Zdzisław Sadowski, komentując zarzuty, że rząd jest nieudolny, zgodził się, iż gospodarkę trzeba reformować szybciej. Stwierdził:</p><p>„Szybciej, to nie znaczy na podstawie presji i doraźnych działań, że już jutro trzeba zlikwidować jakieś wielkie przedsiębiorstwo. […] Owszem, trzeba, ale musi to być bardzo starannie przygotowane. W gospodarce nie ma gwałtownych ruchów. Nie powinno być”. Ostrożność Sadowskiego wynikała przede wszystkim z tego, że dobrze rozumiał, iż w gospodarce pojedyncze działania nie zmienią całokształtu sytuacji. Rakowski wiedział, że na tej dziedzinie się nie zna, ale uważał się za eksperta od propagandy. Dlatego propagował nowy styl rządzenia, polegający na działaniach zdecydowanych, szybkich i efektownych. Posunięć tych jednak szerzej nie konsultował. Co więcej, mechanizmy decyzyjne pozostały nienaruszone — Jaruzelski wciąż musiał akceptować każdy ważniejszy ruch rządu. W końcu trzeba podkreślić, że wspomniane działania wizerunkowe — na czele z decyzją dotyczącą Stoczni Gdańskiej — podjęto, zanim powstał program reform ekonomicznych, i to mimo faktu, iż częściowo został on odziedziczony po rządzie Messnera.</p><p>Dlaczego rząd zdecydował się podjąć decyzję o postawienie Stoczni w stan likwidacji w tak trudnym momencie, gdy nastąpił impas w przygotowaniach do Okrągłego Stołu? Z jednej strony uznano, że będzie to krok widowiskowy, deklaracja bezkompromisowego wprowadzania reform ekonomicznych. Silnym argumentem była rzeczywiście zła kondycja finansowa Stoczni. Z drugiej strony zamierzano w ten sposób pokazać siłę władz, które — dotąd w politycznej defensywie — postanowiły rzucić Solidarności wyzwanie. Pewne znaczenie mogła mieć również zbliżająca się wizyta Margaret Thatcher, znanej z bezkompromisowego stosunku do robotników zakładów przemysłowych likwidowanych w Wielkiej Brytanii. Przede wszystkim jednak decyzja rządu Rakowskiego wywoływała wrażenie, że władza zamierza zniszczyć matecznik opozycji demokratycznej. Sam Rakowski nie krył nadziei na to, że likwidacja Stoczni będzie ożywczym szokiem. W wyniku tego kroku wyraźnie pogłębiła się niechęć, jaką żywiła wobec Rakowskiego opozycja solidarnościowa. Premier indywidualista gotów był toczyć osobistą walkę z Solidarnością, nie bacząc na to, że ryzykuje zerwaniem rozmów prowadzących do Okrągłego Stołu. Dla Rakowskiego najważniejsza była jednak odpowiedź na pytanie o to, jak na nową strategię rządu zareagują Polacy. To o ich poparcie toczyła się gra. Uspokajająco brzmiała opinia CBOS, że „społeczne przyzwolenie dla działań rządu jest stosunkowo duże”, podobnie jak informacja, iż większość Polaków nie popiera działań opozycji protestującej przeciwko likwidacji Stoczni. Także kolejne badania sondażowe z jesieni 1988 r. dawały premierowi nadzieję. „W połowie listopada działalność rządu akceptowało ponad dwa razy więcej respondentów niż w sierpniu br. (72,4 wobec 33,6 proc.). Rząd rozpoczyna więc swoją działalność w sprzyjającym klimacie społecznym i zyskał społeczny kredyt zaufania”93 — głosił jeden z raportów. Przychylne Rakowskiemu były także listy przesłane w sprawie nowego rządu do KC PZPR. Na krótką metę pozwalało to uznać, że premier panuje nad sytuacją. „Nie wolno nam wytracać dynamiki!” — instruował podczas posiedzenia rządu 21 listopada 1988 r.</p><p>Rzeczywistość była jednak znacznie bardziej złożona. Decyzją o likwidacji Stoczni Rakowski zaskoczył nawet PZPR — i kierownictwo, i lokalne struktury. Na przykład Egzekutywa gdańskiego KW PZPR wyraziła niezadowolenie, że tego kroku w ogóle z nią nie konsultowano. Generalnie premier wcale nie miał w PZPR silnej pozycji, co potwierdzały badania sondażowe z jesieni 1988 r. — ufało mu 37,4 proc., a brak zaufania deklarowało 39,8 proc. członków partii. Działania Rakowskiego, coraz wyraźniej lekceważącego PZPR, nie przysparzały mu popularności wśród członków partii. Natomiast jeszcze w październiku 1988 r. nowy premier cieszył się znacznym poparciem lokalnych liderów OPZZ, którzy wiązali z nim duże nadzieje. Decyzja w sprawie Stoczni Gdańskiej godziła jednak w interesy wielkoprzemysłowej klasy robotniczej. Dalsze kroki rządu, próbującego utrzymać elementarną dyscyplinę wydatków budżetowych, sprawiły, że początkowa sympatia związkowców szybko zniknęła. Oznaczało to, że rząd Rakowskiego nie mógł liczyć na szersze poparcie aktywu ani PZPR, ani OPZZ oraz, co oczywiste, miał przeciwko sobie opozycję — a wszystko to jeszcze, zanim zaczęto wdrażać zapowiadane reformy. W listopadzie i grudniu 1988 r. rząd wciąż bowiem pospiesznie konstruował nową strategię ekonomiczną, która miała być realizowana od początku 1989 r.</p><h3>W poszukiwaniu programu</h3><p>Przyjęło się uważać, że ekipa Mieczysława Rakowskiego chciała w Polsce wprowadzić chiński model komunizmu rynkowego, ale nie sposób tego jednoznacznie udokumentować. Nie są znane dokumenty ani zapiski, w których odwoływano by się do jakichkolwiek doświadczeń chińskich. Nie potwierdzają tego również wypowiedzi na posiedzeniach rządu, jego prezydium czy KERM. Chętnie odwoływano się natomiast do Nowej Ekonomicznej Polityki Związku Radzieckiego z lat dwudziestych. Największe znaczenie miały impulsy zmian politycznych i gospodarczych związane z bieżącą praktyką rządzenia w Związku Radzieckim (<em>głasnost</em>, <em>pieriestrojka</em>, <em>uskorienie</em>, decentralizacja100), co widoczne jest w wielu dokumentach Biura Politycznego oraz rządu. Oprócz ZSRR najważniejszym wzorem w dziedzinie reformowania gospodarki były Węgry. Wprowadzane tam zmiany miały polegać przede wszystkim na szybkiej poprawie bilansu płatniczego, a następnie przyspieszeniu tempa przekształceń strukturalnych, przy jednoczesnych cięciach w zakresie opieki socjalnej. Wiosną 1989 r. dotacje do cen zmniejszono o 10 proc., do deficytowych przedsiębiorstw o 50 proc., a wydatki na obronę narodową — o 20 proc.101 Podobnie jak w Polsce, planowano ograniczyć nieopłacalny i niepobudzający konkurencyjności eksport do krajów socjalistycznych, a także zakładano regularny wzrost cen w celu zrównoważenia rynku. Wszystkie te kroki oznaczały duże koszty, które mogły postawić plan sanacji gospodarki węgierskiej pod znakiem zapytania: „problemem trudnym do przewidzenia co do dalszego rozwoju jest pogarszający się stan nastrojów społecznych na tle obniżającej się stopy życiowej”. Jeszcze jesienią 1988 r. dokonano analizy porównawczej możliwości przeprowadzenia reform na Węgrzech i w Polsce. Nie ulega wątpliwości, że podobieństwo reform węgierskich i polskich nie było dziełem przypadku. Różnica była jedna, ale dość zasadnicza. Gabinet Rakowskiego nie zdecydował się poinformować o tym, że modernizacja gospodarki PRL będzie oznaczała spadek poziomu życia Polaków. Jeszcze w styczniu 1989 r. zbierał za to pochwały od posłów, ale w gruncie rzeczy okazało się to fatalnym błędem. Rakowski wierzył, że naród mu zaufa — sam jednak nie był gotów mu zaufać i przedstawić skali przewidywanych wyrzeczeń.</p><p>Tymczasem w ostatnich tygodniach 1988 r. w Polsce trwały gorączkowe przygotowania do rewolucyjnego przekształcenia gospodarki PRL. Kluczowe było opracowanie projektu Planu Konsolidacji Gospodarki Narodowej na lata 1989–1990, który miał pozwolić na uratowanie gospodarki PRL dzięki radykalnemu zastosowaniu mechanizmów gospodarki rynkowej.</p><p>Impuls do stworzenia tego programu dały sierpniowe strajki, rozumiane jako sprzeciw wobec polityki gospodarczej rządu Zbigniewa Messnera. Jego zręby powstały w Komitecie Centralnym we wrześniu 1988 r. Już w październiku Biuro Polityczne uznało, że plan powinien zostać wsparty nową umową społeczną, natomiast sam projekt „powinien być przedmiotem obrad Okrągłego Stołu”, dlatego jego założenia konsultowano z aktywem partyjnym i związkowcami. Decyzje polityczne Rakowskiego zmieniły jednak znaczenie całego programu. Z dodatkowego instrumentu porozumienia, który miał łagodzić wewnętrzne konfl kty, stał się on elementem ofensywnej strategii propagandowej nowego gabinetu. Na posiedzeniach rządu wprost nazywano go merytorycznym programem nowego rządu108, premier wydawał się kreować swoje działania jako alternatywę dla porozumienia z opozycją. Opracowanie przez rząd szczegółów planu przeciągało się. W końcu, na przełomie listopada i grudnia 1988 r., dokument trafi do konsultacji do kierownictw PZPR, ZSL i SD109, co nie tylko podkreślało, jak duże znaczenie przypisywano reformowaniu gospodarki, ale również wskazywało na zmiany w sposobie podejmowania decyzji. W praktyce jednak polityczna inicjatywa wciąż należała do kierownictwa PZPR, które powołało zespół roboczy do przeanalizowania w ekspresowym trybie propozycji ekonomicznych rządu1. W wymiarze propagandowym usiłowano zdyskontować to, iż rząd działa autonomicznie — i jest odpowiedzialny za wykonanie planu. W tej sytuacji kierownictwo partyjne kreowało się na reprezentanta interesów ogólnonarodowych — rozgłos nadano np. publicznym wypowiedziom sekretarza KC Władysława Baki, udzielającemu rządowi dobrych rad. Choć początkowo aparat partyjny zareagował na rządowe propozycje krytycznie, to po pewnych poprawkach uznano, że plan stanowi realizację „założeń nowej polityki ekonomicznej partii”. Zmiany wprowadzone do PKGN przez partię były w istocie bardzo ograniczone.</p><p>Na początku grudnia 1988 r. plan zyskał ostateczny kształt. Miał stanowić konkretyzację ekonomicznych zapowiedzi z sejmowego <em>exposé</em> premiera, ale w grudniu 1988 r. minister łączności Janusz Kamiński stwierdził: „dokument ten jest zbiorem deklaracji, kierunków, które są usystematyzowane, i na bazie tych deklaracji powinniśmy tworzyć dokumenty szczegółowe”. Na przykładzie Planu Konsolidacji Gospodarki Narodowej widać, jak bardzo zbiurokratyzowane było zarządzanie gospodarką PRL. Oprócz PKGN działania gospodarcze regulowano w Centralnym Planie Rocznym i Narodowym Planie Społeczno-Gospodarczym (pięcioletnim, na lata 1986–1990) oraz budżecie państwa. Jakie wobec tego było znaczenie strategii ekonomicznej gabinetu Rakowskiego? Na posiedzeniu rządu odpowiedział na to pytanie minister Aleksander Kwaśniewski: „[plan] jest lokomotywą, która ciągnie pozostałe dokumenty, z którymi idziemy do Sejmu, trzeba jednak zwrócić uwagę na charakter tych pozostałych dokumentów, bo czy CPR, czy NPSG to nie są dokumenty zawierające jakieś bardzo optymistyczne zapowiedzi”. Plan Konsolidacji Gospodarki Narodowej miał zatem pełnić funkcję propagandową, stanowić dowód na to, że w polskiej gospodarce są wprowadzane głębokie reformy. Tym razem pokrywało się to z rzeczywistymi zamiarami, aby kompleksowo przebudować gospodarkę PRL. Zakładano ograniczenie wzrostu inflacji, tworzenie instrumentów wolnego rynku (także kapitałowego i walutowego) oraz radykalne podniesienie efektywności firm państwowych. Przewidowano, że rząd Rakowskiego będzie podejmował śmiałe decyzje. Miał w trybie administracyjnym likwidować monopole i najbardziej nierentowne przedsiębiorstwa, uelastyczniać prawo pracy, ograniczać import, zaostrzyć politykę kredytową, a także zasadniczo zreformować organy administracji gospodarczej — tak centralne, jak i pośrednie. Oznaczało to prawdziwą terapię szokową. Planowano zmienić podstawy ekonomicznego porządku PRL zbudowanego jeszcze na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych.</p><p>Założenia PKGN przekładano na konkretne zapisy ustawowe. Jednym z najważniejszych — i do dziś ocenianych pozytywnie — kroków rządu Rakowskiego było zniesienie barier dla rozwoju przedsiębiorczości, dzięki ustawie o działalności gospodarczej. Jej pierwszy projekt przygotował i w połowie września 1988 r. wniósł do sejmu jeszcze rząd Messnera, ale nowy gabinet zdecydował się zasadniczo go zmodyfikować. Wprowadzono jednolite zasady obciążeń podatkowych dla wszystkich podmiotów gospodarczych, zniesiono ograniczenia w zatrudnianiu pracowników przez osoby fizyczne oraz spółki, których udziałowcami są wyłącznie osoby fizyczne, zniesiono obowiązek zgłaszania osób prawnych do ewidencji działalności gospodarczej, uproszczono postępowanie ewidencyjne (m.in. ograniczono rolę organów państwowych w jego toku), zrealizowano deregulację zrzeszania się podmiotów gospodarczych, zrezygnowano z przepisów przewidujących delegację dla rządu i ministrów do wydawania przepisów wykonawczych oraz zmiany w przepisach karnych. Ustawę konsultowano ze wspierającymi reformy instytucjami bliskimi premierowi Rakowskiemu: Radą Społeczno-Gospodarczą przy Sejmie PRL oraz Towarzystwem Wspierania Inicjatyw Gospodarczych. Na posiedzeniu rządu Ireneusz Sekuła podkreślał znaczenie ustawy, stwierdził, że przyświeca jej zasada „wolność, równość i konkurencja”. Dotychczasowe surowe przepisy, zniechęcające do prywatnej przedsiębiorczości, zastąpiono bez mała nieograniczoną wolnością gospodarczą. Nowe prawo, przyjęte przez Sejm PRL 23 grudnia 1988 r., przeszło do historii jako ustawa Wilczka, gdyż to właśnie minister przemysłu koordynował prace nad jej ostatecznym projektem. Akt ten słusznie uważa się za największe osiągnięcie rządu Rakowskiego, gdyż sprawił, że nastąpiła prawdziwa eksplozja przedsiębiorczości, która zyskała miano kontrrewolucji straganów. Charakterystyczne zresztą, że ustawa spotkała się z wyraźnym sprzeciwem dotychczasowego zaplecza politycznego Rakowskiego — aparatu partyjnego.</p><p>Drugim aktem prawnym, który miał pobudzić gospodarkę, była ustawa o prowadzeniu działalności gospodarczej z udziałem kapitału zagranicznego. Na jej mocy tworzono spółki akcyjne oraz spółki z ograniczoną odpowiedzialnością; zyskały sobie one popularne miano <em>joint</em> <em>ventures</em>. Wolność gospodarcza pozostała jednak ograniczona, gdyż aby podjąć działalność, wciąż należało uzyskać zezwolenie. Również w przypadku tego projektu poprawki wprowadzone jesienią 1988 r. sprawiły, że ustawa miała charakter znacznie bardziej radykalny, niż pierwotnie przewidywano. Najważniejsze zmiany to dodanie wymogu minimalnego dwudziestoprocentowego udziału partnera zagranicznego w kapitale zakładowym spółki (mógł one jednak sięgać nawet 100 proc.), co miało zapobiegać powstawaniu fikcyjnych spółek, oraz utworzenie Agencji ds. Inwestycji Zagranicznych, mającej pełnić funkcję „pomocnika i merytorycznego nadzorcy funkcjonowania tego obszaru gospodarki”12. Autonomiczna pozycja ustrojowa AIZ miała łagodzić konieczność uzyskania zezwolenia — zakładano, że odmowy będą wyjątkiem. Tym razem ustawę konsultowano z kierowanym przez Józefa Klasę Towarzystwem „Polonia” oraz indywidualnymi ekspertami, a w sejmie dodatkowo z przedstawicielami zachodniego kapitału. Została przyjęta 23 grudnia 1988 r. i weszła w życie 1 stycznia 1989 r.</p><p>Uzupełnieniem tych ustaw było wiele innych ważnych aktów prawnych, takich jak przyjęta jeszcze w grudniu 1988 r. ustawa o Centralnym Urzędzie Planowania, który miał zastąpić Państwową Komisję Planowania. Była to próba kontrolowanego demontażu gospodarki centralnie sterowanej. Zamiast PKP, która drobiazgowo nadzorowała polską gospodarkę, planowano stworzyć organ mający ją koordynować. Sam Rakowski wskazywał, że był to pierwszy krok do budowy gospodarki trójsektorowej, złożonej z części państwowej, prywatnej i spółdzielczej.</p><p>W tym miejscu warto wspomnieć o jeszcze jednej bardzo istotnej regulacji, a mianowicie Ustawie o niektórych warunkach konsolidacji gospodarki narodowej, uchwalonej w lutym 1989 r. Był to zasadniczy krok w kierunku prywatyzacji majątku państwowego, co oznaczało prawdziwą rewolucję własnościową. Jednocześnie akt ten umożliwił uwłaszczenie nomenklatury, co położyło się cieniem na polskich reformach 1989 r. i pierwszych lat III RP. Pewnym paradoksem jest zresztą fakt, że istnienie spółek nomenklaturowych opłacało się nie tylko uwłaszczającym się członkom aparatu władzy, ale — na krótką metę — także robotnikom, którzy w nowo utworzonej spółce niekiedy zarabiali nawet kilkakrotnie więcej niż na etacie w zakładzie. Tłumaczy to zresztą, dlaczego nie doszło do większych protestów przeciwko tej działalności126, która z tygodnia na tydzień stawała się w całym kraju prawdziwą plagą.</p><p>Zaaplikowanie polskiej gospodarce przez rząd Rakowskiego terapii szokowej miało kilka zasadniczych celów. Przede wszystkim należało utrzymać w ryzach inflację. Miało w tym pomóc wprowadzenie mechanizmów rynkowych i wymuszenie racjonalnego gospodarowania. Wyzwolenie prywatnej inicjatywy miało wyrwać społeczeństwo z marazmu lat osiemdziesiątych. Spodziewana szybka poprawa sytuacji ekonomicznej i nastrojów społecznych miały przełożyć się na wzrost poparcia dla ekipy Jaruzelskiego.</p><p>Działania Rakowskiego były ucieczką do przodu i próbą błyskawicznego zdyskontowania poparcia społecznego, którym zdawał się cieszyć nowy gabinet. „To będzie bardzo trudny rok”129 — mówił premier o nadchodzącym 1989 r. na jednym z grudniowych posiedzeń rządu, podsumowując wielogodzinną szczegółową dyskusję o budżecie państwa. Wynikało z niej, że problemy będą olbrzymie, a rząd nie będzie miał właściwie żadnych rezerw. Każdy ponadplanowy wydatek z budżetu centralnego mógł oznaczać klęskę reform. Sukces zależał od tego, czy zmiany od razu przyniosą pozytywne efekty, co zapewniłoby spokój społeczny. Założenie to było jednak zupełną utopią. Radykalne reformy prorynkowe — skutkujące znacznym obniżeniem poziomu życia społeczeństwa — musiały wywołać liczne konflikty wewnętrzne. Prorocze miały okazać się słowa</p><p>Aleksandra Kwaśniewskiego, który przestrzegał, że w razie konfliktów płacowych rząd stanie się zakładnikiem związków zawodowych.</p><p>Mimo to przemówienie, które Rakowski wygłosił do Polaków 28 grudnia 1988 r., brzmiało optymistycznie. „Zakładamy, że inflacja nie powinna przekroczyć 20 proc., a żywność nie powinna wzrosnąć powyżej 15 proc.” — referował założenia PKGN. Złożył też charakterystyczne życzenia: „Więcej wiary w siebie, więcej przekonania, że możemy jako naród rzeczywiście zrobić więcej, że możemy, że mamy możliwości pójść do przodu”. Kilka dni później reformy weszły w życie.</p><h3>Modernizacja w działaniu</h3><p>Jak w praktyce wyglądała modernizacja przygotowana przez rząd Rakowskiego? Wagę przykładano zwłaszcza do wspomnianych już ustaw zwiększających swobodę gospodarczą. Wydanie dokumentu centralnego, w którym rząd wyrażał wolę, aby wprowadzać zmiany, było jednak dopiero początkiem. Dobrze ilustruje to pismo ze stycznia 1989 r. do ministra współpracy gospodarczej z zagranicą Dominika Jastrzębskiego, w którym skarżono się: „obwieszczamy wolność gospodarczą, znosimy bariery, likwidujemy nonsensy itp. […] — a tu nadal obowiązują instrukcje, pisma, wytyczne i inne dokumenty prawne — niewiele mające wspólnego z prawem, a do tego powołujące się na nieobowiązującą podstawę prawną”. Odgórna modernizacja wprowadzana przez gabinet Rakowskiego zderzała się więc z biurokratyczną rzeczywistością.</p><p>„Reforma prowadzi do głębokich przewartościowań w psychice ludzkiej i wymaga zerwania ze starymi przyzwyczajeniami. Musi to rodzić konflikty”133 — mówił w lutym 1989 r. Rakowski podczas spotkania z watykańskim emisariuszem abp. Franceskiem Colasuonno. Premier nie rozumiał jednak natury nadchodzących konfliktów. Pospiesznie uchwalone ustawodawstwo gospodarcze było nieprzejrzyste i rodziło patologie. Polacy oburzali się na tworzenie „nowych jednostek gospodarczych […], których przedmiotem działania często jest pośrednictwo”. Uwłaszczeniu nomenklatury sprzyjała dojmująca słabość kontroli państwowej. Tym jednak premier nie zaprzątał sobie głowy — być może nie chciał starcia z potężnym aparatem gospodarczym, a być może otoczenie nie w pełni informowało go o skali patologii. Do głównych beneficjentów uwłaszczenia należeli bowiem reprezentanci technokratycznego „pokolenia ’84”136, którzy grali pierwsze skrzypce w rządzie Rakowskiego.</p><p>Odgórna modernizacja państwa, którą chciał przeprowadzić Rakowski, miała umożliwić wolną, nieskrępowaną działalność gospodarczą. Nieuchronnie prowadziło to do konfliktu z dotychczasowymi decydentami, na co podczas spotkania z wicepremierem Januszem Patorskim skarżyli się przedsiębiorcy. „Jako przykład podawali uchwałę KW PZPR Poznań podjętą w br. [1989], która wręcz oznacza walkę z sektorem prywatnym. Źródła tych zjawisk to dworska polityka kadrowa, patologiczna niechęć biurokratycznego establishmentu do inicjatywy prywatnej i spółdzielczej”137 — głosiła notatka dla premiera.</p><p>Dlatego tak istotne były przekształcenia aparatu państwowego. Jeszcze jesienią 1988 r. Rakowski kilkakrotnie zapowiadał jego redukcję, co miało świadczyć o racjonalizacji i usprawnieniu wewnętrznej struktury władzy. Udało się to przeprowadzić w urzędach centralnych, np. w Ministerstwie Edukacji Narodowej zatrudnienie spadło o 38,5 proc. (z 569 na 350), w Ministerstwie Pracy i Polityki Socjalnej o 30,6 proc. (z 483 na 335), a w Ministerstwie Rynku Wewnętrznego o 41,4 proc. (z 563 na 330). W styczniu 1989 r. MON donosił o likwidacji ok. 600 stanowisk wojskowych i 170 cywilnych oraz 110 stanowisk kierowniczych. Redukcje w istniejących resortach mogły być najwyżej kolejnym argumentem propagandowym. Bardziej interesujące są dane na temat zmian jakościowych, które wprowadził nowy rząd. Rakowski starał się odmłodzić aparat rządowy i administracyjny, zdynamizować go, podobnie jak własny gabinet.</p><p>Modernizacja administracji państwowej przejawiała się nie tylko w polityce kadrowej. Znoszono także zbędne, zdaniem rządu, akty prawne. Działania te zadekretował co prawda jeszcze rząd Zbigniewa Messnera, ale Rakowski nadał im wyjątkowy rozmach. Z satysfakcją podkreślano, że przeglądem objęto 7163 akty, z czego uchylono 35. Nieco groteskową wymowę miało zniesienie na fali reformatorskiego entuzjazmu aktów prawnych niezbędnych dla funkcjonowania niektórych instytucji, z czego potem trzeba się było wycofywać. Oprócz zmniejszenia ilości zbędnych procedur biurokratycznych optymalizacja polegała na zmniejszeniu liczby podmiotów, z którymi konsultowano wprowadzane akty prawne, co jednak nie było oceniane jednoznacznie pozytywnie. Poprawa działania polskiej gospodarki wymagała naruszenia wielu interesów zbiorowych, a także przełamania schematów tworzonych przez cztery dekady. W związku z otwieraniem się polskiej gospodarki na świat i próbą przyciągnięcia kapitału zagranicznego trzeba było radykalnie przyspieszyć wprowadzanie standardów gospodarki rynkowej, a także zmienić zasady współpracy z państwami socjalistycznymi. „Nie tylko dla ZSRR, ale i dla innych krajów socjalistycznych stajemy się partnerem mało atrakcyjnym (zwłaszcza w eksporcie maszyn i urządzeń) lub niebędącym w stanie sprostać zapotrzebowaniu partnerów ze względu na ograniczone możliwości podażowe” — stwierdzali eksperci rządowi. Było to zjawisko szczególnie groźne w kontekście zacieśniających się relacji niemiecko-radzieckich. Analitycy byli świadomi, że w ZSRR „wiele ministerstw i organizacji gospodarczych otrzymało prawo do samodzielnego podejmowania decyzji gospodarczych i do szerokiego wchodzenia na rynki zagraniczne”. Z jednej strony decentralizacja w ZSRR stanowiła czytelny znak, że Polska powinna iść tą samą drogą, a z drugiej pokazywała, iż podmioty z Europy Zachodniej, zwłaszcza z RFN, będą zainteresowane przede wszystkim współpracą z supermocarstwem, które znajdowało się w lepszej niż PRL sytuacji finansowej. W ten sposób Polska stanęła przed perspektywą utraty tradycyjnych rynków państw socjalistycznych i jednocześnie konieczności konkurowania na bardzo wymagających rynkach zachodnich. W połowie marca 1989 r. z Budapesztu donoszono, że Węgry będą dążyć „do pogłębienia związków gospodarczych głównie z gospodarką krajów zachodnich”. Ta informacja musiała potęgować obawy o przyszłość.</p><p>Pokazuje to, że modernizacja — mająca na celu wprowadzenie w PRL gospodarki rynkowej — miała być niezwykle głęboka. Jednocześnie reformy w znacznej mierze opierały się na myśleniu życzeniowym. Wymagania wobec właściwie wszystkich aktorów życia politycznego były nierealistyczne. Społeczeństwo miało dać rządowi rządzić, PZPR, ZSL i SD miały pokornie wspierać jego działania, a cały aparat administracyjny miał odnaleźć się w nowych realiach. Szczególnie nierealistyczne były oczekiwanie Rakowskiego i jego ministrów wobec OPZZ. To właśnie centrala związkowa sprzeciwiła się pierwsza.</p><h3>W poszukiwaniu kapitału</h3><p>Pomysł rządu Rakowskiego na modernizację PRL miał wiele słabych punktów, ale jego piętą achillesową okazał się przede wszystkim dramatyczny stan finansów państwa. Bez napływu kapitałów cały projekt był skazany na klęskę. Dlatego tak duże znaczenie miały inicjatywy podejmowane przez rząd Rakowskiego na arenie międzynarodowej. Gigantyczne zadłużenie Polski stanowiło jedną z głównych przeszkód w modernizacji PRL. Już w październiku 1988 r. w Założeniach do planu konsolidacji gospodarki narodowej pisano, że „czas zrównoważenia obrotów bieżących zależy od tego, czy i kiedy otrzyma Polska zasilanie kredytowe”. Rozwiązanie problemu polskich długów było kluczowe, ale wymagało przychylności zagranicznych wierzycieli. Charakterystyczne, że objęcie funkcji premiera przez Mieczysława Rakowskiego wywołało w części ścisłego kierownictwa PZPR nadzieje na nowe otwarcie również w tej dziedzinie, przede wszystkim w stosunkach z RFN. Szybko jednak okazały się one płonne.</p><p>„Celem polityki zagranicznej jest obecnie skuteczne wspieranie procesu reform”150 — mówił w sejmie w lutym 1989 r. szef MSZ Tadeusz Olechowski. Sformułowanie to można zresztą odnieść do całego okresu działalności rządu Mieczysława Rakowskiego. Dobrze ilustruje to wizyta premiera w Austrii w listopadzie 1988 r. Bardzo intensywnie eksploatowana propagandowo, jako „nowe otwarcie” w stosunkach z Zachodem, rzeczywiście przyniosła wymierne skutki. Austriacy zgodzili się bowiem na współpracę w kwestii polskich długów poza klubami Paryskim i Londyńskim. Przychylności Wiednia nie można było jednak wykorzystać w rozmowach z innymi wierzycielami, ponieważ zastrzeżono poufność negocjacji.</p><p>Sukcesu w rokowaniach z Austrią Rakowski nie powtórzył w rozmowach z najważniejszymi krajami Zachodu. Na początku 1989 r. przewidywano „rysujące się ożywienie w dialogu Polska–RFN”. Okazją do mocnego wejścia Rakowskiego w stosunkach z RFN w roli premiera stała się jego nieoficjalna wizyta w tym kraju w styczniu 1989 r., kilka dni po zwycięstwie linii reformatorskiej w PZPR na X Plenum KC PZPR. Przedstawiając polskie oczekiwania154, Rakowski liczył na zdyskontowanie zmian politycznych nad Wisłą, ale jego nadzieje nie spełniły się. Rozmowy stanowiły impuls do dialogu między PRL i RFN, ale Polska cały czas występowała w nich w roli petenta. Podczas swojej wizyty w maju 1989 r. lider FDP Otto von Lamsdorff wskazywał, że Polska nie ma co liczyć na napływ kapitału niemieckiego, jeśli nie zapewni swobodnego transferu zysków do RFN, na co Warszawa nie chciała się zgodzić. Dlatego zamiast planowanej początkowo na maj 1989 r. wizyty Helmuta Kohla w Polsce — która byłaby symbolem normalizacji — w Bonn parafowano umowę o wzajemnym utworzeniu instytutów kultury i informacji naukowej. Był to <em>ersatz</em> porozumienia, na które liczył Rakowski, co oznaczało fiasko jego starań.</p><p>W połowie lutego 1989 r. Rakowski złożył wizytę w Paryżu, zabiegając przede wszystkim o moratorium na spłatę długów wobec Klubu Paryskiego. „Potrzebujemy 3–4 lat oddechu, bo w przeciwnym razie Polska będzie się pogrążać, a to może negatywnie wpłynąć na stosunki Wschód–Zachód, na Europę. Gdyby w Polsce doszło do załamania się tego klimatu, to przyszłość Gorbaczowa i pieriestrojki byłaby pod znakiem zapytania”159 — dowodził. Szczegółowe rozmowy gospodarcze prowadził w Paryżu Andrzej Wróblewski. Jego rozmówcy unikali deklaracji, a przedstawiciele Klubu Paryskiego nie pozostawiali złudzeń, podkreślając, że „nie może wchodzić w rachubę przyznanie Polsce preferencyjnego oprocentowania”. Francuzi wskazywali, iż to RFN zajmuje nieprzejednane stanowisko wobec polskich oczekiwań. Wielkie nadzieje wiązano z czerwcową wizytą prezydenta Mitterranda w Polsce. Liczono na przełom, gdyż odbywała się ona już po wyborach czerwcowych — jej oprawa medialna była szczególna. Francuzi jednak ponownie unikali konkretnych deklaracji. Rakowski straszył, że jeśli Zachód nie zgodzi się odroczyć spłaty zadłużenia, to „plany demokratyzacji mogą pozostać na papierze”, demonstrując w ten sposób swoją bezradność i całkowity brak argumentów merytorycznych.</p><p>W tej sytuacji finansowy kompromis z Zachodem w dużej mierze ograniczał się do porozumienia z MFW. Jesienią 1988 r. rząd Rakowskiego twardo negował sugestie jego ekspertów, że plan gospodarczy dla Polski musi zakładać drastyczne obniżenie poziomu życia ludności. W marcu 1989 r., w obliczu coraz dramatyczniejszej sytuacji finansów państwa, z delegacją MFW rozmawiał Ireneusz Sekuła. Katalog działań, które rekomendowano jako konieczne, aby rozważyć podpisanie umowy kredytowej z Polską, był stały: wprowadzenie przez Warszawę twardej polityki monetarnej, dewaluacja kursu walutowego, redukcja deficytu budżetowego przez podniesienie cen węgla oraz drastyczne ograniczenie liczby kredytów preferencyjnych. Sekuła protestował, twierdząc, że jest to niemożliwe ze względu na nastroje społeczne. Misja MFW wskazała też potrzebę „przygotowania dokumentu zawierającego zbiór celów i działań podejmowanych bądź rozważanych przez rząd”. Oznaczało to, że Zachód w ogóle nie uważał PKGN za płaszczyznę dyskusji. Choć nie doszło wówczas do porozumienia, to kontakty PRL z MFW stały się intensywniejsze.</p><p>Wiosną 1989 r. stopniowo pojawiła się szansa na zbliżenie z MFW165, ale temat rozmów zasadniczo się zmienił. Rząd Rakowskiego potrzebował kapitału już nie po to, aby modernizować państwo, ale by przetrwać. To dramatyczna zapaść finansów publicznych, a nie przemiany polityczne w Polsce doprowadziła do porozumienia między władzami PRL a MFW. W tej sytuacji w połowie maja 1989 r. MFW i Bank Światowy zgodziły się uczestniczyć w przygotowaniu programu restrukturyzacyjnego. Instytucje te wskazały jednocześnie, że bardzo trudno będzie uzyskać poparcie związków zawodowych. W rozmowach rozpoczętych w pierwszych dniach czerwca eksperci Funduszu wychodzili z założenia, że fundamentem reform musi być ostra polityka finansowa, a dopiero potem będzie można zliberalizować zasady funkcjonowania gospodarki, co wiązało się m.in. z pełnym urynkowieniem gospodarki żywnościowej — mówiono głównie o groźbie skokowego wzrostu inflacji. Restrykcyjna polityka finansowa miała polegać przede wszystkim na znacznym ograniczeniu liczby udzielanych kredytów, osiągnięciu dodatniej realnej stopy procentowej oraz poprawie sytuacji finansowej budżetu i prowadzeniu restrykcyjnej polityki pieniężnej. Na żądanie ministra Andrzeja Wróblewskiego Fundusz, chociaż bez większego przekonania, przystał tylko na to, aby w uzgadnianym programie gospodarczym za priorytet uznać osiągnięcie równowagi wewnętrznej.</p><p>W czerwcu 1989 r. rząd Rakowskiego schodził już jednak ze sceny politycznej. Starania, aby rozwiązać problem zadłużenia, zakończyły się fiaskiem — państwa Europy Zachodniej nie chciały wesprzeć ostatniej próby reformowania PRL. Oprócz czynników wewnętrznych była to najważniejsza przyczyna porażki modernizacyjnej koncepcji gabinetu Rakowskiego.</p><h3>Konflikt z politycznym zapleczem</h3><p>W pierwszej połowie stycznia 1989 r. optymistyczny przekaz propagandowy kreowany przez Rakowskiego zderzył się z rzeczywistością. W zapewnienia premiera o możliwości dźwignięcia Polski z kryzysu zaczęli coraz wyraźniej wątpić niektórzy reprezentanci obozu władzy. Prace w sejmie nad kolejnymi inicjatywami promodernizacyjnymi się opóźniały — odrzucono projekty korekt w NPSG oraz w ustawie budżetowej. Posłowie punktowali też niekonsekwencje prawne w Planie Konsolidacji Gospodarki Narodowej, m.in. zarzucając, że rządowe priorytety są czysto deklaratywne, zwłaszcza w budownictwie. Podczas spotkania reprezentantów sejmu i rządu w styczniu 1989 r. zwracano uwagę na to, że PKGN jest planem konsolidacji działań rządu, który nie zapewnia spokoju społecznego. Pod adresem gabinetu padło wówczas wiele gorzkich słów. O niezależności, którą demonstrował wówczas sejm, świadczy choćby to, że Komisja Administracji odrzuciła budżet MSW, co przez lata było zupełnie nie do pomyślenia.</p><p>Wśród robotników, których legalną reprezentacją było OPZZ, przyjęte rozwiązania budziły jeszcze większy niepokój i niezadowolenie. Swój punkt widzenia przedstawili w rezolucji z końca grudnia 1988 r.: „Nie jesteśmy przeciwni cenom równowagi, ale ceny […] muszą na pierwszym miejscu rozpatrywać możliwość dostępu do tych dóbr tych, którzy w ponad 90 proc. wytwarzają dochód narodowy, czyli robotników i chłopów”. Robotnicy oczekiwali zatem, że rynek zostanie zrównoważony — a więc fizycznie będą na nim towary — a ich samych będzie stać na ich kupno. Wezwania premiera do wyrzeczeń trafiały w próżnię.</p><p>Na początku 1989 r. silny sprzeciw wzbudziły szczegółowe przepisy projektu ustawy o niektórych warunkach konsolidacji gospodarki narodowej. W tym akcie założenia PKGN ujęto tak radykalnie, że budził on ogromne wątpliwości. Konsultujące ją załogi przedsiębiorstw państwowych z niepokojem odnosiły się zwłaszcza do pomysłów rządu, aby ograniczyć rolę samorządu pracowniczego. „Najbliższe dwa lata należy wykorzystać na zebranie uwag samorządów pracowniczych w celu dokonania ostatecznych regulacji” — sugerowali pracownicy gdańskiej rafinerii, nie zgadzając się na przekształcanie przedsiębiorstw państwowych w spółki z udziałem Skarbu Państwa.</p><p>„Jak można sobie wyobrazić prowadzenie sensownej gospodarki w przedsiębiorstwie, które w każdej chwili może być zlikwidowane, podzielone, połączone, poddane eksperymentowi gospodarczemu, oddane w użytkowanie osobie prawnej lub fizycznej […] i to na podstawie decyzji, której nie można zakwestionować, odwołać się od niej, poddać ocenie sądu?” — oburzali się z kolei robotnicy warszawskiej „Tewy”. Pojawiały się wręcz opinie, że w związku z radykalizmem reformy należy wprowadzić „stan zagrożenia bytu narodowego”.</p><p>Pogarszające się nastroje stały się katalizatorem konfliktu między rządem a OPZZ. Początkowa sympatia OPZZ do nowego premiera późną jesienią 1988 r. zmieniła się w chłodną rezerwę. W przygotowanym dla Rakowskiego raporcie z III Zgromadzenia OPZZ z końca listopada 1988 r. pisano, że związkowcy wyrażają zaufanie dla jego działań, „co stwarza dobry klimat dla podkreślanej potrzeby zawarcia umowy społecznej, która stanowiłaby nową jakość we współpracy związków zawodowych i rządu” . Było to jednak myślenia życzeniowe, co Rakowski odnotował w swoim dzienniku.</p><p>Konfl kt wybuchł w czasie pierwszej części X Plenum KC PZPR, gdy premier opowiedział się za rozpoczęciem dialogu politycznego przy Okrągłym Stole, a jednocześnie zgłosił liczne zastrzeżenia wobec OPZZ. Podkreślał niechęć związków do współpracy i przestrzegał przed fatalnymi konsekwencjami, jakie niesie taka postawa18. W odpowiedzi 9 stycznia 1989 r. kierownictwo OPZZ wyraziło stanowczy sprzeciw wobec reformatorskich koncepcji gabinetu Rakowskiego, przede wszystkim wobec obniżenia poziomu życia ludzi pracy. Zgoda na dalsze rozmowy z rządem nie zmieniła konfrontacyjnej wymowy tego oświadczenia — według informacji SB wielu robotników przyjęło postawę OPZZ z uznaniem. W trakcie drugiej części X Plenum KC PZPR Alfred Miodowicz, pragnący odgrywać samodzielną rolę polityczną, prezentował siebie jako ostatniego sprawiedliwego, sprzeciwiającego się elitom partyjnym, które próbują dokonać zamachu na interesy robotnicze. Rakowski odpierał zarzuty, że „ekipa kierownicza faktycznie prowadzi antyrobotniczą politykę”, wskazując, że poczynania rządu są szansą na wyprowadzenie PRL z kryzysu. Otwarty konfl kt dwóch liderów stał się faktem.</p><p>W istocie OPZZ i rząd Rakowskiego były skazane na konfrontację. Wynikało to z rozbieżności interesów obu ośrodków w obozie władzy. Dążący do modernizacji, szukający poparcia wśród dynamicznych jednostek i odwołujący się do etosu technokratycznego rząd był naturalnym przeciwnikiem bazującej na masowym poparciu i wyraźnie populistycznej organizacji związkowej występującej w roli obrońcy politycznych i ekonomicznych interesów robotników. O ile jeszcze jesienią 1988 r. wspólnym przeciwnikiem wydawała się rosnąca w siłę Solidarność, o tyle od początku 1989 r. rząd i OPZZ toczyły walkę na dwa fronty: z opozycją i ze sobą nawzajem.</p><p>Skalę konfliktu pokazuje wspólne posiedzenie Prezydium Rządu i kierownictwa OPZZ z 30 stycznia 1989 r. Jego atmosfera byłą wyjątkowo gorąca. Przedstawiciele rządu podawali różne przykłady politycznej agresji związkowców, np. oprotestowanie projektu poprawek do kodeksu pracy, w którym uwzględniono większość — choć nie wszystkie — postulaty OPZZ. Podobnych zarzutów było więcej, a Mieczysław Wilczek wprost stwierdził, że polityka OPZZ jest „taka […] jakby zmierzała do obalenia tego rządu”. Związkowcy akcentowali, iż domagają się od rządu realnego partnerstwa i szczegółowego konsultowania kolejnych posunięć politycznych. Chociaż kilkugodzinna dyskusja zakończyła się w spokojniejszej atmosferze, było jasne, że nie ma mowy o trwałym kompromisie między rządem i związkami zawodowymi, zwłaszcza że niebawem miały się rozpocząć obrady Okrągłego Stołu (6 lutego 1989 r.).</p><p>Choć, jak stwierdził Aleksander Kwaśniewski, Rakowski marzył o odegraniu roli polskiego Dubčeka, nie było mu to dane — zapewne głównie z tego względu nie popierał idei Okrągłego Stołu. Jeszcze jesienią 1988 r. został skierowany na inny odcinek polityczny, gdzie miał efektywnie prowadzić działania modernizacyjne. Drugą ważną przyczyną, dla której Rakowski dystansował się od zbliżających się negocjacji, była ledwie tajona wrogość premiera wobec niektórych prominentnych działaczy opozycji. Nie oznacza to jednak, aby Rakowski nie widział konieczności porozumienia z Solidarnością. Nie tylko bowiem poparł tę ideę w trakcie X Plenum KC PZPR w grudniu 1988 r. i styczniu 1989 r., lecz także wcześniej, w czasie obrad rządu.</p><p>Aleksander Kwaśniewski oraz Stanisław Ciosek oceniają po latach, że Rakowski zachowywał się lojalnie wobec uczestników rozmów Okrągłego Stołu. Jest to o tyle prawdziwe, że nie ma dowodów na to, by Rakowski rozmyślnie sabotował obrady. Nie oznacza to jednak, że swoją misję (a więc także rządu i ofensywnego skrzydła władzy) zamierzał podporządkować misji frakcji dążącej do ugody z opozycją. Dowodzi tego choćby jego podejście do ustawy o szczególnych warunkach konsolidacji gospodarki narodowej. Radykalizm sformułowań projektu wywoływał silny sprzeciw strony opozycyjnej już od samego początku rozmów Okrągłego Stołu. Z tego względu po rozpoczęciu obrad projekt znalazł się w „sejmowej zamrażarce” dzięki interwencji sekretarza ekonomicznego KC Władysława Baki.</p><p>Dotyczący podziału kompetencji w zarządzaniu gospodarką konflikt pomiędzy Rakowskim (który chciał przejąć pełną kontrolę) i Baką tlił się już od jesieni 1988 r. Był on przejawem szerszego sporu, który nasilał się między PZPR i administracją rządową. W czasie rozmów Okrągłego Stołu takie samo stanowisko jak premier przedstawiali reprezentanci rządu — Ireneusz Sekuła i Mieczysław Wilczek. Na działania Baki, który próbował zażegnać zbliżający się konflikt z opozycją dotyczący ustawy o szczególnych warunkach realizacji planu konsolidacji narodowej, kontrakcją odpowiedział Rakowski. Po burzliwych rozmowach w trakcie posiedzenia Biura Politycznego 21 lutego 1989 r.197 zdecydowano, że ustawa zakwestionowana przez Bakę zostanie przesłana sejmowi do dalszych prac — uchwalono ją 24 lutego 1989 r.</p><p>Kilka dni później, 28 lutego 1989 r., doszło do wspólnego posiedzenia Prezydium Rządu oraz BP, na którym dyskutowano problem. Baka zarzucał rządowi, że nie przekazuje KC informacji na temat kluczowych projektów ustaw gospodarczych, unika kontaktów roboczych, lekceważy zalecenia BP, stwarza fakty dokonane oraz bez wiedzy kierownictwa PZPR podejmuje decyzje gospodarcze, które wywołują silny oddźwięk społeczny. Chociaż większość zarzutów Baki była słuszna, wydaje się, że większość członków BP popierała raczej ofensywnego Rakowskiego. Dlatego nie podjęto wówczas żadnych decyzji zgodnych z postulatami Baki. Według Rakowskiego, konflikt został w końcu zażegnany (a przynajmniej wyciszony) dzięki mediacji Jaruzelskiego. Starania, aby uzyskać większą niezależność od Biura Politycznego, zakończyły się pozornym sukcesem Rakowskiego. Ustawa o szczególnych warunkach konsolidacji gospodarki narodowej była ostatnim ważnym aktem reformatorskim przygotowanym przez rząd i przyjętym przez sejm. Na przełomie lutego i marca 1989 r. nie było już przestrzeni na większą niezależność rządu. Po pierwsze, pragmatyka polityczna wymagała tego, aby w kwestiach ekonomicznych strony rządowa i opozycyjna osiągnęły szerokie porozumienie. Po drugie, skala strajków osiągnęła taki poziom, że nawet Ireneusz Sekuła przekonywał Rakowskiego, że jedyną szansą na uspokojenie sytuacji jest pozytywne przyjęcie ustaleń Okrągłego Stołu przez robotników. Po trzecie, sytuacja finansowa kraju stawała się dramatyczna, co niebawem zmusiło rząd do zintensyfikowania rozmów z międzynarodowymi instytucjami finansowymi.</p><p>W rezultacie kompetencje rządu formalnie nie zostały ograniczone, ale w praktyce — tak. Tę gorzką pigułkę Rakowski musiał przełknąć. Jego wizja modernizacji musiała ustąpić przed polityczną koniecznością kompromisu i w marcu 1989 r. nie miał co do tego wątpliwości już żaden obserwator. Może oprócz samego premiera.</p><p>W tym kontekście warto opisać stosunek rządu Rakowskiego do ustaleń Okrągłego Stołu. Nie ma powodów, aby kwestionować jego gotowość do akceptacji konsensusu politycznego — z wyjątkiem rozwiązań gospodarczych. Miesiąc po zakończeniu obrad doradcy ekonomiczni premiera na tych ustaleniach nie zostawili suchej nitki. Według nich, wdrożenie porozumień przekraczało możliwości polskiej gospodarki, a kłopoty z ich realizacją miałby nawet kraj zamożny i znajdujący się w fazie prosperity. Podważanie ustaleń okrągłostołowych przed wyborami czerwcowymi byłoby jednak krokiem samobójczym. Dlatego też utrzymywano, że dopiero po ich przeprowadzeniu Rakowski powinien przedstawić alternatywny program gospodarczy i zdobyć dla niego poparcie Polaków. Nie było jasności co do tego, jak zmienić model gospodarczy przyjęty przy Okrągłym Stole — przypominało to zabawę zapałkami w składzie prochu. Szef CUP Franciszek Gaik pod koniec maja stwierdził, że w tej sprawie trzeba uzyskać zgodę opozycji, sugerował kontynuowanie stałych konsultacji w sprawach gospodarczych, np. na forum stałej Komisji Gospodarczej Okrągłego Stołu. Sugestie doradców Rakowskiego pokazują, że część elity komunistycznej porozumienia Okrągłego Stołu traktowała wyjątkowo instrumentalnie. Pozostaje sprawą otwartą, jak na te propozycje zareagował premier — nie mamy na ten temat żadnych informacji. Można jednak podejrzewać, że był podobnego zdania.</p><p>Energiczne działania rządu podjęte jesienią 1988 r. spotkały się z narastającym oporem innych ośrodków w obozie władzy, które rzuciły mu wyzwanie. Tak można odczytywać poczynania OPZZ i Miodowicza (także debatę z Wałęsą), sejmu oraz aparatu KC między jesienią 1988 a marcem 1989 r. Stanisław Ciosek nazwał ówczesny rząd zosią samosią, a premiera określił mianem zdeterminowanego indywidualisty. Te cechy zapewniały mu dynamizm, ale jednocześnie przysparzały wrogów. I to one w znacznej mierze przyczyniły się do tego, że wiosną 1989 r. grono sojuszników rządu w obozie władzy było nieliczne. Pozostaje pytanie, czy Rakowskiemu udało się przekonać do siebie Polaków.</p><h3>Strajki i załamanie nastrojów</h3><p>12 stycznia 1989 r. na wspólnym posiedzeniu Prezydium Rządu i Prezydium Sejmu PRL Mieczysław Rakowski informował, że zwrócił się do kierownictwa PZPR z pytaniem o to, czy może zachować pełną bezkompromisowość wobec spodziewanych nacisków płacowych załóg zakładów. „Moim zdaniem, musi dojść do pewnego przesilenia w tej dziedzinie. W przeciwnym razie zakłady pracy pod presją załóg będą podnosić nieustannie żądania i będziemy płynąć”.</p><p>Sprawa była poważna, bo w połowie stycznia 1989 r. po Polsce rozlała się fala strajków, przede wszystkim w zakładach przemysłowych. W opracowaniach rządowych wskazywano na to, że bezpośrednią przyczyną protestów były znacznie niższe wynagrodzenia w styczniu 1989 niż w grudniu 1988 r. (kiedy wypłacono nagrody i premie) przy jednoczesnym wzroście cen na początku roku 1989. To jednak tylko część prawdy. Duże znaczenie miał bowiem fakt, że rząd nie dotrzymał obietnicy, iż powstrzyma wzrost cen. Polacy nie dostrzegali szeroko zapowiadanej racjonalności — wręcz przeciwnie, zmiany sprawiały wrażenie chaotycznych. Wyśmiewano podwyżki cen artykułów żywnościowych: obok siebie w sklepach leżały schab za 890 zł i salceson za 1000 zł lub kaszanka w cenie kiełbasy podlaskiej. Załamywanie się wiary w sens działań modernizacyjnych rządu Rakowskiego w lutym 1989 r. odnotowywał również w swoich badaniach CBOS.</p><p>Kolejne strajki często wybuchały na wieść o realizacji żądań przedstawionych w innych zakładach pracy i powstałych w ten sposób dysproporcjach płac. Informacje o wysokości podwyżek wynegocjowanych w pierwszej fali strajków, które podawano w środkach masowego przekazu, zachęcały więc do dalszych protestów. Chociaż protesty z żądaniami podwyżek płac w pewnej mierze organizowała nielegalna Solidarność, to za część z nich odpowiadali działacze OPZZ. Między obiema strukturami związkowymi toczyła się zażarta rywalizacja o poparcie ze strony robotników. Warto zwrócić uwagę na charakterystyczny proces: kierownictwo OPZZ w znacznej mierze stało się zależne od nastrojów szeregowych działaczy związku oraz jego aparatu.</p><p>O sukcesie polityki Rakowskiego miała zdecydować postawa robotników. Świadomi słabości władz, byli oni gotowi kontrować strajkiem każde ich działanie, które uważali za zagrożenie dla swoich interesów. Sprzyjały temu dość łagodne potraktowanie pierwszych protestujących zakładów i świeże doświadczenia z 1988 r., gdy strajkami wielokrotnie wymuszano podwyżki. W rezultacie ukształtowało się przeświadczenie, że rząd rekompensuje robotnikom wszelkie wzrosty cen, toteż nie przyjmowali oni argumentów kierowników, zobowiązanych do uzależniania płac od kondycji finansowej przedsiębiorstw. Jeszcze jesienią 1988 r. Rakowski stwierdził, że jest „zwolennikiem bardzo szybkiego wkraczania w początkową fazę strajku”. Nie sprecyzował jednak, jak sobie to wyobraża — nie było możliwości stosowania siły, a kadra kierownicza przedsiębiorstw państwowych nie miała odpowiedniego przygotowania, aby rozwiązywać sytuacje kryzysowe. Dlatego najczęściej decydowano się na jak najszybsze zakończenie konfliktu, bez oglądania się na skutki finansowe, co zresztą przypominało spory płacowe z czasów pierwszej Solidarności.</p><p>W sprawie strajków rząd zachowywał się zupełnie inaczej, niż pierwotnie zapowiadał. Zamiast twardości prezentował niekonsekwencję. Z jednej strony zachęcał dyrektorów do samodzielności, a z drugiej krytykował ich za przekraczanie kompetencji. Komentując protest w Pabianickich Zakładach Tkanin Technicznych, Ireneusz Sekuła stwierdził, że „podjęte decyzje płacowe świadczą o uległości dyrektora wobec komitetu strajkowego i stwarzają bardzo trudną sytuację finansową”. Część strajków udawało się jednak w ten sposób ugasić, dzięki czemu w kraju następowała chwilowa stabilizacja. Z czasem jednak ten mechanizm przestał działać. „Sytuacja, jaka wytworzyła się w ostatnim okresie czasu, nie daje żadnych argumentów do rozmów kierownictwu i organizacjom polityczno-społecznym ze zdesperowaną załogą” — pisało w czerwcu kierownictwo portu Szczecin–Świnoujście. Na tym przykładzie można wskazać na szersze zjawisko — między styczniem a lipcem 1989 r. wiara w modernizację gospodarki całkowicie się załamała, a wzrosło zaufanie do Solidarności.</p><p>Charakterystycznym problemem, który istotnie utrudniał modernizację Polski, była głęboka społeczna wiara w omnipotencję rządu. Chociaż znoszono bariery dla przedsiębiorczości, to oczekiwania rewindykacyjne nie słabły. Robotnicy byli co prawda skłonni uwierzyć, że dyrekcja zakładu może zaoferować jedynie niewielkie podwyżki, ale jednocześnie żywili przekonanie, że rząd zawsze może dać więcej219 Ta wiara okazała się znacznie silniejsza niż wiara w sukces reform Rakowskiego. Nie zmieniła tego nawet systematycznie pogarszająca się sytuacja rynkowa, czego dowodził apel robotników z Sieradza, którzy w połowie czerwca 1989 r. zwrócili się do premiera o „wstrzymanie na okres wakacji podwyżek cen”220, choć tylko część cen faktycznie zależała od decyzji zapadających w URM. Gdy jednak pod koniec czerwca 1989 r. rząd Rakowskiego podjął w końcu bardzo kontrowersyjną decyzję o zamrożeniu cen i płac, wywołało to jeszcze gwałtowniejszą falę społecznego niezadowolenia. „Uważamy, że omawiany akt jest typowym aktem ręcznego sterowania w stylu krytykowanych przez całe społeczeństwo metod okresu nakazowo-rozdzielczego”221 — pisali do premiera robotnicy zabrzańskiego „Linodrutu”, celnie punktując to, że rząd nie mógł się zdecydować, czy wprowadza wolny rynek, czy steruje gospodarką centralnie.</p><p>Gdy choćby w ograniczonym stopniu udawało się opanować strajki w przemyśle, pogarszała się sytuacja w innych dziedzinach. Na przykład środowiska uczelniane, niezadowolone z podwyżek przyznanych w styczniu 1989 r., już wiosną wymogły dodatkowe podniesienie płac, co miało kosztować 5,7 mld zł. Presja płacowa nasilała się i wywierały ją coraz większe grupy obywateli. W połowie maja 1989 r. Aleksander Kwaśniewski sugerował premierowi przyspieszenie wypłat podwyżek w sferze budżetowej. „Ważne byłoby, aby decyzje w tych sprawach można było ogłosić jeszcze w okresie przedwyborczym”223 — podkreślał. Wydaje się znamienne, że Rakowskiego zachęcał do tego właśnie Kwaśniewski. Wszak to właśnie on przestrzegał przed klęską planów gospodarczych rządu. W maju 1989 r. najwyraźniej nie wierzył już, że modernizacja PRL proponowana przez rząd Rakowskiego jest możliwa.</p><p>Sam Rakowski przez cały czas zdawał się nie tracić wiary w możliwości kierowanego przez siebie gabinetu. Informacje o nastrojach były jednak coraz bardziej alarmujące. W lutym 1989 r. pojawiły się liczne sygnały, że sytuacja rynkowa jest dramatyczna, a w handlu meble, sprzęt gospodarstwa domowego i elektroniczny są uznawane za towary luksusowe. Co prawda analitycy rządowi szacowali, że tylko w roku 1988 siła nabywcza przeciętnego wynagrodzenia wzrosła o 11 proc.227, ale mimo nominalnych podwyżek płac dominowało przekonanie, iż realne dochody ludności spadają. To przekonanie było kluczowe, gdyż sprawiało, że utrzymywały się naciski płacowe, którym gabinet Rakowskiego musiał ulegać.</p><p>W coraz powszechniejszym odczuciu rząd uciekał od odpowiedzialności za społeczne konsekwencje wprowadzanych reform. Najczęściej zarzucano mu, że nie reaguje na wzrost cen. Za właściwe uznawano pełne zrekompensowanie podwyżek cen wszystkim Polakom przez podniesienie im pensji. Było to jednak niemożliwe, bo oznaczałoby przekreślenie jakichkolwiek pozytywnych efektów reform. W konsekwencji niezadowolenie się pogłębiało. Społeczna frustracja osiągnęła taki poziom, że wzrost cen zaczęto uważać za prowokację ze strony rządu. W coraz powszechniejszej opinii gabinet Rakowskiego po prostu miał złą wolę. „Aktualne decyzje cenowe odbierane są przez społeczeństwo jako forma manipulacji mająca ukryć niedowład organizacyjny i niezależnie od decydenta winą obarczana jest władza centralna” — pisała w czerwcu 1989 r. Rada Wojewódzka Towarzystwa Wspierania Inicjatyw Gospodarczych w Wałbrzychu. Ostrzegała też, że w powszechnym przekonaniu żadna organizacja polityczne ani społeczna nie jest zainteresowana opanowaniem niezadowolenia wywołanego nieustannymi podwyżkami cen.</p><p>Z biegiem czasu coraz silniej splatały się ze sobą żądania ekonomiczne oraz polityczne wysuwane pod adresem rządu, czego przykładem był postulat szczecińskich emerytów, którzy w kwietniu 1989 r. domagali się „wyrównania poziomu życia społecznego w stosunku do warunków socjalnych i bytowych milicji i wojska”23. Świadczyło to o przekonaniu Polaków, że reprezentanci instytucji uważanych za filary reżimu mają się doskonale, a przynajmniej lepiej niż wszyscy pozostali. Tymczasem w połowie maja 1989 r. Czesław Kiszczak przestrzegał, że rewaloryzacje świadczeń spowodowały wyraźne pogorszenie nastrojów wśród emerytów milicyjnych, co zresztą szło w parze</p><p>z przedstawianym w mediach coraz bardziej krytycznym obrazem PRL oraz resortu spraw wewnętrznych. „W tej atmosferze wielu emerytów i rencistów odczuwa rozgoryczenie, frustrację i upokorzenie moralne, a stopniową pauperyzację odbiera jako pochodną oceny ich pracy i służby”231 — donosił szef MSW.</p><h3>Ostatnia decyzja. Bilans</h3><p>W maju 1989 r., krótko przed wyborami czerwcowymi, sytuacja ekonomiczna Polski była bardzo zła. Sugerowano dwa możliwe rozwiązania — pierwsze polegało na zwiększeniu emisji pieniądza i sięgnięciu po wszystkie dostępne rezerwy dewizowe, w tym banków, a drugie na zasadniczej zmianie polityki gospodarczej i radykalnym urynkowieniu. Eksperci Ministerstwa Finansów uważali jednak, że alternatywa jest pozorna. Chociaż sytuacja gospodarcza w kraju po półroczu reform wyglądała źle, rząd był gotów utrzymać dotychczasowy kurs. „Na drodze budowania nowego ładu gospodarczego nie ma programu alternatywnego do tego, który realizuje rząd”233 — twierdzili rządowi analitycy. Na podstawie takich ocen rząd Rakowskiego podjął ostatnią ważną decyzję, a mianowicie urynkowił gospodarkę żywnościową. Sprzeciwiały się temu i OPZZ, i Solidarność 234, ostrzegali przed tym również niektórzy członkowie rządu. Poparły natomiast ten krok SD, ZSL i PZPR — widząc w nim remedium na dramatyczny brak żywności na rynku.</p><p>„Czy to rzeczywiście rząd Rakowskiego powinien być tym, który podejmie decyzję o urynkowieniu cen żywności?” — retorycznie pytał Lech Kaczyński pod koniec lipca 1989 r.236 Rzeczywiście latem 1989 r. Rakowski nie miał już nawet części tego poparcia, z którym zaczynał swoją misję jesienią 1988 r. Mimo to dopisek premiera na sprawozdaniu roboczego komitetu Rady Ministrów brzmiał: „Nie ma idealnych warunków dla przeprowadzenia tej operacji”. Zaczęto ją realizować dwa tygodnie później, 1 sierpnia 1989 r.</p><p>Dwie decyzje — o urynkowieniu gospodarki żywnościowej oraz o likwidacji Stoczni Gdańskiej — tworzą symboliczną klamrę rządów gabinetu Mieczysława Rakowskiego. Łączy je to, że zostały wymierzone w grupy nacisku, którym premier chciał udowodnić swoje zdecydowanie i konsekwencję. Gdy 1 sierpnia 1989 r. została przyjęta dymisja Rakowskiego z funkcji prezesa Rady Ministrów, przyszedł czas na dokonanie bilansu.</p><p>Po dziesięciu miesiącach rządów Rakowskiego sytuacja gospodarcza była krytyczna, działania restrukturyzacyjne zaś — nieefektywne: odsetek przedsiębiorstw, które funkcjonowały dzięki wsparciu państwa, nie zmalał, lecz wzrósł. W górę wystrzelił deficyt budżetu państwa, który pod koniec czerwca wynosił już 3,7 bln zł (planowano 1 bln). Sukcesy nie bilansowały się z porażkami. W pierwszym półroczu 1989 r. zarejestrowano 203 spółki z udziałem kapitału zagranicznego, a ich łączna liczba pod koniec czerwca wzrosła do ok. 90024. Swoboda podejmowania działalności gospodarczej przyniosła efekt: w Polsce pojawiło się 126 tys. podmiotów gospodarczych, co oznaczało wzrost o 100 proc. wobec stycznia 1988 r.241 W budownictwie mieszkaniowym — które miało być jednym z rządowych priorytetów — zanotowano poziom z drugiej połowy lat sześćdziesiątych.</p><p>Jeżeli podsumować działania ekipy Rakowskiego, to najbardziej wyróżniał ją sposób sprawowania władzy — charakteryzujący się impetem i świeżością. Merytorycznie jednak ten rząd wcale nie okazał się lepszy od poprzednich, w gruncie rzeczy był gabinetem nieudanym, wewnętrznie niespójnym, o nierównych kompetencjach, przede wszystkim zaś nieskutecznym.</p><p>Modernizacyjne propozycje Rakowskiego do dziś niekiedy budzą uznanie publicystów, ale jeśli im się bliżej przyjrzeć, okazują się niekompletne i powierzchowne. Co gorsza, miały rozbudzić wielkie nadzieje przez efektowny — czy wręcz efekciarski sposób podejmowania decyzji, lecz z ekonomicznego punktu widzenia były po prostu naiwne. <em>De facto </em>od początku jedyna realna szansa Rakowskiego polegała na tym, aby przekonać Zachód do uruchomienia znacznych środków kredytowych, które dałyby wytchnienie gospodarce PRL. Wówczas modernizacja zaproponowana przez ambitnego premiera miałaby pewne szanse powodzenia, choć jedynie w krótkiej perspektywie. Nerwowe próby zreformowania całej rzeczywistości PRL zakończyły się spektakularną klęską na niemal wszystkich frontach. Brak szerszej wizji gruntownych zmian systemowych spowodował szybszy upadek komunizmu, ale nie to było kluczowe. Rakowski przegrał w chwili, gdy Zachód ogłosił swoje <em>désintéressement.</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=c3bceaf3187b" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Z najnowszej historii działalności gospodarczej]]></title>
            <link>https://medium.com/@bartoszpet/z-najnowszej-historii-dzia%C5%82alno%C5%9Bci-gospodarczej-6d5c5ece41a1?source=rss-77ca15a01e2b------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/6d5c5ece41a1</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Bartosz Petryński]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 19 Mar 2017 15:39:34 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2017-03-19T15:40:45.664Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4>Autor tekstu: Stanisław Fuk</h4><p><strong>Okres lat powojennych</strong></p><p>W latach 1945–1948 znacjonalizowane przedsiębiorstwa działały głównie wg zasad okresu międzywojennego; były samodzielne w zakresie planowania i dysponowania produkcją, kierowały się kryterium zysku, powiązane były z budżetem państwa przez wyniki działalności i płacenie podatków. Spółdzielczość miała autonomię. Funkcjonował samorząd terytorialny. Przedsiębiorstwa prywatne do 1948r były prawie równorzędnie traktowane z jednostkami państwowymi. Całkowitej nacjonalizacji podlegało 17 gałęzi przemysłu <em>bez względu na ilość zatrudnionych</em>; kopalnie, przemysł naftowy i gazu ziemnego, przedsiębiorstwa energetyczne, gazownicze, większe zakłady wodociągowe, juty żelaza, metali kolorowych, przemysł zbrojeniowy, koksownie, cukrownie, fabryki odzieży, gorzelnie, fabryki wódek, większe browary, młyny, wielki i średni przemysł włókienniczy. W pozostałych gałęziach podlegały nacjonalizacji przedsiębiorstwa zatrudniające powyżej 50 osób na jedną zmianę. Do końca 1948r. upaństwowiono 5870 przedsiębiorstw. W tymże 1948 z inicjatywy PPR rozpoczęła się tzw. bitwa o handel, czyli zadania zmierzające do szybkiej likwidacji sektora prywatnego. Prowadzono ją posługując się naciskiem i represjami. W latach 1949–1950 nastąpiła zasadnicza przebudowa sytemu gospodarczego Polski według modelu sowieckiego, m.in. poprzez centralizację planowania gospodarczego. Rozbudowano urzędy centralne, utworzono liczne ministerstwa gospodarcze, wszystko było podporządkowane aparatowi partyjnemu. Na przełomie 1949/1950 ścisłą kontrolą objęto spółdzielczość, faktycznie likwidując jej samodzielność, a na mocy ustawy w 1950 zlikwidowano samorząd terytorialny.</p><p>Co prawda w tym okresie obowiązywało Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934r. Kodeks Handlowy (uchylony dopiero 2000r. w związku z wejściem w życie kodeksu spółek handlowych) — umożliwiający działalność „Kupców rejestrowych”, spółek jawnych i z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółek akcyjnych, ale ich udział <br> w życiu gospodarczym był znikomy.</p><p>Formę tych ostatnich posiadały jedynie przedwojenne banki, przybierały ją często centrale handlu zagranicznego — co miało uwiarygodnić ich pozycję w kontaktach z partnerami zachodnimi.</p><p><strong>Okres lat siedemdziesiątych ub. stulecia</strong></p><p>Rok siedemdziesiąty ubiegłego wieku, PRL to okres przełomu w PRL (wydarzenia grudniowe) i przejęcia władzy po siermiężnym Wiesławie Gomółce przez „budowniczego drugiej Polski” — Edwarda Gierka.</p><p>Przypomnijmy, że naówczas istnienie prywatnych zakładów usługowych, drobnej wytwórczości oraz sklepów było zaledwie tolerowane, a — co za tym idzie — poddane ścisłej reglamentacji i kontroli. Liczyła się tylko planowa działalność przedsiębiorstw państwowych oraz trochę gorzej traktowana „upaństwowiona” spółdzielczość.</p><p>Sytuacja „prywaciarzy” nieco się zmieniła po 1972r., kiedy to zaczęła obowiązywać ustawa o wykonywaniu i organizacji rzemiosła<a href="#_ftn1">[1]</a>. Jednak od samej możliwości do faktycznego założenia firmy droga była daleka, bowiem mając: dyplom mistrza; świadectwo czeladnika; dyplom ukończenia szkoły wyższej lub średniej plus, co najmniej dwa lata praktyki zawodowej; oraz obowiązkowo zapisując się do jednego z istniejących cechów można było wystąpić o wydanie zezwolenia na prowadzenie zakładu do ówczesnego Wydział Handlu i Usług Prezydium Miejskiej Rady, a ten mógł odmówić, podając za powód, tu uwaga: „ważny interes państwa”, a w najlepszym wypadku: istnienie już wystarczającej ilości takich firm (czytaj: trzeba poszukać znajomości i dać łapówkę).</p><p>Zanim nastąpiło wydanie samego zezwolenia na prowadzenie działalności należało dokładnie podać miejsce i rodzaj wykonywanego rzemiosła, spełnić szereg warunków technicznych i sanitarnych oraz dołączyć pozytywną opinię Izby Rzemieślniczej oraz informację, że nie jest się skazanym prawomocnym wyrokiem sądowym.</p><p>Gdy po przejściu tej biurokratycznej mitręgi otrzymało się upragnione zezwolenie należało wykonać pieczątkę firmową (przedkładając oczywiście odbitkę tegoż zezwolenia) oraz szyld z pełnym brzmieniem wykonywanych usług oraz imieniem i nazwiskiem właściciela.</p><p>Wtedy już można było spokojnie i legalnie działać, ale czy na pewno, gdy nie można było zaopatrzyć się w potrzebne materiały produkcyjne i zatrudniać tylko określoną uzgodnioną z Urzędem Zatrudnienia maksymalną ilość pracowników, członków rodziny i uczniów?</p><p><strong>Z dzisiejszej perspektywy wydaje się to nieprawdopodobne, ale zezwolenie na prowadzenie firmy można było utracić za zaleganie w płaceniu za okres sześciu miesięcy: składek na ubezpieczenia społeczne, lub należności podatkowych, lub … składek cechowych!</strong></p><p>Często też zdarzało się, że komuś dołożyli domiar, (czyli dodatkowy podatek) na podstawie tzw. „zewnętrznych znamion zamożności”, ale poprzez znajomości i dobry koniak urzędnicy już go nie nękali. W dodatku prywaciarze byli potrzebni. Na zezłomowanych przez przemysł maszynach, w piwnicach, szopach i garażach, produkowali części do samochodów, buty, śrubki, okulary i tysiące innych rzeczy, często z materiałów drugiego i trzeciego gatunku oraz odpadów poprodukcyjnych z przedsiębiorstw państwowych, zakupionych za pośrednictwem Rzemieślniczych Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu (gdyż legalnie i bezpośrednio w państwowych hurtowniach przeważnie nie było to możliwe).</p><p>Duża chłonność rynku spowodowana chronicznymi brakami w zaopatrzeniu ludności w kolejnych latach PRL sprzyjała rozwojowi rzemiosła, co było wyjątkiem w obozie państw socjalistycznych (oprócz Polski prywatne przedsiębiorstwa istniały, tylko w byłej Jugosławii oraz w mniejszym zakresie w ówczesnej Niemieckiej Republice Demokratycznej i na Węgrzech).</p><p>Ponadto prywatni właściciele mieli we władzach państwowych rzeczników swych interesów w postaci Stronnictwa Demokratycznego.</p><p>„Prywaciarze”, ale też „spekulanci”, „badylarze”, „przekupnie”, „cinkciarze”, „dorobkiewicze”, a najłagodniej „inicjatywa prywatna” — takimi pogardliwymi epitetami określano ludzi przedsiębiorczych w PRL.</p><p>I choć większość z tych określeń dziś już zanikła, to sam ich syndrom, szczególnie „prywaciarz”, tak wrosło w polszczyznę, że jest używane przez pracowników najemnych, a szczególnie wśród osób starszych i bezrobotnych, a znaczną rolę w tym odgrywa zwyczajna zazdrość.</p><p>Narzekając dziś na morale polskich przedsiębiorców, należy pamiętać, że ich działalność tkwi korzeniami w działaniu na krawędzi prawa w okresie, gdzie wszystko zależało od widzimisię, pazernych i skorumpowanych urzędników.</p><p>Jednak zdolność “prywaciarzy” do przetrwania, ich pomysłowość i rozeznanie rynku — to kapitał umiejętności, który niezwykle się przydał w okresie transformacji systemu. I kiedy zniesiono absurdalne ograniczenia, to oni wypłynęli z niezwykłymi zasobami energii, wyróżniając Polskę na tle innych krajów postsocjalistycznych.</p><p>Co więcej, przygotowali kadry kupców i fachowców — rzemieślników z różnych branż oraz wyzwolili środki finansowe i techniczne do eksplozji przedsiębiorczości po 1989 roku<a href="#_ftn2">[2]</a>.</p><p><strong>Lata osiemdziesiąte i okres transformacji ustrojowej</strong></p><p>Był to okres szczególny, bowiem od roku obowiązywała ustawa o działalności gospodarczej<a href="#_ftn3">[3]</a> stanowiąca, że podejmowanie i prowadzenie działalności gospodarczej jest wolne i dozwolone każdemu na równych prawach, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa (powstało wtedy słynne przesłanie: „co nie jest prawem zakazane — jest dozwolone”, co zostało potem przetworzone na sformułowanie: „co nie jest zabronione — jest dozwolone”). Ponadto na mocy ustawy z 1989r. dokonano zmiany Konstytucji, w której w art. 6 zapisano, że Rzeczpospolita Polska gwarantuje swobodę działalności gospodarczej bez względu na formę własności, a ograniczenia tej swobody mogą nastąpić jedynie w ustawie.</p><p>Przypomnijmy, że głównym twórcą projektu ustawy był minister przemysłu w rządzie</p><p>Mieczysława Rakowskiego — Mieczysław Wilczek, z jednej strony członek PZPR, a z drugiej poważny prywatny przedsiębiorca.</p><p>Na podstawie przepisów ustawy podjęcie działalności gospodarczej przez osobę fizyczną były maksymalnie uproszczone — wystarczyło zwykłe zgłoszenie takiej działalności do ewidencji prowadzonej przez organ administracji państwowej stopnia podstawowego, (czyli urząd gminy). Niewiele (a w każdym razie znacznie mniej, niż obecnie — patrz rozdział 2.6. niniejszej pracy) rodzajów działalności wymagało uzyskania koncesji i zezwoleń, a podmioty gospodarcze mogły zatrudniać pracowników w nieograniczonej liczbie i bez pośrednictwa urzędów zatrudnienia.</p><p>To posunięcie było krokiem rewolucyjnym i bez precedensu w dotychczasowej historii krajów bloku socjalistycznego.</p><p>W czasach PRL oficjalny prywatny handel w ramach gospodarki państwowej i spółdzielczej (na wsiach, jako Spółdzielni “Samopomoc Chłopska”, a w miastach pod szyldem Powszechnej Spółdzielni Spożywców “Społem”), ledwo wegetował. Natomiast na targowiskach, bazarach, zieleniakach, ciuchach i na odpustach można było kupić prawie wszystko, czego brakowało w sklepach: mięso, sprzęt elektroniczny, alkohol, dolary. To tam docierały przemycane z Zachodu dżinsy, kosmetyki czy elektronika.</p><p>I nagle po 1989 roku bazary stały się kuźnią polskiego kapitalizmu. Kupcy już o trzeciej rano (najczęściej w soboty i niedziele) zjeżdżali na place targowe, by rozstawić swoje kramiki. W początkowym okresie rozkwitu bazarowego handlu towary rozkładane były na ziemi, później pojawiły się łóżka polowe, które potem zastąpiły metalowe (tzw. „szczęki”) lub drewniane budki. Mniej legalne produkty oferowane prosto z ręki sprzedawcy. W większości polskich bazarów taki stan trwa do dziś.</p><p>Dzisiejszemu czytelnikowi, zwłaszcza urodzonemu dwadzieścia — dwadzieścia pięć lat temu, te sceny wydać się mogą niewiarygodne, nie mówiąc już o atmosferze życia codziennego tamtych lat.</p><p>Tradycja kupowania na bazarach przetrwała transformację ustrojową i po 1989 roku wręcz się umocniła, a targowiska tylko na tym zyskały i powiększyły oferowany asortyment. Na początku lat 90. powstały największe słynne targi przy granicy z Niemcami, podłódzkie Tuszyn <br> i Rzgów, czy wspomniany już wcześniej Jarmark Europa na Stadionie X–lecia w Warszawie, który w swoim najlepszym okresie (w połowie lat 90.) skupiał 7 tys. podmiotów, a pracę w sektorze obsługującym stadion (producenci towarów, podwykonawcy, kupcy) miało ok. 100 tys. osób. Obroty bazaru w latach 1995–97 wynosiły od 1,5 do 1,9 mld zł. rocznie<a href="#_ftn4">[4]</a>.</p><p>W Rzeszowie takimi miejscami handlu i początkami przedsiębiorczości były parkingi przy Urzędzie Wojewódzkim oraz przy zalewie (pod Lisią Górą).</p><p>Na koniec tego rozdziału kilka słów o niedoskonałości przepisów zawartych we wspomnianej ustawie, mianowicie nie zastrzegała ona możliwości:</p><ul><li>podjęcia działalności od wymogu posiadania do tego stosownych kwalifikacji (były np. przypadki oszustów — prowadzących gabinety, posługujących się pieczątkami oraz podszywających się za lekarzy medycyny),</li><li>rejestracji przedsiębiorstwa pod nieistniejącymi adresami (stąd też powstał synonim „firma krzak”) lub pod prawdziwymi adresami tyle, że bez formalnego prawa do ich używania (przez naciągaczy kupujących towary na odroczony termin płatności, za które nigdy nie zapłacili).</li></ul><p><a href="#_ftnref1">[1]</a> Ustawa z dnia 8 marca 1972r. o wykonywaniu i organizacji rzemiosła, Dz.U. z 1983r. nr 7, poz.40 ze zm.).</p><p><a href="#_ftnref2">[2]</a> Szerzej opisano ten okres w: Prywaciarze 1945–1989, Praca zbiorowa, Ośrodek KARTA wyd. III, 2006</p><p><a href="#_ftnref3">[3]</a> Ustawa z dnia 23 grudnia 1988r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.).</p><p><a href="#_ftnref4">[4]</a> Źródło: Prywaciarze 1945–1989, Praca zbiorowa Ośrodek KARTA wyd. III, Warszawa 2006.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=6d5c5ece41a1" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>