<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Cengo on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Cengo on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@cengo?source=rss-845f6a604f72------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/1*Rx3g8OJBwwpvi6Vz5eoTIg.jpeg</url>
            <title>Stories by Cengo on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@cengo?source=rss-845f6a604f72------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Sat, 21 Nov 2026 23:57:12 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@cengo/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[İÇ GRUP HOMOJENİTESİ ÖN YARGISI?]]></title>
            <link>https://cengo.medium.com/i%CC%87%C3%A7-grup-homojeni%CC%87tesi%CC%87-%C3%B6n-yargisi-968141b43140?source=rss-845f6a604f72------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/968141b43140</guid>
            <category><![CDATA[felsefe]]></category>
            <category><![CDATA[psikoloji]]></category>
            <category><![CDATA[politika]]></category>
            <category><![CDATA[siyaset]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Cengo]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 18 Feb 2023 17:44:50 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-02-18T17:54:24.760Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Asıl diyeceğime geçmeden biraz evrim101 bilgilerimizi tazeleyelim. Malumunuz insan zihni dış dünyadaki örüntüleri tanıyarak hayatta kaldı ve kendini çoğalttı. Ancak dış dünya çok kompleks. Bu karmaşıklığı hakkıyla analiz edebilecek bir beyne sahip olmamız da epey maliyetli. Evrimde getirisi olan özelliklerin maliyetleri var. Türler yalnızca koşulların dayattığı maliyetlere ve seçilim baskılarına göre optimum özellikleri oluşturmaya meylediyor. İnanç oluşturma mekanizmalarımız da verili maliyetler altında survival ve üreme başarısını artırma eğilimleri sebebiyle evrildi. Doğruluk hedef değildi. Misal varsayın ki bir yere gitmek istiyorsunuz ve iki yol var. Birinci yolun sizi gitmek istediğiniz yere götürdüğünden eminsiniz ama yol 1 saat sürüyor. İkinci yol %90 ihtimalle sizi götürecek ve beş dakika sürüyor. İkinci yolu tercih ederdik değil mi? Sürekli böyle ikilemlerde kalan iki kişi hayal edin. Birincisi sürekli birinci (uzun) yolu seçiyor, ikincisi ikinci yolu. Hangisi ortalamada hedefe varma edimini daha çok gerçekleştirirdi?</p><p>Bu kısa yol metaforu zihnimizin inanç oluşturma mekanizmalarındaki kısa yolları/ ön yargıları/ höristikleri temsil ediyor. Bunlar doğuştan gelen bilişsel eğilimler. Hangisi doğrudan faydası sebebiyle, hangisi yan ürün olarak ortaya çıktı bilmiyorum.</p><p>Literatürde grup dışı homojenliği ön yargısı/ etkisi diye bir fenomen var. Bu teoriye göre insanlar kendi gruplarından olmayan insanlar arası çeşitliliği kendi grup içi çeşitliliklerine kıyasla daha az anlıyorlar ve değerlendirebiliyorlar. Lehine bazı ampirik kanıtlar var (çünkü bildiğiniz gibi Wikipedia’da yazan her şey doğrudur). Tüm çekik gözlüleri birbirine benzetmemiz gibi; grup dışındaki mizaç, fikir, zeka vs. çeşitliliğini de görmekte iyi değiliz tür olarak. Grup içi heterojenitesini göz önünde bulundurmakta görece daha iyiyiz. Ama bu görece daha iyi olduğumuz alanda da heterojenite algımızı saptıran bir fenomen var. Literatür bize insanların iç gruplarını kayırdığını da söylüyor. Eğer bu doğruysa bunun hipotez olarak öne sürebileceğimiz bir iması şu: biz iç grup heterojenitesine de, bu heterojenite bir çatışma halini veya grup elemanının kusurunu yansıttığı müddetçe, kör olmalıyız. Buna negatif heterojenite, zıttına pozitif homojenite diyelim. Eğer insanları değerlendirirken grubumuzu kayırma eğilimindeysek, grubumuzdakilerin kusurlarını algılamakta ve kabullenmekte de kötü olmamız gerek haliyle. Grup içi çatışma da genelde taraflardan en az birinin kusurlu inançlarından/ davranışlarından doğar.</p><p>Grup ön yargıları en güçlü etkilerini muhtemelen siyaset vb. sahalarda gösterdiği için oradan gidelim, ülkemizdeki bütün popüler siyasi hareketlerin yaşamış ve yaşayan ağır topları/ fikir babaları/ sembolleri vs. birbirinden nefret eden adamlardan (ya da tanısa nefret edecek adamlardan) oluşuyor. Ancak o siyasi hareketlerin kitleleri bunu zerre umursamıyor ya da bilmiyor. Bunun her siyasi hareket için o kadar çok örneği var ki kafamdaki on bin tane örnekten birkaç tanesini nasıl seçip de bu yazıya ekleyeceğimi bilemedim.</p><p>Benzerini teolojiyle ilgilendiğim zamanlarda da fark etmiştim, İslam tarihi; hem siyasi olarak, hem dini ilimler bakımından, neredeyse herkesin herkese ölümüne düşman olduğu, herkesin herkesi tekfir edip katline fetva verdiği koca bir kaos. Öyle belirli dönemlere, kıyıda köşede kalmış alimlere ya da liderle falan has istisna bir durum değil bu. Taa en başından en sonuna, en büyük aliminden en küçüğüne, en büyük komutanından en küçük askerine neredeyse hepsi birbirini bir kaşık suda boğmak istiyor. Knight Online’da bir Arena vardı, yüzlerce oyuncu bir alana girip rastgele birbirini öldürmeye çalışırdı, dinin siyasi ve ilmi tarihinden ve bugününden aklımda kalan şey bana o Arena’yı çağrıştırıyor. Zamanında beni çok şaşırtan şeylerdi bunlar, ama müslümanlar bu durumu zerre umursamıyor veya bilmiyor. Dinin çoğu siyasi/ ilmi/ fikri büyüğüne aynı anda saygı duymaya devam ederken bir tuhaflık/ tutarsızlık hissi de yaşamıyor görünüyorlar.</p><p>Sanırım siyasi ve dini hareketlerdeki bu heterojenite kayıtsızlığının başlıca sebebi bu heterojenitenin farkında olmama hali. Tahminimce bunun sebebi de bu tarz bilgilerin o grup içinde halı altına süpürülmeye çalışılması ve/veya bunlara inanılmaması. Neticede insanlar sevip saydıkları insanların kusurlarına çok zor ikna oldukları gibi bunları başkalarına anlatmaya da istekli olmaz.</p><p>Sonuç olarak tıpkı grup dışı homojenitesi ön yargısı (Out-group homogeneity bias) gibi, iç grup ön yargısının (In-group bias) neden olduğu ve onun türevi niteliğinde olan bir ‘iç grup pozitif homojenitesi ön yargısı’ da var gibi.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=968141b43140" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Teizm ve Ahlak Epistemolojisi]]></title>
            <link>https://cengo.medium.com/teizm-ve-ahlak-epistemolojisi-7c0d535bc9a?source=rss-845f6a604f72------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/7c0d535bc9a</guid>
            <category><![CDATA[etik]]></category>
            <category><![CDATA[din-felsefesi]]></category>
            <category><![CDATA[felsefe]]></category>
            <category><![CDATA[ahlak-felsefesi]]></category>
            <category><![CDATA[din]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Cengo]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 19 Apr 2022 11:55:44 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-04-19T11:55:44.424Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Epistemik ahlaki anti realizm (daha doğrusu ahlaki şüphecilik) argümanlarını (ör. evrimsel argüman, uzlaşmazlıktan argüman vs.), teistik bir meta etiği savunmak için kullanamayız çünkü bu argümanlar teistik meta etiği eleştirmek için de aynen kullanılabilir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*a02cfTtjgY1jIk6JOEV4QA.png" /><figcaption>Sosyal meyda fenomeni Cemre Demirel <a href="https://youtu.be/flwuY5sRHU8?t=2670">şurada</a> savunmuştu eleştirdiğim yaklaşımı (44:30)</figcaption></figure><p>Ahlaki sezgilerimizin ancak tanrı varsa güvenilir olacağı yaklaşımını ele alalım. Bu iddianın kendisi zaten ahlaki sezgilerimizin tanrıdan bağımsız olarak güvenilirliğini varsayıyor. “İyi bir tanrı bizi güvenilmez sezgilerle yaratmazdı” şeklinde örtük bir varsayıma dayanıyor bu iddia, yani iyi olmanın gereklerinden en az bir tanesini tanrıdan bağımsız şekilde bilebiliyor olmalıyız bunu bilebilmek için. Not: tanrının iyiliğine atıf yapmadan, onun ahlakla ilintili olmayan özelliklerine atıf yaparak (mesela bizi ahlaki sınav için yaratması gibi) benzer bir sonucu savunamazsınız, iyi olmayan ve bizi sınav için yaratan bir tanrı güvenilmez sezgilerle yaratabilirdi zira. Ahlaki şüphecilik argümanları çalışıyorsa ya teist de ahlaki şüpheci olmalı ya da sadece dini emir ve yasaklarla ahlaki değerleri öğrenebileceğimizi varsaymalı.</p><p>Peki bu ikinci yaklaşım savunulabilir mi? Bunu savunan biri örneğin din çocuklara tecavüz etmeye doğru deseydi bunu doğru kabul edeceğini kabul etmek zorunda. Belki dindar (ecnebilerin deyimiyle) “mermiyi ısırabilir” ve bu sonucu kabul edebilir. Burada akla gelebilecek soru gerçekten de dini inancın sağlamlığına dair gerekçelerin çocuklara tecavüz etmenin yanlışlığına inanmak için sahip olduğumuz gerekçelerden daha güçlü olup olmadığı. Neden ahlaki sezgilerimize karşı bu kadar şüpheci olup öte yandan teistik argümanların başvurduğu sezgileri öylece kabul edelim? Çocuklara tecavüz etmenin yanlış olduğu, teistik argümanlardaki kritik öncüllerin tümünden daha bariz olarak doğru görünüyor akla. Evrimsel çürütme ve uzlaşmazlıktan argümanların ‘hassas ayar’ veya ‘kozmolojik argümanlar’daki metafiziksel kabuller için çalışmayıp sadece ahlak için çalışması garip. Her şeyi yaratan mutlak bilgili ve süper güçlü adil bir varlığın olduğu ve bu varlığın yüz yıllar önce spesifik bazı kişilere vahiy gönderdiği inancını temellendirirken kullanacağınız tüm öncüllerin ‘Acı kötüdür.’ den daha sağlam ve daha açık şekilde rasyonel olduğunu düşünüyor musunuz gerçekten? Tahmin ediyorum ki Kuran ve İncil’in içinde anlamı ihtilaflı olmayacak şekilde “bebeklere zevk için işkence edin” tarzı hükümler olsaydı birçok kişi bu dinlere inanmazdı.</p><p>Sonuç: Teizm ahlaki bilgi için bize herhangi bir katkı veya alternatif sunmuyor. Teizmin meta-etikte ontoloji veya eylem rasyonelitesi bakımından işlevleri olup olmadığıysa başka yazıların konusu.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=7c0d535bc9a" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Demokrasiye Giriş]]></title>
            <link>https://cengo.medium.com/demokrasi-bilimine-kli%C5%9Fesiz-bir-giri%C5%9F-6b6f29e44831?source=rss-845f6a604f72------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/6b6f29e44831</guid>
            <category><![CDATA[cumhuriyet]]></category>
            <category><![CDATA[siyaset-bilimi]]></category>
            <category><![CDATA[kalkınma]]></category>
            <category><![CDATA[ekonomi]]></category>
            <category><![CDATA[demokrasi]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Cengo]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 23 Mar 2022 08:22:25 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-10-08T12:03:26.772Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><strong>1-Tanım</strong></p><p><strong>1.1-</strong>Gündelik dilde iki farklı kullanımı var:</p><ol><li>Demokrasi bir organizasyonda kararların veya karar alıcıların düzenli seçimlerle belirlenmesi anlamına gelir, buna dar anlamda demokrasi diyelim.</li><li>Devletin bazı niteliklerine işaret eder, bu nitelikler: kuvvetler ayrılığı, ifade ve toplanma gibi temel özgürlüklerin yasal güvence altına alınmış olması ve siyasi karar alıcıların dar anlamdaki demokratik usullerle belirlenmesidir. Bir rejimin demokratik olup olmadığından söz edildiğinde bu türden geniş anlamda demokratik olup olmadığı kastedilir.</li></ol><p><strong>1.2-Demokrasi ve Cumhuriyet Farkı:</strong> Dünyadaki demokratik olarak tanımlanan ve cumhuriyet olarak tanımlanan rejimlere baktığımızda aslında cumhuriyet kavramının demokrasinin muayyen bir türü için kullanıldığını görürüz, buna göre cumhuriyet kavramı devlet başkanlığının irsî olarak intikal etmediği devlet şekilleri için kullanılır ve devlet başkanlığının irsî olarak intikal ettiği devlet şekline de monarşi denir.<a href="#_edn1">[i]</a> Bugün birçok parlamenter monarşi cumhuriyet olarak nitelenmese de İngiltere gibileri demokrasinin beşiği olarak dahi nitelenebilmektedir.</p><p><strong><em>2-</em>Demokrasinin Faydaları</strong></p><p><strong>2.1-Dar anlamda demokrasinin faydaları:</strong> Demokratik mekanizmalar karar alıcıların kendilerini seçenlerin çıkarlarını gözetmesi için teşvik sağlar zira karar alıcılar tekrar seçilmek isterler. Düzenli, rekabetçi ve adil seçimlerin olmadığı ülkelerde özgürlüklerin ve kalkınma performansının genelde çok kötü olduğunu görürüz. Ancak seçmenler de toplum faydasını maksimize edecek adayları seçme konusunda genelde çok başarısızdırlar. Demokrasinin en iyi başardığı iş <strong>basit, bariz, ani ve geniş ölçekli </strong>problemlerin önüne geçmektir (ekonomik krizler gibi). Bir siyasi/ toplumsal problem bu nitelikleri ne kadar taşıyorsa seçimlerle çözülme ihtimali o kadar fazladır.</p><p><strong>2.2-Geniş anlamda demokrasinin faydaları:</strong> Seçimlerin faydalarına ek olarak yasama ve yargının bağımsızlığı ve yürütme üzerindeki denetim yetkisi güçlendikçe ve ülkedeki ifade/ toplanma/ basın özgürlüğü korundukça yürütmenin ve idarenin kamu yararına yahut hukuka aykırı işlemlerine mani olmak kolaylaşır. Tam da bu sebeple ülkelerin (geniş anlamdaki) demokratiklik seviyeleri ve anayasalarının kalitesiyle özgürlük seviyeleri ve ekonomik büyüme performansları arasında pozitif korelasyon var. Diktatörlüklerin genellikle ekonomik krizlerle demokratikleşmesi ve sonrasında büyüme performanslarını geliştirmelerini gösteren bir veri Acemoğlu, Naudi, Restrepo, Robinson. <a href="https://economics.mit.edu/files/16686">“Democracy Does Cause Growth”</a><a href="#_edn2">[ii]</a> makalesinde mevcut:</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/903/1*XU5gMnBchxTdzOaR6kG4bQ.png" /></figure><p>Gelişmişlik farklılıklarını kurumların farklılaşmasıyla açıklayan tezler genellikle bu geniş anlamdaki demokratiklik farklılaşmasına dikkat çeker.<a href="#_edn3">[iii]</a> Gelişmiş ülkelerde her tipten insanın başa geçtiğini görsek de bu ülkeler hep yerlerinde duruyor, sistem (zaman zaman hayli zorbalaşabilse de) doğu tipi bir tiranlığa dönüşmüyor gibi görünüyor.<a href="#_edn4">[iv]</a><a href="#_edn5">[v]</a> Bunun sebebi muhtemelen kurumların ve özellikle de anayasalarının kalitesi (zira anayasanın temel işlevleri devleti sınırlamak ve denetlenmesini sağlamaktır), anayasa ve kamu hukuku mevzuatı işlevine uygun tasarlandığında göstergeler uzun vadede iyiye gider, demokratik hükümetin ülkeyi uçuruma sürüklemesi zorlaşır. Bir anayasanın kalitesi büyük ölçüde yasama ve yürütme arasındaki ilişkinin düzenlenişiyle ilgilidir (yargıyla yürütme arasındaki ilişkinin de yasama ve yürütme arasındaki ilişkiye bağlı olduğunu göz önünde bulundurursak). Anayasanın kalitesinin başlıca göstergeleri olarak bağımsız ve halkı temsil kudreti olan bir yasama erki var mı ve bu erk yargıyla beraber yürütmenin önemli kararları keyfi şekilde almasının önüne geçebiliyor mu, kamu kaynaklarının israfının önüne geçebiliyor mu, yürütmenin özgürlüğe ve kamu yararına barizce aykırı işlemlerini engelleyebiliyor mu gibi kıstaslara bakılabilir.</p><p><strong>3-Demokrasinin Kusurları</strong></p><p>Demokrasi hakkındaki kötümser argümanlar kuvvetler ayrılığı ve özgürlükler gibi geniş anlamda demokrasinin bileşenleri için değil dar anlamda demokrasi için getirilir. (Talha Gülmez yakın dönemde çıkmış ve demokrasiye dair kötümser imaları olan bazı ampirik çalışmaları derlemişti, 3.1 ve 3.5’teki atıfları onun makalesinden özet olarak alıyorum.)<a href="#_edn6">[vi]</a> Bir demokrasinin kusurlu çalışmasına neden olan başlıca 6 faktör var:</p><p><strong>3.1-Rasyonel Bilgisizlik</strong>: Seçmenler oy verdikleri insanların neler yapıp ettikleri ve edecekleri, ülkenin durumu gibi konularda fevkalade bilgisizdir. Bilgisiz olmaları da kendileri için rasyoneldir çünkü bilgilenerek kazanacakları ya da değiştirebilecekleri bir şey yoktur. Birkaç örnek: 2000 genel seçimleri dönemindeki bir ankete göre Al Gore ve George W. Bush’un politikalarına dair seçmenlerin doğru yanıt verme oranı (Somin,2014.):</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/874/1*8Fmmvb6rMSeHihowB1GqTQ.png" /></figure><p>Aynı kaynaktan 2014 seçimlerine ait bir ankete göreyse <em>“işsizlik oranının %6’ya yakın olduğunu bilen seçmen oranı %33, obama yönetiminin sınırdışı ettiği kaçak göçmen sayısının on yıl önceye göre daha yüksek olduğunu bilen seçmen oranı %29, federal hükümetin sosyal güvenlik’e ulaşım, borç faizi ve dış yardımlardan daha fazla harcama yaptığını bilenlerin oranı %20, yoksulluk oranının yüzde 15’e yakın olduğunu bilenlerin oranı %20, dış yardımlara harcanan paranın federal bütçenin yüzde 5’ten azını oluşturduğunu bilenlerin oranı %17 olarak görülüyor. Bunun yanında seçmenlerin birçoğu (yüzde 60’ından fazlası), o dönemde senatoyu ve temsilciler meclisini hangi partinin elinde tuttuğunu bilmiyor. Hatta birçoğu devletin üç organının (yasama, yürütme, yargı) ne olduğundan ve yetkilerinden bihaber</em>.”<a href="#_edn7">[vii]</a></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/868/1*OUqzCWby7vInpd9d4tNg9A.png" /></figure><p><strong><em>3.2-</em>Konsantre Getiriler ve Dağılmış Maliyetler</strong>: Bir demokraside seçmenlerin spesifik bir devlet eylemi veya işlemi için kendilerine yüklenen minimal maliyetleri dert ederek oy verirken bunları göz önünde bulundurma, bunlar hakkında bilgilenme ve bunları engellemek için çaba sarf etme teşviği hayli düşüktür. Öte yandan bu tüm topluma yüklenen maliyet küçük bir azınlığa (hatta bazen tek kişiye) fayda sağlayacaksa, a) o azınlığın bu faydayı temin etmek için lobicilik, politik bağlantı, bağış ve rüşvet gibi bilumum araçla çabalama teşviği b) oy verirken kendisine bahşedilen menfaati göz önünde bulundurma teşviği hayli yüksektir. Bu sebeple politikacıların toplum zararı pahasına çıkar gruplarını, yandaş sermayedarları ve küçük seçmen gruplarını kayırma teşviği vardır. Bu kayırmaların kamu yatırımları, istihdam yaratma projeleri, sübvansiyonlar, krediler, gümrükler ve rekabet engelleyici regülasyonlar gibi farklı görünümleri vardır.</p><p><strong>3.3- Siyasetin Bohça Benzeri Doğası:</strong> Demokratik seçimlerde spesifik politikaları değil vadedilen politikalar setlerini oylarız (ki 3.1 ve 3.5’te belirttiğimiz gibi birçok araştırma gerçek hayatta seçmenlerin oy saiklerinin çok daha irrasyonel olduğunu gösteriyor. Biz yine de şimdilik vaatleri oyladığımızı kabul edelim.) Her ne kadar demokraside (tekrar seçilme teşviği dolayısıyla) seçmenlerin arzu ve yararlarının gözetilmesinin sağlandığını söylesek de seçimi kazanan politikacının vaatlerinin tümü toplumun çoğunun onayladığı vaatler olmak zorunda değil. Seçimi kazanmanız demek sadece vaat setinizin (bohçanızın) seçildiğini gösteriyor. Demokratik prosedürlerde politikalarınızın istenilirliğine dair kesin bir geri bildirim etkisi söz konusu değildir. Bu sebeplerle seçilmiş politikacıların seçmenlerin görüşlerini temsil etme gücü son derece sınırlıdır.</p><p><strong>3.4- Rant Kollama</strong>: 3.2’de açıklananan sebeplerden ötürü çıkar grupları ve şirketler zaman zaman kamunun zararına imtiyazlar elde edebilirler. Ancak toplumun uğradığı tek zarar devlet kayırmalarının kendisinin zararı da değildir. Ayrıca piyasa aktörleri için kaynaklarını lobici aktörlere, politika içi aktörlere ve avukatlara aktarma teşviği yaratılır. Kaynakları bu faaliyetlere ayırmanın yaratacağı kayrılma getirisi kaynakları üretken faaliyetlere ayırmanın getirisinden fazla olduğu sürece şirketler paralarını ekonomiyi büyütmek yerine bu işlere harcarlar. Neticede hem rant kollama faaliyetlerine ayrılan kaynaklar hem de devletin rekabet/ piyasa karşıtı müdahaleleri ekonomik büyümeyi yavaşlatır ve gelir eşitsizliğini artırır.<a href="#_edn8">[viii]</a></p><p><strong>3.5- Rasyonel İrrasyonelite:</strong> Buna rasyonel bilgisizliğin ekonomi ve siyaset bilimi için olan versiyonu da diyebiliriz. 3.1’de belirtilen sebeplerle seçmenlerin doğru politikaların neler olduğu konusunda bilgilenmek için teşviği yok. Üstelik doğru politikaların neler olduğunu belirlemek çoğu zaman son derece karmaşık olabiliyor. İktisatçılarla sıradan seçmenler arasında ekonomik sorunlara ilişkin karşılaştırmalı bir ankette çoğu konuda ortalamada ciddi görüş farklılıkları göze çarpıyor. Anket katılımcıların ekonomik sorunların ne kadar sorun olduğunu 0–2 arasında derecelendirmesini istiyor. (2=majör sorun, 0=sorun değil.) “dış yardımlar çok yüksek” için halk 1.53, iktisatçılar 0.14, “çok fazla göçmen var” için halk 1.23, iktisatçılar 0.22, işyerlerinin kârları çok yüksek için halk 1.28, iktisatçılar 0.18, iş üretkenliği çok yavaş büyüyor için halk 1.18, iktisatçılar 1.43, teknoloji işçileri işlerinden ediyor için halk 1.26, iktisatçılar 0.27, şirketler işleri okyanus ötesine (i.e, diğer ülkelere) taşıyor için halk 1.59, iktisatçılar 0.59 puan veriyor.<a href="#_edn9">[ix]</a></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/826/1*aGLTbdvQkHQYryAEdVzhqA.png" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/805/1*FcMXZWXshn_RlxBp-TfVYQ.png" /></figure><p>Ernesto Dal Bó, Pedro Dal Bó, ve Erik Eyster da seçmenlerin politikaların yakın dönemli doğrudan etkilerine yoğunlaşırken uzun vadeli ve dolaylı etkileri hesaplayamamaları durumunu bir laboratuvar deneyiyle kanıtlamaya çalışmıştı.<a href="#_edn10">[x]</a></p><p>Leiser ve Shemesh’a ait How We Misunderstand Economics And Why İt Matters (2018) isimli kitap da rasyonel irrasyonelite problemlerini açıkça gözler önüne seren; seçmenlerin çok boyutluluğu, fırsat maliyetlerini, dolaylı etkileri göremeyişleri üzerine önemli çalışmalardan.</p><p>Seçmenlerin oy verme saiklerini inceleyen birçok çalışma da seçmenlerin oy tercihlerini belirleyen esas nedenin rasyonel değerlendirmelerden çok gruplara olan psikolojik bağlılık olduğunu gösteriyor.<a href="#_edn11">[xi]</a></p><p><strong>3.6- Hükümet Kısa Görülülüğü</strong>: Seçmenler uzun vadeli sonuçları hesaplamada kötü oldukları için ve politikacılar seçim kazanmaya çalıştıkları için politikacıların uzun vadede yüksek maliyetler pahasına kısa vadede faydalı olacak politikaları izleme teşviği söz konusudur. Yani siyasette dar anlamda demokrasi adeta miyop bir mekanizmadır. Bu problemi rasyonel irrasyonelite ve rasyonel bilgisizliğin bir türevi olarak görebiliriz. Politikada kısa vadeli ve uzun vadeli menfaatler arasında takas yapmak zorunda olduğumuz pek çok konu vardır, seçmenlerinse devletin iktisadi hayatta yahut dış politikada çeşitli müdahalelerinin, müdahalesizliklerinin ve harcamalarının uzun vadeli etkilerini araştırmak için teşviği yoktur.<a href="#_edn12">[xii]</a></p><p><strong>4-Demokrasinin Kusurları Nasıl Giderilir?</strong></p><p>Bu konudaki önerileri üçe ayıracağım.</p><p><strong>4.1-Devletin Sınırlanması</strong>: Birinci grup öneriler dar anlamdaki demokrasinin bu sayılan kusurlarını minimize etmek için onun karar alabilme gücünü sınırlamayı ve geniş anlamdaki demokrasinin diğer bileşenlerini (yasama, yargı, diğer anayasal kurumlar) bu sınırları korumak için daha etkin kılmayı öneriyor. Kısaca devleti sınırlamak diyebiliriz bu öneriye. Anayasaların devleti sınırlama işlevlerinin önemine 2.2’de değinmiştik, ancak şu anki gelişmiş devletlerin bile olduklarından daha sınırlı olması gerektiğini savunanlara göre, oralarda da toplumsal sorunlara ve ekonomiye işleri daha da kötüleştiren müdaheleler sık yaşanıyor; bu görüştekiler otoriteryen, müdahaleci, sosyal demokrat veya sosyalist görüşleri “devletin ideal şekilde çalışacağı” hatalı varsayımına sahip olmakla eleştiriyorlar. Gerçekten ekonomistler piyasa başarısızlıklarına devletçi çözümler önerirken ya da seçmenler sosyal problemler için devleti çağırırken genelde tam bilgi ve doğru teşvikle hareket eden bir devlet varsayıyor. Alim-i mutlak ve adil-i mutlak varlıklarca yönetilseydik hukuka bile gerek kalmazdı, ama gerçek hayat devletlerinin durumunu düşününce, anayasa ve diğer kanunlar devletin sivil ve ekonomik özgürlükleri kısıtlama yetkilerini çok daha katı şekilde sınırlamalı bu görüşe göre. Örneğin devletin ideal şekilde karar alıyor olması durumunda bazı sektörlere teşvik ödemesi yapmasının, bazılarını uluslararası rekabetten kısmen korumasının vs. faydalı olacağını varsayalım. Bu “hakikat” bize devlete bu türden müdahale yetkilerini vermemiz için rasyonel gerekçe sağlar mıydı? Belki de ideal olmayan devletlerin bu yetkileri kötücül teşviklerle ve eksik bilgilerle kullanmasının vereceği zarar, bu yetkiyi vermemizin sağlayacağı yararı geçecektir. Belki ideal bir devlet televizyon işletse faydalı olabilirdi ama gerçek devlet hiçbir zaman ideal olmayacak. Her zaman devlete vereceğimiz yetkileri bunu göz önünde bulundurarak belirlemeliyiz. David Friedman’ın dediği gibi “Devlet sizin için ne yapabilir diye sormayın, devlet size ne yapıyor diye sorun.”</p><p>Devletin ekonominin kazananlarını ve kaybedenlerini belirleyememesi, rant kollama ve ahbap çavuş kapitalizminin önlenmesi sosyal bilimciler tarafından neredeyse konsensusla kabul edilen hedeflerken ticareti düzenleme, para basma, vergilendirme gibi yetkilerinin sınırlandırılması ihtilaf konusu olmayı sürdürüyor. Belki mutlak bir kanıt olmasa da 3. bölümde sayılan faktörlerin liberalizmin elini güçlendirdiğini söyleyebiliriz. Tabi kapitalizmde ahbap çavuş kapitalizminin kaçınılmaz olduğunu kabul ediyorsanız sosyalizme de destek sağlıyor diyebilirsiniz ama yöneticilerin ahbap çavuş kapitalizmine yol açan psikolojik yapılarının onların her şeyi planlaması durumunda sorun oluşturmayacağını söylemek pek kolay değil.</p><p><strong>4.2-Genel ve Eşit Oy İlkesinden Vazgeçme</strong>: Genel oy ilkesi tüm vatandaşların oy hakkına sahip olmasını ifade eder, eşit oy ilkesiyse her seçmenin bir tek oya sahip olmasıdır. Bazıları epistokrasi denen bir sisteme geçmemiz gerektiğini düşünür, bu sistemde oy hakkının bilgililerle sınırlanması ya da bilgililerin oy hakkının artırılması söz konusu. Bu öneri bazılarına adaletsiz gelebilir ancak düşünülmesi gereken iki şey var a) eşit ve genel oy haklarının içsel ahlaki önemleri olsaydı bile bilgisiz ve irrasyonel oyların neden olduğu adaletsizlikler bu “hakları” kısıtlamamızın adaletsizliğine ağır basıyor olabilir, b) eşit ve genel oy haklarının içsel ahlaki önemleri olduğunu düşünmek için pek bir nedenimiz yok, neden benim sizi kimin yöneteceğini belirlemek gibi bir doğuştan hakkım olsun? Elbette sizin de beni kimin yöneteceğini belirlemek gibi bir doğuştan hakkınız yok ama nihayetinde birilerinin bizi kimin yöneteceğini belirlemesi gerekiyorsa bu meseleyi bir kural faydacısı gibi çözmeliyiz belki de. Bazı yetkiler için eşitlik değil liyakat ilkesi çalışır, örneğin hepimiz hakimlik savcılık yapamayız, bu konuda özel eğitimli bazı insanları bu yetkileri kullanması için belirlemeliyiz, sonrasında da onlarla eşit yetki kullanmıyoruz diye şikayet etmemeliyiz. Bazı teorisyenlere göre oy hakkı da aslında haktan ziyade bu türden bir yetki, içsel ahlaki önemi olan ve doğuştan sahip olduğumuz bir hak değil; tıpkı hakimlik, savcılık, valilik, kaymakamlık, polislik yetkisi gibi belli amaçlara ulaşılması için en iyi araç olarak düşünülmüş bir yetki sadece.</p><p><strong>4.3-Desentralizasyon</strong>: Devletin ölçeği (kapsadığı nüfus ve coğrafi alanı) küçüldükçe rasyonalitesi artıyor çünkü demokratik süreçte ölçek daraldıkça kararlar daha iyi denetleniyor ve yerel ihtiyaçlar daha fazla göz önünde bulunduruluyor, sadece tekrar seçilme teşviği sebebiyle değil aynı zamanda yerel ihtiyaçların tespiti de ölçek daraldıkça kolaylaştığı için. Keza sivil toplumun etkisi ölçek daraldıkça arttığı için muhtemelen rejimin sınırlanması/ dengelenmesi daha etkin oluyor. Akla gelebilecek bir itiraz oy hakkının sınırlanmasını isteyen epistokratik görüşle toplumun çabasının iyi bir şey olduğu varsayımının çeliştiği olabilir. İnsanlar irrasyonelse sivil toplum nasıl faydalı olabilir? Epistokrasi savuncuları toplumun devlete veya olan bitene topyekun kayıtsızlığını değil sadece çoğunun oy kullanma konusundaki kayıtsızlığını destekliyor. İkisi sonuçları itibariyle tamamen farklı. Sivil toplum Acemoğlu-Robinson’un savunduğu gibi hakların korunumu için muhtemelen elzem<a href="#_edn10">[</a><a href="#_ednref13">xiii</a><a href="#_edn10">]</a>, genel ve eşit oy ise değil, oy vermenin negatif dışsallık potansiyeli de çok daha fazla. Neticede desentralizasyon toplumun devleti daha rasyonel ve muhtemelen daha azimli şekilde dengelemesini sağlıyor.</p><p><a href="#_ednref1">[i]</a> <a href="https://www.anayasa.gen.tr/cumhuriyet.htm">Kemal Gözler, Cumhuriyet ve Monarşi (anayasa.gen.tr)</a></p><p><a href="#_ednref2">[ii]</a> Acemoğlu, Naudi, Restrepo, Robinson. <a href="https://economics.mit.edu/files/16686">“Democracy Does Cause Growth”</a></p><p><a href="#_ednref3">[iii]</a> Acemoğlu, Robinson. Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty 2012. (muhtemelen en ünlü örneği)</p><p><a href="#_ednref4">[iv]</a>[iv]Fredom House’ın ülkelerin yıllara göre özgürlük seviyesi tablosu: <a href="https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Ffreedomhouse.org%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2022-03%2FCountry_and_Territory_Ratings_and_Statuses_FIW_1973-2022%2520.xlsx&amp;wdOrigin=BROWSELINK">Country_and_Territory_Ratings_and_Statuses_1973–2022</a></p><p><a href="#_ednref5">[v]</a> <a href="https://ourworldindata.org/grapher/gdp-per-capita-maddison-2020">GDP per capita, 1820 to 2018 (ourworldindata.org)</a></p><p><a href="#_ednref6">[vi]</a> <a href="https://onculanalitikfelsefe.com/demokrasi-halka-karsi-sosyal-bilim-gozunden-secmenler-ve-siyasetciler-talha-gulmez/">Demokrasi Halka Karşı: Sosyal Bilim Gözünden Seçmenler ve Siyasetçiler — Talha Gülmez | Öncül Analitik Felsefe (onculanalitikfelsefe.com)</a></p><p><a href="#_ednref7">[vii]</a> Somin, Ilya. Democracy and Political Ignorance: Why Smaller Government Is Smarter. Stanford University Press, 2016.</p><p><a href="#_ednref8">[viii]</a> <a href="https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2001/wp0115.pdf">Rent Seeking and Endogenous Income Inequality — WP/01/15 (imf.org)</a></p><p><a href="#_ednref9">[ix]</a> Caplan, Bryan. The Myth of the Rational Voter: Why Democracies Choose Bad Policies. Princeton University Press, 2007.</p><p><a href="#_ednref10">[x]</a> <a href="https://www.nber.org/system/files/working_papers/w22916/w22916.pdf">Bó, Ernesto Dal, et al. “The Demand for Bad Policy When Voters Underappreciate Equilibrium Effects.” 2016</a></p><p><a href="#_ednref11">[xi]</a> Achen, Christopher H., and Larry M. Bartels. Democracy for Realists: Why Elections Do Not Produce Responsive Government: with a New Afterword by the Authors. Princeton University Press, 2017</p><p><a href="#_ednref12">[xii]</a> Jones, Garett. 10% Less Democracy: Why You Should Trust Elites a Little More and the Masses a Little Less. Stanford University Press, 2020</p><p><a href="#_ednref13">[xiii]</a> Acemoğlu-Robinson. The Narrow Corridor: States, Societies, and the Fate of Liberty, 2019.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=6b6f29e44831" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Serbest Piyasa İçin 2 Başarısız Argüman]]></title>
            <link>https://cengo.medium.com/pi%CC%87yasa-ekonomi%CC%87si%CC%87-ve-li%CC%87berali%CC%87zm-i%CC%87%C3%A7i%CC%87n-k%C3%B6t%C3%BC-arg%C3%BCmanlar-1-e38f78a9a16b?source=rss-845f6a604f72------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/e38f78a9a16b</guid>
            <category><![CDATA[kapitalizm]]></category>
            <category><![CDATA[siyaset-felsefesi]]></category>
            <category><![CDATA[liberalizm]]></category>
            <category><![CDATA[sosyalizm]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Cengo]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 18 Jul 2021 16:25:01 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-03-25T12:29:06.251Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>1-“Devlet büyüdükçe otoriterleşir.”</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*R_3CI7Ag85rNM-RN.jpg" /><figcaption>Besim Tibuk</figcaption></figure><p>Eğer bu cümleyle kastedilen devletin büyümesinin bizatihi kendisinin otoriterce bir şey olduğuysa bir özel mülkiyet savunucusu (vergi özel mülkiyet haklarını ihlal ettiği için) pek tabii buna katılacaktır. Hatta devlet büyüdükçe insanların sosyal özgürlüklerden yararlanma kapasitelerinin azalacağına da katılabilir. Ama genelde bazı liberaller bundan öte bir şey kastediyorlar. Devletin sosyal özgürlüklerinizi cebren kısıtlaması; mesela fikirleriniz yüzünden cezalandırılmanız, basın ve sivil toplum üzerindeki baskılar gibi şeyleri kastediyorlar.</p><p>Ünlü liberal Besim Tibuk 9:08’de bu iddiayı yineliyor: <a href="https://youtu.be/ij4IUNGqmGY">www.youtube.com/watch?v=ij4IUNGqmGY</a></p><p>Bu iddiada sonuç ile gerekçe birbiriyle alakasız. Devlet harcamalarını artırınca mahkemelerin devletin aleyhine karar verme teşviği mi azalıyor? Sosyal özgürlüklerin cebren doğrudan ihlalinin önüne geçen şey yargı bağımsızlığı, hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı ve kanunlar. Tüm bunlar çok fazla para harcayan bir devlette de etkili düzenlenebilir. Eğer sisteminizin bu yönü iyiyse vergilerin artması mahkemelerin sizi koruma teşviğini azaltmaz. Hatta sosyalist bir rejimin bile sizin ifade, toplanma gibi özgürlüklerinizi kısıtlaması kaçınılmaz değil.</p><p>Fakat ekonomik özgürlüklerle sivil özgürlükler arasında hala çok bariz ve önemli bir ilişki var. Bunun nedeni sivil özgürlüklerin çoğunun kullanımının sermaye ve risk alımı gerektirmesi. Sanat eserlerini, niş ürünleri ve görsel/yazılı yayınları düşünün. Bunları üretebilme ve bunlardan daha iyi şekilde yararlanabilmemiz şu iki faktöre bağlı a) tüm sermayenin tek elden kontrol edilmeyip çok sayıda birey arasında merkezi bir kuvvetin etkisi dışında dağılmış olması (devletin ahbap çavuş kapitalizmiyle kimin ne kadar parası olacağını belirlememesi ve tasarrufu caydırmaması da buna dahil), b) tasarruf sahiplerinin risk alma teşviklerinin baltalanmıyor olması. Sosyalist rejimde hangi filmlerin çekileceği, hangi medya yatırımlarının yapılacağı; sizin yaşam biçiminize özgü olan tüketim araçlarının nerede, nasıl ve ne kadar üretileceğine devlet (ya da demokrasi) karar verecek, bu azınlık tercihlerini koruma ve kaliteyi artıma bakımından (riski kimse üstlenmediği için) çok kötü bir yöntem (özellikle de elimizde kaynakları nasıl kullanmamız gerektiği konusunda rehberlik edecek fiyat sinyalleri yoksa).<a href="#_edn3">[</a><a href="#_ednref1">i</a><a href="#_edn3">]</a> Keza sosyal demokrasinin tasarruf ve risk alımını caydıran uygulamaları da sivil özgürlüklerden, yaşam biçimine özgü ürünlerden, sanattan ve medyadan hem üretici hem tüketici olarak doya doya istifade etmek isteyenler için kötü haber. Bu açıdan ekonomik özgürlükler, sivil özgürlükler bakımından (felsefecilerin deyimiyle) “pozitif özgürlüğümüzü” geliştirir.</p><h3>2-“Eşitsizlik meşrudur çünkü insanlar eşit değildir.”</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*7gLW0twwOoYC5efc.jpeg" /><figcaption>Cem Toker</figcaption></figure><p>Liberal Demokrat Parti’nin uzun yıllar genel başkanlığını yapmış Cem Toker bu argümanı kullanmıştı. (bkz: 16:00 <a href="https://youtu.be/dDs_wfzZr30">https://youtu.be/dDs_wfzZr30</a> ) (Bu argümana benzer şekilde kapitalizmin meziyeti ne kadar iyi ödüllendirdiği, anti-kapitalist fikirlerin aslında vasıfsızların vasıflıları sömürme talebinden ibaret olduğu gibi söylemler de görüyorum.)</p><p>Bu cümleyi eğer hayırseverlik ilkesiyle (principle of charity) yorumlamazsak olandan olması gerekenin çıkarsandığını ve Hume yasasının ihlal edildiğini görürüz.<a href="https://gulsenrecep.medium.com/pi%CC%87yasa-ekonomi%CC%87si%CC%87-ve-li%CC%87berali%CC%87zm-i%CC%87%C3%A7i%CC%87n-k%C3%B6t%C3%BC-arg%C3%BCmanlar-2-5243fa36c5b7#_edn1">[</a><a href="#_ednref1">ii</a><a href="https://gulsenrecep.medium.com/pi%CC%87yasa-ekonomi%CC%87si%CC%87-ve-li%CC%87berali%CC%87zm-i%CC%87%C3%A7i%CC%87n-k%C3%B6t%C3%BC-arg%C3%BCmanlar-2-5243fa36c5b7#_edn1">]</a> Eğer hayırseverlik ilkesiyle yorumlarsak “herkes emeğinin üretkenliği kadar refahı hak eder.” gibi bir gizli öncülü bunu söyleyenlere isnad edebiliriz. Ancak bu bir işe yaramaz, argüman hala kötü çünkü piyasa ekonomisinde şans ne kadar para kazanacağınız bakımından çok önemli bir faktör. Kapitalizmde zeka, çalışkanlık ve yetenekle gelir arasında istatistiksel korelasyonlar vardır elbette ama piyasa ekonomisinin yarattığı eşitsizliği ahlaken problemli görenlere karşı sanki tüm eşitsizliğin sebebi insanlar arasındaki bu farklarmış gibi cevap verirseniz muhatapla alay etmiş olursunuz. Zaten bir planlamalı ekonomi savunucusunun da herkesin tamamen eşit refah seviyesinde olmasını savunması zorunlu değil.</p><p>Özetle herkesin eşit olmadığını zaten herkes biliyor, bu en aptal insanın bile düşünebileceği kadar açık bir gerçek. Tek başına bu cümle hiçbir şekilde piyasa ekonomisi veya liberalizm lehine argüman teşkil etmiyor. Çünkü 1-kapitalizm kaynakları tamamen meziyete göre dağıtmaz, 2-planlamalı ekonomide illa herkesin eşit geliri olacak diye bir şey yok.</p><p><a href="#_ednref3">[</a><a href="#_ednref1">i</a><a href="https://gulsenrecep.medium.com/pi%CC%87yasa-ekonomi%CC%87si%CC%87-ve-li%CC%87berali%CC%87zm-i%CC%87%C3%A7i%CC%87n-k%C3%B6t%C3%BC-arg%C3%BCmanlar-2-5243fa36c5b7#_ednref1">]</a> <a href="https://onculanalitikfelsefe.com/sosyalizmin-sorunlari-talha-gulmez/">https://onculanalitikfelsefe.com/sosyalizmin-sorunlari-talha-gulmez/</a></p><p><a href="https://gulsenrecep.medium.com/pi%CC%87yasa-ekonomi%CC%87si%CC%87-ve-li%CC%87berali%CC%87zm-i%CC%87%C3%A7i%CC%87n-k%C3%B6t%C3%BC-arg%C3%BCmanlar-2-5243fa36c5b7#_ednref1">[</a><a href="#_ednref1">ii</a><a href="#_ednref3">]</a> Hume yasası: bir argümanda sonucun ahlaki bir önerme olabilmesi için öncüllerden de en az birinin ahlaki önerme olması gerektiği şeklindeki mantık yasası.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=e38f78a9a16b" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Bu Yazıyı Okuduktan Kısa Bir Süre Sonra Daha Akıllı Ve Entelektüel Biri Olacaksınız]]></title>
            <link>https://cengo.medium.com/bu-yaz%C4%B1y%C4%B1-okuduktan-k%C4%B1sa-bir-s%C3%BCre-sonra-daha-ak%C4%B1ll%C4%B1-ve-entelekt%C3%BCel-biri-olacaks%C4%B1n%C4%B1z-d635914bd359?source=rss-845f6a604f72------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/d635914bd359</guid>
            <category><![CDATA[analitik-düşünme]]></category>
            <category><![CDATA[zeka]]></category>
            <category><![CDATA[eleştirel-düşünme]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Cengo]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 11 Apr 2021 14:42:25 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-05-02T01:54:28.109Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Bu Yazıyı Okuduktan Sonra Daha Akıllı ve Entelektüel Olacaksınız</h3><p>Fikirlerinizin ne kadar kaliteli olacağını belirleyen üç faktör var: 1-zeka, 2-bilişsel/entelektüel titizlik, 3-şans (ilk önce tesadüfen hangi kaynaklarla, kişilerle ve argümanlarla tanıştığınız çok önemli, genelde ilk ikna olduğumuz fikirlerin kusurlarını görememe eğilimindeyiz.) Bu üç faktörün üçü de birbirlerinin yokluğunu belli derecede telafi edebilir. Kabaca üçünün ortalaması ne kadar yüksekse fikirleriniz o kadar iyi olacak denebilir. Eğer bu doğruysa, aynı zamanda neden çok zeki insanların berbat fikirlere sahip olabileceğine de makul bir açıklama getirmiş oluruz: 2. ve 3. etmenin düşüklüğü. Üçüncü etmeni iradi olarak değiştiremeyiz, birincisini iradi olarak değiştirip değiştiremeyeceğimizi bilmiyorum ama değiştirebilsek bile bunun yalnızca çok az bir değişim olabileceğinden eminim. Öte yandan ikincisini önemli derecede değiştirebiliriz.</p><p>Bilişsel Titizlik Nedir?</p><p>Eğer ilk sezgilerinize gereğinden fazla anlam yüklüyor, bunlara çok fazla güveniyorsanız bilişsel titizlik bakımından zayıfsınız denebilir. Bu genelde karakterinizin gereğinden fazla kibirli olmasının bir sonucu gibi görünüyor. Kendini olduğundan daha akıllı gören insanların beyni daha tembeldir. Beynin/zihnin düşünce tembeli olması sizin bedensel davranış konusunda tembel olmanızdan farklı bir şey. Kibirli ve tembel bir zihne sahipseniz ilk sezgilerinize getirilebilecek makul itirazlar olabileceğine pek ihtimal vermezsiniz. Size katılmayan insanların da çok zeki olabileceğine az ihtimal verirsiniz. Oldukça kuşku götürür vargıları apaçık doğrularmış gibi savunmanızsa yüksek ihtimaldir. Yani özetle beyniniz olası itirazlar üzerine düşünmeye daha az zaman ve emek harcar, işte beyin tembelliği dediğim şey bu.</p><p>Basit bir test: Belirli teorik konular üzerine ilk defa düşünmeye başladığınızdan beri onlara dair fikirlerinizi ne kadar değiştirdiniz? Eğer çok azsa geçmiş olsun.</p><p>Nasıl Daha Rasyonel Olunabilir?</p><p>“Daha fazla şey okuyup öğrenmekten başka bir yol mu var?” diyebilirsiniz, kuşkusuz bu oldukça iyi bir yol, özellikle size ters şeyler savunan kaliteli metinleri okumak. Ancak bu yeterli değil, en azından zihninizin çalışma şeklini değiştirmediğiniz sürece o kadar da faydasının olmayacağı bile söylenebilir, çünkü basitçe okuduğunuz şeyi anlamamanız (veya iyi şekilde anlamamanız) ancak mükemmel şekilde anladığınızı zannetmeniz ciddi ihtimal dahilinde. Bu çok sık rastlanan bir şey, bir x pozisyonunun savunucuları genellikle x aleyhine ve x olmayan lehine argümanları nadiren anlarlar, hatta o argümanların varlığından haberdar olmaları bile nadirdir. Şimdi size daha rasyonel ve entelektüel biri olmak için literatür okumak haricinde yapabileceğiniz bazı pratikleri ve aklınızda tutmanız gerekenleri söyleyeceğim.</p><p>Akılda tutmanız gerekenler:</p><p>1-Karşıt pozisyonun muhtemelen sizden daha yüksek iq’lu savunucuları olduğunu aklınızdan çıkarmayın. Hele hele belli felsefi görüşleri savunanlar hakkında (belki birkaçı istisna olmak üzere) aşağılayıcı veya alaycı bir tutumunuz varsa muhtemelen farkındalık yoksunuz, bir pozisyonu savunanlar hakkında aşağılayıcı bir şey söyleyeceğiniz tuttuysa kendi kendinize “ohoo onu savunan ne dahiler var koçum haddini bil azcık.” diyerek sakinleşin.</p><p>2-Zihniniz ilk ikna olduğunuz görüşler lehine, şimdiye kadar sizin ve toplumunuzun inandığı şeyler ve tatbik ettiği pratikler lehine, hoşunuza gidecek şeyler çağrıştıran ve çıkarınıza olan fikirler lehine müthiş derecede yanılma eğilimi içinde (biased). Misal Aristoteles gibiler bile binlerce yıl boyunca köleliği ahlaken meşru kabul etti. Muhtemelen onun zamanında yaşasaydınız köleliğin, çok tanrıcılığın doğru olduğundan en ufak şüpheniz bile olmayacaktı. Bariz hakikatler <em>status quo</em> olana kadar bariz değildir. Daha önce kuşku bile duymadığınız inançlarınızın aleyhine mükemmel argümanlar olabilir. Eğer ahlaki ve entelektüel bakımdan sizin inanma ve davranma alışkanlıklarınız kusursuzsa bu çok büyük bir tesadüf olurdu, binlerce yıl boyunca mutlak monarşi, işgalcilik ve kölelik gibi ekstrem derecede berbat ahlaki fikirlere ve türlü mitolojilere konsensusla inanmış bir canlı türünün üyesi olarak halihazırdaki davranış ve inanç alışkanlıklarınız hakkında nasıl bu kadar özgüvenli olabilirsiniz? (Aslında sırf ahlaki konularda ne gibi bilişsel yanılma eğilimlerine sahip olduğumuz ayrı bir yazıyı hak ediyor)</p><p>3-Akıl yürütürken istiareye başvurmak tehlikelidir, mümkünse (açık ve kapalı) istiare içermeyen ifadelerle düşünmeye çalışın, illa istiareye başvurmanız gerekiyorsa da benzeyen, benzetilen ve benzerlik ilişkisinin kafanızda net olduğundan emin olun, olabilecek en basit ve açık kavramlarla ve cümlelerle düşünmeye çalışın.</p><p>4-Eğer literatürde ciddiye alınan bir argüman size çok bariz derecede saçma geliyorsa, onu üç saniye düşünerek çürütebiliyorsanız yüksek ihtimalle onu iyi anlamadınız.</p><p>Bazı Pratikler</p><p>Bunları yapmanızı şiddetle tavsiye ediyorum, biraz denedikten sonra hak vermeniz olası:</p><p>1-Kendi pozisyonunuza saldırma antrenmanı: Bunu yazarak yapsanız çok daha iyi ama sadece hayal gücünüzle de yapabilirsiniz, şöyle ki bir konferansta olduğunuzu ve dinleyici kitlenizin çok zeki, bilgili ve makul olduğunu hayal edin, şimdi bir ödeviniz var: salonun çoğunluğunu normalde savunduğunuz görüşün tersine ikna etmeye çalışın, nasıl argümanlar kullanırdınız, kendinizi en açık ve ikna edici şekilde ifade etmeye çalışın, argümanlarınız üzerine iyice düşünün, ortaya size entelektüel açıdan oldukça sağlam gelen bir konuşma çıkarın. Dinleyiciler “vay be adam kendi savunduğun görüşün aksini bile karşıt savunuculardan daha iyi savunuyor.” desinler, hatta hayali klonunuzu ikna etmeye de çalışabilirsiniz.</p><p>2-Birincinin tersini yapın, hayalinizde olabilecek en zeki karşıt görüşlüyü ikna etmeye çalışın, bu iki zihinsel aktiviteyi boş vakitlerinizde bol bol yapın, ama birinciyi ikinciden daha sık yapın, kendi görüşünüzün lehine olan değil aleyhine olan argümanlar üretmeye daha çok zaman ve efor ayırmanız daha iyi.</p><p>3-İlk iki aktivitenin daha spesifik versiyonlarını yapın, mesela spesifik bir akıl yürütme stratejisini/ argümanı (özellikle sizin aleyhinize olanları) en iyi nasıl savunabilirdik? Orijinal savunucudan daha iyi ve ikna edici şeyler söylemeyi deneyin, çoğu zaman onun motivasyonlarını daha basit bir dille ifade etmeye çalışmak bile onun zannettiğinizden daha güçlü olduğunu görmenizi sağlayabilir. Ben bunu özellikle kitap/makale okurken yapıyorum, o an okuduğum bir görüş hakkında “bunu daha iyi nasıl ifade edebilirdik” diye düşüncelere dalmak neredeyse her seferinde istemsizce yaptığım bir şey.</p><p>4-Karşıt görüşü savunan bir metni okumaya başlamadan önce kendinize şu telkinleri verin: “Fikirlerimi değiştirmeyi göze alıyorum, bu metni gerekirse ikna olmak ve önceki fikirlerimden vazgeçmek pahasına okuyorum, argümanları en rasyonel şekilde yorumlamak ve hatta ikna olmak için elimden geleni yapacağım.” (Tabi bu tavsiyeyi uygulayabilmek için evvela karşıt görüşün sağlam metinlerini okumanız lazım, çoğu kişi daha bu aşamada takılıyor.) Robert Nozick’in de dediği gibi: “Instead of trying to prove your opponent wrong, try to see in what sense he might be right.”</p><p><strong>Son söz</strong>: Eğer bu tavsiyeler sizin için zaman kaybı olacakmış gibi görünüyorsa ya da halihazırda bunlara benzer zihinsel aktiviteleri nadiren yapıyorsanız tam da bu tavsiyelere en çok uyması gereken kişisiniz. Bunları yapmaya ne kadar isteksizseniz bunları yapmaya o kadar ihtiyacınız var demektir.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=d635914bd359" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>