Dünyanın dört bir yanında, kırlarda ve kentlerde, sayıları hızla artmakta olan; yaşam kaynaklarının, haklarının ve mekânlarının piyasalaştırılmasına karşı direnen toplulukların mücadeleleri ve dayanışmaları, bugünün müşterekler tartışmalarının odağında yer almaktadır. Toprağı işleme, suyu kullanma, barınma, sağlık, gıda, eğitim, tohum hakkı için ve gündelik hayata dair daha birçok alanda mücadele eden bu topluluklar, müşterekleri, kolektif eylem, dayanışma, ortaklaşma üzerinden tartışmanın da yolunu açmışlardır. Müşterekleri kolektif eylem yolu ile yeniden inşa etmek gerektiğini savunan bu çerçeve[2] müşterekleşme olarak tariflenmektedir. Müşterekleşme pratikleri, özel ve devlet mülkiyeti ikilemini aşarak, kolektif kullanım esasına dayalı alan, varlık ve hizmetlerin inşasına yönelik toplumsal ilişkilenmeler olarak tartışmayı genişletmektedir.[3]

Müştereklerin toplumsal mücadeleler yolu ile pek çok farklı formda ortaya çıktığını savunan De Angelis,[4] piyasadan bağımsız yaşam ve toplumsal yeniden üretim alanlarını üretebilmek için, hareketin topluluk olmaya doğru müşterekleşmesi gerekliliğine vurgu yapmaktadır. Bu çerçeveden bakıldığında Düzce Umut Evleri örneğinde, devam etmekte olan mücadele, katılımcı tasarım ve yönetim, kolektif inşa süreçleri, öz örgütlenme, dayanışma, kooperatifleşme, ilişkilenme yolu ile gündelik hayatın ve toplumsallığın sürekli olarak yeniden üretilmesi anlamında müşterekleşme pratiği olarak ele alınmaktadır. Düzce Umut Evleri deneyimini bu çerçeve üzerinden incelediğimizde, kooperatifleşme ve katılımcı tasarım süreçleri kurucu toplumsal pratikler,[5] dayanışma ise tüm sürece içkin bir toplumsal ilişkilenme biçimi olarak karşımızda durmaktadır.

Kooperatifleşme

Düzceli evsiz depremzedelerin konut mücadelesi, 12 Kasım 1999 Düzce merkezli deprem sonrasında, devletin konut sorununu yalnızca mülk sahipleri için çözmesi nedeniyle başlayan bir kiracı hareketidir. 2003 yılında prefabriklerin kademeli olarak tasfiye edilmesi ile beraber, bölgedeki barınma sorunu kiracılar için çok daha zorlu bir hâl almıştır. Düzceli evsiz depremzedeler ise bu durum karşısında Düzceli Evsiz Depremzedeler Konut Yapı Kooperatifi’ni kurarak sağlıklı, güvenli konut mücadelelerine devam etmişlerdir.

Depremzedelerin kooperatifleşme sürecinde yürütülen, işleyişe yönelik tartışma ve müzakereler, ortaklık şartlarındaki düzenlemeler kolektif karar alma mekanizmasının ve ortaklaşmanın inşası açısından oldukça önemlidir. Bir yıl süresince üyeler arasında ve Çalışma Bakanlığı ile yapılan görüşmeler sonucu oluşan kooperatif ana sözleşmesi, aynı zamanda geleceğe yönelik ortak hedefler ve müşterekleşme tahayyüllerini de barındırmaktadır. Bunlardan biri, inşaat sürecinde hem maliyeti azaltmaya ve piyasa bağımlılığından uzaklaşmaya hem de kolektif emek gücü ile dayanışma ve ilişkilenmelerini artırmaya yönelik bir hamle olan, kooperatif ortaklık şartlarında yer alan “Yönetim kurulunca önerilen ve genel kurulca kabul edilen inşaat iş programı dahilinde, vasıfsız işlerde çalışma yükümlülüğünü bedelsiz olarak bizzat ya da bizzat çalışamadığı hâllerde göstereceği bir başka kişi aracılığıyla yerine getirmeyi yazılı olarak taahhüt etmek.” maddesidir.

Yalnızca mimar, mühendis yaptı diye güvenli olmuyor o konut; insan, kendisi inşaatında çalışırsa, her adımında yer alırsa güvenlidir o konut. Biz, Çalışma Bakanlığı ile de oturup görüştük, üyelerin inşaatta çalışması koşulunu getirdik Kooperatif Yönetmeliği’ne. Böyle katılımın sağlandığı önlemler alınır, bu koşullar sağlanırsa iyi kooperatifçilik yapılabileceğini Türkiye’ye de örnek olarak göstermek hedefindeyiz.[6]
Sami Kılıç/Kooperatif Başkanı

Kooperatif Ana Sözleşmesi’nde yer alan bir diğer ayırt edici unsur ise, mevcut kooperatif yönetim organları olan Genel Kurul, Yönetim Kurulu ve Denetim Kurulu’na ek olarak Danışma Kurulu’nun bulunmasıdır. Danışma Kurulu, ortakların %10’unu geçmeyecek sayıda, ortaklar ve Yönetim Kurulu arasındaki iletişimi sağlamakla yükümlü olup, kolektif karar alma süreçlerinin daha katılımcı işletilebilmesi amacı ile kurulmuştur. Şu anda inşaat hâlindeki 29 bloğun her biri için bir danışma kurulu üyesi ve bir yardımcısı bulunmaktadır.

Kooperatifin kuruluşu hem mücadelenin yasal dayanağını oluşturması hem de mücadelenin müşterekleştirilmesi anlamında stratejik bir hamle olarak görülmelidir. Devletin aksine, kooperatif mücadelenin başından itibaren konutun kullanım değerine yaptığı vurguyu kooperatif ortaklık şartında yer alan “Türkiye’nin herhangi bir yerinde eşi, kendisi ve 18 yaşından küçük çocuğu adına kayıtlı oturulabilir konut ve konut yapmaya elverişli arsa sahibi olmamak” maddesi ile göstermiştir. Bu madde ile konutun kullanım değeri ön plana çıkarıldığı gibi yasal mücadelenin de önü açılmıştır. Mücadelenin yasal dayanağı, 775 sayılı Gecekondu Kanunu’nun 25. Maddesi’nde 1999 Marmara Depremi’nde konutları hasar gören afetzedelerin arsa ve konut ihtiyacının karşılanacağı şeklindeki düzenlemedir.

Süreç içerisinde kooperatif üyeleri basın açıklamaları, yürüyüşler ve imza kampanyaları düzenlemek, bakanlıklara dilekçe yazmak, Ankara Abdi İpekçi Parkı’nda 2003 yılında 72 gün, 2005 yılında 142 gün olmak üzere çadırlarda kalarak nöbet tutmak ve dava süreçlerinin takipçisi olmak gibi pek çok eylem biçimi geliştirmişlerdir. Tüm bu geniş eylem repertuvarına, barınma hakkının evrensel meşruiyetine, deprem felaketi sonucu oluşan ağır mağduriyetlerin kamuoyu nezdindeki haklılığına ve yasal dayanaklara rağmen Kooperatif ancak 2012 yılında davayı kazanabilmiş ve 2014 yılında altyapılı arsa tahsisi gerçekleşmiştir. Ardından bir yıl devam eden katılımcı tasarım süreci ve kolektif inşaat pratikleri ile inşaatların yarısına yakını tamamlanmıştır. İnşaatların devam etmesi için gerekli olan düşük faizli kredi talebine, devletin ve özel sektörün olumsuz cevap vermesi ile birlikte, Kooperatif 775 Sayılı Kanun’dan doğan kredi hakları için yargı sürecini başlatmıştır. Mart 2019’da yargı sürecinin kooperatif lehine tamamlanmasıyla,[7] TOKİ’nin kararı uygulayarak düşük faizli kredi tahsisini gerçekleştirmesi beklenmektedir.

Mücadele sürecinde devletin yok sayan ve zamana bırakan tutumu ile Kooperatif’in konutu kullanım hakkı üzerinden ele alan bakış açısını beraber düşündüğümüzde; yasal mücadele ve geniş eylem repertuvarı yolu ile kamusal olanı geri almak mücadeleyi müşterekleştirme ihtimalini de içinde barındırmaktadır. Burada ihtimal olarak bahsettiğimiz durum kamusal olan ile müşterek olan arasındaki ayrımdan kaynaklanmaktadır, ki müşterekler ortak kullanıma ve yönetime işaret ederken, kamusal olan genel itibariyle devlet denetimine tabidir. Ancak kamuyu toplumların ürettiği zenginlik olarak görüp yeniden sahiplenmek ve onu müştereklerin inşasına yönelik mücadele ile birleştirmek[8] ancak müşterekleştirme pratikleri ile mümkündür. Düzce örneğinde devam eden dayanışma, katılımcı tasarım, kolektif yönetim, inşaat deneyimi ve geleceğe dair ortak tahayyüller bu ihtimali gerçekleştiren pratiklerdir.

Kooperatif, arsa tahsisinin gerçekleşmesinin hemen ardından Bir Umut Derneği aracılığı ile konutların tasarımı ve inşaat sürecine yönelik bir dayanışma çağrısı yapmıştır. Kooperatif üyelerinin, daha önce Düzce’nin Gölyaka ilçesinde inşa edilen İMECE Evleri ile dayanışma süreçlerinden ilham alarak yaptıkları çağrı, mevcut konut üretim modelleri yerine toplulukların bir aradalıklarına duydukları güvenin de bir göstergesidir.

Kooperatif bugün devam eden süreçte pek çok sivil inisiyatif, kamu kurumları ve özel sektör aktörleri ile ilişkilerini sürdürmekte ve geleceğe dönük yeni müşterekleşme tahayyülleri ile toplumsal ilişkilerini sürekli olarak dönüştürmektedir. İnşaatlar tamamlandıktan sonra üretim kooperatifi aracılığı ile kolektif gelir getirici iş alanları oluşturma ve/veya hanehalkı giderlerini düşürmesi amacıyla tarım faaliyetleri, ekmek yapımı gibi üretim alanları oluşturma, ileriye yönelik ortak yaşam hedefleri olarak somut adımları atılan fikirlerdir. Kooperatif’in, özellikle gıda alanında kurmakta olduğu bu kolektif üretim modeliyle barınma hakkı ve gıda hakkı mücadelelerini ortaklaştırması, müşterekleştirme pratikleri barındıran diğer üretim ve tüketim kooperatifleri arası dayanışma ilişkileri geliştirilebilmesi ihtimallerini de içerisinde barındırmaktadır. Tüm bu birliktelik ihtimalleri, müşterek mahalle tahayyüllerimizi, kendi kendine yetebilen, öz örgütlülüğünü kendi iç dinamikleri içerisinde gerçekleştirmiş bir toplumsal mekân olarak genişletme olanağı da sunmaktadır.

Katılımcı Tasarım

Müşterek olanı, mülkiyet ilişkilerinin ötesinde, bir toplumsal edim olarak ortaklaşma ya da iştirak[9] olarak tanımladığımızda katılım, müştereklere içkin bir durumdur. Düzce’deki katılımcı tasarım süreci mekânı içinde yaşayanların tasarlayabilmesinin imkânını oluşturmanın ötesinde, alanlarında uzman gönüllüler ve kooperatif üyeleri arasındaki bağları geliştiren, ortaklaşmaları artıran, toplumsal ilişkileri dönüştürmeye ve kolektif katılımı artırmaya yönelik bir iştiraktir. Bu anlamda atölye üyeleri tarafından geliştirilen tasarım oyunları, mekânı üretmeye ve talepleri anlamaya yönelik bir araç olmanın ötesinde müşterekleştirme pratiği olarak tanımlanabilir. Atölye üyelerinin söylemi ile “birliktelik harcını kurmak açısından oyun oynamanın kendisi değerlidir.”

Bir yıla yakın devam eden katılımcı tasarım süreci boyunca, gönüllü atölye üyeleri her hafta görüşerek kendi aralarındaki uzmanlıklara dayalı toplumsal ilişkilenme biçimlerini dönüştürdükleri gibi, çeşitli katılımcı tasarım yöntemleri geliştirerek Kooperatif üyeleri ile aralarında yeni bir ilişkilenme biçimi oluşmasının da yolunu açmışlardır. Bu süreç içinde müşterekleşen topluluk yalnız kooperatif üyeleri değil, aynı zamanda atölye gönüllüleridir ve bu birliktelik kısmi de olsa tasarım süreci sonrasında da devam etmektedir. Kooperatif üyeleri kendi aralarında her ne kadar kolektif karar alma mekanizmaları ve yatay ilişkiler geliştirmiş olsalar da, Türkiye’deki konut üretim pratiklerinin tamamının dışında kalan katılımcı bir sürecin ortaya çıkmasını, özellikle ilk aşamalarda, beklemiyorlardı, ancak zamanla sürecin aktif iştirakçisi ve takipçisi oldular. Müşterekleşmenin durağan olmayan yapısı; her yeni deneyim ve ilişkilenme kapasitesi ile toplumların kendilerini, örgütlülüklerini, karar mekanizmalarını, mekânlarını daha eşitlikçi ve kolektif biçimde yeniden ve yeniden üretmesini gerektirmektedir. Kooperatif ortağı Tayfun Habiçoğlu, bu yeniden üretilen toplumsallığı şöyle açıklamaktadır;

“Daha sonrasında pek çok insanın kooperatife olan bağı da değişti. Bir de uzun bir süreçten sonra geldiğiniz için, yani 13–14 senelik bir süreç sonunda geldiğiniz için, pek çok engellemelerden sonra, bütün insanların umudu, beklentileri, bunlar da düşmüştü. En azından bunlar yeniden yeşerdi. Sizlerin gelmeniz orada başka bir enerji de yarattı.”[10]

Katılımcı tasarım süreci boyunca kadınlar, çocuklar ve yaşlılarla yapılan odak grup görüşmeleri ile farklı grupların ihtiyaçlarına yönelik mekânsal çözümler üretilmeye çalışılmıştır. Müştereklerin temeli, üretim ve yeniden üretim araçlarına eşit erişime ve eşitlikçi karar alma mekanizmalarına dayandığı gibi,[11] müşterekleşmenin gereği toplumsallığın mekânının da dönüştürücü etkisinin olmasıdır. Odak grup görüşmelerinde kadınlarla yapılan görüşmeler, bu anlamda ayrıca önemlidir. Aile içi ücretsiz bakım emeği çoğunlukla kadınlar tarafından gerçekleştirilmekte olup kadınların çocuk oyun alanı ve kreş talebi oldukça fazladır. Bu talep vaziyet planlarına da işlenmiştir, ancak sözkonusu kreşin devlet veya özel işletme eliyle hayata geçirilip bakım emeğinin metalaşması ve cinsiyete dayalı işbölümü nedeniyle yeniden eşitsizlik mi üreteceği, yoksa bakım emeğini müşterekleştirme[12] imkânı mı yaratacağı zaman içerisinde görülecektir.

Kadınların hem mücadele hem tasarım hem inşaat sürecine aktif katılımı çok değerli olduğu gibi mücadeleye ve kooperatife olan inançları mücadelenin kazanımlarında da önemli rol oynamıştır. Bir diğer yanıyla, yeniden üretim alanında eşitsiz biçimde yer almaları nedeniyle, bu alana dair her türlü çitlemenin birebir muhatabı olmaları mücadele etme zorunluluğunu da beraberinde getirmiştir.

Kadınlardan gelen yeniden üretim alanına dair geniş mutfak, kiler ve balkon; üretim alanına katılabilmeye dair sosyal alanlarda ortak mutfak, üretim atölyeleri, kurs imkânları gibi talepler, gündelik hayatı ve toplumsal ilişkileri dönüştürmeye yönelik olarak oldukça önemli taleplerdir. Daire planları ile ilişkili talepler, bütçenin ve metrekarelerin izin verdiği ölçüde gerçekleştirilmiş olup, üretim alanına katılmaya yönelik faaliyetler ise sosyal merkez içerisinde ve çevresinde mutfak fırın ve üretim atölyeleri olarak tasarlanmıştır.

“Biz nasıl tasarlarız, hiçbir bilgimiz fikrimiz yoktu. Ama o süreç gerçekten hem eğlenceli oldu hem de fikrimiz oldu. Neyi nasıl yapacağımızı da öğrendik. Şimdi birisi kalkıp da diyemeyecek ben burasını böyle istemiyordum. Çünkü en son noktasına kadar sordular.”[13]

Sıddıka Özbakır/Kooperatif Ortağı

Planda sosyal alan olarak tasarlanan yapı adası içerisinde, sosyal merkez binası, pazar yeri, mescit, eğitsel tarım alanı, spor alanı, oturma bankları, çocuk mekânı, fırın, sosyal merkez oyun alanı işlevleri planlanmış olup sosyal merkez binasının inşaatı tamamlanmak üzeredir. Katılımcı tasarım süreci ve devamında üretim dayanışması ve gelir getirici işler oluşturulması tartışmaları mekânsal karşılığını pazar yeri, eğitsel tarım alanı, fırın ve sosyal merkez içerisinde kurulan bir mutfak olarak bulmuştur. Sosyal alan henüz planlanan şeklini almış olmasa dahi, geçici açık şantiye olarak kurgulanan alanda hayata geçirilen bostan, şantiyedeki gıda ihtiyacını kısmi olarak karşılamaktadır.

Dayanışmaya, Bugüne ve Geleceğe Dair

Linebaugh müşterekleşme kavramsallaştırmasında, topluluğu oluşturan iştirakçilerin (commoners) özelliklerini karşılıklılık (reciprocity), benlik bilinci (sense of self), gönüllülük/iyi niyet esasında tartışmacılık (willingness to argue), uzun soluklu bellek (long memory), kolektif kutlama (collective celebration), karşılıklı yardım (mutual aid) olarak sıralamaktadır.[14] Bu anlamda Düzceli evsiz depremzedelerin, ortak hafızaları olan deprem felaketi, yıkım ve adaletsizlik, prefabriklerde geçirdikleri üç seneye yakın süre ve 20 yıla yakın zamandır sürdürdükleri mücadele, topluluğun bir aradalığının temelinin kolektif bellek ve dayanışma ile örüldüğünü göstermektedir. Depremin yarattığı ortak acıyı ve sorunları paylaşan depremzedeler aynı zamanda geçici prefabrik alanlarında çözümlerini de paylaşmayı, tartışmayı, müzakereyi ve bir arada mücadele etme yöntemlerini de üretmişlerdir. Benzer şekilde dava sürecinde geliştirdikleri eylem repertuvarları da onları parklarda, meydanlarda yani kamusal mekânlarda bir aradalıklarını dayanışma ile örmeye itmiştir. Mücadelenin gönüllü avukatı Erbay Yucak, dayanışmanın önemini ve zorunluluğunu şu sözleriyle vurguluyor:

“Hükümet zamana bırakıyor ki zaman da toplumsal hareketlerin aleyhine işliyor. Hükümet öngörüyor, kırıyor, tasfiye ediyor ya da zamana bırakarak dağıtıyor. Bu zamana bırakmak, gündelik hayatla beraber hareketi kırabiliyor. Direnişin devam edebilmesinin yolu gündelik hayata sirayet edebilmesinden geçer. Hayatın diğer meselelerine de dokunmak dayanışmadır. Öbür türlüsü talep etrafında bir araya gelmektir. Ve kolay çözülür.”[15]

Bugüne kadar karşılıklılık, kolektif hafıza, ortaklaşma ve toplumsallaşma ile örülen dayanışma, uzun soluklu mücadelenin müşterekleşerek ortak mekânını üretebilmesini olanaklı kılmıştır. İnşaatların tamamlanabilmesi için gerekli olan koşulların gelişmesi de ancak bu pratiklerin sürekli olarak kendini yeniden üretebilme kapasitesi ile gerçekleşebilecektir. Yarısı tamamlanmış olan inşaatlar, topluluğun kolektif emeği ve malzemelerin israf edilmeden yeniden kullanımı sayesinde, piyasa koşullarından çok daha düşük maliyetlerle tamamlanmıştır. Bu anlamda öz örgütlülüğü olan topluluklar, dayanışma ile kendi kolektif emeklerini üretici güce dönüştürmeye ve kendi alternatif üretim modellerini oluşturmaya yönelik adımlar atabilmektedir.

İnşaatlarda imece usulünün benimsenmesinin toplumsal ilişkileri dönüştürme bağlamında bir diğer önemli etkisi, şantiye gibi erkek egemen bir alanda kadınların varlığının artması olmuştur. Kadınların üretim mekânına ve gündelik hayata aktif katılımı, hem var olan algıların kırılması hem de geleceğe yönelik olarak kadınların mahalle yaşamına katılımının artması anlamında önemlidir.

İleriye yönelik hedefler arasında yer alan ürün dayanışması fikrinin ilk adımı olarak kooperatif ortakları, hurma kurutma denemesini gerçekleştirmişlerdir. Kooperatif aracılığıyla üretim alanını dönüştürmeye, ortakların geçinme kapasitelerini artırmaya yönelik bu girişimler, geleceğe dönük birliktelik hedeflerini de ortaya koymaktadır. Kooperatif aynı zamanda başlangıçtan itibaren savunduğu konutun kullanım değeri ilkesini, inşaatlar tamamlanıp yapı kooperatifinin zorunlu tasfiyesinden sonra da sürdürebilmenin yollarını aramaktadır.

Düzce Umut Evleri topluluğu, kooperatifleşme stratejisi ile ürettiği toplumsal ilişkiler ve ilişkilenmelerle, tasarım ve inşaat sürecini iştirak, kolektif karar alma süreçleri ve emek dayanışması ile gerçekleştirerek, kendisini “özne” olarak ortaya koymuş ve bu toplumsallığın mekânını müşterekleştirme yolu ile üretme kararlılığını göstermiştir.

Düzce Umut Evleri Hakkında Kısaca…

Düzceli evsiz depremzedelerin, 2003 yılında kooperatifleşerek ve 775 Sayılı Kanun’a dayanarak yasal yollardan talep ettikleri sağlıklı, güvenli, ödenebilir konut talepleri 2012 yılında davanın kazanılması ile ilk karşılığını bulmuştur. 2014 yılında ise TOKİ’den altyapılı arazilerini almışlardır. Ardından Kooperatif’in talebi ve Bir Umut Derneği’nin aracılığı ile mahalle ve konutların planlanması, tasarımı ve inşası için dayanışma çağrısı gerçekleştirilmiş ve mimar, mühendis, şehir plancısı, sosyolog, gazeteci, akademisyen gibi çeşitli meslek gruplarından uzman ve öğrenciler bu çağrıya istinaden bir araya gelmiştir. Kooperatif üyeleri ve gönüllüler, katılımcılık başta olmak üzere, ekoloji ve çevre, erişilebilirlik, ödenebilirlik, güvenlik ve sosyoekonomik gereklilikler üzerine beraber düşündükleri ve ortak çözüm aradıkları alternatif bir konut üretim sürecini başlatmış ve Düzce Umut Atölyesi’ne hayat vermişlerdir. Konutlar, bir sosyal merkez ve mahallenin tasarımı, her aşamasında tüm üyeler ve ailelerinin katılımı ile tamamlanmış, Kasım 2018 itibarıyla inşaatların yarısı tamamlanmıştır. Proje 2017 yılında Dünya Habitat Ödülleri finalistleri arasında yer almıştır. İnşaatların tamamlanması için gerekli düşük faizli devlet kredisi talebi ile ilgili yasal süreç Mart 2019’da Kooperatif lehine tamamlanmıştır. Mahallenin hayata geçmesi ve Kooperatif üyelerinin toplumsallıklarını kendi mekânlarında yeniden üretebilmeleri için gerekli olan düşük faizli kredinin TOKİ tarafından tahsisi beklenmektedir.

Hazal Gümüş hakkında: MSGSÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü’nden 2013 yılında mezun oldu. “Toplumsal Mekân Üretiminde Müşterekleştirme Pratikleri: Düzce Umut Evleri” başlıklı tez ile 2017 yılında MSGSÜ Kentsel Planlama Programı’nda yüksek lisans eğitimini tamamladı. Bir Umut Derneği ve Düzce Umut Atölyesi gönüllüsü.

[1]Bu metindeki tartışma 2017 yılında, MSGSÜ Kentsel Planlama Programı kapsamında tamamlamış olduğum “Toplumsal Mekân Üretiminde Müşterekleştirme Pratikleri: Düzce Umut Evleri” başlıklı yüksek lisans tezinin araştırma sonuçlarına dayanmaktadır.

[2]Federici, S. (2001) “The Debt Crisis, Africa and The New Enclosures”, The Commoner, Eylül, Sayı:2; De Angelis, M. (2003) “Reflections and Alternatives, Commons and Communities or Building a New World From the Bottom Up”, The Commoner, Sayı:6.

[3]Fırat, B. Ö. (2016) “Mümkünlerin Kıyısı: Gezi Komünü, Müşterekler Siyaseti”, Karşı — İşgal, haz. D.Gürler, A. S. Gürler, İstanbul: Siyah Beyaz Yayınları, s. 99–113.

[4]De Angelis, M. (2003) A.g.y.

[5]Caffentzis, G., S. Federici (2016) “Kapitalizme Karşı ve Kapitalizmin Ötesinde Müşterekler”, Herkesin Herkes İçin: Müşterekler Üzerine Eleştirel Bir Antoloji, haz. F. Adaman, B. Akbulut, U. Kocagöz, İstanbul: Metis, s.128–143.

[6]Kooperatif Başkanı Sami Kılıç’ın 2015 yılında düzenlenen Antalya Mimarlık Bienali’ndeki konuşmasından.

[7]Emlak Kulisi (2019, 5 Mayıs) “Umut Evleri Projesi’ne TOKİ kredi verecek!” https://emlakkulisi.com/umut-evleri-projesine-toki-kredi-verecek/605629 (Erişim tarihi: 31 Mayıs 2019)

[8]Caffentzis ve Federici, (2016), A.g.y.

[9]Harvey, D. (2012) Asi Şehirler, çev. Temiz, A. D. İstanbul:Metis.

[10]Tayfun Habiçoğlu’nun 2015 yılı MSGSÜ Çarşamba Seminerleri’nde yaptığı konuşmadan.

[11]Caffentzis ve Federici, (2016) A.g.y.

[12]Akbulut , B. (2014), “Müşterekleştirme”, 8. İstanbul Buluşmaları “Bizim İstanbul”, Şehir Plancıları Odası.

[13]Sıddıka Özbakır ile 2017 yılı yüksek lisans tezi için yaptığım mülakattan.

[14]Linebaugh, P. (2008) The Magna Carta Manifesto: Liberties and Commons for All, University of California Press.

[15]MSGSÜ Şehircilik Yüksek Lisans Programı çerçevesinde verilen “Küreselleşme ve Toplumsal Hareketler” dersi kapsamında, 30 Mart 2015 tarihinde konuk olan Erbay Yucak’ın anlatımlarından aldığım yayımlanmamış notlardır.

Bir Müşterekleştirme Deneyimi Olarak Düzce Umut Evleri[1] was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Bu sayı, bugüne kadarki sayılarından farklı olarak bir temaya değil, bir ifade sanatına odaklanıyor. Bu ifade sanatı içinde mekânın ve mekânda adaletin farklı yansımalarına bakarken, hayal gücüyle yakın ilişkisine mercek tutmaya çalışıyor. Bu anlamda Mekanda Adalet Derneği’nin mekânı ve kenti toplumsal ilişkilerin merkezine konumlandıran pratiği içinde yeni ve bilinmeyen, ama bir o kadar da heyecan verici bir alan açılıyor.

“Mekânda Adalet ve Edebiyat” sayısına paralel olarak, Pınar Öğünç’ün birçok değerli yazardan topladığı kısa öykülerden oluşan “Olmayan Kent Kartpostalları” başlıklı öykü kitabı ise yakın zamanda okuyucularla buluşacak.

(…) Yaşadığımız “sonsuz nüanslar” çağında ise yüzleri, duvarları, şehirlerin sokaklarını hiç durmadan aydınlatan, karartan, yeni renkler ve gölgeler oluşturan farklı bir ışık var. Anlamak ve anlatmak, sınıfların, sınırların, dillerin aldığı yeni hâllere bakmayı, çatlaklara, sıkışmış anlara, içerisiyle dışarısı arasındaki belirsizlik alanlarına inmeyi gerektiriyor.

Pencerenin diğer tarafı, dışarısı, gezegenin büyük kısmı için kent demek artık. Tahminlere göre on yıla kalmadan dünya nüfusunun üçte ikisi kentlerde yaşıyor olacak. Bu zamanların mahsulü olan ve bu zamanı anlatan kurmacanın mekânını bu biçimde işaret etmek, edebiyatla kent arasındaki bağı tarif etmenin sığ bir yolu olur. Hikâyenin mekânı olmaktan mülhem bir ilişki değil bu. Romanlar, öyküler, şiirler sadece bir ayna, bir tablo sunmakla yakınlaşmıyor kentlerin hakikatine. Devinen, dönüşen, muhtelif gayeyle biçim verilen o “canlı”yı, kolay dile dökülmez yanlarıyla anlatıyorlar.

- Pınar Öğünç

İçindekiler

3- Editöryel

6- Konuk Editörden: Yazdığımız Kent, Bizi Yazan Kent
Pınar Öğünç

10- Değişen Kentin Değişen Edebiyatı: Seval Şahin ile Söyleşi
Pınar Öğünç

20- İstanbul Bir Roman Kahramanı Olsa…
Oylum Yılmaz

25- Çifte Kurulmuş Başkent: Ankara
Hakan Kaynar

33- Ahmet Rasim’e Mektup: Mahallede Bir Gezinti
Hakan Bıçakcı

38- İstanbul Ansiklopedisi’ne Bugünden Ek Madde: AVM
Turgut Yüksel

45- “İstanbul Şehri Granitten Yekpare Bir Kaya Gibi Hissizdi Bu Gece!”
Funda Dörtkaş

51- Zabel Yesayan’ın İstanbul’u
Mehmet Fatih Uslu

56- Mavera-yı Kadıköy
Tanıl Bora

63- Fatihsoylular, Metropol Mücahitleri, Nerimanlar, Elifler, Nisalar…
Ayşe Çavdar

74- Toplu Konutlarda Hayat, Can Sıkıntısı ve Ölüm
Ahmet Ergenç

83- Edebiyat, Hatıra ve Kenti İzleme Üzerine
M. Cevahir Akbaş

96- Şehrin Kalbindeki Sapa, Göbeğindeki Periferi
Cem Sorguç

106- Bir Edebi Metamorfoz Olarak Yürümek
Esra Yalazan

113- Füruzan’ın Öykülerinde Değişen Evler, Değişen Hayatlar
Hilmi Tezgör

119- Sokakların Ölümü’nden Şehirlerin Ölümüne
Gürsel Korat

125- Kent Mültecilerin Neyi Olur?
Melike Koçak

131- Taşı Toprağı Edebiyat
Burak Kuru

138- Biyografiler

Yayına Postane Dükkân’dan ve Pandora Kitabevi’nden (27 Ekim Çarşamba’dan itibaren) ulaşabilirsiniz.

beyond.istanbul’un On Birinci Sayısı Mekânda Adalet ve Edebiyat Çıktı! was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Ödüllü yönetmen Fredrik Gertten’in belgeseli PUSH, neden artık kendi şehirlerimizde yaşamaya gücümüzün yetmediğini araştırıyor. Film, konutu temel bir insan hakkı olarak ele alıyor, bununla birlikte dünyanın dört bir yanında şehirlerde yaşayacak bir yer bulmanın da giderek zorlaştığının altını çiziyor. Gertten, konut krizi yaşayan insanlarla buluşarak, BM Yaşamaya Elverişli Konut Hakkı eski Özel Raportörü Leilani Farha, küresel kentler üzerine çalışan sosyolog Saskia Sassen, ekonomist Joseph Stiglitz, gazeteci Roberto Saviano gibi uzmanlarla görüşerek konutu en acil dünya sorunlarından biri hâline getiren unsurları inceliyor.

Yaşar Adnan Adanalı: Filminizi tüm dünyada gösteriyorsunuz. İnsanların tepkileri nasıl oluyor? Kendi şehirleri ve deneyimleriyle özdeşlik kurabiliyorlar mı?

Fredrik Gertten: San Francisco’daki gösterimimiz sonrası genç bir kadın geldi ve “Artık daha az yalnız hissediyorum. Yaşadığım konut stresinin benim suçum olmadığını, bunun hayatı birçoğumuz için neredeyse imkânsız hâle getiren bir iş modeli olduğunu anladım” dedi. Moskova’da soru-cevap bölümünde genç bir mimar elini kaldırdı ve ne yapabileceğini sordu. “Burada yasadışı sermaye ve hükümet neredeyse aynı.” Ona en azından neye karşı olduğumuzu bilmenin iyi olduğunu söyledim. Meksika’da baskı altındaki bir mahallede yaşayan bir yaşlı geldi ve onların bölgesinde gösterim yapılmasını istedi. Dışarıdan ceplerinde büyük miktarda parayla gelen yatırımcılar yıllardır evleri hâline gelmiş topluluklarını sarsıyor ve yok ediyordu. Filmin birçok şehirde gösterilmesinin ardından insanlar artık kendi kent hikâyelerinin küresel bir eğilimin sonucu olduğunu görebiliyor. İstanbul’da da büyük sermayenin toplulukları sarstığı ve insanları, küçük işletmeleri dışarı çıkmaya zorladığı yerinden etme hikâyeleri yaşandı.

Yaşamaya elverişli konut hakkımız ihlal edildiğinde paranın izini sürmek neden önemli?

Paranın izini sürmek yeni oyuncuların kimler olduğunu anlamamıza yardım ediyor. 2008’deki ekonomik krizden sonra küresel sermaye ciddi şekilde ev piyasasına girdi. Bu, yeni ev sahibinizin sizden çok uzakta yaşadığı ve daha da kötüsü her dakika alınıp satılabilen finansal ürünlerin bir parçası olarak evinizin sahibi olduğunu dahi bilmemesi demek. Yani eğer İstanbullular konut fiyatlarının artmasına dair bir baskı hissediyorlarsa, şehrinizin yeni sahiplerinin kimler olduğunu bilmek işe yarayabilir. Eğer yeni sahiplerin kenti çok da umursamadığı ortaya çıkarsa bir sorununuz var demektir.

PUSH’ta paranın izini nasıl sürdünüz?

İş modelini anlamaya çalıştık. Hiçbir zaman insanların evlerinin sahibi olmayan koruma fonları artık tüm dünyada konut sektörünü kontrol ediyor. Satın alım ve satış yapıyor, kiraları artırıyorlar. Uzun vadeli bir plan yok, müşterileri de kiracılar değil yatırımcılar.

Filmin şu âna kadarki toplumsal etkileri nasıl oldu?

PUSH şimdiden dünyanın birçok ülkesinde gösterildi; filmdeki dil ve bilgilerin dünya genelindeki ulusal tartışmaların bir parçası olduğunu görebiliyoruz. Filmin prömiyeri Kopenhag’da yapıldı. Danimarka’da o sırada bir seçim kampanyası vardı ve konut sorunu herkesin dilindeydi. Seçimi kazananlar parlamentodaki yeni Lex Blackstone tasarısında kazanan taraf oldular. Konut Bakanı şöyle dedi: “Herkesin, zengin, orta sınıf ve yoksulun, birlikte yaşayabileceği şehirler istiyoruz. Eğer koruma fonları burada yatırım yapmak istiyorsa bizim kanunlarımıza uymalılar.”

PUSH, Almanya’daki salonlarda gösterime erkenden başladı. Leilani Farha’nın, “Konut insan hakkıdır” mesajı bir anda ulusal tartışmaların diline eklemlendi. O günden sonra Berlin Senatosu beş yıllık kira sınırlaması getirerek sermayenin yıkıcı akışını dondurdu. İsveç’te filmi parlamentoda gösterdik, ülkenin her yerindeki belediye binalarında gösterimler yapıldı ve Kiracılar Birliği filmi kullanarak güç kazandı.

Leilani Farha’nın ülkesi Kanada’da film büyük bir kamusal tartışmanın parçasıydı. Kanada şu anda yeni bir insan hakları temelli konut politikası belirledi. Farha’nın hareketi The Shift’e birkaç büyük kent de katıldı.

Dünyanın her yerinden pek çok hikâyemiz var. Mücadelenin aynı zamanda dili geri kazanma üzerine olduğunu görüyoruz. Kentlerin neden konut krizleri yaşadığına dair hâkim açıklama modellerine karşı konulabiliyor artık. Koruma fonları ve inşaat şirketleri daha fazla deregülasyon istiyor. Film, Joseph Stiglitz’in yardımıyla yalnızca serbest piyasanın çözüm olmadığını gösteriyor. Serbest piyasa, zengini daha zengin, kentleri ve kentlileri daha yoksul hâle getirdi.

BM insan hakları sistemine göre barınmayı “yaşamaya elverişli” yapan nedir? Bu çerçeve bizi konut hakkının finansallaştırılmasından korur mu?

Leilani Farha: Birleşmiş Milletler sisteminin yaşamaya elverişli konuta dair belirli bir anlayışı var. Yaşamaya elverişli konut hakkı özünde çok basittir, haysiyet ve güvenlik içinde yaşama hakkıdır. İşlevsel olarak konut hakkına dair önemli unsurlar şunlar: mülk sahibinin yasal güvenliği, karşılanabilir maliyet, yaşanabilirlik, hizmetlerin, malzemelerin, tesisin ve altyapının elverişliliği, mekân ve kültürel uygunluk. Bunların hepsinin büyük önemi var ve birbiriyle ilişkili. Örneğin hizmetlerden, istihdamdan ve kültürel yaşamdan uzaktaki konutlar mali karşılanabilirliği olumsuz etkileyebilir; dar gelirli insanlar toplu taşımayla elektrik faturasına ödeme yapma arasında tercih yapmak zorunda kalabilir. PUSH’ta açıkça gördüğümüz gibi konut hakkının finansallaştırılması yaşamaya elverişliliğin bu yedi unsurunu toplu bir biçimde yıpratıyor.

İnsan hakları, konutun finansallaştırılmasına karşı koyabilmek adına güçlü bir çerçeve sağlıyor. Politikaları, mevzuatları ve eylemsizlikleriyle konutun finansallaştırılmasının önünü açan hükümetlerin insan hakları sorumlulukları da var. Uluslararası insan hakları hukuku gayet açık; devletlerin insan haklarının korunması konusunda halka karşı sorumluluğu vardır. Bu, insanların, finansal aktörler konut hakkı ihlallerine neden olduğunda hükümetlerin müdahale etmesini talep etmek için uluslararası mekanizmaları kullanabileceği anlamına gelir. Ulusal ve yerel idareler konut hakkını iç hukukta giderek artan bir şekilde destekliyorlar, yani çadır kampların zorla tahliyesi ya da yasadışı kira artışları gibi ihlallere itiraz edebilmek için yerel fırsatlar da bulunuyor. Bu çok güçlü bir araç. Son dönemde yürüttüğüm çalışmaların çoğu, dünya çapında gözlemlediğimiz konut piyasasının finansallaşmasını bozabilecek kapsamlı, hak temelli konut stratejileri geliştirmede hükümetleri desteklemeye odaklanıyor.

BM Yaşamaya Elverişli Konut Hakkı Özel Raportörü’nün rolünü açıklayabilir misiniz?

BM Yaşamaya Elverişli Konut Hakkı Özel Raportörü olarak çalışmalarımın odağında küresel çapta konut hakkının hayata geçirilmesini ilerletmek var. Dünya genelindeki ülkelerde konut hakkını araştırmak ve raporlamak üzere İnsan Hakları Konseyi tarafından bağımsız uzman olarak atandım ve aynı zamanda hükümetlere, uluslararası insan hakları hukukunda ifade edildiği biçimiyle konut hakkına nasıl uyulacağı konusunda tavsiyelerde bulunuyorum. Tahmin edebileceğiniz gibi, bu çalışmanın önemli bir bölümü hak sahipleriyle, hükümetler, paydaş gruplar ve uluslararası kuruluşlar arasındaki görüşmeleri gerçekleştirmeye ayrılıyor ve ben bu bağlamda marjinalleştirilmiş bireylerin ve grupların seslerini yükseltmeye çalışıyorum. Raportör olarak herhangi bir hükümete veya STK’ya bağlı değilim ve bu da benim birçok açıdan iktidara karşı gerçekleri dile getirebilmeme olanak sağlıyor. The Shift’in küresel direktörü olarak dünya genelindeki hak savunucuları ve hükümetlerle birlikte bu çalışmayı hızlandırarak sürdüreceğim.

BM Yaşamaya Elverişli Konut Hakkı Özel Raportörü olarak dünya genelinde konut kriziyle karşı karşıya olan taban örgütlenmeleriyle BM’deki küresel yönetimin en tepesinde yer alan hükümetler arasındaki devasa açığı kapatmak gibi zor bir göreviniz var. Geriye dönüp bakınca bunu nasıl değerlendirirsiniz? Bu açığı biraz olsun kapatabildiğinizi düşünüyor musunuz?

Sözkonusu açığın çok önemli ve gerçek olduğunu düşünüyorum. Konut hakkını savunabilmek için etkili mekanizmalara ulaşmak birçok ülkede, özellikle de insan hakkı ihlallerinin en korkunç biçimlerini yaşayanlar için çok zor. Raportör olarak dünya genelinde ciddi konut hakkı ihlalleriyle karşı karşıya olan çok sayıda insanla tanıştım ve insanların karşılaştıkları zorlukları, onları onurlu bir hayat sürdürme duygusundan alıkoyan bir insan hakkı ihlali olarak tanımladıklarını gördüm. İnsanlar karşılarında duran zorluklarla ilgili böyle konuşuyorlar. Bu nedenle, barınma hakkı ihlali yaşayanların seslerini ve deneyimlerini duyurmak için çok çalışsam da devletlerin ve uluslararası kurumların bu insanlar için adalete anlamlı ve zamanında erişim sağlaması çok önem taşıyor. Her zaman söylediğim bir şey var, sahip çıkılmayan insan hakları aldatıcıdır. Son raporum, “Yaşamaya Elverişli Konut Hakkı Uygulama Kılavuzu”, hükümetlerin bu konudaki yükümlülüklerini ayrıntılandırıyor.

Piyasanın, yatırımcıların veya finansal aktörlerin iyi niyet veya ahlaki yükümlülük duygusuyla iş pratiklerinin merkezine insan haklarını koyacağına inanmak için çok az neden var.

Filmde, karşılanabilir konut piyasasına, konut fiyatlarında şiddetli bir artış yaparak kâr elde etme amacıyla giren koruma fonu Blackstone Corporation’ın temsilcileriyle görüştüğünüz için çok heyecanlıydınız. Bu tür vahşi kapitalistlerin iş pratiklerini diyalogla değiştireceğine gerçekten inanıyor musunuz? Bunlar politikaların belirlendiği masaya oturabilecek meşru aktörler mi?

Vahşi kapitalistlerin iş yapma pratiklerini ancak zorunda bırakılırlarsa değiştireceğini düşünüyorum. Piyasanın, yatırımcıların veya finansal aktörlerin iyi niyet veya ahlaki yükümlülük duygusuyla iş pratiklerinin merkezine insan haklarını koyacağına inanmak için çok az neden var. Onların sistemi bu şekilde kurulmamıştır; bu sistem insanlardan önce kârı teşvik eder.

Ancak, bu aktörlerin insan hakkını tatbik etme işinde olduklarını anlamaları önemlidir. Bu yüzden uluslararası insan hakları hukuku kapsamında belirli yükümlülükleri var ve bunlara uymaları konusunda insanlar ve hükümetlerce sorumlu tutulabilirler. Bu gerçek çoğu zaman onları şaşırtıyor ve bence şunu anlamaları önemli: Uluslararası insan hakları hukuku, onların mağdur ettiği, zorla evinden çıkardığı, yoksullaştırdığı insanların yanında duruyor.

İnsanlar kendi toplum ve yaşamlarında gördükleri muazzam konut güçlüklerini anlamlandırabilecek yeni yollara ihtiyaç duyuyorlar.

Temel konut hakkının hayata geçebilmesi adına The Shift adlı yeni bir kampanya başlattınız. Şu sloganı kullanıyorsunuz: “Fazla sermayeyi yatıracak bir yer olarak konut değil, onurlu bir hayat yaşamak, ailelerimizi yetiştirmek ve topluma katılmak için konut”. Bu kampanyayla nasıl bir etki yaratmayı hedefliyorsunuz? Bunu yapmak için hangi somut adımlar atılacak?

The Shift[1] öngöremediğimiz biçimlerde dünyayı dolaşıyor. Yaptığımız şey, küresel konut krizinin kentlerin karşı karşıya olduğu en ciddi toplumsal sorun olduğunu kabul ettirerek konut hakkını güvence altına almak için küresel, çokkatmanlı bir hareket inşa etmek. Hareket, konutun meta olarak değil, ev olarak değer görmesini sağlamayı amaçlıyor. Konut adaleti sorununu çözmek için insan hakları merceğini kullanarak dünya genelinde birbirinden farklı hak savunuculuğu ve aktivizm faaliyetlerini bir araya getiriyoruz. Gerçekten heyecan verici bir zaman çünkü konutun birçok sosyal ve çevresel adalet sorununun merkezinde durduğuna ilişkin artan bir fikir birliği oluşuyor. Ancak bugüne kadar yerel konut mücadelelerini birleştirecek bir şemsiye örgüt ya da hareket oluşturulamadı. The Shift burada devreye giriyor ve farklı çabaları aynı mesajla birleştirmek için bir çerçeve ve platform sağlıyor.

Çalışmalarımızda önem arz eden şey konut değeri ve evsizlik gibi konut hakkı ihlallerinin anlamı etrafında dönen tartışmaları değiştirmek. Küresel Kuzey’deki birçok ülkede orta sınıfın daralmasını ve küresel çaptaki karşılanabilir konut krizlerini gördüğümüz gibi konut sistemlerimize ilişkin bir şeylerin yanlış olduğuna dair gelişen bir toplumsal bilinç de var. Örneğin eğer zengin ülkelerde kitlesel evsizlik yeni bir norm hâline geldiyse bir şeyler yanlış gidiyor demektir. İnsanlar kendi toplumlarında ve yaşamlarında gördükleri muazzam konut güçlüklerini anlamlandırabilecek yeni yollara ihtiyaç duyuyorlar. The Shift, bu tartışmayı küresel düzeyde şekillendirmek, konutun altın gibi bir meta değil insan hakkı olduğunu kabul ettirmek istiyor.

Son olarak hükümetleri, konut hakkının ilerletilerek gerçekleştirilmesi için desteklemeye büyük önem veriyoruz. Çalışmalarımızın önemli bir odak noktası, iç hukukta konutun bir insan hakkı olarak kabul edilmesi ve konut hakkının finansallaştırılması sorununa karşı hükümetleri hak temelli bir stratejinin benimsenmesi yönünde desteklemektir. Örneğin The Shift, 2020’den başlayarak, yerel hak temelli barınma stratejileri geliştirmek üzere Kanada genelindeki belediyelerle çalışacak. Umudumuz, bu pilot projelerin diğer ülkelere uyarlanabilen ve ölçeklendirilebilen bir model geliştirmemizi sağlaması yönünde.

Hareket olarak tüm bu sorunların üstesinden gelmek için bir dizi farklı faaliyet ve strateji uygulayacağız. Çeviklik, esneklik ve uyarlanabilirlik, çalışmalarımızın kendine özgü yerel konut adaleti sorunlarına yanıt verebilmesinde çok önemli olacak. Çalışmamız kesinlikle toplum örgütlenmesi, halk eğitimi ve medya katılımı, araştırma, stratejik davalar, politika geliştirme ve hükümet danışmanlığı içerecektir, ama The Shift büyüyüp değiştikçe yaklaşımlarımızın genişleyeceğini umuyoruz. Hareketin bir parçası olmak için bizi takip edin ve The Shift’e katılın!

Röportajı İngilizceden çeviren: Mithat Fabian Sözmen

1- The Shift #RIGHT2HOUSING. (n.d). Contact. www.make-the-shift.org/contact/

PUSH: Neden Şehirlerimizde Yaşamaya Gücümüz Yetmiyor? was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Depremlerin salt doğal değil politik olaylar olarak da nitelendirilebileceği artık geniş kabul gören bir fikir. Fakat depremin politikliğinden kast edilenin tam olarak ne olduğu sorusu yanıtını aramaya devam ediyor. Örneğin, depremlerin politikliğini tartışırken, siyasi sorumluların ihmallerinden ya da insan hayatına değer vermeyişlerinden dem vuranlar var. Bu gibi söylemler, depremleri politize etmeleri açısından önemli olsalar da, eleştirel tahlil kapasiteleri açısından geliştirilmeye muhtaçlar. “İhmal”e yapılan vurgu depremlerin politikasını tarihsel ve yöntemsel istisnaiyet üzerinden anlamaya meylederken, “insan hayatı”nın genelleyici biçimde vurgulanması depremlerin tam olarak hangi toplumsal kesimleri ve hangi coğrafyaları diğerlerinden daha sert etkilediği sorusunu gözden kaçırabiliyor.

Oysa bugün, gerek dünyanın farklı yerlerinde dirençlilik (resilience) kavramıyla anılan pratiklerde gerekse Türkiye’de Afet Yasası özelinde görüldüğü üzere, ihmal bir yana dursun, deprem gibi afetlere karşı devletin riski bertaraf etmekteki teknolojik uzmanlığı, birçok merkezi ve yerel otoritenin resmi politikasının dayanağı hâline gelmiş durumda. Ve yine aynı otoriteler insan hayatını hiçe saymak bir yana dursun, ürettikleri teknopolitik çözümler yardımıyla korudukları iddiasındalar. “İhmal”dense bizatihi teknopolitik çözümcülüğe ve “insan hayatı”ndansa kimin hayatının korunmaya değer kiminkinin ise değmez olduğunu belirleyen ulus-devletçilik, emek karşıtlığı ve sermayecilik, mülkiyetçilik, milliyetçilik, sömürgecilik, ırkçılık ve ataerki gibi şedit tarihsel olgular ile bu olguların somut bağlamlardaki kesişimlerine odaklanmak depremlerin toplumsallığını ve politikasını kavrayışımıza nasıl bir katkı yapabilir?

beyond.istanbul’un Eray Çaylı konuk editörlüğünde derlenecek “Mekânda Adalet ve Deprem” başlıklı 12. sayısı bu soruya odaklanacak. Bu ve benzeri soruları; kentsel dönüşüm, evsizlik, örgütlenme, deprem öncesi/sonrasında özel gereksinimleri olan bireyler dahil olmak üzere çeşitli toplumsal grupların ihtiyaçları, barınma ve konuta erişim gibi siyasi-iktisadi boyutu öne çıkan alanlar kadar depremlerin ve yol açtıkları yıkımın temsili, hafızalaştırma pratikleri ve komplo teorileri gibi sosyokültürel alana konuşan durumlar üzerinden de ele almayı planlıyoruz. Derlemede açık çağrı sonucu seçilecek birkaç yazının da yer almasını öngörüyoruz. Bu nedenle yazı önerisi sunmak isteyenlerin 250 kelimeyi geçmeyecek özetlerini 1 Haziran 2021 tarihine kadar info@beyond.istanbul adresine iletmelerini rica ediyoruz. Kabul edilen önerilerin yaklaşık 2000 kelimelik asıl yazı teslim tarihi ise 1 Ağustos 2021 olarak belirlendi.

(*) Eray Çaylı hakkında: Şiddet ve afetin mekânsal ve görsel politikasını, antropoloji, coğrafya, mimarlık ve sanat alanlarıyla temas halinde çalışan akademisyen. Bu konuları, yayınladığı birçok makalenin yanı sıra, Victims of Commemoration: The Architecture and Violence of Confronting the Past in Turkey ile İklimin Estetiği: Antroposen Sanatı ve Mimarlığı Üzerine Denemeler adlı monografiler ve eş-derleyiciliğini yaptığı Architectures of Emergency in Turkey: Heritage, Displacement and Catastrophe adlı kitapta da ele alıyor. 2015’te Bartlett School of Architecture, University College London’da tamamladığı mimarlık tarihi ve kuramı alanındaki doktorasını yapmak üzere 2011'de gittiği Londra’da halen yaşamakta ve çalışmakta. 2018'den beri çalışmakta olduğu London School of Economics and Political Science’ta şiddetin estetize edilme biçimleri ve ırkçılık üzerine yüksek lisans dersleri veriyor.

beyond.istanbul’un “Mekânda Adalet ve Deprem” Sayısı İçin Açık Çağrı was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Galatasaray Meydanı denince gözlerinizin önüne ne gelir? Heybetli girişiyle Galatasaray Lisesi, 1975’te dikilen, heykeltıraş Şadi Çalık’ın tasarladığı Cumhuriyet’in 50. yılını simgeleyen anıt, 2017’den beri Yapı Kredi Kültür Sanat Binası’nın üst katından meydanı izleyen Akdeniz Heykeli, polis kordonları, bazen lisenin önünde bekleyen polisler, Taksim Meydanı, Tophane ya da Tünel yönüne yürüyen her yaştan insan ve tüm bunların yanında bir de günlerden ne gün olursa olsun, orada olsalar da olmasalar da Cumartesi Anneleri / İnsanları.

Bu yazı yayımlandığında Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın ilk buluşmasının üzerinden 25 yıl geçmiş olacak. Gözaltında kayıplara ve faili meçhul cinayetlere dikkat çekmek, kayıpların akıbetini sormak ve bu konuda farkındalık yaratmak amacıyla ilk kez 27 Mayıs 1995 Cumartesi günü Galatasaray Lisesi önünde buluştular. İlk buluşmada kayıp yakınları, gazeteciler ve insan hakları aktivistlerinden oluşan çoğunluğu kadın 30’a yakın kişi vardı. Cumartesi Anneleri / İnsanları 1995’te başlattıkları oturma eylemini her cumartesi devam ettirdiler ve bu buluşmalar Türkiye insan hakları hareketinin en uzun soluklu eylemi hâline geldi. 1999’da artan şiddet, baskı ve gözaltılar sebebiyle Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın ortak kararıyla ara verilen oturma eylemine on yıl aradan sonra 2009’da tekrar başlandı.

Bugüne kadar cumartesi buluşmalarının tarihçesi, insan hakları hareketi, sivil toplum ve siyasal alan üzerine etkileri gibi konular üzerine etraflıca yazıldı.[1] Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın oturma eylemlerinin Türkiye’de toplumsal hareketlerin eylem repertuarına bir yenisini kattığı, alışılagelmişin dışında bir eylem katılımcısı profiliyle kamusal alanda bir yenilik oluşturduğu, özel alan ve ev içiyle özdeşleştirilen anneliği ve özel alan / kamusal alan ayrımının cinsiyetli yapısını dönüştürdüğü söylendi[2] ve cumartesi buluşmaları toplumsal cinsiyet perspektifinden tartışıldı. Örneğin bakım, özen ve politik alan arasındaki ilişki,[3] annelik kimliği ve yas üzerinden yapılan siyasetin demokratik imkân ve açmazları[4] gibi birçok akademik tartışma Cumartesi Anneleri / İnsanları’nı konu etmektedir. Meltem Ahıska, kayıp annelerinin “işkence”, “kayıp” gibi hayatları yok etmeye yönelik şiddet biçimlerine karşı önemli bir muhalefet alanı açtığını ve “şiddeti iyi tanıyan kadınların yine aile içindeki şiddet içinde şekillenmiş ‘bakım’ görevlerini toplumsal şiddete karşı evrenselleştirme biçimlerini feminist politika içinde sahiplenmek ve düşünmeye açmanın” çok önemli olduğunu söylemektedir.[5] Şüphesiz, Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın Beyoğlu’nun sembolik, mekânsal, politik ve de bu tartışmalarda özetlendiği gibi cinsiyetli hafızasında yadsınamaz bir yeri vardır. Bu yazının geri kalanında, Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın oturma eylemleri ile vicdan, adalet ve insan haklarının, Galatasaray Meydanı’nda ve Beyoğlu’nun mekânsal ve kolektif hafızasında vücut buluşu konu edilmektedir.

Cumartesi 12:00, Galatasaray, İstiklâl Caddesi

Kendisiyle 11 sene önce yaptığım görüşmede Nadire Mater, ilk buluşmanın yer ve zamanına karar verirken düşünülenleri şöyle aktarmıştı:

Neden 12 ile 1 arası? İşte Cumartesi olması gerekiyor, Cumartesi herkesin en çok sokakta olduğu gün. 12 ile 1 gazetecilerin en kolay gelebileceği saat ve gittiklerinde de haberlerini en rahat yazabilecekleri saat. Biraz uyusunlar, sonra gelsinler onlar, sonra da gitsinler yazsınlar ve sonraki gün çıksın. İşte nerede olsun? Galatasaray’da olsun çünkü Galatasaray tam bir uğrak noktası, geçiş noktası. Binlerce insan o saatte oradan geçiyor ya da gün boyunca (geçiyor). Dolayısıyla böyle bir şey belirledik fakat işin doğrusu tam olarak ne yapacağımızı da bilmiyorduk. (9 Haziran 2009, İstanbul)[6]

Gülsüm Baydar ve Berfin İvegen Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın oturma eylemlerinin anneliğin kent mekânıyla çetrefilli biçimde iç içe geçmesine sebep olduğunu, eylemlerin Galatasaray Meydanı ve etrafında, Deleuze ve Guittari’nin pürüzsüz mekân ve çizgili mekân olarak tanımladıkları mekânsal anlayışları bir araya getirdiğini söylemektedirler.[7] Yazarlara göre, oturma eylemi için seçilen mekânın üzerinde olduğu İstiklâl Caddesi, Taksim ve Tünel olmak üzere iki önemli meydanı birleştiren bir anacadde olması açısından çizgili mekâna örnek oluşturur. Öte yandan cadde ve çevresinin çokkatmanlı kültürel kompozisyonu ve caddeyi çevreleyen sokakların anonimleşmeye ve kaybolmaya izin veren labirente benzer yapısı da pürüzsüz mekâna örnek oluşturmaktadır. Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın oturma eylemleriyle pürüzsüz ve çizgili mekânın eşzamanlı varoluşuna tanık olunmaktadır.[8] Baydar ve İvegen’e göre eyleme katılanların, İstanbul’un son derece merkezi bir meydanı olan Galatasaray Meydanı’nın düzenli olarak aynı kısmında yer almaları, mekânın çizgili mekân olarak kullanımına, mekânın kültürel özellikleri ise pürüzsüzlüğüne örnek teşkil eder; polis ve katılımcılar arasındaki etkileşim de iki tür mekânın aynı anda varoluşunu imler.[9] Cumartesi oturma eylemlerinin mekânsal özelliklerini konu eden tezinde Evren Kocabıçak, Galatasaray Meydanı’nı, farklı sebepler ve şekillerle baskıya uğrayanların ya da ötekileştirilenlerin akışkan bir siyasal topluluk oluşturduğu stratejik bir yer olarak tarif etmekte ve bu yönüyle Edward Soja’nın “üçüncü mekân” kavramına örnek göstermektedir.[10]

Galatasaray Meydanı, İstiklâl Caddesi üzerinde ve etrafındaki sanatsal, kültürel ve ticari aktivitelerin merkezinde olması, birçok önemli kuruma fiziksel yakınlığı, ulaşımın kolaylığı gibi pek çok açıdan İstiklâl Caddesi üzerindeki en önemli buluşma yerlerinden biridir. Galatasaray Meydanı, oturma eylemlerinin katılımcılarını görünür kılmakta, İstiklâl Caddesi’ne açılan, birbirine bağlanan, karmaşık sokaklar ise buraları kullanarak eyleme gelen ya da eylemden sonra oradan ayrılan katılımcıları anonim kılmaktadır.[11] İşte, eylemler için seçilen yerin bu gibi mekânsal özellikleri, Kocabıçak’ın söylediği gibi İstiklâl Caddesi’nin yeni tür siyasallıklara alan açan karakteriyle ilintilidir. Koçabıçak, merkez ve periferi, ticaret ve kültür, hegemonya ve karşı-hegemonya arasında sınır oluştururken aynı zamanda bir arada var olmalarını sağlaması açısından eylemlerin yer aldığı caddeyi bir karşıtlıklar mekânı olarak tanımlamaktadır.[12]

Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın eylemleri için seçtiği Galatasaray Meydanı, İstiklâl Caddesi’nin tarihinde ve bugününde ev sahipliği yaptığı yürüyüş, protesto gibi daha yüksek sesli ve hareketli eylemlere biçimsel açıdan bir karşıtlık oluşturmakta, öte yandan katılımcıları ya da talepleri bazen kesişen, ancak tam olarak örtüşmeyen birçok farklı politik olma hâline de tanık ve sahne olmaktadır. Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın sessiz nöbetleri başladıktan kısa bir süre sonra meydan bir umut ve insan hakları meydanına dönüşmüş, susmak ya da ses çıkarmak isteyen daha birçoklarının da uğrak yeri hâline gelmişti. Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın Galatasaray Meydanı’nda vücut buldurduğu vicdan, adalet ve dayanışmanın Galatasaray Meydanı’nın ötesine de ulaştığını, Beyoğlu’nun zamansal ve mekânsal çokkatmanlı dokusu içinde önemli bir yeri olduğunu söylemek mümkün. Örneğin, Gezi Parkı eylemleri sırasında Cumartesi Anneleri / İnsanları ve Gezi Parkı’na gidip gelenler arasında diyaloglar kurulmuş, Cumartesi Anneleri / İnsanları’na ilgi o dönemde tekrar artmış, katılımcıları ve talepleri hatırlanmış, Gezi Parkı’na giden anneler ve Cumartesi Anneleri arasında sembolik ve kuramsal ilişkiler kurulmuştur.[13] Kısacası, Galatasaray Meydanı’nın üst üste binmiş, katmanlı hafızaları içerisinde Cumartesi Anneleri / İnsanları önemli bir yer tutmaktadır. Ahıska, Gezi Parkı eylemlerinin ortaya çıkardığı siyasi kapasiteyi, tıpkı Cumartesi Anneleri / İnsanları örneğinde olduğu gibi siyaset için yeni bir alan açarken siyasal hafızayı da canlandıran, yeniden biçimlendiren bir karşı-hareket olarak tanımlamaktadır.[14]

Performatif eylem, tanık olma, hatırlama ve hatırlatma

Cumartesi Anneleri / İnsanları, katılımcılarının siyaseten aracısız ve hiyerarşik olmayan biçimlerde dayanışma için bir araya geldiği bir alan yaratmıştır. Bunun mümkün kılınmasının sebepleri hem eylemin yapısı hem de şeklidir. Oturma nöbetlerinin slogansız ve sessiz şekli, ifade edilmek istenenin siyasetin kutuplaştırıcı dilinden uzak, yalın bir şekilde ifade edilmesine izin vermiştir. Performatif ve bedenleşmiş bir eylem örneği olarak cumartesi nöbetleri, benzer şekilde gözaltında kaybedilen yakınları için perşembe günleri Buenos Aires’in Plaza de Mayo Meydanı’nda buluşan ve Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın da örnek aldığı Arjantinli Plaza de Mayo annelerinin –bugün anneannelerinin– eylemlerine de benzerlikler göstermektedir. Plaza de Mayo anneleri hakkında yazdığı makalede Maria Ferreria, bu gibi kolektif kamusal performansların ikili işlevini, dayanışmayı sürdürmek ve hareketi oluşturan gruplar arasındaki mesafeyi korumak olarak tarif eder.[15] Tıpkı Plaza de Mayo annelerinin perşembe buluşmaları gibi, cumartesi nöbetleri de seçilen bir mekânda düzenli olarak varlık göstermeyi gerektiren performatif ve bedenlenmiş bir eylemdir. Hannah Quinn siyasal eylemin bedenselliğini bireyin bedeni, toplumsal beden ve politik beden, yani siyasal topluluk (body politic) arasındaki maddesel ve siyasal ilişkiler içerisinde anlamak gerektiğini söylemektedir.[16] Bedenlenmiş siyasal performanslar, katılımcılarının fiziksel olarak bir araya geldiği ve dikkatlerini ortak bir talebe verdiği, ortak mevcudiyet üzerine kurulu eylemlerdir.[17] Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın oturma eylemleri de gücü ve etkisini “birlikte burada olma” hâlinden ve düzenli olarak tekrarlanmasından almaktadır. Bu şekilde, Galatasaray Meydanı’ndan her ne sebeple olursa olsun geçen kişiler, Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın varlığından ve temsil ettikleri değerlerden ve kendilerini davet ettikleri sorumluluktan bihaber olamamakta, ikna olmadıkları durumda dahi tanık olmaktadırlar. Zira kayıpların görünmezliğinin aksine Cumartesi Anneleri / İnsanları Galatasaray Meydanı’nda görünürdür. 25 yılı bulmuş bu görünürlük, artık onlar meydanda olmadıkları durumda dahi akıllarda kalmıştır.

Emine Rezzan Karaman’ın söylediği gibi Cumartesi Anneleri / İnsanları tanık, hayatta kalan ve hikâye anlatıcı olarak meydandaki varlıklarıyla alternatif bir anma pratiği de oluşturmuşlardır.[18] Arjantinli anneler örneğinde olduğu gibi, Cumartesi Anneleri / İnsanları da öznelliklerini kamusal bir talep ve pratik olarak yas tutmaya dönüştürmüştür.[19] Annalise Moser performatif protestoların siyasetin bittiği yerde bir siyasallık biçimi oluşturduğunu söylemektedir.[20] Cumartesi nöbetlerinde yaşam, adalet ve vicdan susma yoluyla kamusal ifade bulmakta ve katılımcıların ve oradan geçenlerin bedenlerine, bakışlarına ve ifadelerine sirayet etmektedir. Linda Zerilli’ye göre siyaset yaratıcı uğraşları sadece hoş görmez aynı zamanda mecbur kılar, zira kamusal alanın amaçlarından biri politik hayal gücünü genişletmek, retorik ve taktiksel tecrübe için yeni alanlar yaratmaktır.[21] Bu anlamda performatif, duraksatıcı, şaşırtıcı eylemlerin demokrasi okulunda önemli bir yeri vardır.[22] Geleneksel olarak kamusal alana hâkim olan müzakere normları, duygusal ve anlatıya dayalı olan ifade biçimlerini dışlamakta, sessiz kalan grupları dışarıda bırakmaktadır.[23] Bu grupların alternatif ifade biçimleri Nancy Fraser’ın deyimiyle madun karşıt-kamularda (subaltern counterpublics) yer almaktadır.[24]

Sokak protestoları genellikle yüksek sesli ve hareketli bir şekilde dikkat çekmeyi hedefler. Sokak protestolarında gelip geçenlerin, medya çalışanlarının ve bazen polislerin izleyici olduğu bir sosyal performans sergilenir, bu bakımdan tiyatro ve siyasi protestonun eski dostlar olduğu söylenebilir.[25] Cumartesi Anneleri / İnsanları’nın eylemlerinde, konuşma, ses ve hareketin yokluğunda bakmak, görmek, dikkat etmek ön plana çıkmaktadır.[26] Oturanların yanından geçenler ya da durup izleyenler, Sara Ahmed’in “duygunun toplumsallığı”[27] olarak ifade ettiği duruma dahil olur ve böylece acı ve yas toplumsal bir varlık kazanmış olur. Performatif eylem sırasında insanlar aynı zamanda hem özne hem nesne, hem aktör hem izleyici olur ve bu roller arasında gidip gelir. Perspektifler arasında gidip gelebilme, izleme, dikkatini verme ve dinlemeyi pratik etme, vatandaşlar arasındaki demokratik ilişiklerinin ve toplumsal öğrenmenin temel koşullarından biridir. Performatif eylemlere tanık olmak, insanları sorumluluğa ve farkındalığa ve bu konuda bir şeyler yapmaya teşvik eder, izleme sonucunda izleyicilerin ve dinleyicilerin bir şey yapmasalar dahi, başlarını diğer tarafa çevirmeleri zorlaşmıştır.[28] Galatasaray Meydanı’ndan geçerken, Cumartesi Anneleri / İnsanları orada olmasa dahi, simgeledikleri vicdan ve adaletin hatırlanması bundandır.

Zeynep Gülru Göker hakkında: Sabancı Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Mükemmeliyet Merkezi’ne (SU Gender) bağlı öğretim üyesi araştırmacı olarak çalışmaktadır. Kadınların siyasal hayata ve toplumsal hareketlere katılımı, müzakereci demokrasi ve feminist siyaset teorisi, bakım / özen etiği ve toplumsal cinsiyet eşitliği konularında çalışmaktadır. Doktorasını Siyaset Bilimi alanında City University of New York Graduate Center’dan, lisans derecesini Toplumsal ve Siyasal Bilimler alanında Sabancı Üniversitesi’nden almıştır. Siyaset sosyolojisi, siyaset teorisi ve toplumsal cinsiyet çalışmaları alanında araştırmalar yürütmekte ve dersler vermekte, üniversite içinde ve dışında toplumsal cinsiyet eşitliğine yönelik eğitim ve araştırma faaliyetleri yürütmektedir.

[1] Koçali, F. (2004). Cumartesi Anneleri’nin İnadı. M. Özbek (Ed.), Kamusal Alan içinde (s. 357–360). İstanbul: Hil Yayınevi; Tanrıkulu, N. (2002, 17 Mayıs) Gözaltında Kayıp Yok Diyenlere Bir Yanıt. Bianet. m.bianet.org/biamag/insan-haklari/10046-gozaltinda-kayip-yok-diyenlere-bir-yanit; Tanrıkulu, N. (2003). Bizde Yok!. L. Şanlı (Ed.), Toplumsal Hareketler Konuşuyor içinde (s. 275–292). İstanbul: Alan Yayınları.

[2] Arat, Y. (1998). Feminists, Islamists and Political Change in Turkey. Political Psychology, 19(1), 117–131.

[3] Ahıska, M. (2014, 27 Ekim). Kayıp Annelerinin Şiddete Tanıklığı. Bianet. bianet.org/bianet/kadin/159451-kayip-annelerinin-siddete-tanikligi; Göker, Z. G. (2011a). The Politics of Silence: Discussing Deliberative and Agonistic Democracy vis-a-vis Gendered Responses to the Militarization of Everyday Life in Turkey (Yayımlanmamış doktora tezi). City University of New York; Göker, Z. G. (2011b). Presence in Silence: Feminist and Democratic Implications of the Saturday Vigils in Turkey. J. Beinin ve F. Vairel (Ed.), Social Movements, Mobilization, and Contestation in the Middle East and North Africa içinde (s. 107–124). Kaliforniya: Stanford University Press.

[4] Göker, Z. G. (2016). The Mourning Mother: Rhetorical Figure or a Political Actor. C. Özbay, M. Erol, A. Terzioğlu ve Z. Umut Türem (Ed.), The Making of Neoliberal Turkey içinde (s. 131–147). Londra: Routledge; Karaman, E. R. (2016). Remember, S/he Was Here Once: Mothers Call for Justice and Peace in Turkey. Journal of Middle East Women’s Studies, 12(3), 382–410.

[5] Ahıska, M. A.g.y.

[6] Göker, Z. G. (2011a). A.g.y.

[7] Baydar, G., Ivegen, B. (2006). Territories, Identities, and Thresholds: The Saturday Mothers Phenomenon in Istanbul. Signs, 31(33), 689–715.

[8] A.g.y., s. 703.

[9] A.g.y.

[10] Kocabıçak, E. (2003). Locating Thidspace in The Specifities of Urban: A Case Study On Saturday Mothers, in Istiklal Street Istanbul (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Bilkent Üniversitesi, s. 19.

[11] Baydar, G., Ivegen, B. A.g.y.

[12] Kocabıçak, E. A.g.y., s. 125–126.

[13] Tambar, K. (2016). Brotherhood in Dispossession: State Violence and the Ethics of Expectation in Turkey. Cultural Anthropology, 31(1), s. 30–55.

[14] Ahıska, M. (2014). Counter-Movement, Space and Politics: How the Saturday Mothers of Turkey Make Enforced Disappearances Visible. E. Schindel ve P. Colombo (Ed.), Space and the Memories of Violence: Landscapes of Erasure, Disappearance and Exception içinde (s.162–175). Houndmills: Palgrave.

[15] Ferreira, M. (2014). “Pregnant Time”: The Messianic Performativity of the Madres de Plaza de Mayo and the 15-M Movements. Statis, 2(1), 46–60, s. 52.

[16] Quinn, H. E. (2018). My Protest Body: Encounters with Affect, Embodiment, and Neoliberal Political Economy. New Proposals: Journal of Marxism and Interdisciplinary Inquiry, 9(2), 51–65.

[17] Jeffrey Juris, akt. Quinn, H. E. A.g.y., s. 62.

[18] Karaman, E. R. A.g.y., s. 393.

[19] Ferreira, M. A.g.y., s. 52.

[20] Moser, A. (2010). Acts of Resistance: The Performance of Women’s Grassroots Protest in Peru. Social Movement Studies, 2(2), 177–190.

[21] Zerilli, L. (2005). Response to Thiele. Political Theory, 33, 715–720.

[22] Farrar, M. E., Werner, J. L. (2006). Rah-Rah-Radical: The Radical Cheerleaders’ Challenge to the Public Sphere. Politics & Gender, 2(3), 281–302.

[23] Young, I. M. (1987). Impartiality and the Civic Public: Some Implications of Feminist Critiques of Moral and Political Theory. S. Benhabib ve D. Cornell (Ed.), Feminism as Critique içinde. Londra: Polity Press, s. 56–76.

[24] Fraser, N. (1990). Rethinking the Public Sphere: A Contribution to the Critique of Actually Existing Democracy. Social Text, 25/26, 56–80.

[25] Tait, P. (2006). Greer, Bad Language and Performative Emotions in Protests. Journal of Australian Studies, 30(89), 65–74.

[26] Göker, Z.G. (2013, 21 Haziran). Duran İnsanlar ve Sessiz Mevcudiyet. Bianet, m.bianet.org/bianet/insan-haklari/147851-duran-insanlar-ve-sessiz-mevcudiyet

[27] Ahmed, S. (2004). The Cultural Politics of Emotion. New York: Routledge.

[28] Moser, A. A.g.y., s. 188.

Galatasaray Meydanı’nda Vücut Bulan Vicdan ve Adalet: Cumartesi Anneleri / İnsanları was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Modern zamanın erkek kent gezgini için sokak ve ev ayrımı belirsizdir. Benjamin’in Baudelaire’in yazınında temellendirdiği kent gezgini, “flânör”, adımını sokağa attığı an evinin dört duvarı arasındadır.[1] Dilerse aydınlatılan sokaklarda geceler ya da günün ilk ışıklarında şehrin kokusunu ilk o alır. Kentleşmenin Türkiye’de yükselişe geçtiği dönemde yazılmış olan Aylak Adam’da[2] da C. gecelediği İstanbul sokaklarını asıl evi beller. Öyle ki diğer evine döndüğünde, bu pratiği unuttuğundan anahtarı deliğe uyduramaz. Bu sırada kadınlar sinema salonlarında, ev temizliklerinde ya da C.’yi bekledikleri, sokağı gözledikleri pencere önlerindedir. Tüm bunlardan uzak, dışarıda olan kadınlarsa daima huzursuz ve tekinsiz görünür.

Kentin kamusal alanlarının ışıklandırılması, erkek olduğu varsayılan kent gezgininin gece sokağa çıkmasına olanak tanısa da kadını ne kurgusal ne de gerçek hayatta bakış ve sözlerden uzak bir âleme sürüklemeye yetiyor. İçinde yaşadığımız toplumsal düzen — aralarında hiyerarşi kursa da — sokağı erkeğin ve erkekliğin mekânı olarak tanımlıyor.[3] Eve atadığı kadını ise sokaktan tamamen menedemese bile onun sokaktaki varlığını belli şartlara bağlı kılıyor; bulunacağı yeri, zamanı, hâl ve davranışlarını belirliyor. Hava kararmadan eve dönmek, “açık” giyinmemek, göz teması kurmamak, “davetkâr” yürümemek… Bunlar, kadınlara toplumun tüm kurumları tarafından çocukluktan itibaren telkin edilen, öğüt kılıfında sunulan kurallardan bazıları. Kadınlardan beklenen sürekli teyakkuzda kalarak oyunu kurallarınca oynamak, sokağı da geceyi de bazı şartlar altında ödünç alabilmek; ancak ikisine de sahip olamamak. Bir sonraki adım ise kontrol. “Evinin kadını olmak” güzellemesi karşısında bekleneni yapmayan kadınların sınırları aştıkları varsayılıyor. Feminist Gece Yürüyüşü, toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin dermanını kadınların sınırları aştıkları söylenen zamanda ve mekânda, yani gecede ve sokakta arıyor.

Türkiye’de ilk kez 2003’te, İstiklâl Caddesi’nde yapılmaya başlayan Feminist Gece Yürüyüşü, Take Back the Night (Geceyi Geri Al) ve Reclaim the Night (Geceyi Talep Et) yürüyüşlerinin motivasyonunu ve kararlılığını taşıyor. İlki Amerika Birleşik Devletleri’nde, diğeri İngiltere’de, 1970’lerde başlayan ve hâlâ devam eden bu iki hareket kadınların gece, kentin sokaklarında güvende ve özgür olmalarını istiyor, sokağa erişimlerinin belli şartlara bağlı kılınmasına karşı geliyor. Feminist Gece Yürüyüşü bugün yalnızca İstanbul’da değil, birçok şehirde benzer amaçlarla “geceleri, sokakları ve meydanları terk etmeyen”; kamusal alanı diğerleri kadar kullanabilmeyi talep eden feministlerin direngenliğinden güç alıyor. Fakat bu inat karşılıksız değil. İstiklâl Caddesi, onun şu anki durumunu korumak, ona yeni anlamlar ve işlevler yüklemek ya da eski anlamını yeniden kazandırmak isteyen aktörlerin birer taraf olduğu ve bu tarafların uğruna mücadele ettiği bir politik mekân olarak şekilleniyor.

Mekâna yüklenen anlamlar

Mekân farklı aktörlerin aynı zamanda işlediği bir kil gibi şekil alır. Bu süreçte eller boyanır, kil de onu işleyende iz bırakır. İstiklâl Caddesi bu karşılıklı ilişki içinde, farklı politik güçler ve kültürler tarafından yıllar içinde dönüştürülmüş ve politik bir kimlik edinmiştir. Var olduğu ilk zamanlarda Pera’ya, bağ evlerine giden toprak yol bugün farklı amaçlar için kullanılan, anlamlar yüklü bir mekândır. Ancak cadde bir sonraki anlamı giyinmek için öncekini soyunmaz, bir palimpsest gibi tümünü üzerinde taşır: Hâlâ evlerin ve işyerlerinin bulunduğu İstiklâl Caddesi artık ticaretin, eğlencenin ve siyasetin önemli bir merkezi hâline gelmiştir. Farklı aktörlerin bir arada oluşuna imkân tanıyan cadde, bu aktörlerin çatıştığı ya da hakkında pazarlığa oturduğu bir mücadele alanıdır.

Beyoğlu bir dönem İstiklâl Caddesi, Taksim Meydanı’nın nüvesini oluşturan Cumhuriyet Anıtı ve Atatürk Kültür Merkezi’yle (AKM) Cumhuriyet tasavvuruna hizmet ettiği gibi mevcut hükümetin mekân politikasını da yansıtmakta. Gezi Parkı — Topçu Kışlası ikamesi meselesinin üzerinden çok zaman geçmiş değil. 2018’de yıkılan AKM’nin hemen karşısında ise yapımı büyük oranda tamamlanan Taksim Camii yükseliyor. Neticede kamusal olan, herkesin erişimine açık olması beklenen bu yerde mekânın kime ait olduğu ve kimi yansıttığı önem kazanıyor. 1990’da yayalaştırılan İstiklâl Caddesi’nde bugün kimlerin yürüyebildiği ya da yürütülmediği ise mekânın siyasi atmosferini yansıtıyor. Feminist Gece Yürüyüşü, mekânın ve zamanın sınırlarını fiziksel ve sembolik olarak aşma motivasyonuna sahip. Ancak feministlerin bu sınırları altüst etme isteği, bunları muhafaza etmek isteyenlerin ısrarına takılıyor. Geceyi ve sokağı talep eden, sokakta gece söz söyleyebilmek için çaba gösteren feministler, feminizm ve toplumsal cinsiyet eşitliği destekçileri 8 Mart’ta Feminist Gece Yürüyüşü düzenliyorlar. Taksim Meydanı’ndan ya da Fransız Kültür Merkezi’nin önünden başlayıp Tünel’e varması beklenen — yıllarca tam tersi bir güzergâh izleyen — bu yürüyüşler mekân politikasının açık bir şekilde işlediği caddede kısıtlamalarla ya da engellerle karşılaşıyor.

Gezi Parkı protestolarının yaşandığı 2013 yılından sonra meydanı, parkı ve İstiklâl Caddesi’ni içine alan mekân tarafların politik kimliklerine göre anlamlar kazanmıştır: Mekân iktidarın hem ekonomik hem de politik anlamlar yüklediği bir proje alanı hâlini alırken protestocuların “kent hakkı” adına ellerinde tutmak istedikleri bir yere dönüşmüştür. Bu süreçte, Türkiye’de 2000’lerin başında yapılmaya başlayan Onur Yürüyüşü ve Feminist Gece Yürüyüşü’ne katılım artmış; ancak bu artış, yürüyüş istikametindeki gözetimi artırmış ve yürüyüşler hakkındaki kısıtlama ve engelleme kararlarını da beraberinde getirmiştir. 2003 yılında başlayan bu yürüyüşlerin İstiklâl Caddesi’nden uzaklaştırılmaya çalışılması Onur Yürüyüşü’nün 2016’da, Feminist Gece Yürüyüşü’nün ise 2019’da yasaklanmasıyla neticelenmiştir. 2019’da İstiklâl Caddesi’nin girişinin, buraya giden yolların ve metronun Taksim çıkışının kapatılmasını 2020’de daha geniş çaplı bir engel izlemiştir: Önceden AKM’nin bulunduğu yerin önünden başlayan polis barikatı ve toplu taşıma araçlarının Taksim durağını tamamen es geçmeleri pek çokları için mekânda söz söyleyebilmenin yanı sıra mekâna erişmeyi de temel bir sorun hâline getirmiştir.

Beyoğlu’nda sokak siyaseti

2020'nin ilk aylarında başlayan COVID-19 salgınının Türkiye’deki ilk vakası 11 Mart’ta tespit edildi. Bu tarihten sonra kitlesel eylemler son buldu, sosyal mesafe önerildi ve hatta belirli tarihlerde sokağa çıkma yasağı uygulandı. Feminist Gece Yürüyüşü, salgın öncesi yapılan son kitlesel yürüyüştü. Ancak yıllarca İstiklâl Caddesi ve burayı içine alan bölgede yapılmış köklü yürüyüş ve protestolara çok daha önce yasak getirilmesi sonucu, Feminist Gece Yürüyüşü mazisi olan ve geniş katılım sağlanan son kitlesel yürüyüş hâline gelmiştir: Taksim Meydanı 2013’ten beri 1 Mayıs mitinglerine, İstiklâl Caddesi 2016'dan beri Onur Yürüyüşü’ne ve Galatasaray Meydanı 2018'den beri — yeniden — Cumartesi Anneleri’nin oturma eylemlerine yasaklı. Ancak mekânın sınırlarını eğip bükmek yalnızca iktidarın tekelinde bulunan bir imkân değil. Bunu Onur Yürüyüşü’nün yasaklandığı mekândan taşarak Beyoğlu’nun tüm sokaklarına dağılması[4] ve polisin İstiklâl Caddesi’ne giden yolları kapatması üzerine Cumartesi Anneleri’nin meydana ulaşmak için farklı yollar izlemeleri örneğinde görebiliriz.[5]

Mekânın kullanılması konusunda uzlaşma sağlanması ise hem mekânı kullanmak isteyenlerin hem de bunu engellemeye çalışanların başvurduğu bir yöntem. Ancak mekânı talep edenlerin kimliğinin iktidarın değişken olan “makbul” tanımı içinde yer alıp almadığı önemlidir: Öyle ki iktidar İstiklâl Caddesi’ni kontrol etmekte yaşadığı zorluk sebebiyle, Cumartesi Anneleri’ne oturma eylemi için merkezi bir konumda bulunmayan, dolayısıyla görünürlüğü yetersiz olan Kazlıçeşme’yi önerir.[6] Bu noktada, kaybettirilen çocuklarını, eşlerini ya da kardeşlerini arayan Cumartesi Anneleri’nin[7] heteronormatif düzen ve aile kurumu içindeki anne, eş ya da kız kardeş kimliklerinin bir süreliğine — medyanın baskısıyla da olsa — iktidar nezdinde makbul kılındığı söylenebilir. Öte yandan, 25 Kasım Yürüyüşü Beyoğlu Kaymakamlığı’nın kararıyla 2019'da yasaklanmıştır. Bu yasak, İstanbul 25 Kasım Kadın Platformu’nun görüşmeleriyle kaldırılmıştır. Görüşmenin yapılmasında platformun yasağa karşı tüm “kadınları” Taksim sokaklarına çağırmasının etkisi görülür. Ancak cisseksist[8] ve ikili cinsiyet tanımının ve heteronormativitenin dışında kalmakla başından itibaren “makbul” sınırları aştıkları varsayılan LGBTİ+’ların öznesi olduğu Onur Yürüyüşü için herhangi bir yer önerisi ve anlaşma yapılmamıştır.

İktidarın belirlediği makbul kişiler, etkinlikler ve anmalar mekânda sorunsuz karşılanır ve hatta ulaşım desteği görürken, kabul edilmeyen aktörlerin mekânı kullanmaları kısıt ve engellerle karşılanabilir. Bu durum Feminist Gece Yürüyüşü’nde kimi zaman iktidar ve yürüyüşçüler arasında kimi zamansa yürüyüşçülerin kendi aralarında yaşanan gerilimler aracılığıyla izlenebilir: Başlı başına yürüme pratiği gerektirmesi dolayısıyla yürüme engeli olanların ve güçlüğü çekenlerin, yaşlıların ve kent merkezine erişimi olmayanların katılmakta zorlanabileceği yürüyüşün özcü bir kadınlık anlayışının gölgesinde kalma tehlikesiyle transların ve erkeklerin katılımına açık olup olmadığı hâlâ tartışma konusu. Aksine, yürüyüşe katılım gösteren cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği grupları düşünüldüğünde ise yürüyüşün katılımcı profilinin kapsayıcılığı başka bir boyut kazanmakta. Üstelik mekândaki aktörler polis ve yürüyüşçüler ile sınırlı değil: İktidar, gücünü bekçiler, güvenlik görevlileri, toplu taşıma şoförleri ve bunlara benzer kişiler vasıtasıyla yansıtabiliyorken yürüyüşe katılımı kısıtlayabilen aile, partner, arkadaş ilişkilerini de düzenleyebilmektedir.

Açık yerlerdeki yürüyüşlerin gece vaktinin başlamasıyla dağılmasını planlayan 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu, geçerli neden bildirildiği takdirde yürüyüşlerin geceyarısına kadar yapılmasını onaylar.[9] Ancak, İstiklâl Caddesi aynı kanunun uygulanmasına dair yönetmelik kapsamında belirlenen toplantı ve gösteri yürüyüş alanları içerisinde yer almıyor. İçişleri Bakanı Süleyman Soylu’nun da söylediği üzere, İstiklâl Caddesi yürüyüşçülere yasak kılınmış durumda: “İstiklâl Caddesi’nde değil, istediğiniz her yerde. Yenikapı’dan Kadıköy’e kadar her yerde bunu yapabilirsiniz.” Bu sebeple, İstiklâl Caddesi tarafların hakkında uzlaştığı bir yer olarak değil, aktörlerin mekânı elde etme ve tutma yarışında kullandıkları taktik ve stratejiler açısından önem kazanıyor.

Çatışan aktörler ya da kentin eşitsiz güçleri

Wilson, kentin sağladığı imkânların farkına varmamız konusunda ısrarcıdır.[10] Her ne kadar eril bir mekân tasavvuruna gitse de şehirdeki devinim ve kararsızlık ona göre kadınlara şehrin kalabalığında bir sığınak bulma ve anonim kalma imkânı tanır. Kır ve kent arasında mekânsal bir karşılaştırmaya gidecek olursak kentin kişilere anonimlik sağladığının hakkını teslim etmek gerek. Ancak bu durum kontrolsüzlük anlamına gelemeyeceği gibi kesinlik de vadetmez: Kentte devriye gezen polisler, bekçiler, kimlik tespiti yapmayı kolaylaştıran ve konum izleyebilen sistemler kentin anonimleştirme potansiyelini tersine çevirebilmektedir.

Yine de kentin kamusal alanları ve gece, derdi de dermanı da içinde bulunduran pharmakon[11] gibi işliyor. Sokaktaki varlığı kabul görmeyenler ile sokağın sınırlarını belirleyenler arasındaki bu çatışma, aktörlerin ileri bir hamle yapabilmek ya da birbirlerini atlatabilmek için geliştirdikleri strateji ve taktiklerle sonuçlanıyor. De Certeau elbette kenti de içine dahil ettiği gündelik yaşamın işleyişini, strateji ve taktiklere dayandırır.[12] Ona göre iktidarın halihazırda elinde bulundurduğu güç, onun kentin içindeki “hedef ve tehditler”le başa çıkabilmesini sağlayan stratejilerdir. Ancak tüm bu iktidar eliyle kurulmuş kent ve kenti düzenleyen uygulamalar karşısında, bu güçten yoksun olanların gündelik yaşam pratikleri, taktikleri, — yürümek de bunlara dahildir — iktidarla aralarındaki yarışı kazanmalarını kesinleştirmese bile onlara bu yarışta soluklanma imkânı tanır. Bu noktada — stratejiler yalnızca bununla sınırlı olmasa da — iktidarın elindeyken şehrin anonimleştirme gücünü kırabilen teknoloji, kenti adımlayanların elinde taktikleri uygulayabildikleri bir araca dönüşebilmektedir.

Feminist Gece Yürüyüşü’nü engellemek amacıyla toplu taşımanın kısıtlanması, İstiklâl Caddesi’ne giden yolların kapatılması, meydanın ve caddenin çift katlı polis bariyerleriyle ablukaya alınması ve burada gözetim sağlanması mekânda açıkça uygulanan stratejilerdendir. Özel Harekât, Çevik Kuvvet ve Spor Şube polisleri; atlı ve sivil polisler vb. mekânı kontrol eden iktidarın, bu stratejilerin uygulayıcıları olarak atadığı aktörlerdir. Yürüyüş öncesinde, sırasında ve sonrasında uygulanan stratejiler farklılık gösterse de aynı amaca hizmet edebilmektedir: Yürüyüşe getirilen yasaklar; katılımcıları darp etmek, ahlaksızlıkla suçlamak ve gözaltına almak — yürüyüşçüleri cezalandırmak — iktidarın, katılımcıları bu “yol”dan döndürmesine, gücünün test edildiği mekânda ipleri yeniden eline almasına hizmet edebilir.

Öte yandan, sınırları iktidar tarafından çizilmiş olan İstiklâl Caddesi’nin kullanımı, bu sınırları aşmaya yarayan taktikleri de beraberinde getirir. Etkisi ve kapsamı artırılan stratejiler karşısında bu taktiklerin değişmez değil, akışkan olduğunu söylemek gerek: Yasaklanan mekânda diretmek yerini bir yolun “arkasından dolaşmak” ya da ona alternatif patikalar yaratmaya bırakabilir. Feminist Gece Yürüyüşü’nü bu yıl Sıraselviler Caddesi ve Karaköy’e taşıyan yöntemin de bu olduğu söylenebilir. Gece ve sokakla aralarına sembolik ve gerçek anlamda set çekilen yürüyüşçülerin kapatılan yol, durak ve kurulan barikatlar hakkında çeşitli mecraları kullanarak haber almalarının payını da önemsemek gerekir. Ayrıca, Sıraselviler’de toplanan gruba ulaşmak için düdük sesini dinlemek, ara sokakları buraları bilenlerle adımlamak, çevrimiçi haritalardan yardım almak da mekânda işleyen “alt taktikler” olarak görülebilir. Neticede, aktörler mekânın gerektirdiği gibi konum ve tavır almakta, mekândaki çatışma hâlini strateji ve taktikler aracılığıyla sürdürmektedirler.

Öznur Uşaklılar hakkında: İzmir Ekonomi Üniversitesi, Medya ve İletişim Bölümü mezunu. Halen ODTÜ’de Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Programı’nda yüksek lisans yapıyor. Daha önce toplumsal hafıza ve mekân ilişkisi üzerine çalışan Uşaklılar, toplumsal cinsiyet meselesindeki akademik çalışmalarını mekân üzerinden anlamlandırmayı sürdürüyor.

[1] Benjamin, W. (2019) “Charles Baudelaire: Kapitalizmin Yükseliş Çağında Bir Lirik Şair”, Pasajlar içinde, çev. A. Cemal, Yapı Kredi Yayınları.

[2] Atılgan, Y. (2011) Aylak Adam, Yapı Kredi Yayınları.

[3] Elbette tüm erkeklerin ve erkekliklerin aynı şekilde değerlendirildiğini söylemek doğru olmaz.

[4] Eşit Haklar için İzleme Derneği (2019, 19 Eylül) “Özel Bülten, Türkiye’de Onur Yürüyüşü: Yasaklar ve Müdahaleler 2016–2017–2018–2019”, esithaklar.org/wp-content/uploads/2019/09/toplanti_ve_bariscil_gosteri_bulten_pride.pdf

[5] Baydar, G. ve İvegen, B. (2006) “Territories, Identities, and Thresholds: The Saturday Mothers Phenomenon in İstanbul”, Signs: Journal of Women in Culture and Society, 31(3): 689–716.

[6] A.g.y., s. 704.

[7] Cumartesi Anneleri medyanın ürettiği, eylemcilerin benimsediği bir adlandırma. Kaybettirilenlerin eş ve oğullarla sınırlı olmadığı gibi, bugün eyleme katılan kitle de farklılık gösteriyor. Bu sebeple eylemcilere artık Cumartesi İnsanları da denilmekte.

[8] Cisseksizm, atanmış cinsiyetini kendi cinsiyet kimliği olarak tanımlayan — cisgender — kişilerin deneyimlerini trans deneyimlerinden üstün tutan cinsiyetçilik biçimidir. Bkz. Serano, J. (2016) “Trans Woman Manifesto”, Whipping Girl: A Transsexual Woman on Sexism and the Scapegoating of Femininity içinde, Seal Press.

[9] 2911 Sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu (1983, 8 Ekim) Resmi Gazete, sayı: 18185, resmigazete.gov.tr/arsiv/18185.pdf. Bkz. İkinci Bölüm, Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Yerleri.

[10] Wilson, E. (1991) “Into the Labyrinth”, The Sphinx in the City: Urban Life, The Control of Disorder, and Women içinde, University of California Press, s. 1–12.

[11] (Yunanca) Hem zehir hem de deva içerdiğine inanılan ilaç / iksir.

[12] De Certeau, M. (1988) “Making Do: Uses and Tactics”, The Practice of Everyday Life içinde, University of California Press, s. 29–43.

Feminist Gece Yürüyüşü: Mekânın Sınırları ve Yasaklı Gece was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Toplumsal cinsiyet ve mekân çalışmaları kesişiminde Türkçe literatürü zenginleştirmeyi hedefleyen yeni sayıda, eşitsiz cinsiyet ilişkileri sebebiyle mekâna erişim ve mekânın kullanımına dair adaletsizliklerin nasıl çeşitlendiğini tartışan ve bu adaletsizliklere karşı mücadeleleri ele alan yazılar yer alıyor.

Ayrıca ilk kez bu sayıda açık çağrı yoluyla yazı katkıları toplandı ve konuk editörlerin değerlendirmesi neticesinde Burak Taşdizen’in kaleme aldığı yazı seçilerek dergide yayımlandı.

Bu sayıda, kentiçi hareketlilik, evden kamusal alana çıkış, mahalleden şehir merkezine erişim gibi tecrübelerin toplumsal cinsiyetle ilişkisi, mutenalaşma ve sanayisizleşme süreçlerinin kadınlık ve erkeklik kamusallıklarına etkisi, ev ve kamusal mekân arasındaki geçirgenlik, hangi mekânların ne zaman güvenli olup olmadığı, mekânlarda adaleti sağlama ve ayrımcılığı önlemeye yönelik çeşitli politik edimlere dair yazılar yer alıyor. Yazıların bir kısmı genel bir kent olgusundan yola çıkıyor, bir kısmı tek tek mahallere, mahallelerin yaşadığı dönüşüme kampüs, park, dijital uygulama, halkevi, oto sanayi gibi tekil mekânlara yoğunlaşıyor.

— Zeynep Gülru Göker, Cenk Özbay

3 — Editöryel

6 — Konuk Editörden Toplumsal Cinsiyet ve Mekân
Zeynep Gülru Göker, Cenk Özbay

9 — Şehirle Konuşmak: Toplumsal Cinsiyet Temalı Hafıza Yürüyüşleri
Funda Şenol Cantek

15 — Kadınların Kent Hakkını Yeniden Düşünmek
Selda Tuncer

21 — “Kendimizi İnkâr Ettiğimiz Mekânları” Yeniden Bulmak: Kadınların Kentin Kamusal Mekânlarında Duydukları Korku
Ceren Lordoğlu

28 — Cinsiyet ve Kendine Özgü Bir Mutenalaşma Hikâyesi: Hasanpaşa, Kadıköy
Cenk Özbay

36 — Dar Alanda Sıkışan Erkeklikler: Fener — Balat’ta Toplumsal Cinsiyet ve Mekânsal Dönüşüm
Ebru Soytemel, Elif Karadenizli

45 — Kentin Çeperinde Mekân Deneyimi: Evden Kente Hareketlilik ve Mahalle Baskısı
Leyla Bektaş Ata

52 — İstanbul’da Ailenin Sınırları, Arayüzlerde Aile Olmak
Arzu Ünal

58 — Taşrada Kadınlık Deneyimi: Gündelik Hayat ve Halk Eğitim Merkezleri
Özlem Şendeniz

62 — Kampüslerde Güvenli Alanlar ve Toplumsal Cinsiyet
Begüm Acar

68 — Feminist Gece Yürüyüşü: Mekânın Sınırları ve Yasaklı Gece
Öznur Uşaklılar

76 — Bir Queer Mekân Olarak Park
Cenk Özbay

81 — #ÖneÇıkarılanProfil’ler, #SağlamTipler ve Diğerleri: Hornet’in Anlık Bir Fotoğrafı
Burak Taşdizen

86 — Bir Erkeklik Mekânı Olarak Oto Sanayi
Şeyma Özkan

92 — Yeterince Sağlam / Yeterince Ahlaklı Olmayanlar ve Kent
Mine Egbatan

98 — #MADkütüphane

100 — #MADsözlük

104 — Umut Arşivi

110 — Biyografiler

beyond.istanbul’un Mekânda Adalet ve Toplumsal Cinsiyet sayısına ve tüm eski sayılarına Pandora Kitabevi’nden ulaşabilirsiniz.

beyond.istanbul’un Onuncu Sayısı Mekânda Adalet ve Toplumsal Cinsiyet Çıktı! was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

KKMM yerel çalışmadan ve yerelle çalışmadan ne anlıyor? Bu meseleyi nasıl görüyor?

Biz çalışmayı yerel olarak düşünmenin, yerellerin desteğini almak açısından daha doğru olduğuna inanıyoruz. Bu tip çalışmaları herkesin kendi yerelinde düşünmesinin, yapmasının daha doğru olacağına inanıyoruz. Bizim başka bir bölgede buna benzer bir çalışmayı yapma hedefimiz yok. Ama yerellerde, somut olarak mahallede yapılan çalışmalarla dayanışma yapmak diye bir hedefimiz var. Bu çalışmayla öğrendiğimiz şu oldu: Bu tip yerellerdeki mahalleliyle (o mahallede yaşayan tüm toplulukları kastediyorum) birlikte yapmak hem daha sağlıklı, hem de amacına ulaşması bakımından verimli. Bizim amacımız bu yerel çalışmadan bir hareket oluşturma değil; biz, mültecilerle ve kendi mahallemizdeki kadınlarla bu mutfak üzerinden kendimizi tarif ettik. Yaşadığımız toplumda, kendi yerelindeki çalışmalar orada yaşayanlarla temas kurulduğu ölçüde karşılık bulur. Toplumsal olarak zor bir konjonktürden geçiyoruz. Güvensizliğin yaygın olduğu günümüzde bu tip çalışmaları o mahallede yaşamayan birilerinin yürütmesinin zor olduğunu ve kısırdöngü içine girdiğini görüyoruz, düşünüyoruz.

Peki, böyle bir çalışmayı Gazi Mahallesi’nde yapmakla Okmeydanı’nda yapmak arasında bir fark var mı? Yani daha doğrusu, Okmeydanı’nda yapmayı özgün kılan bir tarafı var mı?

Bizce yok. Her yerde bu tür çalışma yapılabilir. Tabii ki insanlar bu mekanın, Okmeydanı’nın kendi koşullarından kaynaklandığını düşünüyor, maalesef öyle bir durum yok. Dernek 2014’te kurulduğunda, bu mahalleye mülteciler yeni gelmeye başlamışlardı. Bizim derneğin mültecilerle ilgilenebileceğini bilmediğimiz için tüzüğümüze bu konuyu almamıştık. Sonra tabii ki bir karar vermek durumundaydık: OKDER olarak, mültecilere destek verecek miyiz, vermeyecek miyiz? İnsani temelde destek verelim dedik, derneğimizin kapılarını mahallemize yeni gelen komşularımıza açtık. Bu komşularımızın yaşadıkları evlere gitmeye başlayarak sürecin içinde kendimizi bulduk.

Temel yaklaşımımız şuydu: Savaşın yıkıcı etkisiyle kaçıp kendisine sığınacak bir yer bulmuş birine kucak açmak, sahiplenmek ve kaldığı ölçüde bir komşuluk hukuku oluşturmak aslında hepimizin güvenli bir alanda yaşamasına olanak sağlayacağına inandığımızdan bütün arkadaşlarımızla seferber olduk. Dolayısıyla da benim komşum eğer güvensizse, açsa, yatacak yeri yoksa, o mahalle, o bölge çok güvenli bir alan değildir.

Mülteciler ülkeye geldiklerinde önce kendi ekonomilerine en uygun yeri, sonra da orada tanıdık birinin varlığı ile yerleşmeye başlıyorlar. Bizler de iç göçle gelen aileleriz, dolayısıyla bizler de bu bölgeye tanıdıklarımızın tavsiyesi üzerine geldik. Çünkü herkes önce güvendiği birilerinin yanında kalmak ve yerleşmek ister. Ama mültecilerin yaşadıkları zorunlu bir göçten bahsediyoruz. Birlikte yaşamanın ne kadar zor olduğunu farkındayız. Dernek olarak mülteci komşularımıza ayırım yapmaksızın, siyasal, mezhepsel düşüncelerine bakmaksızın insani temelde destek verdik. Bu çalışmaları yaparken ileriye yönelik bir proje çalışması dizayn etmedik. Sürecin doğal akışı içinde gitmesi bizleri bugünlere getirdi.

Mutfak fikri de bu doğallığın içinde filizlendi diyebiliriz. Mülteci kadın komşularımızla bu süreci iki yıldır sürdürüyoruz. İki yıldır da tartışmaya devam ediyoruz. Bu süreçte birlikte yola çıktığımız komşularımızla demokratik bir ilişki kurmaya özen gösterdik, bu özeni göstermeye devam ediyoruz. Çünkü bu demokratik işleyişin ne kadar samimi olup olmadığı, yapılan çalışmanın ömrünü de belirler. Bu süre zarfında “Size ne kardeşim!” demedik. “Biz böyle yapıyoruz” demedik. Dayatmacı olmak yerine katılanların ikna olmasını bekledik. O zaman faaliyetin mayası daha sağlam oluyor.

Peki bu çalışmanın yerelde sağlıklı ve güvenilir gıdaya erişime dair bir katkısı oldu mu? Yoksa buranın yaptığı ürünler mahalle dışına yönelik mi?

Biz mutfak fikrini önceden düşünerek yapmadık. Anladığımız bir alan da değildi aslında. Her gün yüzlerce mülteci kadın derneğe gelerek ihtiyacını ifade ediyordu. Bu yaklaşık 1,5 sene sürdü. Bizler gönüllülerimizle birlikte bu süre içinde 800 ailenin temel ihtiyaçlarını karşıladık, halısından masasına kadar, devlet ve fon katkısı olmadan gerçekleştirdik. Bu arada bu çalışmanın toplum içinde karşılık bulması adına bir gönüllü ağı oluştu. Mültecilerin temel ihtiyaçlarını güven temelinde karşılayınca, derneğe düzenli gidip gelen kadınlar oldu. Artık tanışır, selamlaşır olduk. Sonra sohbet etmeye başladık. Tabii ki bu süre içerisinde güven ilişkisi oluştu. Bizden mültecilere yönelik kötü bir davranış oluşmadığını gördüler. Ayrıca mülteci kadınların da Türkiyeli kadınlar gibi büyük bir baskı altında olduklarını gözlemledik. Hayatın bütün yük ve sorumluluğu aslında kadınların üzerinde: Çocuğa kadın bakıyor, yardım için kadın araştırıyor, ev buluyor. Erkek, varsa işe gidiyor, iş yoksa evde yatıyor.

Bizim mahalledeki acil konu, mülteci kadınların kendilerini ifade etmesine, birbirleriyle tanışmasına ve onlara destek olmasına olanak sağlayacak bir alana ihtiyaç duyulması oldu. Dernek mekanı süreç içinde hem ihtiyaçların karşılanma yeri hem de bu ihtiyaç vesilesiyle tanışıp arkadaşlıkların kurulduğu bir mekana dönüştü.

Mülteci kadınlarla yaptığımız sohbetlerde, birilerinden yardım istemek yerine kendi yapabilecekleri işler olursa yapacaklarını söylüyorlardı, ama çok çocuklu olduklarından dolayı da çocukları bırakacakları yerin olmayışı ise bir sorundu…

Dernek yönetimi de bir karar sürecine geldi. Hem mahalledeki kentsel dönüşüm ve mülkiyet sorunları gibi çetrefilli sorunlarla uğraşmak hem de hiçbir deneyim sahibi olmadığı bir alandaki sorunlarla ilgilenmek üzere.

Benzer başka çalışmalarla bir ilişkiniz var mı? Varsa o güven ilişkisini nasıl kuruyorsunuz?

Var. Biz bir ağ oluşturduk. Bizim daha önce göçmenler meselesiyle ilgili bir deneyimimiz yok. Benim de, mahalledeki arkadaşlarımın da yok. Bununla ilgili ilk deneyimimiz Göçmen Dayanışma Ağı ile ilişkilenmekti. Biz önce o ağla ilişki kurduk, gidip geliyorduk. Sonra baktık, orada bir sürü insan var ama somut, yerelde insanlara değecek bir çalışma yok.

Biz mültecilere daha somut dokunan, bir çalışmanın ancak yerellerde yani mültecilerin yaşadıkları mahallelerde ve orada yaşayanlarla birlikte bir çalışmanın sağlıklı olabileceğine inandık. “Herkes kendi mahallesinde bu çalışmayı yapabilir mi?” diye tartıştık. Yapabiliriz. Bu sebeple Mülteciyim Hemşehrim ağını kurduk. Bu ağın temelleri de mahallelere dayanıyordu. Mahalleler Birliği içindeki mahallelere bu çağrı yapıldı, ama kimse çok fazla bu mevzuya girmek istemediği için üç mahalle buna cevap verdi. Mahmut Şevket Paşa Mahallesi ve Yarımburgaz Mahallesi olarak başladık. Sonra sürece Bayramtepe Mahallesi dahil oldu.

Hem kent savunuculuğu, hem mülteci meselesinde biz bu üç mahalle ile dayanışma içindeyiz. Yarımburgaz Mahallesi’nde mutfak değil de mesela orada Türkiyeli ve Suriyeli çocukların futbol etkinlikleri başta olmak üzere çeşitli etkinlikler yapılıyor. Mutfak olmasa da daha minyatür bir mutfak filizleniyor diyebiliriz. Bayramtepe Mahallesi’nde ise sanatsal etkinlikler yapılıyor.

Etik ve adalet mevzusuna gelelim. Sağlıklı, adil üretilmiş temiz gıdaya erişim bir hak ise, organik-ekolojik dediğimiz gıdanın fiyatının yüksek olması, onu bir hak değil bir tür lüks olarak algılamaya itiyor. Kadıköy, Şişli gibi bir yerde bu algı kolay kırılabilse de Ümraniye, Gaziosmanpaşa veya başka yerlerde böyle bir şeyin tahayyülünü neden kuramıyoruz?

Biz derneği kurarken aslında kendi yaşam alanlarımızı korumaktan bahsettik. Bu sadece kent ile değil; beslenmekle de ilgili, haklara erişimle de ilgili. Kapitalizmin vahşileşmeye başladığı yerde, her şeyin ilaçlaştığı bir sektöre döndü gıda. Daha çok üretim yapılması için, zamanında üretim yerine kimyasal girdiler takviye ederek karşımıza getiriyorlar. Bizim belki dernek olarak gücümüz yok ama buna duyarlı olmak gerektiğine inanıyoruz. Bizlerin sağlıklı ürünlere ulaşma hakkımız var. Bu bir hak ve bunun engellenmesi veya başka bir şekilde karşımıza çıkartılmasına izin vermememiz gerektiğini bilince çıkartmamız gerekiyor. Biz bunu kendi üyelerimizle de tartıştığımızda “Bu bir hak ise, bu hakka ulaşmak için mücadele etmemiz gerekiyor” dedik. Burada, diğerlerinden belki farkımız, yerellerin-belediyelerin görevi olan işleri kendi üzerimize almıyoruz; sorumlusu olan kurumun yapması için zorluyoruz, yaptırmaya çalışıyoruz. Dolayısıyla bizler aslında amme hizmeti yapmıyoruz. Eğer belediyenin karşılaması gereken bir hak varsa, belediyenin stratejik raporuna girmiş ise, bunu yaptırmaya çalışıyoruz. Biz bu kurumların görevini yapmıyoruz, yapmayı üstlenmiyoruz.

Ama gıda kamusal bir hizmet değil. Dolayısıyla devlet, kamu adına yapmıyor bunu.

Evet. Ama aslında belediyeler bunu yapabilir. Tedarikçiliğini yapabilir, taşımayı yapabilir. Temel sorun nedir? Nakliye meselesi. Bu nakliye meselesini belediye çözebilir. O zaman biz belediyeye, “Senin, sınırların içerisinde yaşayan vatandaşların daha sağlıklı ürüne erişme hakkı için çaba göstermen lazım” diyebiliriz. Mesele bunu hak olarak görüp görmemekte. Bu memlekette, mesela benim konut edinme hakkım var. Ama devlet bu hakkı yerine getirmiyorsa bu hak ortadan kalkmış olmaz. Bunu hak görenler bu hakkın mücadelesini vermeli, veriliyor da. Gıda üzerinden de, bu yerellerin kâğıt üzerinde olsa bile hizmet edileceği alanlar bunlarsa, bizim bu istekleri, bu hakları hayata geçirmenin yolunu bulmamız gerekir. Mahallemizdeki sorunlarımızı da dernekte böyle çözmeyi doğru buluyoruz.

Kadın Kadına Mülteci Mutfağı hakkında detaylı bilgiye web sitelerinden ve sosyal medya mecralarından erişebilirsiniz:

http://kadinkadinamultecimutfagi.org/

https://www.instagram.com/kadinkadinamultecimutfagi/

https://www.facebook.com/kadinkadinamultecimutfagi

Kadın Kadına Mülteci Mutfağı was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

“Nostalji yerine yüzleşme denemesi” sunan Mekânda Adalet ve Beyoğlu sayısında, birçok yazarın katkısıyla, Beyoğlu’nda hafıza mekânları üzerinden dönen tartışmalara, “Beyoğlu’nu Beyoğlu yapan” mekânsal özelliklere, semtin içinden geçtiği tarihsel ve güncel dönüşümlere, sahne olduğu kentsel toplumsal mücadelelere ve Beyoğlu üzerine yapılan çalışmalara yer verildi. Yayına paralel olarak, sanatçı Vardal Caniş Beyoğlu hafızasını öne çıkaran bir Beyoğlu Müzesi illüstrasyonu hazırladı.

Beyoğlu nostaljisi yapılırken alışılmış homojen bakış açısı yerine, çeşitliliğin hafızasına odaklanarak mekânın gayrimüslim kökenine, altkültürlere ve farklı sınıfların Beyoğlu deneyimlerine yer vermek istedik. Kentin belleğini oluşturan mekânların dönüşümünü, kamusallıkları ve ulaşılabilirliklerini incelerken, her gün yeni bir katman olarak eklenen soylulaştırmanın kimlere yer açtığı ve kimleri yerinden ettiği de çokça tartıştığımız konulardan biri oldu.

Liana Kuyumcuyan

İçindekiler

3 — Editöryel

4 — Konuk Editörden
Beyoğlu: Nostalji Yerine Bir Yüzleşme Denemesi
Liana Kuyumcuyan

7 — Ah Beyoğlu, Vah Beyoğlu
Yaşar Adnan Adanalı

13 — 19. Yüzyılın Mümkün “Geleceği”: Pera “Arşivini” Çeşitlendirmek
Mehmet Kentel

18 — Beyoğlu’nun Kaybolan Kültür Mekânları
Liana Kuyumcuyan

22 — Beyoğlu’nda Eğlence Kültürü ÜzerineGizli Bahçe’nin İşletmecisi Nilgün Ercan’la Söyleşi
Duygu Dağ, Bahar Bayhan

31 — Ne Ayrıldık Ne Kavuştuk: Biter mi Hiç Beyoğlu?
Begüm Başdaş

40 — Mesleklerin İzinde Beyoğlu
Rita Ender ile Söyleşi
Özge Taşar

46 — Beyoğlu Tanrıları
Anıl Yurdakul

50 — Taksim’den Profiller
Elif Kahveci

61 — Dönüşen Beyoğlu’nda Çocukluk
Gizem Kıygı

68 — Beyoğlu’nun Geçmişine ve Bugününe Aynı Noktadan Bakmak Muhittin Bayram ile Söyleşi
Liana Kuyumcuyan

82 — Soylulaştırmanın Geleceği
Mine Eder ve Özlem Öz ile Söyleşi
Barış İne, Liana Kuyumcuyan

90 — Beyoğlu’nda Soylulaştırmanın Üç Hâli
Tolga İslam

96 — Karaköy’den Şişhane’ye: Dönüşen Kentte Üretim Kültürü
Aslı Kıyak İngin ile Söyleşi
Nur Horsanalı, Liana Kuyumcuyan

105 — “Gerçeklik Peşinde” Tarlabaşı ve Dolapdere
Alize Arıcan

112 — Beyoğlu’nun Değişen Sokak İsimleri
Liana Kuyumcuyan

116 — Mega Projeler
Vardal Caniş, Liana Kuyumcuyan

118 — Beyoğlu’nda Akışın Mekânları: Hanlar ve Pasajlar
Özge Taşar

126 — Agop Köçeyan Konutundan Atlas Pasajı’na
Çiğdem Furtuna

133 — Mahalleye Bir Müteahhit Gelir
Yaşar Adnan Adanalı

150 — Bir Mücadele Biçimi Olarak Arşiv Tutmak
Caner Doğançayır, Öncül Kırlangıç, Murat Tülek ve Eser Yağcı ile Söyleşi
Bahar Bayhan

157 — On Yılın Ardından Emek Sineması Mücadelesi
Enis Köstepen

164 — Kırılganlaşan Sokak: Cinsellik ve Cinsiyetlere Dair Bir Beyoğlu Hikâyesi
Aslı Zengin

170 — Galatasaray Meydanı’nda Vücut Bulan Vicdan ve Adalet: Cumartesi Anneleri / İnsanları
Zeynep Gülru Göker

175 — Hemşeri Dernekleri Aracılığıyla Göçün Hafızasına Bakmak
Meral Asker

180 — Beyoğlu’nda Bir Bilinemeyenler Okulu Aslıhan Şenel ile Söyleşi Liana Kuyumcuyan

187 — Beyoğlu’na Pandemide Fotoğraflarla Bakmak
M. Cevahir Akbaş

198 — Beyoğlu Haritası: Hatırlamak Direnmektir
Yaşar Adnan Adanalı

200 — #MADsözlük

202 — #MADkütüphane

205 — Biyografiler

beyond.istanbul’un Mekânda Adalet ve Beyoğlu sayısına ve tüm eski sayılarına Pandora Kitabevi’nden ulaşabilirsiniz. Beyoğlu Müzesi posteri hakkında bilgi almak ve sipariş için Beyoğlu Haritası hesabını takip edebilirsiniz.

beyond.istanbul’un Dokuzuncu Sayısı Mekânda Adalet ve Beyoğlu Çıktı! was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Bugün Düzce Depremi’nin yıldönümü. beyond.istanbul’un sekizinci sayısı Mekânda Adalet ve Konut Aktivizmi’nde Türkiye’nin ilk kiracı hareketi Düzceli Evsiz Depremzedeler’in gönüllü ve kolektif deneyimle hayata geçirdiği Düzce Umut Evleri projesinin anlamını, Emirkan Cörüt’ün fotoğrafları eşliğinde kooperatif üyelerinden dinliyoruz.

Düzce Umut Evleri, Türkiye’de, 15 yıl süren bir hak mücadelesinden doğdu. 1999 depreminde hükümetten afet sonrası bir destek görmeyen depremzede kiracılara da konut hakkı sağlanması için mücadele etmek amacıyla bir kooperatif kuruldu. Kitlesel eylemler ve lobi faaliyetleri de dahil olmak üzere, uzun yıllar süren seferberlik ve aktivizm sonucu, evlerini ve yaşam alanlarını tekrar inşa edebilecekleri arsayı eninde sonunda devletten tahsis edebildiler. Proje, 2017 Dünya Habitat Ödülleri’nde finalistler arasında yer aldı.

Projenin yardımlaşma yaklaşımı, evlerin gelecekteki sakinlerinin, konut hakları için lobi faaliyeti yürütmenin yanı sıra planların ve tasarımların geliştirilmesi ve inşaat çalışmaları da dahil olmak üzere projenin her aşamasında aktif olarak yer almaları anlamına geliyordu.

Gönüllü profesyonellerden oluşan bir ekip, İstanbul’da Düzce Umut Atölyesi adında kolektif bir tasarım atölyesi kurdu. Mimarlardan, mühendislerden, şehir plancılarından ve sosyologlardan oluşan bu gönüllüler grubu, 2014 yılında, depremzede kiracıların da katılımıyla, Düzce Umut Evleri’nin tasarımını ve inşasını destekledi. Düzce Umut Atölyesi’nin yürüttüğü katılımcı atölyeler ve etkinlikler projenin gelişmesinin temel unsurlarındandı. Bunlar arasında çocuklar, yaşlılar ve kadınlar dahil, toplumun farklı kesimlerine yönelik özel atölyeler vardı.

Bu proje konut yapımından çok daha fazlasını içeriyor. Kooperatif üyeleri, kendi gıdalarını üreterek, sokak köpekleri için barınak inşa ederek ve acil durum deprem çantası tasarlayarak karşılıklılığa dayanan ve kendine yeterli bir yaşam alanı yaratabilmek adına mücadele ediyor. Binalar günbegün inşa edildikçe, kooperatif üyeleri geleceklerine umutla bakıyor.

— Yaşar Adnan Adanalı

Düzce Umut Evleri haklarımızı aramaya başladığımızda acıların, istemediğimiz durumların, duymak istemediğimiz sözlerin, hak etmediğimiz davranışların ardından hep hayalini kurduğumuz, yaşamak istediğimiz, iyiliklerin, güzelliklerin, insani ilişkilerin, mahalle hayatının ve komşuluk ilişkilerinin umut olarak yeşerdiği bir yerleşke alanıdır. Hak sahibi olduğunu bilerek, etrafında örgütlenmenin, her türlü olumsuzluğa rağmen sabretmenin, öznelerinin birbirini olduğu gibi kabul etmesinin, insana sadece insan olmasından kaynaklı saygı duymanın tek sermaye olduğu hak arama mücadelesini başarmanın adı Düzce Umut Evleri’dir.

Sami Kılıç

Benim için Düzce Umut Evleri 1999 depreminde yaşadığımız onca acıdan sonra yeni bir hayata başlamanın ilk adımı. Düzce Umut Evleri öncelikle umut, dayanışma ve işbirliği demek. Bu projenin bir parçası olmak demek birlikte çalışmak ve insanlara insan olduklarını hatırlatmak demek. Bizimle bu projede işbirliği yapan herkese teşekkür ederim. Ayrıca Habitat’taki herkese bizi onurlandırdıkları ve emeğimize saygı duydukları için teşekkür ederim.

Sıddıka Özbakır

1999 yılında kaybettiğimiz umudumuzu, 18 yıllık bir mücadele sonrasında tekrar yeşertmeyi başardık. Düzce Umut Evleri bizim için komşuluk ilişkilerimiz, dayanışma ve güvenli evlerde yaşamak demek. Emeği geçen herkese teşekkür ederim. Çok mutluyuz. Evlerimizde sağlıkla yaşamayı umuyoruz.

Okşan Yılmaz

Yaşadığımız depremden sonra haklarının ihlal edildiğini düşünen depremzede kiracılar olarak verdiğimiz mücadelede bize destek olan ve Düzce Umut Evleri projesinde bizimle birlikte çalışan herkese teşekkür ederim. Düzce Umut Evleri, onurlu insanların onurlu bir yaşam için verdikleri mücadele olduğundan daha da değerlidir.

Dursun Altuntaş

Düzce Umut Evleri her adımında dayanışma ve işbirliğinden oluşan bir yaşam alanı. Huzur ve güvenle yaşayabileceğimiz bir ev, bir çevre. Herkese teşekkür ederim.

Fulya Akbaş

17 yıldır bu işin içindeyim. Bu, benim için her aşamasında çalıştığım ve çabaladığım bir tutku. Düzce Umut Evleri Projesi işbirliği, dayanışma ve emek ile inşa ettiğimiz evimiz.

Kadriye Öztürk

Bir Umut Kapısı was originally published in beyond.istanbul on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.