<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Sharif Latifov on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Sharif Latifov on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@bsu.026?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/0*c7KqkWcb5GqFgk7q</url>
            <title>Stories by Sharif Latifov on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@bsu.026?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Thu, 19 Nov 2026 11:45:46 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@bsu.026/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[STP (Spanning Tree Protocol)]]></title>
            <link>https://medium.com/@bsu.026/stp-spanning-tree-protocol-6ae530140480?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/6ae530140480</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Sharif Latifov]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 21 Jul 2026 15:13:38 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-07-22T12:57:13.400Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/460/1*nh8J4U19wjTnb8x-AzTCZQ.png" /></figure><p><strong>STP Layer 2</strong> şəbəkə protokoludur və əsas vəzifəsi switch-lər arasında yaranan <strong>loop</strong>-ları aşkarlamaq və bloklamaqdır.</p><p>Təsəvvür edək ki, şəbəkədə switch lər arasında bir neçə fiziki bağlantı var. Bu MAC table ın tez-tez dəyişməsinə, broadcast storm un yaranmasına, dublikat frame lərin yaranmasına səbəb ola bilər. STP-nin rolu burada ortaya çıxır ki, loop yarada biləcək fiziki xəttləri məntiqi olaraq bloklayır və loop un yaranmasının qarşısını alır.</p><p>Bu məqalənin məqsədi <strong>STP</strong> nin nə olduğunu və necə işlədiyini göstərməkdir. Bunu laboratoriya çalışmalarına əsaslanaraq etməyə çalışacağam.</p><p>İlkin olaraq <strong>STP</strong> haqqında əsas anlayışlarla tanış olaq.</p><p><strong>STP</strong>-nin bir neçə versiyası mövcuddur:</p><ul><li><strong>802.1D </strong>— ilkin standart versiya</li><li><strong>Per-VLAN Spanning Tree (PVST)</strong> — hər VLAN üçün ayrıca STP</li><li><strong>Per-VLAN Spanning Tree Plus (PVST+) </strong>— PVST-nin inkişaf etdirilmiş forması</li><li><strong>802.1W Rapid Spanning Tree Protocol (RSTP)</strong> — sürətli konvergensiyaya malik STP versiyası</li><li><strong>802.1S Multiple Spanning Tree Protocol (MST)</strong> — bir neçə VLAN üçün ümumi STP ağacı qurmağa imkan verir</li></ul><p><strong>STP</strong>-nin orijinal versiyası <strong>IEEE 802.1D</strong> standartına əsaslanır və bir VLAN üçün dövrəsiz topologiyanı təmin etməyə xidmət edir. Bu məqalədə əsasən <strong>IEEE 802.1D</strong> standartına toxunulacaq. Birbaşa olaraq STP kimi qeyd olunacaq bu məqalədə.</p><p>İlk növbədə STP — nin Port Vəziyyətlərini (Port States) sadalayaq.</p><ol><li><strong>Disabled :</strong> Port administrativ olaraq söndürülüb (shutdown vəziyyətindədir). Aktiv deyil, STP-də iştirak etmir.</li><li><strong>Blocking :</strong> Port aktivdir (yəni, fiziki olaraq işləkdir), amma trafiki ötürmür. Bu vəziyyət Layer 2 dövrələrin qarşısını almaq üçün istifadə olunur</li></ol><ul><li>MAC ünvan cədvəlini yeniləməz</li><li>Yalnız BPDU mesajlarını qəbul edə bilər</li></ul><p>3. <strong>Listening</strong></p><ul><li>BPDU-ları həm göndərə, həm də qəbul edə bilir</li><li>Digər trafikləri hələ də ötürmür</li><li>MAC ünvan cədvəlini hələ də yeniləməz</li><li>Bu mərhələnin müddəti “Forward Delay” timerinə əsaslanır</li></ul><p>4. <strong>Learning</strong></p><ul><li><strong>MAC ünvan cədvəlini </strong>yeniləyə bilir</li><li>Hələ də normal trafik ötürmür</li><li>Yalnız <strong>BPDU</strong>-lar ötürülə və qəbul edilə bilər</li><li>Bu mərhələnin də müddəti forward delay ilə müəyyən edilir</li></ul><p>5.<strong> Forwarding</strong></p><ul><li>Bütün normal Layer 2 trafikləri ötürür</li><li><strong>MAC ünvan cədvəlini</strong> yeniləyir</li><li>Bu, portun aktiv işlədiyi son vəziyyətdir</li></ul><p>6. <strong>Broken :</strong> Portda konfiqurasiya və ya əməliyyat problemi aşkar edilib. Bu halda:</p><ul><li>Port trafiki rədd edir</li><li>Problem həll olunana qədər port bu vəziyyətdə qalır</li></ul><p><strong>STP</strong>-nin Port Tiplərini (Port States) sadalayaq.</p><p><strong>STP</strong>-nin 3 əsas port tipi vardır. Bu tipləri sadalayaq.</p><ol><li><strong>Root Port</strong></li></ol><ul><li>Bu port root bridge-ə (yəni STP topologiyasının əsas switch-inə) və ya ona doğru olan yuxarıdakı (upstream) switch-ə ən qısa yol ilə bağlantı yaradır.</li><li>Hər switch-də bir VLAN üçün yalnız bir dənə <strong>Root Port</strong> ola bilər.</li><li>Bu port trafiki yuxarıya doğru ötürmək üçün istifadə olunur.</li></ul><p>2. <strong>Designated Port</strong></p><ul><li>Bu port trafiki <strong>BPDU</strong>-larla birlikdə digər switch-lərə və cihazlara göndərmək üçün istifadə olunur.</li><li>Yəni aşağıya doğru əlaqəni təmin edir.</li><li>Hər bir linkdə (şəbəkə bağlantısında) yalnız bir aktiv <strong>Designated Port</strong> olmalıdır.</li><li>Bu port həmçinin <strong>MAC ünvan cədvəlini</strong> yeniləyir və normal trafik ötürür.</li></ul><p>3. <strong>Blocking Port</strong></p><ul><li>Bu port trafiki ötürmür.</li><li><strong>STP</strong> hesablamalarına görə Layer 2 dövrə (loop) yaranmasının qarşısını almaq üçün blok vəziyyətinə alınır.</li><li>Yalnız <strong>BPDU</strong> qəbul edə bilər, digər trafikləri ötürmür.</li></ul><p>STP-də iştirak edən əsas terminləri sadalayaq.</p><ol><li><strong>Root Bridge</strong></li></ol><ul><li>STP topologiyasındakı ən vacib switch-dir.</li><li>Digər bütün switch-lər yollarını bu switch-ə görə hesablayır. Yəni, <strong>STP</strong> ağacının “başlanğıc nöqtəsidir”.</li><li><strong>Root bridge</strong> üzərindəki bütün portlar forwarding vəziyyətində olur.</li><li>Eyni zamanda, bu portların hamısı “Designated Port” kimi təyin edilir, çünki onlar heç bir portla rəqabət aparmır.</li></ul><p>2.<strong> Bridge Protocol Data Unit (BPDU)</strong></p><ul><li><strong>BPDU</strong> — switch-lərin <strong>Layer 2 topologiyasında</strong> iyerarxiyanı müəyyən etməsi və dəyişikliklər haqqında bir-birini xəbərdar etməsi üçün istifadə olunan şəbəkə paketidir.</li><li><strong>BPDU</strong>-nun destination MAC ünvanı:<strong> 01:80:c2:00:00:00</strong></li></ul><p><strong>BPDU</strong>-nun 2 növü var.</p><p><strong>Configuration BPDU</strong></p><p><strong>Root bridge, root port, designated port</strong> və <strong>blocking port</strong>-ları müəyyən etmək üçün istifadə olunur.</p><p>Aşağıdakı sahələri əhatə edir:</p><ul><li>STP növü</li><li>Root path cost</li><li>Root bridge ID</li><li>Local bridge ID</li><li>Max Age</li><li>Hello Time</li><li>Forward Delay</li></ul><p><strong>Topology Change Notification (TCN) BPDU</strong></p><ul><li><strong>Layer 2 topologiyasında</strong> dəyişiklikləri digər switch-lərə bildirmək üçün istifadə olunur.</li></ul><p>3.<strong> Root Path Cost</strong></p><ul><li><strong>Root bridge</strong>-ə olan yolun ümumi costudur (bandwidth əsasında hesablanır).</li><li><strong>Daha aşağı cost</strong> — daha üstün yol deməkdir.</li></ul><p>4. <strong>System Priority</strong></p><ul><li>4-bitlik dəyərdir və bir switch-in <strong>Root Bridge</strong> seçilməsinə nə qədər üstünlük verildiyini göstərir. <strong>System Priority</strong> dəyərinin aşağı olması Root Bridge seçimində qələbə qazanması deməkdir.</li><li>Default: <strong>32,768</strong></li></ul><p>5. <strong>System ID Extension</strong></p><ul><li>12-bitlik dəyərdir və <strong>BPDU</strong>-nun aid olduğu <strong>VLAN</strong>-ı göstərir.</li><li>Bu dəyər <strong>System Priority</strong> ilə birləşərək <strong>Bridge ID</strong>-ni yaradır.</li></ul><p><strong>Root Bridge ID</strong> və <strong>Local Bridge ID</strong> — nin təyin olunması üçün aşağıdakı amillər götürülür.</p><p><strong>Root Bridge ID</strong> üçün:</p><ul><li><strong>Root switch</strong>-in <strong>MAC ünvanı, System ID Extension</strong> və <strong>System Priority</strong>-dən ibarət birləşmiş identifikatordur.</li><li>Digər switch-lər bu identifikator əsasında <strong>Root Bridge</strong>-in kim olduğunu müəyyən edir.</li></ul><p><strong>Local Bridge ID</strong> üçün:</p><ul><li>Hər bir switch özünü <strong>MAC ünvanı + System ID Extension + System Priority</strong> ilə tanıdır.</li></ul><p>Bu məlumat <strong>BPDU</strong> vasitəsilə ötürülür.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/308/1*EYvicY_1C41iayqiByS2CQ.png" /></figure><p>Yuxarıdakı sxemada SW1 <strong>Root Switch</strong> di. Buna aşağıdakı komanda vasitəsilə baxa bilərik.</p><p><strong>SW1# sh spanning-tree</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/713/1*K29jzeiNN3gTOHJfsZ8pDQ.png" /></figure><p>Yuxarıdakı şəkildən görürük ki, bu Switch <strong>Root Switch</strong> di. Burada <strong>Mac ünvanı, System Priority</strong> və <strong>System ID Extension (Vlan ID) </strong>göstərilib. <strong>System ID Extension </strong>deyəndə <strong>Vlan ID</strong> dəyəri nəzərdə tutulur.</p><p><strong>System Priority :</strong> 32768 + 1 = 32769</p><p>İndi isə digər terminlər haqqında da yazaq.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/711/1*I1v6kgoRw1IZaF945ujGxA.png" /></figure><ul><li><strong>Hello Time</strong></li></ul><p><strong>Hello Time</strong> <strong>BPDU</strong> nun neçə saniyədən bir göndərilməsini müəyyən edir. <strong>Hello Time</strong> ın default vaxtı 2 saniyədir. Bunu dəyişmək olar. Real praktikada bu dəyəri dəyişmək tövsiyyə olunmur.</p><p><strong>SW1(config)#spanning-tree vlan 1 hello-time 3</strong></p><ul><li><strong>Max Age</strong></li></ul><p>Bir port <strong>BPDU</strong> məlumatını maksimum nə qədər müddət ərzində yadda saxlamalıdır onu göstərir. Deafult vaxtı 20 saniyədir. Bu dəyəri dəyişmək olar.</p><p><strong>SW1(config)#spanning-tree vlan 1 max-age 30</strong></p><ul><li><strong>Forward Delay</strong></li></ul><p>Portun <strong>Listening</strong> və <strong>Learning</strong> vəziyyətlərində nə qədər qalacağını müəyyən edir. Deafult vaxtı 15 saniyədir. Burada <strong>Listening</strong> üçün ayrıca 15 saniyə, <strong>Learning</strong> üçün ayrıca 15 saniyə götürülür. Bu dəyəri dəyişmək olar.</p><p><strong>SW1(config)#spanning-tree vlan 1 forward-time 20</strong></p><p>STP-də <strong>interface path cost</strong> <strong>Root Bridge</strong>-ə gedən ən optimal yolun hesablanmasında əsas amildir. Bu cost lar cəm halında toplanaraq, hansı yolun daha az və əlverişli olduğunu müəyyən edir. <strong>Root Port</strong> seçilərkən ən aşağı <strong>Path Cost</strong> üstün tutulur.</p><p>Əsas məqamlar:</p><ul><li>İnterface <strong>STP</strong> cost, portun sürətinə əsasən təyin olunur.</li><li><strong>Root bridge</strong>-ə çatmaq üçün olan ümumi cost (yəni port cost-lar cəmi) ən aşağı olan yol seçilir.</li></ul><p>İki hesablama metodu var.</p><ul><li><strong>Short Mode</strong></li><li><strong>Long Mode</strong></li></ul><p>Aşağıda hər iki mode un hesablanması üçün cədvəl göstərilib.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/717/1*DEi4AfKvabusAvKO-CoRUg.png" /></figure><p><strong>Cost</strong> u dəyişmək olar manual olaraq.</p><p><strong>SW1(config)#interface ethernet 0/0</strong></p><p><strong>SW1(config-if)#spanning-tree cost 10</strong></p><p>Həmçinin <strong>Long Mode</strong> a çevirmək olar. Default olaraq <strong>Short Mode</strong> da olur.</p><p><strong>SW1(config)#spanning-tree pathcost method long</strong></p><p>İndi isə əsasən <strong>STP</strong> topologiyası necə qurulur və bu prosesi müxtəlif laboratoriya nümunələrilə göstərək.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/428/1*Z9msYHst0yXoSGJkj-MEJw.png" /></figure><p>Yuxarıdakı şəkildə 5 switch dən ibarət bir sxema var. Burada biz <strong>Root Port</strong> ları (<strong>RP</strong>), <strong>Designated Port</strong> ları (<strong>Desg</strong>) və <strong>Alternate</strong> və ya <strong>Blocking</strong> port ları (<strong>Block</strong>) görmüş oluruq.</p><p>Bu portları müəyyənləşdirmək üçün hər hansı bir Switch in üzərində aşağıdakı komandanı yazmaq olar. Məsələn <strong>SW 5</strong> də bunu edək.</p><p><strong>SW5#sh spanning-tree</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/808/1*8aE-ntjEgoCjFNb0MfCkDg.png" /></figure><p>Bu komandanı həm <strong>Root</strong>, həm də <strong>Alternate</strong> port üçün ayrılıqda yazmaqla da etmək olar.</p><p><strong>SW5#sh spanning-tree root</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/760/1*K_-st4SsfJjYVNqy_lZNUw.png" /></figure><p><strong>SW5#sh spanning-tree blockedports</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/709/1*FnTRAjA__x3KEBgprS1Zng.png" /></figure><p><strong>Root Switch</strong> əsasən real praktikada Router ə daha yaxın Switch götürülür. <strong>Root Switch</strong> in seçilməsi üçün yuxarıda qeyd etdiyimiz amillər üstün tutulur. <strong>System Priority</strong> nin aşağı dəyərdə olması, <strong>MAC</strong> ünvanının aşağı dəyərdə olması. Ən son anda <strong>Port Priority</strong> nin aşağı dəyərdə olması. Yəni bir link üzərində <strong>Desg</strong> portun müəyyən edilməsi zamanı ən sonda <strong>Port Priority</strong> nəzərə alınır.</p><p><strong>Port priority</strong> ni biz <strong>sh spanning-tree </strong>komandası ilə görə bilirik.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/824/1*7JKrQXZFAJZPqcA5yUegqQ.png" /></figure><p>Hər hansı bir Switch i <strong>System Priority</strong> dəyərini dəyişərək <strong>Root Switch</strong> etmək olar. Onu da deyim ki, <strong>Root Switch</strong> də bütün portlar <strong>Designated</strong> di.</p><p><strong>SW1#sh spanning-tree root</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/807/1*48x5bmcBVW0uMg9DCtUaTQ.png" /></figure><p>Yuxarıdakı sxemada dəyişiklik edərək SW3 ü<strong> Root Switch</strong> edək. Bunun üçün SW3 ün <strong>System Priority</strong> dəyərini 4096 edək. Onu da deyim ki, <strong>System Priority </strong>dəyəri 61440–4096 arası dəyişir və 4096 vahid azalaraq və ya çoxalaraq dəyərləndirilir.</p><p><strong>SW3(config)#spanning-tree vlan 1 priority 4096</strong></p><p>İndi baxıb görərik ki, SW3 <strong>Root Switch</strong> olacaq.</p><p><strong>SW3#sh spanning-tree</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/817/1*UX--yi60g33lMcMKp3lcRA.png" /></figure><p><strong>System Priority 4097</strong> olacaq. Burada 1 vahid <strong>Vlan ID</strong> nin dəyəri əlavə olunar. <strong>Port Role</strong> ların hamısı <strong>Designated</strong> olacaq ki, bu da <strong>Root Switch</strong> də belə olur.</p><p>Biz <strong>System Priority</strong> dəyərini 0 dəyərinə də salıb eyni nəticəni ala bilərik.</p><p>Həm də <strong>Root Switch</strong> i <strong>root primary </strong>edərək də təyin edə bilərik. Bunu <strong>SW2</strong> də edərək fərqə baxaq.</p><p><strong>SW2(config)#spanning-tree vlan 1 root primary</strong></p><p><strong>SW2#sh spanning-tree</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/809/1*x5wxHFJwNoZ8ePaEoKaNxw.png" /></figure><p>Bu zaman <strong>SW2</strong> nin <strong>Root Switch</strong> olduğunu görərik. <strong>SW1</strong> də <strong>System Priority</strong> dəyəri eyni olsa da, <strong>SW2</strong> root primary kimi <strong>Root Switch</strong> seçiləcək.</p><p><strong>SW1#sh spanning-tree</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/718/1*Jy1KvHxk85t4CMNm_sH0CQ.png" /></figure><p>Hər hansı bir Switch i ehtiyat <strong>Root Switch</strong> kimi də seçə bilərik.</p><p><strong>SW3(config)#spanning-tree vlan 1 root secondary</strong></p><p>Biz bu sxemada Vlan 1 ə görə konfiqurasiyaları edirik. Halbuki fərqli Vlan lar ola bilər ki, həmin Vlan lara görə biz fərqli Switch lər <strong>Root Switch</strong> edə bilərik.</p><p>İndi isə STP də <strong>Root Guard</strong> ın, <strong>Portfast</strong> in, <strong>BPDU Guard</strong> ın, <strong>BPDU Filter</strong> in, <strong>Loop Guard</strong> ın əhəmiyyətindən danışaq.</p><p><strong>Root Guard</strong></p><p><strong>Root guard </strong>— port səviyyəsində aktivləşdirilən bir STP xüsusiyyətidir və downstream (aşağıya doğru) switch lərdə <strong>Root Bridge</strong> olmaq istəyən Switch lərin qarşısını alır.</p><p><strong>Root Guard</strong> aktiv olan porta daha üstün <strong>BPDU</strong> (<strong>superior BPDU</strong>) gələndə, həmin port <strong>root inconsistent</strong> vəziyyətinə keçir. Bu vəziyyətdə port <strong>listening</strong> vəziyyətindəki kimi davranır və trafik ötürmür. Bu, designated port-un root port-a çevrilməsinin qarşısını alır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/proxy/1*Z9msYHst0yXoSGJkj-MEJw.png" /></figure><p>Bu sxemada <strong>SW3</strong> ün<strong> SW5</strong> ə gedən ayağında <strong>Root Guard</strong> aktiv edək.</p><p><strong>SW3(config-if)#spanning-tree guard root</strong></p><p><strong>STP Portfast</strong></p><p><strong>Portfast </strong>—<strong> STP</strong>-nin host portlarında <strong>TCN</strong> (<strong>Topology Change Notification</strong>) yaratmasının qarşısını alan funksiyadır.</p><p>Çünki host-lar adətən yalnız bir bağlantıya sahib olur və onların <strong>STP</strong> topologiyasına təsiri yoxdur. Bir sözlə <strong>portfast</strong> access portlara tətbiq edilir.</p><p>Əgər <strong>portfast</strong> aktiv olan porta <strong>BPDU</strong> gələrsə, <strong>portfast</strong> deaktiv olunur və port yenidən <strong>STP state</strong>-lərini keçməyə başlayır.</p><p>Portfast üçün aşağıdakı komandalar istifadə olunur.</p><p>Port səviyyəsində konfiqurasiya aşağıdakı kimidir.</p><p><strong>SW3(config)#interface ethernet 0/3<br>SW3(config-if)#spanning-tree portfast</strong></p><p>Bütün acces portlara isə global konfiqurasiya tətbiq edilir.</p><p><strong>Trunk</strong> portlarda portfast yalnız bir host-a qoşulan trunk üçün aktiv olmalıdır (məsələn, VM-ləri fərqli VLAN-da yerləşən bir server). Məsələn Serverdə çoxlu sayda virtual maşınlar var və hər bir virtual maşın fərqli şəbəkələrdədir.</p><p><strong>SW3(config-if)#interface ethernet 0/3<br>SW3(config-if)#spanning-tree portfast edge trunk</strong></p><p><strong>BPDU Guard</strong></p><p><strong>BPDU guard</strong> təhlükəsizlik mexanizmidir və <strong>STP portfast</strong> ilə konfiqurasiya olunmuş portlara <strong>BPDU</strong> alındıqda həmin portları <strong>ErrDisabled</strong> vəziyyətinə salır. <strong>ErrDisabled</strong> vəziyyətində olan port heç bir şəbəkə trafikini emal etmir. Bütün <strong>access</strong> portlarının <strong>portfast</strong> ilə aktiv edildiyini fərz etsək, bu, topologiyaya gizli olaraq switch əlavə olunarsa, loop yaradılmasının qarşısını alır. BPDU Guard həm qlobal, həm də interface altında konfiqurasiya edilir.</p><p>Qlobal konfiqurasiya zamanı əsas şərt odur ki, access portların altında portfast tətbiq edilməlidir.</p><p><strong>SW3(config)#spanning-tree portfast bpduguard default</strong></p><p>Qlobal konfiqurasiya zamanı ola bilər ki, hər hansı bir portda bunu disable etmək lazımdır.</p><p><strong>SW3(config-if)#interface ethernet 0/3<br>SW3(config-if)#spanning-tree bpduguard disable</strong></p><p>Amma yalnız müəyyən olunmuş portlarda BPDU Guard enable və ya disable etmək istəyiriksə, bu zaman aşağıdakı komandanı yazmalıyıq.</p><p><strong>SW3(config-if)#interface ethernet 0/3<br>SW3(config-if)#spanning-tree bpduguard enable / disable</strong></p><p>Hər hansı bir interface altında STP haqqında məlumat almaq üçün aşağıdakı komanda istifadə olunur.</p><p><strong>SW3#sh spanning-tree interface ethernet 0/3 detail</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/791/1*dPy8GWbn5w1zcRPouN_t-g.png" /></figure><p>Qeyd: <strong>BPDU Guard ErrDisabled </strong>vəziyyətinə salınan portlar avtomatik olaraq bərpa olunmur. Bu halda ya <strong>errdisable recovery cause bpduguard </strong>bu komandadan istifadə olunur, ya da ki, həmin interface <strong>shut / no shut</strong> edilməlidir.</p><p><strong>BPDU Filter</strong></p><p><strong>BPDU Filter</strong> sadəcə olaraq bir portdan BPDU-ların göndərilməsini bloklayır. <strong>BPDU Filter</strong> qlobal şəkildə və ya müəyyən bir interfeys üçün aktiv edilə bilər. BPDU filter-in qlobal konfiqurasiyası üçün aşağıdakı əmr istifadə olunur:</p><p><strong>SW3(config)#spanning-tree portfast bpdufilter default</strong></p><p>Müəyyən interfeys üçün <strong>BPDU Filter</strong>-i aktiv etmək üçün isə aşağıdakı interfeys konfiqurasiya əmri istifadə olunur:</p><p><strong>SW3(config)#spanning-tree bpdufilter enable</strong></p><p>Əgər <strong>BPDU Filter</strong>, <strong>portfast</strong> aktiv edilmiş portda aktiv olunarsa, davranış konfiqurasiyadan asılı olaraq dəyişir:</p><ul><li>Əgər <strong>BPDU Filter</strong> qlobal şəkildə aktiv olunarsa, <strong>portfast</strong> aktiv olan port 10–12 ədəd <strong>BPDU</strong> göndərir. Əgər switch hər hansı <strong>BPDU</strong> qəbul edərsə, o, hansı switch-in daha üstün olduğunu müəyyənləşdirməyə çalışır.</li><li>Üstün (preferred) switch daxil olan <strong>BPDU</strong>-ları emal etmir, lakin özündən aşağıda olan switch-lərə (downstream) <strong>BPDU</strong> göndərməyə davam edir.</li><li>Qeyri-üstün (non-preferred) switch isə üstün switch-dən aldığı<strong> BPDU</strong>-ları emal edir, lakin ona geri <strong>BPDU</strong> göndərmir.</li></ul><p>Əgər <strong>BPDU Filter</strong>, portfast aktiv olan müəyyən bir porta tətbiq edilərsə, həmin port davamlı şəkildə heç bir <strong>BPDU</strong> göndərmir. Əgər qarşı tərəfdəki portda <strong>BPDU Guard</strong> aktivdirsə, bu adətən həmin portu <strong>ErrDisabled</strong> vəziyyətinə salır — bu isə bir <strong>loop</strong> un qarşısını alma mexanizmidir.</p><p>Əksər şəbəkələrdə <strong>BPDU Filter</strong> quraşdırılmır və bunun quraşdırılması problem yarada bilər.</p><p><strong>Loop Guard</strong></p><p><strong>Loop Guard</strong> root portda <strong>BPDU</strong>-ların itirilməsi səbəbindən alternativ və ya root portların <strong>downstream</strong> switch-lərə doğru designated port kimi dəyişməsinin qarşısını alır. <strong>Loop Guard</strong>, <strong>BPDU</strong>-lar alınmadığı müddətdə orijinal portu <strong>loop inconsistent </strong>vəziyyətinə qoyur. <strong>BPDU</strong> ötürülməsi həmin interfeysdə yenidən başladıqda, port bərpa olunur və yenidən STP vəziyyətləri (STP states) üzrə keçid edir.</p><p><strong>Loop Guard</strong> qlobal şəkildə aşağıdakı əmr ilə aktiv edilə bilər:</p><p><strong>SW3(config)#spanning-tree loopguard default</strong></p><p>Yaxud interfeys səviyyəsində aktiv etmək üçün:</p><p><strong>SW3(config)#spanning-tree guard loop</strong></p><p><strong>Loop Guard</strong> <strong>portfast</strong> aktiv edilmiş portlarda aktiv edilməməlidir, çünki bu, root və alternativ port məntiqi ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.</p><p><strong>TC</strong> (<strong>Topology Change</strong>) və <strong>TCN (Topology Change Notification) </strong>haqqında əlavə məlumat vermək istəyirəm.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/proxy/1*Z9msYHst0yXoSGJkj-MEJw.png" /></figure><p>Təsəvvür edək ki, yuxarıdakı şəkildə <strong>SW3</strong> ilə <strong>SW5</strong> arasındakı link down olur. Bu zaman <strong>SW3 upstream (yuxarıya doğru, Root Switch ə doğru) </strong>Switch<strong> </strong>ə <strong>TCN BPDU</strong> göndərir ki, topologiyada dəyişiklik var. Bunu <strong>downstream</strong> də olan hər Switch özündən yuxarıya (<strong>upstream</strong>) doğru göndərir. Bu zaman <strong>Root Switch</strong> bu paketi alır. Əvəzində <strong>TC</strong> biti işarələnmiş <strong>BPDU</strong> lar göndərməyə başlayır. Bunu alan hər Switch özündən yuxarıya doğru <strong>TCA (Topology Change Acknowledgment)</strong> göndərir və dəyişikliyi qəbul edir. <strong>Root Bridge</strong>-dən yayılan bu xüsusi<strong> BPDU</strong>-lar bütün switch-lərə çatdıqda, <strong>MAC ünvan cədvəlində</strong> normal <strong>Aging time</strong> ı (300 saniyə) 15 saniyəyə salır. Yəni normal <strong>Forward Delay</strong> zamanına salır. Ona görə bu dəyişikliyi edir ki, topologiya dəyişdikdə, bəzi <strong>MAC ünvanları</strong> artıq köhnə portdan əlçatan olmaya bilər. Əgər <strong>MAC ünvan cədvəli</strong> köhnə məlumatı 5 dəqiqə saxlasaydı (300 saniyə), trafik səhv/köhnə por<strong>t</strong>a yönləndirilə bilərdi. Bu, əlaqə kəsilmələrinə səbəb ola bilərdi. <strong>Aging time</strong>-ın 15 saniyəyə düşməsi ilə, köhnə <strong>MAC</strong> girişləri tez silinir və Switch-lər yeni topologiyaya uyğun olaraq yenidən <strong>flooding</strong> vasitəsilə <strong>MAC ünvanlarını</strong> öyrənir.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=6ae530140480" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[DMVPN texnologiyasının hər 3 fazada qurulması]]></title>
            <link>https://medium.com/@bsu.026/dmvpn-texnologiyas%C4%B1n%C4%B1n-h%C9%99r-3-fazada-qurulmas%C4%B1-62a714cd3df0?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/62a714cd3df0</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Sharif Latifov]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 23 Apr 2026 21:40:00 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-04-23T21:40:00.970Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><strong>VPN (Virtual Private Network)</strong> — internet üzərindən uzaq şəbəkələri təhlükəsiz şəkildə birləşdirən texnologiyadır. Bu texnologiya vasitəsilə məlumatlar şifrələnir və sanki eyni lokal şəbəkədəymiş kimi əlaqə qurulur.</p><p>Lakin klassik VPN həlləri (xüsusilə <strong>site-to-site</strong> və ya <strong>hub-and-spoke</strong> modelləri) bəzi ciddi problemlərlə qarşılaşır:</p><ul><li><strong>Scalability (miqyaslana bilmə)</strong> — yeni filial əlavə olunduqca konfiqurasiyalar kəskin artır</li><li><strong>Manual konfiqurasiya</strong> — hər tunelin əl ilə qurulması vaxt və resurs tələb edir</li><li><strong>Full-mesh çətinliyi</strong> — bütün nöqtələr arasında birbaşa əlaqə qurmaq praktiki olaraq mürəkkəb və idarəolunmaz olur</li></ul><p>Bu problemləri aradan qaldırmaq üçün <strong>Dynamic Multipoint VPN (DMVPN)</strong> texnologiyası yaradılıb. DMVPN Cisco tərəfindən təqdim edilən, dinamik, avtomatlaşdırılmış və miqyaslana bilən VPN həllidir. O, şəbəkədə olan cihazların bir-biri ilə əvvəlcədən konfiqurasiya olmadan birbaşa əlaqə qurmasına imkan verir.</p><p><strong>Dynamic Multipoint VPN</strong> — çoxsaylı filialların (<strong>spoke</strong>) mərkəzi nöqtə (<strong>hub</strong>) vasitəsilə bir-biri ilə dinamik şəkildə əlaqə qurmasına imkan verən VPN texnologiyasıdır. Bu texnologiya şəbəkədə əvvəlcədən hər əlaqəni ayrıca konfiqurasiya etmədən avtomatik tunellər yaradır.</p><p><strong>DMVPN</strong> əslində klassik <strong>Hub-and-Spoke</strong> modelinin inkişaf etmiş versiyasıdır. Fərq ondadır ki, spoke-lar yalnız hub ilə deyil, lazım olduqda birbaşa bir-biri ilə də (<strong>spoke-to-spoke</strong>) əlaqə qura bilir.</p><p><strong>Əsas üstünlüklər:</strong></p><ul><li><strong>Dinamik tunellər</strong> — trafik ehtiyacına görə avtomatik qurulur</li><li><strong>Az konfiqurasiya yükü</strong> — hər yeni node üçün ayrıca tunel yazmağa ehtiyac yoxdur</li><li><strong>Miqyaslana bilmə</strong>— çoxlu filiallı böyük şəbəkələr üçün ideal həll</li></ul><p>Qısa desək, DMVPN həm idarəetməni sadələşdirir, həm də şəbəkəni daha çevik və effektiv edir.</p><p><strong>DMVPN Arxitekturası</strong></p><p><strong>Dynamic Multipoint VPN</strong> arxitekturası əsasən <strong><em>Hub-and-Spoke</em></strong> prinsipinə əsaslanır, amma daha dinamik və ağıllıdır.</p><p><strong>Hub router nədir?</strong><br> <strong>Hub </strong>— mərkəzi router-dir. Bütün <strong>spoke-lar</strong> ilkin olaraq <strong>hub-a</strong> qoşulur. O, şəbəkədə nəzarət nöqtəsi kimi çıxış edir və <strong>spoke-ların</strong> bir-birini tapmasına kömək edir (<strong>NHRP vasitəsilə</strong>).</p><p><strong>Spoke router nədir?</strong><br><strong> Spoke</strong> — filial router-lərdir. Bunlar əvvəlcə <strong>hub-a</strong> qoşulur, amma lazım olduqda birbaşa digər <strong>spoke-larla</strong> da əlaqə qurur (<strong>spoke-to-spoke tunnel</strong>).</p><p><strong>DMVPN texnologiyasının əsası</strong></p><p><strong>Multipoint GRE (mGRE)</strong></p><p>Klassik <strong>GRE (Generic Routing Encapsulation)</strong> və <strong>mGRE</strong> fərqi ondadır ki,</p><p><strong>GRE</strong> point-to-point prinsipinə əsaslanır yəni birin-birə, <strong>mGRE</strong> isə point-to-multipoint yəni birin-çoxa prinsipinə əsaslanır.</p><p><strong>mGRE</strong> sayəsində <strong>hub</strong> bir interfeys üzərindən çoxlu <strong>spoke-larla</strong> əlaqə saxlayır. Yəni hər <strong>spoke</strong> üçün ayrıca tunel yaratmağa ehtiyac qalmır. Bu da DMVPN-in əsas <strong>scalability</strong> üstünlüyünü verir.</p><p>DMVPN texnologiyasında əsas anlayışlardan biri <strong>NHRP</strong> dir. <strong>NHRP — spoke-ların</strong> bir-birinin real (public) IP ünvanını tapmasını təmin edir. NHRP iki prosesi həyata keçirir. İlk olaraq Spoke özünü Hub-a təqdim edir, Spoke digər Spoke-un IP ünvanını Hub-dan öyrənir. NHRP texnologiyasının əsas terminlərindən biri <strong>NBMA (Non-Broadcast Multi-Access)</strong> və <strong>NHS-dir (Next Hop Server)</strong>.</p><p><strong>NBMA</strong> (<strong>Non-Broadcast Multi-Access</strong>)<strong> IP</strong> və <strong>Tunnel IP</strong> uyğunlaşdırması edir yəni <strong>Tunel IP</strong> arxasında hansı <strong>real IP</strong> var, onu göstərir.</p><p><strong>NHS </strong>(<strong>Next Hop Server</strong>) adətən <strong>hub router</strong> üzərində yerləşən və <strong>NHRP</strong> prosesini idarə edən əsas komponentdir. Bir sözlə <strong>Hub router</strong> in <strong>Tunel IP</strong> ünvanıdır.</p><p><strong>DMVPN</strong> texnologiyasında digər vacib elementlərdən biri <strong>IPsec</strong> təhlükəsizlik qatının əlavə edilməsidi.</p><p><strong>DMVPN </strong>texnologiyasında <strong>routing protokolları</strong> kritik hissələrdən sayılır ki, routing protokolları (EIGRP, OSPF və BGP) DMVPN-in işləməsində əsas önəm daşıyır.</p><p><strong>Dynamic Multipoint VPN</strong> 3 əsas fazada inkişaf edib və hər biri əvvəlkinin limitlərini aradan qaldırır.</p><p><strong>Phase 1 </strong>— Bütün trafik Hub üzərindən gedir, Spoke-lar birbaşa əlaqə qura bilmir.</p><p><strong>Phase 2 </strong>— Trafik <strong>Spoke-to-Spoke</strong> gedir. Burada routing limitləmə mahiyyəti var, yəni <strong>summarization</strong> çətindir, spesifik route lar tələb olunur.</p><p><strong>Phase 3 </strong>— Bu fazada <strong>redirect</strong> və <strong>shortcut</strong> mexanizmi əlavə olunub. Bu o deməkdir ki, əvvəl trafik <strong>Hub-dan</strong> keçsə də, sonradan <strong>Spoke-to-Spoke</strong> əlaqəsi qurulur.</p><p>İndi isə biz DMVPN texnologiyasını 3 fazada konfiqurasiya edərək göstərmiş olacayıq. Aşağıdakı sxemadan istifadə olunacaq.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/547/1*lfflbftBsZFyfNydKnnpDQ.png" /></figure><p>İlk növbədə <strong>Hub</strong> və <strong>Spoke</strong>-ların İnterface-ləri ilə tanış olaq.</p><p><strong>Hub</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*jjqoEpknawbyE2fjr5y9yQ.png" /></figure><p><strong>Spoke 2</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*R6OX8h7k2FMGTka9h04MLA.png" /></figure><p><strong>Spoke 3</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*xzOflhgg45M_ALf-Y9fu6g.png" /></figure><p>Biz əmin olmalıyıq ki, <strong>Hub</strong> və <strong>Spoke-lar</strong> <strong>Public IP</strong> ünvanları ilə bir-birlərini görməlidirlər, yəni ping onlar arasında getməlidir.</p><p>İndi isə <strong>Phase 1</strong> konfiqurasiyasına başlayaq. <strong>Hub</strong> və <strong>Spoke</strong> router-lərdə tunel interface-ləri yaradaq. Biz burada routing protokollarından OSPF istifadə edəcəyik.</p><p><strong>Hub Tunel interfeysinin qurulması.</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/952/1*WhUyAvjg34I0iSBWabxA5w.png" /></figure><p><strong>Spoke 2 Tunel interfeysinin qurulması</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/961/1*EtXdHmtq9TqD9EcOUd-I3A.png" /></figure><p><strong>Spoke 3 Tunel interfeysinin qurulması</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/967/1*ynVdteAUifR0D6KhZcUv1A.png" /></figure><p>Biz bu zaman router-lardan tunel ip-ləri ping-ləsək görərik ki, ping gedir.</p><p>Amma <strong>Spoke2</strong> və <strong>Spoke3</strong> router-lərin lokal şəbəkələrinə bir-birlərindən ping atsaq getməz. Bu zaman biz hər iki <strong>Spoke</strong> router-də <strong>OSPF</strong> protokolunu istifadə edəcəyik.</p><p><strong>Spoke 2 OSPF konfiqurasiyası</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/983/1*w4dhT-k__bR9D2yGpoJTHg.png" /></figure><p><strong>Spoke 3 OSPF konfiqurasiyası</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/970/1*Qn2pHGUYfk8Alf8LwMKOJg.png" /></figure><p><strong>Hub</strong> router-də də eynən <strong>OSPF konfiqurasiyasını</strong> etməliyik.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/998/1*tE9y9tWH3_qKFOS57rHEfQ.png" /></figure><p>Beləliklə <strong>DMVPN Phase 1</strong> konfiqurasiyası hazırdı. Yoxlama edək. Biz <strong>Spoke2</strong> üzərindən <strong>Spoke3</strong> router-nə traceroute paketi göndərsək görərik ki, paket Hub üzərindən gedir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*l9_Mo1qG2mE42dHouMgVMA.png" /></figure><p>İndi isə <strong>DMVPN Phase 2</strong> konfiqurasiyasına keçək.</p><p>Burada biz <strong>Phase 1</strong> konfiqurasiyasında aşağıdakı bəzi dəyişiklikləri edəcəyik.</p><ol><li><strong>Hub</strong> və <strong>Spoke</strong>-larda OSPF network tipini <strong>point-to-multipoint</strong> dən <strong>broadcast</strong> tipinə çevirəcəyik.</li><li><strong>Hub</strong> da<strong> OSPF</strong> priority ni ən yüksək edəcəyik ki, <strong>DR</strong> olaraq o seçilsin.</li><li><strong>Hub</strong> ı <strong>multicast dynamic</strong> etmək lazımdır.</li><li><strong>Spoke</strong>-larda <strong>tunel destination</strong> silinərək <strong>tunel mode-u multipoint</strong> olacaq.</li><li><strong>Spoke</strong>-larda <strong>OPSF priority 0</strong> olacaq ki, <strong>DR</strong> seçimində iştirak etməsinlər.</li><li><strong>Spoke-</strong>larda <strong>multicast dynamic</strong> olaraq <strong>Hub-ın NBMA</strong> ip ünvanını qeyd etməliyik.</li></ol><p><strong>Hub Phase konfiqurasiyası</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*AHZqqjYX8g4OVKap_BB3Mw.png" /></figure><p><strong>Spoke 2 konfiqurasiyası</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/975/1*Oc1fgg7J6fxrJYkQrWI7dA.png" /></figure><p><strong>Spoke 3 konfiqurasiyası</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/970/1*rbekUKhf1prEH9KiITF6sQ.png" /></figure><p>Yoxlamaq üçün <strong>Spoke 2 </strong>də route cədvəlinə baxaq.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1001/1*Wo1eqU5H_CLbseqoM-uVuA.png" /></figure><p>İndi isə <strong>traceroute paketi</strong> göndərək <strong>Spoke 3</strong> ün lokalına.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/992/1*FE2jGgQh3QYVuLG-N0zcxw.png" /></figure><p>Bu zaman görərik ki,paket <strong>Hub</strong> dan da keçir. <strong>Traceroute paketini</strong> yenidən göndərək.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/951/1*Qw419wV3xdB_8BO1PjTt2A.png" /></figure><p>Bu zaman görərik ki, <strong>Spoke 2</strong> ilə <strong>Spoke 3</strong> bir-birlərilə direct danışmağa başladılar.</p><p>Bu belə baxanda <strong>Phase 3</strong> əlamətlərini göstərir. Görürük ki, birbaşa əlaqə qurula bilir. Amma burada məsələ ondadır ki, NHRP öz cache-də saxlayır yolu. Çünki <strong>Phase 3</strong> üçün <strong>redirect</strong> və <strong>shortcut</strong> xüsusiyyətləri vacibdir.</p><p>İndi isə <strong>Phase 3</strong> konfiqurasiyasını yazaq. Bunun üçün aşağıdakı dəyişiklikləri edək.</p><ol><li><strong>Hub</strong> və <strong>Spoke</strong>-larda <strong>OPSF network tipini point-to-multipoint</strong> ə keçirək.</li><li><strong>Hub</strong> və <strong>Spoke-larda OSPF priority</strong>-ləri götürək.</li><li><strong>Hub</strong> da ip <strong>nhrp redirect</strong> komandasını əlavə edək.</li><li><strong>Spoke</strong> larda <strong>ip nhrp shortcut</strong> komandasını əlavə edək.</li></ol><p><strong>Hub konfiqurasiyası</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/967/1*jxSaLpn8d3kYHCiFnYXWFQ.png" /></figure><p><strong>Spoke 2 konfiqurasiyası</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/962/1*YJwCG9KC1iN87iC5-7_LxA.png" /></figure><p><strong>Spoke 3 konfiqurasiyası</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/983/1*cwbYxPnjc9AYrtToh1gPLw.png" /></figure><p><strong>Qeyd: </strong>Spoke larda running-configuration da <strong>ip nhrp shortcut</strong> görünməyə bilər.</p><p>Artıq biz <strong>Phase 3</strong> konfiqurasiyasını da qurmuş olduq. İndi isə yoxlama işlərini aparaq.</p><p>Əvvəlcə <strong>Spoke 2</strong> də <strong>route cədvəlinə</strong> baxaq.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*qpvJew12Q0SibT5I1fdTAw.png" /></figure><p>İndi isə <strong>Phase 2</strong> dən <strong>Phase 3</strong> ün lokalına <strong>traceroute paket</strong> göndərək.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1007/1*-tfRrWWnbJ77lz7gT0l3WQ.png" /></figure><p>Buradan görərik ki, paket gedərkən <strong>Hub</strong> üzərindən getmiş oldu. Yenidən <strong>Spoke 2</strong> də route cədvəlinə baxaq.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*v_eooHZJt5x5al5ljykkxA.png" /></figure><p>Burada % işarələri onu göstərir ki, <strong>destination</strong> Hub üzərindən öyrənilib və birbaşa route vardır. Yenidən traceroute paketi göndərək.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/913/1*yqArh_TeyYyVQWax4HCZag.png" /></figure><p>Buradan anlaşılan odur ki, artıq Spoke-lar bir-birlərilə birbaşa əlaqə qura bilirlər. <strong>Phase 3</strong> ün əsas xüsusiyyəti budur, birbaşa əlaqənin qurulması. Əvvəlcə trafik Hub a gedir, Hub Spoke-a redirect cavab qaytarır, Spoke özündə digər Spoke-un yolunun shortcut-nı yaradır. Beləliklə direct əlaqə qurulur.</p><p>Beləliklə DMVPN texnologiyasını hər 3 fazada öyrənmiş olduq.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=62a714cd3df0" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[NIST CSF 5]]></title>
            <link>https://medium.com/@bsu.026/nist-csf-5-d909f447a6d2?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/d909f447a6d2</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Sharif Latifov]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 26 Feb 2025 10:32:43 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-02-26T10:34:16.707Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><strong>NIST CSF 5 </strong>beş funksiyadan ibarətdir. Onlar aşağıdakı şəkildə tam aydın şəkildə göstərilmişdir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/729/1*zbAyb4GkM310dfk5TROCeQ.jpeg" /></figure><p>Təhdidlərin sürətlə inkişaf etdiyi bir şəraitdə, hansı nəzarət və təminatların tətbiq olunacağını müəyyən etmək çox çətin ola bilər. <strong>Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutu</strong> (<strong>NIST — National Institute of Standards and Technology</strong>) bu prosesi asanlaşdırmaq üçün faydalı çərçivə hazırladı. Onların <strong>Kibertəhlükəsizlik Çərçivəsi</strong> (<strong>CSF — Cybersecurity Framework</strong>) səyləri cəmləmək üçün <strong>beş əsas funksiyanı</strong> təqdim edir:</p><p>· <strong>Müəyyənləşdir </strong>(Identify)</p><p>· <strong>Qoru </strong>(Protect)</p><p>· <strong>Aşkarla </strong>(Detect)</p><p>· <strong>Cavablandır </strong>(Respond)</p><p>· <strong>Bərpa et </strong>(Recover)</p><p>Hər bir funksiyanı başa düşərək və onların daxilində nəzarəti həyata keçirməklə biz möhkəm və riskə əsaslanan kibertəhlükəsizlik proqramı hazırlaya bilərik. Biz bu funksiyaların hər birini öz açarlarına görə açacağıq ki, bizim başlamaq üçün planımız olsun. Düzgün alətlər və resurslarımız olduqda kibertəhlükəsizlik bizə mürəkkəb olaraq aşılanmır. NIST Çərçivəsi bu vasitələrdən biridir, ona görə də bu çərçivənin yaxşı anlanılması bizə Kibertəhlükəsizliyimizi səliqəli formada qurmağımıza dəstək olacaq.</p><p><strong>NIST in tarixi</strong></p><p><strong>Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutu (NIST) Kibertəhlükəsizlik Çərçivəsi (CSF)</strong> 2014-cü ildə təşkilatlara kibertəhlükəsizlik risklərini idarə etməyə kömək etmək üçün yaradılmışdır.</p><p>Əvvəlcə kritik infrastruktur sektorları üçün nəzərdə tutulmuş Çərçivə o vaxtdan bütün sənayelər üzrə təşkilatlar tərəfindən qəbul edilmişdir. O, kiberhücumları müəyyən etmək, qorumaq, aşkar etmək, onlara cavab vermək və hücumlardan sonra pozulan sistemi bərpa etmək üçün beş əsas funksiyanı təmin edir.</p><p><strong>NIST Kibertəhlükəsizlik Çərçivəsi</strong> kiber risklərin idarə edilməsi üçün ümumi dil və sistematik metodologiya təmin edir. Bu beş funksiyaya riayət etmək kibermüdafiəni gücləndirməyə və daha güclü kiber davamlı təşkilat qurmağa kömək edə bilər.</p><p><strong>NIST CSF in 5 funksiyasını</strong> aşağıdakı şəkildə daha aydın olmaqla açmağa çalışaq.</p><p>· <strong>Müəyyənləşdirmə (Identify )</strong></p><p>Bu açar <strong>kiber riskin</strong> təşkilati anlayışını inkişaf etdirir. Təşkilatlar kiber riskləri dərindən anlamalı və öz infrastrukturuna, prinsiplərinə və rəqiblərinə görə qiymətləndirməlidirlər. Müəyyənləşdirmə müştəri məlumatları, əqli mülkiyyət və əməliyyat sistemləri kimi kritik aktivlərini müəyyən etmək anlamıdı. Bu, həm də həmin aktivlərdəki zəiflikləri və onları hədəfləyən təhdidləri müəyyən etmək deməkdir.</p><p><strong>Müəyyənləşdirmə</strong> <strong>(Identify) </strong>prosesini həyata keçirmək üçün aşağıdakı açarlara diqqət yetirək.</p><p>1. <strong>Kritik aktivlərinizi inventarlaşdırın (Inventory your critical assets).</strong> Ən vacib məlumatların, sistemlərin, cihazların və infrastrukturun siyahısını tərtib etmək lazımdı. Bunlar qorunmağa ehtiyacı olan əsas komponentlərdir.</p><p>2. <strong>Zəifliklərinizi təhlil edin (Analyze your </strong><a href="https://scytale.ai/glossary/vulnerability-assessment/"><strong>vulnerabilities</strong></a><strong>).</strong> İT sistemlərimizdə və infrastrukturumuzda istifadə oluna biləcək zəif cəhətləri müəyyənləşdirməliyik. Proqram təminatı qüsurları, konfiqurasiya xətaları və ya köhnəlmiş komponentlər varmı?</p><p>3. <strong>Daxili və xarici təhlükələri müəyyənləşdirin (Identify internal and external threats).</strong> Səhvlər və ya zərərli insayderlər kimi təşkilatımızın daxilindən gələn potensial təhlükələri, eləcə də təchizatçılarımıza təsir edən hakerlər, zərərli proqramlar və ya məlumatların pozulması kimi kənar təhlükələri nəzərdən keçirməliyik. Hətta şübhəli görünən işçilərə qədər diqqət yetirilməlidir.</p><p>4. <strong>Riskləri prioritetləşdirin (</strong><a href="https://scytale.ai/glossary/risk-prioritization/"><strong>Prioritize risks</strong></a><strong>).</strong> Bütün risklər bərabər deyil, ona görə də diqqətimizi ən kritik aktivlərimizə, yüksək təsirli və ya yüksək ehtimallı təhdidlərə yönəltməliyik. Yeni təhlükələr yarandıqca və biznesimiz dəyişdikcə davamlı olaraq yenidən qiymətləndirmə aparılmalıdır.</p><p>· <strong>Qoru (Protect)</strong></p><p>Kritik xidmətlərin çatdırılmasını təmin etmək üçün qorunma tədbirləri həyata keçirilməlidir.</p><p>Qoruma funksiyası mühüm infrastruktur xidmətlərinin çatdırılmasını təmin etmək üçün müvafiq qorunma tədbirlərinin işlənib hazırlanmasına və həyata keçirilməsinə diqqət yetirir.</p><p><strong>Qoruma (Protecting)</strong> prosesi aşağıdakı açarlar vasitəsilə həyata keçirilir.</p><p><strong>1.</strong> <strong>Giriş nəzarəti (</strong><a href="https://scytale.ai/resources/guide-to-user-access-review/"><strong>Access control</strong></a><strong>):</strong> Sistemlərə və məlumatlara girişin yalnız səlahiyyətli istifadəçilər üçün ciddi şəkildə qurulması. Buraya çoxfaktorlu autentifikasiya (multi-factor authentication), rol əsaslı giriş nəzarəti (role-based access controls) və giriş səviyyələrinin müntəzəm auditi ( routine auditing of access levels) daxil ola bilər.</p><p><strong>2.</strong> <strong>Maarifləndirmə və təlim (</strong><a href="https://scytale.ai/resources/security-awareness-training-strengthening-your-first-line-of-defense/"><strong>Awareness and training</strong></a><strong>):</strong> İşçi heyətin kiber risklər və təhlükəsizlik təcrübələrini gücləndirmək üçün məsuliyyətlər haqqında maarifləndirilmə bu işin bir hissəsidir. Bu, zəiflikləri müəyyən etməyə kömək etmək üçün fişinq simulyasiya kampaniyalarını əhatə edə bilər.</p><p><strong>3.</strong> <strong>Məlumat təhlükəsizliyi (Data security):</strong> Məlumatların həssaslıq səviyyəsinə görə təsnifləndirilməsi, güclü şifrələmə və digər qorunma üsullarının tətbiq etmək şərtdir. Pozulmalar (Breacing) və ya sistem nasazlıqları halında müntəzəm olaraq məlumatların ehtiyat nüsxəsini çıxarmaq riski önləmək anlamına gəlir. Məlumat təhlükəsizliyi üçün ehtiyat nüsxələr mütləqdir.</p><p><strong>4.</strong> <strong>Qoruyucu texnologiya (Protective technology):</strong> Sistemlərə nəzarət etmək və təhdidlərdən müdafiə olunmaq üçün <strong>firewall</strong>, <strong>antivirus proqram təminatı</strong>, <strong>müdaxilə aşkarlama sistemləri (IDS)</strong> və digər alətlərdən istifadə vacibdir. Ən son yamaqlarla (patches) bütün proqram təminatını yeni saxlamaq olar.</p><p><strong>5.</strong> <strong>Baxım (Maintenance):</strong> Aparat, proqram təminatı və sistemlərə müntəzəm texniki qulluq göstərilməsi bu işin bir hissəsidir. Zəif cəhətləri müəyyən etmək üçün müntəzəm testlər və təlimlər keçmək lazımdır. Təhlükəsizlik hadisələri və ya insidentləri zamanı cavab planlarını hazırlamaq və tətbiq etmək lazımdır.</p><p>Bir sözlə <strong>Qoruma</strong> funksiyasının məqsədi güclü təhlükəsizlik tədbirləri yaratmaq və güclü kibertəhlükəsizlik mədəniyyətini inkişaf etdirməkdir. Təşəbbüskar mövqe tutmaqla təşkilatlar kritik infrastruktur üçün riskləri azalda və əsas xidmətlərin davamlı şəkildə çatdırılmasını təmin edə bilərlər. Ümumiyyətlə, Qoruma funksiyası potensial kibertəhlükəsizlik hadisələrinin təsirini məhdudlaşdırmaq və ya limitləndirmək üçün işləyir.</p><p>· <strong>Aşkarla (Detect)</strong></p><p>Kibertəhlükəsizlik hadisəsinin baş verməsini müəyyən etmək üçün fəaliyyətlərin hazırlanması və həyata keçirilməsi kibertəhlükəsizliyin əsas hissəsidir.</p><p><strong>Aşkarlama funksiyası</strong> kibertəhlükəsizlik hadisəsinin baş verməsini müəyyən etmək üçün müvafiq fəaliyyətlərin işlənib hazırlanmasına və həyata keçirilməsinə diqqət yetirir. Bu, potensial kibertəhlükələrin vaxtında aşkar edilməsi üçün monitorinq proseslərinin və nəzarətlərin qurulması deməkdir.</p><p><strong>Aşkarla (Detect) </strong>prosesi aşağıdakı açarlar vasitəsilə həyata keçirilir.</p><p><strong>Davamlı monitorinq (Continuously monitoring): </strong>Şəbəkələri, sistemləri və aktivləri kompromis və ya hücum əlamətləri üçün davamlı olaraq izləmək lazımdı. Buraya qeydlərin nəzərdən keçirilməsi (reviewing logs), trafik nümunələrinin təhlili (analyzing traffic patterns) və anomaliyaların monitorinqi (monitoring for anomalies) daxil ola bilər.</p><p><strong>Sistemlərin tətbiqi (Deploying systems):</strong> Hadisələri izləmək və zərərli fəaliyyəti aşkar etmək üçün müdaxilənin aşkarlanması sistemlərinin (<strong>IDS — İntrusion Prevention Systems</strong>), müdaxilənin qarşısının alınması sistemlərinin (<strong>IPS — intrusion prevention systems</strong>) və məlumat itkisinin qarşısının alınması (<strong>DLP — Data Loss Prevention</strong>) həllərinin tətbiqi.</p><p><strong>İstifadə oluna biləcək zəiflikləri və zəiflikləri müəyyən etmək üçün müntəzəm zəiflik skanları və nüfuz testlərinin aparılması (Conducting regular vulnerability scans and penetration tests).</strong></p><p><strong>İşçiləri şübhəli fəaliyyət və ya hadisələr barədə məlumat verməyə təşviq etmək (Encouraging employees to report suspicious activity or events):</strong> İşçiləri mümkün qədər tez şübhəli fəaliyyət və ya hadisələr barədə məlumat verməyə təşviq etmək lazımdır. Effektiv aşkarlama insanların, proseslərin və texnologiyanın birləşməsinə əsaslanır.</p><p><strong>Xəbərdarlıqların nəzərdən keçirilməsi (Reviewing alerts):</strong> Əlavə araşdırmaya ehtiyac olub olmadığını müəyyən etmək üçün xəbərdarlıqları və hadisələri nəzərdən keçirmək lazımdır. Bütün xəbərdarlıqlar faktiki kibertəhlükəsizlik hadisələri deyil, ona görə də səliqəyə salma və təhlil vacibdir.</p><p><strong>Məhkəmə-tibbi araşdırmaların aparılması (Conducting forensic investigations):</strong> Təsiri və kök səbəbini müəyyən etmək üçün hadisələr aşkar edildikdə məhkəmə araşdırmalarının aparılması. Bu məlumat daha sonra müdafiəni gücləndirmək və oxşar hadisələrin təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün istifadə edilə bilər.</p><p>Aşkarlama funksiyası bütün sistemlərimizə və şəbəkələrimizə görünürlük əldə etməkdən ibarətdir ki, biz mümkün qədər tez hücum və ya kompromis əlamətlərini görə bilərik. Hadisələri nə qədər tez aşkar etsək, zərəri minimuma endirmək üçün onları bir o qədər tez saxlaya və aradan qaldıra bilərik. Davamlı monitorinq və təkmilləşdirmə, aşkarlama imkanlarımızı zamanla daha da gücləndirəcək.</p><p>· <strong>Cavablandır </strong>(Respond)</p><p>Aşkar edilmiş kibertəhlükəsizlik insidenti ilə bağlı tədbirlər görmək üçün fəaliyyətlər hazırlamaq və həyata keçirmək lazımdır.</p><p>Kiberhücum aşkar edildikdən sonra vaxtın əhəmiyyəti çox vacibdir. Zərərlərin qarşısını almaq və sistemləri yenidən onlayn rejimə qaytarmaq üçün tez cavab verməliyik. Aşağıdakı addımlar məhz buna hesablanmışdır.</p><p><strong>Hadisəni aşkar edin (Detect the Incident)</strong></p><p>Əvvəlcə hansı sistemlərə və məlumatlara təsir etdiyini müəyyənləşdirməliyik. İcazəsiz giriş əlamətlərini və ya ransomware kimi zərərli proqram təminatını yoxlamalıyıq. Hücumun miqyasını anlamaq üçün istifadəçilərlə müsahibə aparmaq və sistem qeydlərini (system logs) nəzərdən keçirmək mühim şərtdir.</p><p><strong>Zərəri qiymətləndirin (Assess the Damage)</strong></p><p>Vəziyyətin nə qədər ağır olduğunu başa düşmək üçün kritik sistemlərin və məlumatların necə təhlükəyə məruz qaldığını qiymətləndirməliyik. Hansı həssas məlumatların oğurlandığı və ya şifrələndiyinə baxmalıyıq. Cavab prioritetlərini müəyyən etmək üçün əməliyyatların necə pozulduğunu qiymətləndirmək lazımdır.</p><p><strong>İnsidenti ehtiva edin (Contain the Incident)</strong></p><p>Əlavə kompromislərin qarşısını almaq üçün təsirlənmiş sistemləri oflayn vəziyyətə gətirmək lazımdır. Zərərli IP ünvanlarını bloklamaq və ya təhlükə altına alınmış istifadəçi hesablarını deaktiv etmək lazımdır. Hücumun yayılmasının qarşısını almaq üçün yoluxmuş sistemləri təcrid etməliyik. Bu məhdudlaşdırma tədbirləri müvəqqəti əməliyyat problemləri yarada bilər, lakin zərəri məhdudlaşdırmaq üçün vacibdir.</p><p><strong>Təhdidi aradan qaldırın (Eradicate the Threat)</strong></p><p>Arxada qalan hər hansı zərərli proqram və ya arxa qapıları (malicious software or backdoors) silmək lazımdır. Kritik sistemləri ehtiyat nüsxələrdən silib və yenidən bərpa etməliyik. İstismar edilən (exploited) hər hansı boşluqları düzəltmək üçün proqram yamaqlarını (software patches) quraşdırmalıyıq. Zərərli aktyorların sistemlərimizə yenidən daxil olmasını həmişəlik bloklamalıyıq.</p><p><strong>Bərpa və Təkmilləşdirin (Recover and Improve)</strong></p><p>Sistemləri yenidən onlayn vəziyyətə gətirmək və lazım olduqda ehtiyat nüsxələrdən verilənlərə girişi bərpa etmək lazımdır. Başqa bir hücum əlamətləri ehtimalı üçün dərin izləməyə keçmək lazımdır. Gələcəkdə müdafiəni gücləndirmək yollarını müəyyən etmək üçün hadisədən sonra bütün baş verənlərə baxış keçirməliyik. Gələcək oxşar hadisələrə daha yaxşı cavab vermək üçün siyasətləri, prosedurları və işçi heyətinin təlimini yeniləmək lazımdır.</p><p>Bu addımları sürətli və mütəşəkkil şəkildə izləmək zərərli kiberhücumun öhdəsindən gəlmək üçün çox vacibdir. Necə cavab versək, kiçik bir hadisə ilə böyük böhran arasındakı fərqi ifadə edə bilərik.</p><ul><li><strong>Bərpa et </strong>(Recover)</li></ul><p>Kibertəhlükəsizlik insidenti səbəbindən zədələnmiş imkanları və xidmətləri bərpa etmək və dayanıqlılıq planlarını saxlamaq üçün fəaliyyətlər hazırlamaq və həyata keçirmək vacibdir.</p><p>Kibertəhlükəsizlik hadisəsini müəyyən etdikdən və kənarlaşdırdıqdan sonra bərpa etməyə başlamaq lazımdır. Bu, təsirə məruz qalmış hər hansı imkanları və ya xidmətləri bərpa etmək üçün planların hazırlanması və həyata keçirilməsi deməkdir.</p><p>Bərpa etmək üçün dayanıqlılığa diqqət yetirmək, pozulmalara uyğunlaşmaq və tab gətirmək bacarığı tələb olunur. Müxtəlif ssenarilər üçün vaxtından əvvəl prosedurlar hazırlamalıyıq. Məsələn, şəbəkəmiz sıradan çıxsa, kritik əməliyyatları davam etdirmək üçün əl ilə işləmə prosesimiz varmı? Lazım olduqda işləyəcəyinə əmin olmaq üçün bu planları mütəmadi olaraq sınaqdan keçirməliyik.</p><p>Hadisə baş verdikdən sonra bərpa planlarımızı aktivləşdirməliyik. Problemi diaqnoz etmək, onu həll etmək üçün nəyin lazım olduğunu müəyyənləşdirmək və düzəliş tədbirləri həyata keçirməliyik. Əsas sistemlərin və məlumatların bərpasına üstünlük vermək üçün müvafiq maraqlı tərəflərlə işləməliyik. Görülən tədbirləri və tam bərpa üçün vaxt qrafiklərini bildirməklə şəffaf olmaq lazımdır.</p><p>Cavabımızın nə qədər təsirli olduğunu nəzərdən keçirməliyik ki, gələcək üçün təkmilləşdirmələr edə bilək. Planları və prosedurları müvafiq olaraq yeniləmək və lazım gəldikdə əlavə təlimlər keçməliyik. Potensial yeni təhdidləri qabaqlamaq və kritik sistemlərə ixtisar yaratmaqla davamlılığı məşq etməliyik ki, təşkilatımız hətta kiberhücumlar və digər pozulmalarla üzləşdikdən sonra da işləyə bilsin.</p><p>Uğurlu bərpanın açarı hadisə baş verməzdən əvvəl təməlin qoyulmasıdır. Planları hazırlamaq, sınaqdan keçirmək və təcrübə etməliyik ki, hadisələrə tez və effektiv şəkildə uyğunlaşmaq və cavab vermək imkanlarımız olsun. Təcrübələrimizdən öyrənməli və zamanla davamlılığımızı gücləndirmək lazımdır. Bu, təşkilatımıza təsirləri minimuma endirəcək və tez bir zamanda normal fəaliyyətə qayıtmağa imkan verəcəkdir.</p><p><strong>Niyə NIST Çərçivəsi Vacibdir</strong></p><p>NIST Kibertəhlükəsizlik Çərçivəsi vacibdir, çünki o, kibertəhlükəsizlik riskini başa düşmək və idarə etmək üçün ümumi dil təmin edir. O, ölçüsündən, kibertəhlükəsizlik riskinin dərəcəsindən və ya kibertəhlükəsizliyin mürəkkəbliyindən asılı olmayaraq təşkilatlara təhlükəsizliyin və dayanıqlığın yaxşılaşdırılması üçün risklərin idarə edilməsi prinsiplərini və ən yaxşı təcrübələrini tətbiq etməyə imkan verir.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=d909f447a6d2" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[ELK]]></title>
            <link>https://medium.com/@bsu.026/elk-bf624be4f4ed?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/bf624be4f4ed</guid>
            <category><![CDATA[elk]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Sharif Latifov]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 14 Feb 2025 12:54:39 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-02-14T12:54:39.432Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>ELK, <strong>Elasticsearch</strong>, <strong>Logstash</strong> və <strong>Kibana</strong> sistemlərinin baş hərflərindən ibarət olan bir terminologiyadır. Bu üç proqram vasitəsi, <strong>məlumatların toplanması, saxlanması, təhlil edilməsi və vizuallaşdırılması</strong> üçün istifadə olunur. Bu 3 komponent haqqında qısa məlumat verək.</p><h3>Elasticsearch</h3><p><strong>Elasticsearch</strong>, ELK yığınının əsas komponentidir və verilənlərin axtarışı və analizini təmin edən bir açıq mənbəli bir mühərrikdir.</p><ul><li><strong>Verilənlər bazası olaraq istifadə edilir</strong>: Elasticsearch verilənləri JSON formatında saxlayır. O, məlumatların sürətli axtarışı üçün optimallaşdırılmışdır. Bu, çox böyük verilənlərdə belə sorğuların sürətlə icra olunmasına imkan verir.</li><li><strong>Full-Text Search</strong>: Elasticsearch, mətn axtarışında çox güclüdür. Yəni, o, böyük miqdarda mətni təhlil edərək, istifadəçinin axtarışını ən yaxşı şəkildə cavablandıra bilir.</li><li><strong>Distribütiv və skalabil</strong>: Elasticsearch verilənləri bir neçə serverdə bölüşdürərək performansı artırmağa imkan verir, beləliklə böyük həcmli məlumatlar rahatlıqla idarə oluna bilər.</li><li><strong>Real-time Search</strong>: Məlumatlar Elasticsearch-ə daxil olduqdan sonra, onlar dərhal axtarışa açılır, bu da real vaxtda məlumatları təhlil etməyə imkan verir.</li></ul><h3>Logstash</h3><p><strong>Logstash</strong>, məlumatların toplanması, təhlili və ötürülməsi üçün istifadə olunan bir vasitədir. Onun əsas funksiyası aşağıdakılardır:</p><ul><li><strong>Məlumat yığılması</strong>: Logstash müxtəlif mənbələrdən məlumatları toplayır (server logları, tətbiq logları, məlumat bazaları, API-lər və s.). Məsələn, sistem loglarını, şəbəkə monitorinq məlumatlarını və ya tətbiq izləmə məlumatlarını toplamaq mümkündür.</li><li><strong>Məlumatların təmizlənməsi və transformasiyası</strong>: Logstash məlumatları müxtəlif formatlardan (JSON, CSV, XML, log faylları və s.) oxuyur və onları Elasticsearch üçün uyğun formata çevirir. Bu transformasiya prosesi, məlumatların uyğunlaşdırılması, strukturlandırılması və lazım olan filtrə uyğunlaşdırılmasını təmin edir.</li><li><strong>Plugin sistem</strong>: Logstash geniş plugin dəstəyinə malikdir və müxtəlif növ məlumat mənbələrindən məlumatları oxumağa, işləməyə və Elasticsearch-ə göndərməyə imkan verir. Logstash, həmçinin məlumatların təhlilini apararkən bir çox funksional analitik vasitələr də təklif edir.</li></ul><h3>Kibana</h3><p><strong>Kibana</strong>, Elasticsearch-də saxlanılan verilənlərin vizuallaşdırılması üçün istifadə olunan bir vasitədir. Kibana ilə verilənləri daha asan analiz etmək və istifadəçilərə təqdim etmək mümkündür. Əsas xüsusiyyətləri:</p><ul><li><strong>Dashboard-lar</strong>: Kibana istifadəçilərə özəl “dashboard”lar yaratmağa imkan verir. Bu dashboard-lar qrafiklər, cədvəllər, xəritələr və digər vizual məlumat göstəriciləri ilə zənginləşdirilə bilər.</li><li><strong>Real-time data</strong>: Kibana, Elasticsearch-ə daxil olan yeni verilənləri dərhal görməyə imkan verir. Bu, real vaxtda məlumatların təhlilinə və qərarların sürətlə verilməsinə şərait yaradır.</li><li><strong>İnteraktiv axtarış və analiz</strong>: Kibana, istifadəçilərin verilənlərə interaktiv şəkildə daxil olmasına imkan verir. O, sorğuları dinamik olaraq dəyişdirərək, istifadəçilərə dərin analizlər etməyə şərait yaradır.</li><li><strong>Vizuallaşdırma növləri</strong>: Kibana müxtəlif növ vizuallaşdırmalar təklif edir — xətt qrafikləri, sütun qrafikləri, istilik xəritələri, coğrafi xəritələr, pie qrafiklər və s.</li></ul><h3>ELK Yığınının İşləmə Prinsipi:</h3><ol><li><strong>Məlumatların toplanması (Logstash)</strong>: Logstash, məlumatları müxtəlif mənbələrdən (loglar, sənədlər, API-lər, verilənlər bazası və s.) toplayır və onları əvvəlcədən təyin olunmuş qaydalara uyğun olaraq işləyir.</li><li><strong>Məlumatların saxlanması (Elasticsearch)</strong>: Toplanan və işlənmiş məlumatlar Elasticsearch-də saxlanılır. Burada verilənlər açıq şəkildə indekslənir və axtarış üçün optimallaşdırılır.</li><li><strong>Məlumatların vizuallaşdırılması (Kibana)</strong>: Kibana, Elasticsearch-də saxlanılan məlumatları əldə edir və istifadəçilərə aydın şəkildə təqdim edir. Kibana üzərindəki dashboard-lar istifadəçilərə müxtəlif analitik məlumatları təqdim edir və verilənlərə real vaxtda baxmağa imkan verir.</li></ol><h3>ELK-nın Tətbiq Sahələri:</h3><ul><li><strong>Log analizləri</strong>: Sistem və tətbiq loglarını toplayıb təhlil edərək, səhv aşkarlamaq, performans problemini tapmaq və təhlükəsizlik məsələlərini həll etmək.</li><li><strong>Təhlükəsizlik məlumatları idarəetməsi (SIEM)</strong>: Təhlükəsizlik hadisələrini izləmək, anomaliyaları təhlil etmək və real vaxtda təhlükəsizlik barədə məlumat vermək.</li><li><strong>Monitorinq və performans təhlili</strong>: Server və tətbiq performansını izləmək, resurs istifadəsini təhlil etmək və problemləri real vaxtda aşkarlamaq.</li><li><strong>Verilənlər analitikası və biznes zəka</strong>: Müxtəlif mənbələrdən toplanan verilənlər üzərində analitik sorğular və vizuallaşdırmalar aparmaq, biznes qərarlarını dəstəkləmək.</li></ul><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=bf624be4f4ed" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Windows maşınının Splunk sisteminə forward edilməsi]]></title>
            <link>https://medium.com/@bsu.026/windows-ma%C5%9F%C4%B1n%C4%B1n%C4%B1n-splunk-sistemin%C9%99-forward-edilm%C9%99si-34db094d549b?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/34db094d549b</guid>
            <category><![CDATA[splunk]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Sharif Latifov]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 12 Feb 2025 13:19:05 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-02-12T13:19:05.924Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/677/1*XuTE2Dha2qoRGKyI0DOlaw.jpeg" /></figure><p>İlk olaraq <strong>Splunk</strong> ın rəsmi web səhifəsindən <strong>Windows</strong> üçün olan <strong>Universal Forwarder</strong> manager i yükləmək lazımdı. Qeydiyyatdan keçmək üçün <strong>temp mail</strong> dən istifadə edə bilərsiz (<em>Bu barədə Splunk ın quraşdırılmasına aid digər məqaləmdə qeyd etmişəm</em>). Bunun üçün <strong>Products, Free Trials &amp; Downloads, Universal Forwarder, Get My Free Download, Windows, 64 bit</strong> seçib <strong>Download</strong> sıxırıq.</p><p>Artıq <strong>Universal Forwarder</strong> yüklənib artıq quraşdırmağa başlayaq.</p><p>Bu faylıq quraşdırdığımız zaman aşağıdakı ardıcıllıqları edəcəyik.İlk olaraq ilk quraşdırlma səhifəsindən <strong>An on-premises Splunk Enterprise instance</strong> seçirik, <strong>Check this box to accept the License Agreement</strong> punktunu da seçirik. Sonra <strong>Customize Options</strong> sıxıb davam edirik.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/489/1*3jk-yfgHLE4vGo4o5lYXOg.jpeg" /></figure><p>Növbəti mərhələdə <strong>Splunk Forwarder</strong> in harada quraşdırıldığı yer haqqında məlumat verəcək. Buna toxunmuruq.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/484/1*QLEwEVBCUs11IFnDvEID6w.jpeg" /></figure><p>Növbəti mərhələdə <strong>SSL</strong> sertifikat ilə bağlı bir pəncərə gələcək və burada da heç bir qeyd etmədən <strong>Next</strong> sıxaraq növbəti mərhələyə keçid edirik.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/486/1*lf1DzvngRSMiB_vzWfYMvA.jpeg" /></figure><p>Növbəti mərhələdə <strong>Local System </strong>punktunu seçərək davam edəcəyik.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/484/1*MNKTkwDlms0-frCDAVzRGg.jpeg" /></figure><p>Bu mərhələdə isə biz təyin edəcəyik ki, manager <strong>Splunk</strong> maşınına nələr ilə bağlı <strong>log</strong> göndərsin. Mən bəzilərini seçmişəm, siz fərqli seçim edə bilərsiz.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/488/1*0tFHWGnseTBOybpy9I7mMg.jpeg" /></figure><p>Sonrakı mərhələdə biz <strong>administrator istifadəçi adı</strong> və <strong>şifrə</strong> təyin edəcəyik.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/486/1*hTuesHgRpixY_rfkF64lVg.jpeg" /></figure><p>Bu mərhələdə isə <strong>Splunk Deployment Serverin IP ünvanını</strong> (Splunk ın IP ünvanı) və <strong>8089</strong> portunu qeyd edəcəyik.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/484/1*LWUkeXWcko5zsUlp01ZoNQ.jpeg" /></figure><p>Bu mərhələdə <strong>Splunk Receiver Indexer IP ünvanını</strong> (Splunk IP ünvanı) və <strong>9997</strong> portunu əlavə edirik. Sonra Next sıxırıq.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/480/1*i9gTzJ-00gXZsuW09D_yvQ.jpeg" /></figure><p>Sonda isə <strong>Install</strong> düyməsini sıxaraq quraşdırılmanı başladırıq. <strong>Finish</strong> düyməsini sıxaraq prosesi sonlandırırıq.</p><p>Beləliklə <strong>Splunk</strong> platformasına qayıdıb səhifəni yeniləsək görərik ki, <strong>host</strong> sayı dəyişmişdir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*MSvoP2BT_HBKAEzo0iZeHw.jpeg" /></figure><p>Beləliklə biz Windows maşınını Splunk sisteminə forward edə bildik.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=34db094d549b" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Splunk sisteminin quraşdırılması və işçi yerlərinin Splunk sisteminə inteqrasiyası]]></title>
            <link>https://medium.com/@bsu.026/splunk-qura%C5%9Fd%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1-v%C9%99-i%C5%9F%C3%A7i-yerl%C9%99rinin-inteqrasiyas%C4%B1-1c5abfc8a2bc?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/1c5abfc8a2bc</guid>
            <category><![CDATA[splunk]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Sharif Latifov]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 12 Feb 2025 08:45:24 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-02-12T08:46:55.011Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/677/1*XuTE2Dha2qoRGKyI0DOlaw.jpeg" /></figure><p>İlk növbədə <strong>Linux Ubuntu 22.04</strong> buraxılışlı bir virtual maşın götürək. Sistem tələbatları olaraq minimum <strong>2 CPU, 4 GB Ram, 50 GB</strong> daimi yaddaş götürmək lazımdı.</p><p>Aşağıdakı ardıcıllıqla <strong>Splunk</strong> ın quraşdırılmasını həyata keçirək.</p><ol><li><strong>root@splunk:~#</strong> apt update -y</li><li><strong>/opt</strong> daxilində <strong>splunk</strong> directory i yaradaq</li><li>Sonra <strong>splunk</strong> directory nə keçid edək.</li></ol><p><strong>root@splunk:/opt#</strong> cd splunk/</p><ol><li>Splunk ın rəsmi web səhifəsinə keçid edək (<strong>splunk.com</strong>). Burada <strong>Free Splunk</strong> seçərək qeydiyyatdan keçək. Qeydiyyatdan keçmək üçün <strong>temp mail</strong> dən istifadə edə bilərik (temp-mail.org). Daxil olduqdan sonra <strong>Products</strong> xanasından <strong>Free Trials &amp; Downloads</strong> səhifəsinə keçid edək. <strong>Splunk Enterprise</strong> seçimini edərək <strong>Linux</strong> xanasına keçərək <strong>.deb</strong> formatında olan <strong>Copy wget link</strong> sıxaraq buradan bütün linkin sürətini çıxarıb linux maşınında<strong> /opt/splunk</strong> directory nə yükləyək.</li></ol><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*CdGq2B1o_gaY8FY-yNoIZw.jpeg" /></figure><p><strong>root@splunk:/opt/splunk#</strong> wget -O splunk-9.4.0–6b4ebe426ca6-linux-amd64.deb “https://download.splunk.com/products/splunk/releases/9.4.0/linux/splunk-9.4.0-6b4ebe426ca6-linux-amd64.deb&quot;</p><p>4. <strong>Splunk</strong> directory nə yüklənən <strong>.deb</strong> faylını quraşdıraq.</p><p><strong>root@splunk:/opt/splunk#</strong> dpkg -i splunk-9.4.0–6b4ebe426ca6-linux-amd64.deb</p><p>Beləliklə <strong>Splunk</strong> ın quraşdırılma prosesi bitdi. İndi isə <strong>/bin</strong> directory nə keçid edək.</p><p><strong>root@splunk:/opt/splunk#</strong> cd bin</p><p>5. <strong>Splunk</strong> ın işləməsi üçün lisenziyanın qəbul edilməsi şərtdir. Bunun üçün aşağıdakı komanda vasitəsilə biz avtomatik olaraq həm lisenziyanı qəbul etmiş oluruq, həm də <strong>Splunk</strong> ı quraşdırmağa başlayırıq.</p><p><strong>root@splunk:/opt/splunk/bin#</strong> ./splunk start --accept-license</p><p>Bu proses gedərkən <strong>Splunk</strong> üçün <strong>administrator istifadəçi adı</strong> və <strong>şifrə</strong> təyin etməliyik.</p><p>Bu proseslərdən sonra biz artıq <strong>Splunk</strong> sisteminə daxil ola bilərik.</p><p><strong>Qeyd:</strong> <strong>Splunk</strong> 8000 portunda çalışır və biz bunu sonradan dəyişə bilərik. Əgər Splunk ı bulud texnologiyaları üzərindən quraşdırırsızsa, bu zaman 8000, 9997 portuna access verməniz mütləqdir.</p><p>Brauzerdə <a href="http://ip-172-31-30-190:8000/"><strong>http://ip_:8000</strong></a> qeyd edib <strong>Splunk</strong> sisteminə daxil olaq.</p><p>Daxil olduqdan sonra <strong>Search &amp; Reporting</strong> xanasına daxil olub <strong>index=*</strong> ifadəsini yazsaq, görərik ki, heç bir <strong>log</strong>, heç bir <strong>event</strong> hələ ki yoxdur. Çünki <strong>Splunk</strong> hələ özünün quraşdırıldığı maşını belə tanımır.</p><p>Bunun üçün <strong>Settings</strong> dən <strong>Data inputs</strong>, sonra <strong>Files &amp; Directories</strong> dən <strong>New Local File &amp; Directory </strong>sıxaraq <strong>File or Directory</strong> xanasına log alacağımız directory ni əlavə edirik. Məsələn <strong>/var/log</strong></p><p>Sonra <strong>Next, Review, Submit</strong> və <strong>Start Searching </strong>sıxırıq. Artıq <strong>Selected Fields</strong> xanasında <strong>host 1</strong> yazısını görürüksə, artıq <strong>Splunk</strong> öz maşınını tanımış oldu.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*dhS2wz0FLS8i_L8KgFmjmw.jpeg" /></figure><p>İndi digər maşınları <strong>Splunk</strong> sisteminə inteqrasiya edək. Bunun üçün digər maşınlarda manager quraşdırmaq lazımdır. Bunun üçün <strong>Splunk</strong> ın rəsmi web səhifəsində olan <strong>Universal Forwarder</strong> manager i digər maşınlarda quraşdırmaq lazımdır. Bunun üçün də <strong>/opt</strong> nin daxilində <strong>splunk</strong> adında directory yaradaq və ora keçid edək.</p><p><strong>root@splunkforwarder:/opt#</strong> mkdir splunk</p><p><strong>root@splunkforwarder:/opt#</strong> cd splunk/</p><p>Əvvəlcə <strong>Linux</strong> maşına bu <strong>manager</strong> i yükləyək və quraşdıraq. Splunk ın rəsmi web səhifəsindən <strong>Universal Forwarder Installation Package</strong> dən <strong>64 bit</strong> linux buraxılışları üçün olan xanasından <strong>.deb</strong> formatında olan linkin sürətini çıxarıb (eynən <strong>Splunk Enterprise</strong> prosesi kimi) manager yüklədiyimiz maşına gəlib komandanı buraxaq.</p><p><strong>root@splunkforwarder:/opt/splunk#</strong> wget -O splunkforwarder-9.4.0–6b4ebe426ca6-linux-amd64.deb “https://download.splunk.com/products/universalforwarder/releases/9.4.0/linux/splunkforwarder-9.4.0-6b4ebe426ca6-linux-amd64.deb&quot;</p><p>Sonra isə <strong>splunkforwarder</strong> i quraşdıraq.</p><p><strong>root@splunkforwarder:/opt/splunk#</strong> dpkg -i splunkforwarder-9.4.0–6b4ebe426ca6-linux-amd64.deb</p><p>Görərik ki, <strong>/opt</strong> daxilində <strong>splunkforwarder</strong> adında bir directory yaranıb. Sonra isə <strong>/bin</strong> directory nə keçid edək və <strong>splunkforwarder</strong> i başladaq.</p><p><strong>root@splunkforwarder:/opt#</strong> cd splunkforwarder/bin</p><p><strong>root@splunkforwarder:/opt/splunkforwarder/bin#</strong> ./splunk start --accept-license</p><p>Quraşdırılma zamanı sizdən <strong>administrator istifadəçi adının</strong> yaradılması və ona <strong>şifrə</strong> təyin edilməsi tələb olunacaq.</p><p>İndi isə bəzi konfiqurasiyaları həm <strong>Splunk </strong>ın özündə, həm də manager olan maşında etməliyik ki, həm manager olan maşın <strong>Splunk</strong> da görsənsin, həm də<strong> log</strong> lar gəlsin.</p><p>İlk növbədə <strong>Splunk</strong> platformasına keçid edək. Buradan <strong>Settings, Forwarding and Receiving, Configure Receiving, New Receiving Port</strong> seçirik və xanaya <strong>9997</strong> portunu əlavə edirik.</p><p>Sonra isə manager yazdığımız maşına keçib aşağıdakı komandanı buraxırıq. Aşağıdakı komandanı yazarkən splunk_ip yerinə <strong>Splunk</strong> ın <strong>IP ünvanını</strong> qeyd etməlisiniz.</p><p><strong>root@splunkforwarder:/opt/splunkforwarder/bin#</strong> ./splunk add forward-server <strong>splunk_ip</strong>:9997</p><p>Bu zaman <strong>Splunk</strong> ın <strong>administrator istifadəçi</strong> <strong>adı</strong> və <strong>şifrəsi</strong> tələb olunacaq.</p><p>Bundan sonra artıq baxsaq görərik ki,manager olan maşın <strong>Splunk</strong> da <strong>host 2</strong> olaraq görsənir. Aşağıdakı komanda vasitəsilə biz manager maşınının forward olunduğu listi görə bilərik.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/907/1*XNe_n55srdkvnKSSzKq5sA.jpeg" /></figure><p><strong>root@splunkforwarder:/opt/splunkforwarder/bin#</strong> ./splunk list forward-server</p><p>İndi isə manager maşınından <strong>log</strong> ları <strong>Splunk</strong> göndərmək üçün aşağıdakı komandanı buraxaq.</p><p><strong>root@splunkforwarder:/opt/splunkforwarder/bin#</strong> ./splunk add monitor /var/log</p><p>Burada <strong>/var/log</strong> directory nin əvəzinə digər log directory lərini də göstərə bilərsiniz.</p><p>Beləliklə biz həm Splunk quraşdırdıq, həm də digər Linux maşını Splunk sisteminə inteqrasiya etdik.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=1c5abfc8a2bc" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[MISP in quraşdırılması]]></title>
            <link>https://medium.com/@bsu.026/misp-in-qura%C5%9Fd%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1-8de04e15ffd6?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/8de04e15ffd6</guid>
            <category><![CDATA[misp]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Sharif Latifov]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 04 Feb 2025 11:40:51 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-02-04T11:40:51.190Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><strong>MISP</strong> (Malware Information Sharing Platform) <strong>Belgian Defence &amp; CIRCL</strong> (Computer Incident Response Center Luxembourg) tərəfindən tərtib edilən Kiber Təhlükəsizlik, SOC, CTI (Cyber Threat Intelligence) və Təhlükə Məlumatlarının Paylaşımı sahələrində istifadə olunan açıq mənbəli bir kiber təhlükəsizlik platformasıdır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*zyTx2doai7P8oQSXKnNFCg.jpeg" /></figure><p><strong>MISP</strong>, kiber təhlükə məlumatlarını (<strong>Threat Intelligence</strong>) toplamaqda, paylaşmaqda və analiz etməkdə istifadə edilən açıq mənbəli bir platformadır. Təhlükəsizlik tədqiqatçıları, <strong>SOC komandaları</strong>, <strong>CERT</strong>-lər və hökumət qurumları MISP-dən istifadə edərək kiber hücumlarla bağlı məlumatları paylaşır və təhlil edir.</p><h3><strong>MISP-in əsas məqsədi</strong></h3><ul><li>Kiber təhlükələri analiz etmək və təsnifləndirmək</li><li><strong>APT qrupları</strong>, <strong>malware, phishing</strong> və <strong>zərərli domenlər</strong> haqqında məlumatları toplamaq</li><li>Təhlükəsizlik mütəxəssisləri və təşkilatlar arasında məlumat paylaşımını asanlaşdırmaq</li><li><strong>SOC</strong> və <strong>SIEM</strong> sistemləri ilə inteqrasiya olunaraq avtomatik kiber təhlükə aşkarlanmasını təmin etmək</li></ul><h3>MISP-in əsas xüsusiyyətləri</h3><ol><li><strong>Təhlükə Məlumatlarının Paylaşılması (Threat Intelligence Sharing)</strong></li></ol><ul><li>Zərərli IP-lər, domenlər, hash dəyərləri və APT qrupları haqqında məlumat paylaşmaq</li><li>Təşkilatlar arasında əl ilə və ya avtomatik paylaşım etmək</li></ul><p><strong>2. Avtomatik Təhlil və Enrichment (Data Enrichment &amp; Correlation)</strong></p><ul><li>Təhlükə məlumatlarını avtomatik zənginləşdirərək digər mənbələrlə müqayisə edir</li><li><strong>VirusTotal, OpenCTI, AlienVault OTX və Shodan</strong> kimi servislərlə inteqrasiya</li></ul><p><strong>3. IOC (Indicators of Compromise) və TTP-lərin (Tactics, Techniques &amp; Procedures) idarə edilməsi</strong></p><ul><li><strong>Malware</strong> və hücum indikatorlarını (<strong>IP, URL, Hash</strong>) toplamaq</li><li><strong>MITRE ATT&amp;CK</strong> çərçivəsi ilə uyğunlaşaraq hücum metodlarını izləmək</li></ul><p><strong>4. SOC, SIEM və CTI sistemləri ilə inteqrasiya</strong></p><ul><li><strong>Splunk, Elasticsearch, TheHive, OpenCTI, Cortex, QRadar</strong> və digər <strong>SIEM / CTI</strong> platformalarına qoşula bilər</li><li><strong>API və Python SDK</strong> dəstəyi ilə avtomatlaşdırma imkanı</li></ul><p><strong>5. Açar Sözlər və Taxonomy Dəstəyi</strong></p><ul><li>Təhlükələri <strong>tag-lərlə qruplaşdırmaq</strong> (məs., #APT28, #Phishing, #Ransomware)</li><li><strong>STIX və TAXII formatlarını</strong> dəstəkləyir</li></ul><h3>MISP necə işləyir?</h3><ol><li><strong>Təhlükə Məlumatlarının Toplanması:</strong></li></ol><ul><li><strong>SOC</strong> və ya <strong>CERT</strong> komandaları <strong>MISP</strong>-ə <strong>IOC-ləri (IPs, hashes, URLs) </strong>əlavə edir</li></ul><p><strong>2. Avtomatik Korrelyasiya:</strong></p><ul><li><strong>MISP</strong> digər məlumat mənbələri ilə müqayisə aparır və əlaqəli hadisələri aşkarlayır</li></ul><p><strong>3. Təhlükə Məlumatlarının Paylaşılması:</strong></p><ul><li>Digər təşkilatlar və ya təhlükəsizlik mütəxəssisləri bu məlumatlardan istifadə edir</li></ul><p><strong>4. SIEM və SOC sistemlərinə ötürülmə:</strong></p><ul><li><strong>MISP</strong>-dən gələn məlumatlar <strong>Splunk, QRadar və ya Elastic SIEM</strong> kimi platformalara ötürülə bilər</li></ul><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/762/1*0vbNvkfB-ZQZIXcDFeQe7Q.jpeg" /></figure><h3>MISP in quraşdırlması</h3><p>İlk növbədə bizə Linux maşını lazım olacaq. Əsasən də <strong>Ubuntu 22.04</strong> buraxılışını əvvəlcə virtual maşında quraşdırmalıyıq. Tələbatlar minimum 50 GB sərt disk, 2–3 nüvəlik 1 prosessor götürmək olar. Sonra isə aşağıdakı addımları ardıcıllıqla edək.</p><ol><li><strong>wget — no-cache -O /tmp/INSTALL.sh </strong><a href="https://raw.githubusercontent.com/MISP/MISP/2.4/INSTALL/INSTALL.sh"><strong>https://raw.githubusercontent.com/MISP/MISP/2.4/INSTALL/INSTALL.sh</strong></a></li></ol><p>Yuxarıda göstərilən komanda vasitəsilə <strong>MISP</strong> i maşınımıza yükləyirik. Yüklədiyimiz özünüz də görəcəksiniz ki /tmp directory nə düşəcək. Sonra isə /tmp directory nə keçid edirik.</p><p><strong>root@MISP:~#</strong> cd /tmp</p><p>Burada <strong>MISP</strong> ə aid olan faylları görmüş olacayıq. Əvvəlcə <strong>INSTALL.sh</strong> faylına <strong>execute</strong> səlahiyyəti verək ki, çalışdırılabilən olsun.</p><p><strong>root@MISP:/tmp#</strong> chmod +x INSTALL.sh</p><p>2. Sonrakı prosesləri artıq biz <strong>root</strong> istifadəçisində deyil yaradacağımız <strong>misp</strong> istifadəçisində edəcəyik.</p><p><strong>root@MISP:/tmp#</strong> adduser misp</p><p><strong>Qeyd:</strong> Ola bilər ki <strong>adduser</strong> komandası ilə istifadəçi yaratdığınız zaman təyin etdiyiniz şifrə sonradan problemlər yaşatsın. Tövsiyyə olunur ki, sonradan <strong>misp</strong> istifadəçisinin şifrəsini yeniləyəsiniz.</p><p><strong>misp</strong> istifadəçisi yaratdıqdan sonra onu <strong>sudoers</strong> qrupuna əlavə edin.</p><p><strong>root@MISP:/tmp#</strong> usermod -G sudo misp</p><p>3. <strong>misp</strong> istifadəçi profilinə keçid edək.</p><p><strong>root@MISP:/tmp#</strong> su misp</p><p>Sonra <strong>/tmp</strong> directory nə keçid edək.</p><p><strong>misp@MISP:/tmp$</strong> cd /tmp</p><p>4. İndi isə <strong>MISP</strong> i quraşdırmaq üçün <strong>INSTALL.sh</strong> faylını çalışdıraq.</p><p><strong>misp@MISP:/tmp$</strong> ./INSTALL.sh -c</p><p>Beləliklə quraşdırılma prosesi başlayacaq. Quraşdırma zamanı bir neçə dəfə müxtəlif xanalar qarşımıza çıxacaq ki, onları sadəcə <strong>OK</strong> düyməsini sıxaraq davam edəcəyik. Onlardan bəziləri aşağıdakılardır:</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/920/1*nrkSewJAUH0NenduoxuDOQ.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/602/1*k917O19YrDUvtIV5OGtDuQ.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/630/1*JGn5skoWW0z9SxdQKq7b2A.jpeg" /></figure><p>Sonuncu şəkil bir neçə dəfə təkrar təkrar çıxa bilər, buna görə narahat olmağa dəyməz.</p><p>Ən sonda aşağıdakı şəkildə göstərildiyi kimi, qeyd edilənləri bir yerdə tekst formatında yaddaşda saxlayın.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*kBBJB16ppPCemf6CWl8qKA.jpeg" /></figure><p>Bütün bu quraşdırılma prosesi bitdikdən sonra <strong>MISP</strong> quraşdırdığınız IP ünvanını götürüb <strong>MISP</strong> ə hər hansı browser də daxil olmağa çalışın. unutmayın ki, <strong>http</strong> istifadə edəcəksiniz.</p><p>Məsələn: <a href="http://192.168.100.30/"><strong>http://192.168.100.30</strong></a></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/789/1*1tJv_ZAqDmBO-pLkqj63-g.jpeg" /></figure><p><strong>İstifadəşi adı:</strong> admin@admin.test</p><p><strong>Şifrə:</strong> admin</p><p>Platformaya daxil olduqdan sonra yeni şifrə təyin edin.</p><p>Beləliklə <strong>MISP</strong> uğurla quraşdırılmışdır.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=8de04e15ffd6" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[OpenCTI ın quraşdırılması]]></title>
            <link>https://medium.com/@bsu.026/opencti-%C4%B1n-qura%C5%9Fd%C4%B1r%C4%B1lmas%C4%B1-359e5f2ddbea?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/359e5f2ddbea</guid>
            <category><![CDATA[opencti]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Sharif Latifov]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 03 Feb 2025 13:15:01 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-02-07T07:50:57.027Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><strong>OpenCTI</strong> (<strong>Open Cyber Threat Intelligence</strong>) açıq mənbəli kiber təhlükəsizlik platformasıdır. O, təşkilatlara <strong>kiber təhdid kəşfiyyatını (CTI — Cyber Threat Intelligence)</strong> toplamaq, saxlamaq, təhlil etmək və paylaşmaq imkanı verir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*0DW7oZDhyh0W1Kh7nu5VzQ.jpeg" /></figure><h3><strong>OpenCTI-ın Əsas Xüsusiyyətləri</strong></h3><p>1. <strong>Təhdid Məlumatlarının Toplanması və İdarə Edilməsi</strong></p><ul><li>Fərqli mənbələrdən (<strong>OSINT, SIEM, TIP, STIX, TAXII</strong> və s.) təhdid məlumatlarını qəbul edir.</li><li>Avtomatik və ya manual olaraq təhdid kəşfiyyatını emal edir.</li></ul><p>2. <strong>Məlumatların Strukturlaşdırılması və Vizualizasiyası</strong></p><ul><li>Təhdid aktyorları, hücum metodları, zərərli proqramlar və zəifliklər arasında əlaqələri qrafiklər vasitəsilə göstərir.</li></ul><p>3. <strong>Təhdidlərin Təhlili və Korelyasiya</strong></p><ul><li>Təhlükəsizlik hadisələri və təhdid göstəriciləri (IoCs — Indicators of Compromise) arasında əlaqə qurur.</li><li>MITRE ATT&amp;CK çərçivəsi ilə uyğunlaşdırılmış analizlər təqdim edir.</li></ul><p>4. <strong>İnteqrasiya və Avtomatlaşdırma</strong></p><ul><li><strong>SIEM</strong> (<strong>Splunk, Elastic, QRadar</strong> və s.), <strong>SOAR</strong> (<strong>TheHive, Cortex</strong> və s.),<strong> EDR</strong> və digər təhlükəsizlik alətləri ilə inteqrasiya olunur.</li><li><strong>API </strong>və <strong>TAXII</strong> serveri vasitəsilə digər platformalarla məlumat paylaşımı aparır.</li></ul><p>5. <strong>Təhdid Məlumatlarının Paylaşımı</strong></p><ul><li>Təşkilatlar və təhlükəsizlik analitikləri arasında təhdid məlumatlarını <strong>STIX</strong> formatında paylaşmağa imkan verir.</li></ul><h3><strong>OpenCTI Harada İstifadə Olunur?</strong></h3><ul><li><strong>SOC (Security Operations Center)</strong> — Təhlükəsizlik analitiklərinin təhdidləri analiz etməsi üçün.</li><li><strong>CERT / CSIRT</strong> — İnsidentlərə cavab verən qruplar tərəfindən.</li><li><strong>Threat Intelligence Analysts</strong> — Kiber kəşfiyyat analitikləri üçün.</li><li><strong>Red/Blue Teams</strong> — Hücum və müdafiə strategiyalarını planlaşdırmaq üçün.</li></ul><h3><strong>OpenCTI ın quraşdırılması</strong></h3><p><strong>OpenCTI </strong>iki yolla quraşdırıla bilər, <strong>docker image</strong> və <strong>instalyasiya paketləri</strong> vasitəsilə. Biz <strong>docker image</strong> vasitəsilə <strong>OpenCTI</strong> quraşdıracayıq.</p><p>İlk növbədə <strong>Ubuntu 22.04</strong> istifadə etməyiniz tövsiyyə olunur. Ubuntunun yuxarı buraxılışları adətən bu kimi alətlərin quraşdırılması və işlədilməsi zamanı problemlər yaradır.</p><p><strong>OpenCTI</strong> quraşdırılması aşağıdakı şəkildə ardıcıl olaraq göstərilmişdir.</p><p>1. İlk olaraq linux maşınımızı <strong>update</strong> edək.</p><p><strong>root@OpenCTI:~#</strong> apt update -y</p><p>2. <strong>docker-compose</strong> quraşdıraq.</p><p><strong>root@OpenCTI:~#</strong> apt install docker-compose</p><p>3. <strong>Docker Github repository</strong> üçün directory yaradaq və <strong>docker giti</strong> burada <strong>clone</strong> edək.</p><p><strong>root@OpenCTI:~#</strong> mkdir -p /opt/opencti</p><p><strong>root@OpenCTI:~# </strong>cd /opt/opencti</p><p><strong>root@OpenCTI:/opt/opencti# </strong>git clone <a href="https://github.com/OpenCTI-Platform/docker.git">https://github.com/OpenCTI-Platform/docker.git</a></p><p><strong>root@OpenCTI:/opt/opencti# </strong>cd docker</p><p><strong>docker</strong> directory nin daxilində olan <strong>.env.sample</strong> faylının adını <strong>.env</strong> kimi dəyişək.</p><p><strong>root@OpenCTI:/opt/opencti/docker#</strong> mv .env.sample .env</p><p><strong>OpenCTI ElasticSearch</strong> dən asılı olduğundan konteynerləri işə salmazdan əvvəl <strong>vm.max_map_count</strong> təyin etmək lazımdır. Bu barədə <a href="https://www.elastic.co/guide/en/elasticsearch/reference/current/docker.html#docker-cli-run-prod-mode">ElasticSearch dokumentasiyasında</a> bildirilib.</p><p><strong>root@OpenCTI:/opt/opencti/docker#</strong> sysctl -w vm.max_map_count=1048575</p><p>İndi isə <strong>.env</strong> faylının daxilində konfiqurasiya ilə bağlı dəyişikliklər edək. Qalın şriftlərlə qeyd olunanlar üzərində dəyişiklik edilənlərdi.</p><p><strong>root@OpenCTI:/opt/opencti/docker#</strong> nano .env</p><p>Fayl açılandan sonra aşağıdakı şəkildə dəyişiklik edəcəyik.</p><p>Burada OpenCTI sisteminə daxil olmaq üçün <a href="/service/mailto:admin@opencti.io">admin@opencti.io</a> istifadəçi adı istifadə olunacaq.</p><p><a href="/service/mailto:OPENCTI_ADMIN_EMAIL=admin@opencti.io"><strong>OPENCTI_ADMIN_EMAIL</strong>=admin@opencti.io</a></p><p>OpenCTI üçün şifrə təyin edək.</p><p><strong>OPENCTI_ADMIN_PASSWORD</strong>=<strong>Siem123456</strong></p><p>OpenCTI üçün admin token təyin etmək lazımdı. Bunun üçün onlayn UUID Generator dan istifadə edə bilərik. Beləliklə <a href="https://www.uuidgenerator.net/">https://www.uuidgenerator.net/</a> səhifəsinə daxil olub burada generasiya olunan UUID ni bura yerləşdirək.</p><p><strong>OPENCTI_ADMIN_TOKEN</strong>=<strong>7db5237b-71e5–4818-b433–7d3c0c8ed994</strong></p><p><strong>OPENCTI_BASE_URL</strong>=http://localhost:8080</p><p><strong>HealthCheck API</strong> ya giriş üçün ona bir şifrə təyin etmək olar. Biz test xarakterli olduğu üçün yuxarıda qeyd etdiyimiz şifrəni təkrar olaraq təyin edəcəyik. Siz buna fərqli şifrə təyin edə bilərsiz.</p><p><strong>OPENCTI_HEALTHCHECK_ACCESS_KEY</strong>=<strong> Siem123456</strong></p><p><strong>MinIO</strong> obyekt saxlama sistemində <strong>root </strong>istifadəçisi<strong> </strong>üçün şifrədir. <strong>OpenCTI, MinIO</strong>-dan faylları (məsələn,<strong> STIX sənədləri, IoC-lər </strong>və s.)<strong> </strong>saxlamaq üçün istifadə edir. MinIO da istifadəçi adı opencti, amma şifrəni dəyişməli olacayıq.</p><p><strong>MINIO_ROOT_USER</strong>=opencti<br><strong>MINIO_ROOT_PASSWORD</strong>=<strong> Siem123456</strong></p><p><strong>RabbitMQ,</strong> <strong>mesajlaşma brokeri</strong> kimi işləyir və <strong>OpenCTI</strong> daxil olmaqla müxtəlif sistemlər arasında məlumatların ötürülməsi və asinxron işlənməsi üçün istifadə olunur. Burada da istifadəçi adı opencti, şifrəni isə təyin etməliyik.</p><p><strong>RABBITMQ_DEFAULT_USER</strong>=opencti<br><strong>RABBITMQ_DEFAULT_PASS</strong>=<strong> Siem123456</strong></p><p><strong>CONNECTOR_EXPORT_FILE_STIX_ID</strong>=dd817c8b-abae-460a-9ebc-97b1551e70e6<br> <strong>CONNECTOR_EXPORT_FILE_CSV_ID</strong>=7ba187fb-fde8–4063–92b5-c3da34060dd7<br> <strong>CONNECTOR_EXPORT_FILE_TXT_ID</strong>=ca715d9c-bd64–4351–91db-33a8d728a58b<br> <strong>CONNECTOR_IMPORT_FILE_STIX_ID</strong>=72327164–0b35–482b-b5d6-a5a3f76b845f<br> <strong>CONNECTOR_IMPORT_DOCUMENT_ID</strong>=c3970f8a-ce4b-4497-a381–20b7256f56f0<br> <strong>CONNECTOR_ANALYSIS_ID</strong>=4dffd77c-ec11–4abe-bca7-fd997f79fa36<br> <strong>SMTP_HOSTNAME</strong>=localhost<br> <strong>ELASTIC_MEMORY_SIZE</strong>=4G</p><p>Digər yerlərdə dəyişiklik etmirik. Bu dəyişiklikləri etdikdən sonra yaddaşa atıb <strong>.env</strong> faylından çıxırıq. (Ctrl+O və Ctrl+X)</p><p>Sonra isə <strong>docker.compose</strong> servisini başlat vəziyyətinə gətiririk.</p><p><strong>root@OpenCTI:/opt/opencti/docker#</strong> systemctl start docker.service</p><p>Sonra <strong>docker-compose</strong> u çalışdırırıq. Bu proses biraz vaxt apara bilər,çünki yüklənmə və quraşdırılma prosesi gedəcək.</p><p><strong>root@OpenCTI:/opt/opencti/docker#</strong> docker-compose up -d</p><p>Artıq bütün faylların yüklənib quraşdırıldıqdan sonra, bütün servislərin done olduğunu görərik. Sonra isə docker in up olub olmadığına əmin olmaq üçün aşağıdakı şəkildə yoxlayırıq.</p><p><strong>root@OpenCTI:/opt/opencti/docker#</strong> docker ps</p><p>Beləliklə <strong>OpenCTI</strong> web browser də aça bilərik. Bunun üçün <strong>OpenCTI</strong> quraşdırdığımız maşının IP ünvanını bilib aşağıdakı şəkildə daxil ola bilərik.</p><p>Məsələn <a href="http://192.168.100.10:8080/"><strong>http://192.168.100.10:8080</strong></a></p><p><strong>user: admin@openct.io</strong></p><p><strong>password: Siem123456</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/852/1*pWY6_A0Slzix_l93X-TqLA.jpeg" /></figure><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=359e5f2ddbea" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Müdaxilə analizinin Almaz Modeli (The Diamond Model of Intrusion Analysis)]]></title>
            <link>https://medium.com/@bsu.026/m%C3%BCdaxil%C9%99-analizinin-almaz-modeli-the-diamond-model-of-intrusion-analysis-9c9789d4bc17?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/9c9789d4bc17</guid>
            <category><![CDATA[diamond-model]]></category>
            <category><![CDATA[soc-analyst]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Sharif Latifov]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 03 Dec 2024 10:37:17 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-12-03T10:37:17.885Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Müdaxilə (<strong>Intrusion</strong>) analizinin <strong>Almaz modeli</strong> (<strong>Diamond Model</strong>) təşkilatlara kiber müdaxilələri təhlil etməyə kömək edən kibertəhlükəsizlik çərçivəsidir (<strong>cybersecurity framework</strong>). Model ilk dəfə <strong>Sergio Caltagirone</strong>, <strong>Andrew Pendergast</strong> və<strong> Christopher Betz</strong> tərəfindən 2013-cü ildə ABŞ Müdafiə Nazirliyinin <strong>“The Diamond Model of Intrusion Analysis”</strong> adlı texniki hesabatında təklif edilmişdir.</p><p><strong>Almaz Modelinin</strong> əsas məqsədləri konkret hücumçuları müəyyən etmək, onların istifadə etdiyi taktikaları, təhdidləri və prosedurları başa düşmək və kiber insidentlər baş verdikdə onlara daha effektiv cavab verməkdir.</p><p>Bir almazda dörd nöqtə olduğu kimi, <strong>Almaz Modelinin</strong> də dörd əsas komponenti var: <strong>rəqiblər, infrastruktur, imkanlar və hədəflər</strong> (<strong>adversaries, infrastructure, capabilities, and targets</strong>). Bu komponentləri məna etibarı ilə göstərək.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/528/1*zwwj4kXpP5-aqiWkeIhhHw.jpeg" /></figure><ol><li><strong>Adversary :</strong> Kiber hücumu təşkil edən şəxs və ya qrup.</li></ol><p><strong>2. İnfrastructure :</strong> Düşmənin (<strong>adversary</strong>) hücum zamanı istifadə etdiyi texniki resurslar və ya aktivlər (<strong>resources or assets</strong>). Məsələn bunlar serverlər, domen ünvanlar, IP ünvanlar və s. ola bilər.</p><p><strong>3. Capability :</strong> Düşmənin (<strong>adversary</strong>) hücum zamanı istifadə etdiyi üsul, alət və ya texnikalar (<strong>method, tool, or techniques</strong>). Məsələn bunlar zərərli proqram və ya istismar (<strong>malware or exploits</strong>) ola bilər.</p><p><strong>4. Victim :</strong> Hücum zamanı düşmənin (<strong>adversary</strong>) hədəf aldığı şəxs və ya təşkilat.</p><p>Bu komponentlər arasında yeddi fərqli əlaqə var. Bunlar aşağıdakı kimi formalaşıb.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/540/1*yBH6dRG1-QQ5ZV7XBONp6A.png" /></figure><p>Bir çox digər kibertəhlükəsizlik çərçivələrindən fərqli olaraq, <strong>Diamond Model</strong> əsas diqqəti atribusiya vəzifəsinə yönəldir: kiber insident üçün məsul şəxslərin müəyyən edilməsi. Almaz Modeli həm də yüksək çevik sxemdir və qabaqcıl davamlı təhdidlərdən (<strong>APT —Advanced Persistent Threats</strong> ) tutmuş <strong>ransomware</strong> hücumlarına qədər hər şeyə tətbiq oluna bilər.</p><p><strong>Almaz Modelinin</strong> istifadəsi bizə nə kimi fayda verər sualını ortaya qoysaq, bu zaman aşağıdakıları qeyd edə bilərik.</p><p><strong>Holistic understanding (Vahid anlayış) :</strong> <strong>Almaz Modeli</strong> kiberhücumun texniki aspektlərini, insani və təşkilati aspektləri (düşmən və qurban şəklində) araşdırır.</p><p><strong>Structured analysis (Strukturlaşdırılmış təhlil) : Almaz Modeli</strong> kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri üçün kibertəhlükəsizliklər və hücumlarla bağlı məlumatları strukturlaşdırmaq və emal etmək üçün aydın, mütəşəkkil bir yol təqdim edir ki, bu da əməkdaşlığı və məlumat mübadiləsini asanlaşdırır.</p><p><strong>Incident response and threat intelligence (İnsidentlərə reaksiya və təhdidlərin kəşfiyyatı):</strong> <strong>Almaz Modeli</strong> həm təhdid kəşfiyyatı (hücumdan əvvəl), həm də insidentlərə reaksiya (hücumdan sonra) üçün üstünlüklər təklif edir, analitiklərə qiymətli məlumatları toplamaq və təhlil etməkdə kömək edir.</p><p><strong>Almaz Modeli</strong> mürəkkəb hücum ssenarilərini vizuallaşdırmaq və başa düşməkdə xüsusilə bacarıqlıdır. Düşmənlər, qurbanlar, infrastruktur və imkanlar (<strong>adversaries, victims, infrastructure, and capabilities</strong>) arasındakı münasibətləri modelləşdirməklə, <strong>Almaz Modeli</strong> kiber analitiklərə kiberhücumun müxtəlif elementlərinin necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu və bir-birinə necə təsir etdiyini görməyə kömək edir. <strong>Almaz Modeli</strong> böyük həcmli məlumatları sadə diaqramda sıxlaşdıraraq müxtəlif keçidləri və nümunələri araşdırmağı asanlaşdırır.</p><p><strong>Almaz Modelinin</strong> hər bir elementi qiymətli əlavə məlumatları özündə cəmləşdirən müxtəlif atributlara malikdir. Məsələn, aşağıda düşmən (adversary) elementin bəzi əsas atributları verilmişdir:</p><ul><li>Düşmənin<strong> identifikasiyası, adı və ya təxəllüsü.</strong></li><li>Düşmənin <strong>motivasiyası</strong> (maliyyə, korporativ şpionluq və s.).</li><li>Düşmənin <strong>texniki imkanları, bacarıqları və əlavə bilikləri.</strong></li><li>Düşmənin<strong> taktikaları,</strong> <strong>texnikaları və prosedurları (TTPs).</strong></li><li>Düşmənin <strong>atribut göstəriciləri </strong>(kod oxşarlıqları və ya oxşar taktikalar kimi rəqibi müəyyən qrupla əlaqələndirən sübutlar).</li></ul><p><strong>Aşağıda infrastruktur elementinin bəzi əsas atributlarına nəzər yetirək.</strong></p><ul><li>Düşmənin komanda və idarəetmə infrastrukturunda yerləşən serverlərin <strong>coğrafi yerləri, IP ünvanları və domenləri.</strong></li><li>İstifadə olunan <strong>rabitə protokolları</strong> (məsələn, HTTPS və ya DNS).</li><li>Domen qeydiyyatı təfərrüatları (məsələn, qeydiyyat tarixi və qeydiyyatdan keçən tərəfin adı).</li><li>Zərərli proqram və ya fişinq fırıldaqçılarına ev sahibliyi edən (hosting) veb-saytlar və ya serverlər.</li><li>Düşmənin komanda və idarəetmə sistemləri ilə əlaqəni göstərən anormal trafik nümunələri.</li></ul><p><strong>Almaz Modelindən</strong> real olaraq praktikada da istifadı olunub. Buna misal olaraq <strong>Meghan Jacquot və Kate Esprit</strong> cütlüyünün <strong>LAPSUS$ ransomware</strong> və <strong>haker qrupunu</strong> təhlil etdiyini göstərə bilərik. 2022-ci ildə baş vermiş bu hadisəyə reaksiya zamanı Almaz Modelindən istifadə edərək düşmənin infrastrukturu, imkanları və qurbanları haqqında məlumat toplaya bilmişdilər. Bu məlumatları aşağıdakı formada təsnifləndirə bilərik.</p><p><strong>İnfrastruktura :</strong> Açıq mənbəli haker alətləri, Telegram, yeraltı formular;</p><p><strong>Bacarıqlar :</strong> Sosial mühəndislik, DDoS hücumları, oğurlanmış sertifikatlar, etimadnamələrin atılması (credential dumping) və s. ;</p><p><strong>Qurbanlar :</strong> Telekommunikasiya, proqram təminatı, texnologiya və oyun sənayesindəki şirkətlər;</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=9c9789d4bc17" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Kiber Təhlükəsizlikdə ən çox analiz olunan Event ID lər]]></title>
            <link>https://medium.com/@bsu.026/kiber-t%C9%99hl%C3%BCk%C9%99sizlikd%C9%99-%C9%99n-%C3%A7ox-analiz-olunan-event-id-l%C9%99r-c4800b49ac46?source=rss-7bc761bc7fc5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/c4800b49ac46</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Sharif Latifov]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 02 Dec 2024 12:36:11 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-12-02T12:36:11.898Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/369/1*55DgxXWsF-OVZW2BcjPnCA.png" /></figure><p>Kiber Təhlükəsizlikdə <strong>Event ID </strong>lərin mühim əhəmiyyəti var. İnsidentlər baş verən zaman və ya baş verəndən sonra <strong>Event ID</strong> ləri analiz etmək çox vacib işlərdəndir. Aşağıda Windows Əməliyyat Sistemində daha çox analiz edilən <strong>Event ID</strong> lərlə tanış olacayıq.</p><ol><li><strong>Event ID 4624 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> istifadəçilərin sistemə uğurlu giriş etdiyini göstərir. Yəni istifadəçi sistemə giriş edərkən özünə məxsus istifadəçi adı və şifrəsindənistifadə edərək heç bir maneəsiz sistemə daxil olub. <strong>Logon type 2/3/7/10 —</strong> rast gəlinə bilər.</li><li><strong>Event ID 4625 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> istifadəçilərin sistemə uğursuz giriş cəhdlərinin qeydə alındığını göstərir. Yəni istifadəçi ya bilməyərəkdən bu hadisəyə səbəb olur (istifadəçi adı və şifrəsini unudaraq), ya ehtimal irəli sürərək sistemə giriş cəhdi edə bilər, yada ki Brute Force attack həyata keçirə bilər. <strong>Logon type 2/3/10 — </strong>rast gəlinə bilər.</li><li><strong>Event ID 4634 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> istifadəçinin öz açdığı sessiyanı <strong>logoff</strong> etdiyini göstərir, yəni sessiyadan çıxıdğını bildirir. Yəni bu <strong>Event ID</strong> bir sessiyanın bitməsi haqqında məlumat verir. <strong>Logon type 2/3/7/10 — </strong>rast gəlinə bilər.</li><li><strong>Event ID 4648 :</strong> Bir istifadəçinin sistemə giriş etdikdən sonra (Event ID 4624 baş verdikdən sonra) digər istifadəçi adı və ya şifrə istifadə edərək başqa bir proqram açması, servis açması anlamına gəlir. Buna nümunə olaraq <strong>Run as</strong> administrator hadisəsini göstərmək olar.</li><li><strong>Event ID 4719 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> Audit Siyasəti ilə bağlı dəyişiklik olduğunu bildirir. <strong>Audit siyasəti,</strong> sistemdə və ya şəbəkədə müxtəlif fəaliyyətlərin izlənməsi üçün müəyyən qaydalar toplusudur. Bu hadisə, hansısa <strong>audit siyasətinin</strong> <strong>dəyişdirildiyini, aktivləşdirildiyini və ya deaktiv edildiyini</strong> göstərir.</li><li><strong>Event ID 4964 :</strong> Bu hadisə <strong>IPsec Policy Agent Service</strong> xidmətinin şəbəkə siyasətini tətbiq etdiyi zaman baş verir. <strong>IPsec</strong> (Internet Protocol Security) <strong>şəbəkə trafikinin autentifikasiyası, məxfilik və bütövlüyünü</strong> təmin etmək üçün istifadə olunan bir protokollar toplusudur. IPsec təhlükəsizlik siyasətinin tətbiq edildiyini və ya dəyişdirildiyini izləmək üçün vacibdir. Bu hadisəni izləmək <strong>şəbəkə təhlükəsizliyinin</strong> qorunmasına və uyğunsuzluqların vaxtında aşkar edilməsinə kömək edir.</li><li><strong>Event ID 1102 :</strong> Bu <strong>Event ID Security Log</strong> un təmizləndiyi və kim tərəfindən təmizləndiyi haqqında məlumat verir. Bu <strong>Event</strong> in baş verməsi sistemdə ciddi bir insidentin baş verdiyini göstərir. Sanki təcavüzkarın sistemdə gördüyü bütün işləri gizlətmək üçün atdığı addımları üzə çıxarır.</li><li><strong>Event ID 4720 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> yeni bir <strong>istifadəçi hesabının yaradıldığını</strong> göstərir. Bu hadisə, sistemin və ya domenin idarəetməsi üçün vacibdir, çünki yeni hesab yaradılması potensial təhlükəsizlik riskləri ilə əlaqəli ola bilər.</li><li><strong>Event ID 4722 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> deaktiv edilmiş bir <strong>istifadəçi hesabının</strong> <strong>yenidən aktivləşdirildiyini</strong> bildirir. Bu hadisə, sistem idarəçiləri və təhlükəsizlik monitorinqi üçün vacibdir, çünki deaktiv edilmiş hesabların yenidən aktivləşdirilməsi potensial təhlükəsizlik riski yarada bilər.</li><li><strong>Event ID 4723 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> <strong>istifadəçi hesabının şifrəsinin</strong> <strong>dəyişdirilməsinə cəhd edildiyini</strong> bildirir. Bu hadisə, istifadəçi şifrələrinin idarə edilməsi və ya potensial təhlükəli fəaliyyətlərin izlənməsi üçün vacibdir.</li><li><strong>Event ID 4725 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> istifadəçi hesabının <strong>deaktiv edildiyini</strong> bildirir.</li><li><strong>Event ID 4732 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> lokal qruplara istifadəçilərin əlavə edildiyini bildirir. Bu hadisə əsasən sistem idarəçiləri tərəfindən izlənilir, çünki istifadəçilərin qruplara əlavə edilməsi və çıxılması onlardan keçir.</li><li><strong>Event ID 4756 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> <strong>Active Directory</strong>-də bir istifadəçinin qruplara əlavə edilməsini bildirir. Bu hadisə, istifadəçilərin qruplara əlavə edilməsi zamanı sistemdəki dəyişiklikləri izləmək üçün vacibdir.</li><li><strong>Event ID 4738 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> istifadəçi hesabının xüsusiyyətlərinin dəyişdirildiyini bildirir. Yəni bir istifadəçinin hesabının parametrlərinin dəyişdirildiyini və ya tənzimləmələrində dəyişiklik olduğunu göstərir.</li><li><strong>Event ID 4740 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> bir istifadəçinin<strong> lock</strong> olduğunu (<strong>kilidləndiyini</strong>) göstərir. Hesabın kilidlənməsi, adətən təhlükəsizlik tədbiri olaraq və ya istifadəçinin parolunun bir neçə dəfə səhv daxil edilməsi səbəbi ilə baş verir. Bu hadisə, təhlükəsizlik nəzarətçiləri və administratorlar üçün vacibdir, çünki hesabın kilidlənməsi şübhəli fəaliyyətin göstəricisi ola bilər.</li><li><strong>Event ID 4767 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> istifadəçi hesabının<strong> lock </strong>dan çıxarıldığını<strong> (</strong>kilidin açıldığını<strong>)</strong> bildirir. Bu hadisə, daha əvvəl kilidlənmiş bir istifadəçi hesabının administrator və ya digər bir təhlükəsizlik idarəedici tərəfindən yenidən aktivləşdirildiyini göstərir. İstifadəçi hesabının kilidinin açılması məsələn, istifadəçi parolunu unutduqdan sonra və ya hesabın kilidlənməsi səbəbləri aradan qaldırıldıqdan sonra baş verə bilər.</li><li><strong>Event ID 4735 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> hər hansı bir istifadəçi hesabının hansısa qrupdan çıxarıldığını göstərir. Bu hadisə, istifadəçi hesablarının və onların qrup üzvlüklərinin idarə olunmasında vacib rol oynayır və istifadəçinin qrup üzvlüyü dəyişdirildikdə sistemə qeyd olunur.</li><li><strong>Event ID 4737 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> bir <strong>qrupun məlumatlarının dəyişdirilməsi</strong> haqqında olan bildirişdir. Bu hadisə, bir istifadəçi və ya administrator tərəfindən bir qrupun xüsusiyyətlərində edilən dəyişiklikləri bildirir. Bu dəyişikliklər, məsələn, qrupun adı, xüsusiyyətləri, və ya digər parametrləri ola bilər.</li><li><strong>Event ID 4755 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> bir <strong>istifadəçi hesabının qrup üzvlüyünün dəyişdirilməsi</strong> ilə əlaqəlidir. Bu o zaman baş verir ki, bir istifadəçi hesabı administrator və ya digər səalhiyyətli istifadəçi tərəfindən müəyyən bir qrupa əlavə edilir. Sonradan da bu qrup üzvlüyü dəyişdirilərsə, bu zaman da bu Event ID göstərici olaraq görünür.</li><li><strong>Event ID 4782 :</strong> Bu <strong>Event ID Active Directory</strong> mühitində bir <strong>istifadəçi hesabının şifrəsinin dəyişdirildiyini</strong> bildirir. Bu hadisə şifrənin istifadəçinin həm özü tərəfindən, həm də administrator tərəfindən dəyişdirildiyi zaman qeydə alınır.</li><li><strong>Event ID 4616 : </strong>Bu<strong> Event ID audit parametrlərinin dəyişdirilməsi</strong> ilə əlaqəlidir.</li><li><strong>Event ID 4657 : Bu Event ID obje üzərində icazələrin dəyişdirilməsi</strong> ilə əlaqədardır. Bu hadisə, bir istifadəçi və ya administrator tərəfindən bir fayl və ya obyekti üzərindəki təhlükəsizlik atributlarının (məsələn, icazələrin) dəyişdirildiyini bildirir.</li><li><strong>Event ID 4697 : </strong>Bu <strong>Event ID</strong> <strong>sistemə yeni bir xidmətin quraşdırılması</strong> ilə əlaqədardır. Bu hadisə, Windows sistemində yeni bir xidmətin yaradılmasını bildirir.</li><li><strong>Event ID 4698 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> hər hansı bir <strong>Windows scheduled task</strong> ın yaradılmasını bildirir.</li><li><strong>Event ID 4699 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> hər hansı bir <strong>Windows scheduled task</strong> ın dəyişdirilməsini göstərir.</li><li><strong>Event ID 4700 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> hər hansı bir <strong>Windows scheduled task</strong> ın silindiyini bildirir.</li><li><strong>Event ID 4701 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> hər hansı bir <strong>Windows scheduled task</strong> ın <strong>aktiv</strong> edildiyini bildirir.</li><li><strong>Event ID 4702 :</strong> Bu <strong>Event ID</strong> hər hansı bir <strong>Windows scheduled task</strong> ın <strong>deaktiv</strong> edildiyini bildirir.</li><li><strong>Event ID 4946</strong> : Bu <strong>Event ID Windows Firewall Exception list</strong> ə qaydaların (rules) əlavə edilməsini bildirir.</li><li><strong>Event ID 4947</strong> : Bu <strong>Event ID Windows Firewall Exception list</strong> də qaydaların (rules) dəyişdirilməsini göstərir.</li><li><strong>Event ID 4950</strong> : Bu <strong>Event ID Windows Firewall </strong>ın ayarlarının dəyişdirildiyini göstərir<strong>.</strong></li><li><strong>Event ID 4954</strong> : Bu <strong>Event ID Qrup siyasəti ayarlarının Windows Firewall </strong>üçün dəyişdirildiyini göstərir.</li><li><strong>Event ID 5025</strong>: Bu <strong>Event ID Windows Firewall ın </strong>dayandırıldığını göstərir.</li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=c4800b49ac46" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>