<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Elsadkasimov on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Elsadkasimov on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@elsadkasimov5?source=rss-1057c48f3763------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/0*Pp24t4DfOxzCb_Ss</url>
            <title>Stories by Elsadkasimov on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@elsadkasimov5?source=rss-1057c48f3763------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Thu, 19 Nov 2026 17:47:06 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@elsadkasimov5/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[APACHE KAFKA]]></title>
            <link>https://medium.com/@elsadkasimov5/apache-kafka-8d8c4f976757?source=rss-1057c48f3763------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/8d8c4f976757</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Elsadkasimov]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 07 Aug 2025 08:23:04 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-08-07T08:23:19.766Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/225/0*VRyTHwY6PA_il-_e" /></figure><p>Apache Kafka ilk dəfə 2011-ci ildə LinkedIn tərəfindən hazırlanmışdır və bu gün açıq mənbəli Apache layihələri arasında ən məşhurlarından biri hesab olunur. İndiyə qədər 24 əsas versiyası buraxılmışdır və maraqlıdır ki, bu versiyaların hər birində kod bazası orta hesabla 24% artım göstərmişdir.Kafka real vaxtda data stream-lərinin emalı üçün istifadə olunan, internetdə de-fakto standart sayılan paylanmış stream platformasıdır. Onun yaranması birbaşa LinkedIn-in həmin dövrdə qarşılaşdığı texniki problemlərdən qaynaqlanmışdır. Şirkət geniş miqyaslı paylanmış sistemlərdə ilk çətinlikləri yaşayanlardan biri olmuş və mikroservislərin sürətlə və nəzarətsiz şəkildə çoxalması nəticəsində məlumat axınının idarəolunmaz hala gəlməsi ilə üzləşmişdi.Kafka bu problemləri həll etmək məqsədilə yaradıldı: məlumatların etibarlı, şkalalana bilən və aşağı gecikməli şəkildə ötürülməsi və emal edilməsi üçün. Sistem mesajlaşma infrastrukturundan daha çoxunu təklif edir — o, real vaxt məlumat axınlarını saxlamaq, yönləndirmək və işləmək üçün tam funksional bir platformadır.Kafka-nın arxitekturası əsasən Producer, Consumer, Broker və Zookeeper komponentləri üzərində qurulmuşdur. Bu komponentlər sayəsində Kafka yüksək mövcudluq və elastiklik təmin edir. Son illərdə isə Kafka-nın funksionallığı daha da genişlənərək Kafka Streams və Kafka Connect vasitəsilə real-time analytics və data integration imkanları da təqdim etməyə başlamışdır.Hazırda Kafka e-ticarət, maliyyə texnologiyaları, IoT, kibertəhlükəsizlik və sosial media platformaları da daxil olmaqla bir çox sənaye sahəsində real vaxtda məlumat emalı üçün geniş şəkildə istifadə olunur.Kafka — sadəcə texnologiya deyil, böyük həcmli məlumat axınlarının sabit və çevik şəkildə idarə olunması üçün bir yanaşmadır.Onlar böyük ölçülü paylanmış sistemlərdə ilk çətinlikləri görənlərdən idilər və mikroservislərin kontrolsuz şəkildə çoxalması problemini müşahidə etdilər:</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*uD50HA8AzZVfZqrp" /></figure><p>Servis-to-servis və data saxlama nöqtələrinin çoxsaylı kombinasiyalarını idarə etməkdəki çətinliyi azaltmaq üçün, bir həqiqət mənbəyi (source of truth) rolunu oynaya biləcək vahid platforma hazırlamağa qərar verdilər.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*oQzwmVC_FCvA9ZgD" /></figure><p>Apache Kafka servis koordinasiya problemini həll etmək üçün hazırlanmış paylanmış sistemdir. Onun məqsədi şirkət daxilində mərkəzi sinir sistemi (central nervous system) kimi istifadə edilməkdir — yəni, məlumatın daxil olduğu, işlənildiyi və sonrakı sistemlər (data warehouse-lar, indekslər, mikroservislər və s.) tərəfindən istehlak edildiyi mərkəz nöqtə.</p><p>Buna görə də, Kafka yüksək ötürmə qabiliyyəti (saniyədə milyonlarla mesaj) və böyük həcmli məlumat saxlamaq (terabaytlarla) üçün optimallaşdırılıb.</p><p><strong>Log (Jurnal)</strong><br>Sistemdə məlumatlar mövzular (topics) şəklində saxlanılır. Mövzuların əsasını isə log təşkil edir — ardıcıl olaraq qeydləri (records) saxlayan sadə sıravi məlumat strukturu.</p><p>Log Kafka-nın əsas xüsusiyyətlərini təmin edən element olduğundan, ona daha dərindən baxmaq vacibdir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/507/0*6TE_RIO_5GFz-9Su" /></figure><p>Log dəyişməzdir (immutable) və başdan və ya sondan oxunma/yazma zamanı O(1) performansı verir. Bu da log-un həcmi artsa belə performansın azalmasına səbəb olmur və eyni zamanda paralel oxunma üçün əlverişlidir.</p><p>Ancaq bu texniki üstünlüklərlə yanaşı, log-un əsas üstünlüyü və Kafka-da istifadə olunmasının əsas səbəbi onun HDD-lər üçün optimallaşdırılmış olmasıdır.</p><p>HDD-lər ardıcıl oxuma/yazmada çox effektivdir və log-un strukturu da əsasən ardıcıl əməliyyatlara əsaslanır.</p><p>HDD-lərin byte başına qiyməti tarix boyu (inflyasiya nəzərə alınmaqla) 6,000,000,000 dəfə ucuzlaşmışdır. Kafka-nın memarlığı böyük həcimli məlumatları saxlayaraq performansı qorumağa yönəlmiş, on-premise (lokal serverlərdə) yerləşdirmə üçün optimallaşdırılmışdır.</p><p><strong>Performans</strong><br>Yaxşı optimallaşdırılmış Kafka quraşdırmaları adətən şəbəkə sürəti ilə məhdudlaşır, yəni saniyədə bir neçə GB-lıq oxuma/yazma performansına çata bilir.</p><p>Bəs bu performansa necə nail olunur? Çoxsaylı optimallaşdırmalar var — həm makro, həm də mikro səviyyədə.<br>Diskə Yazma<br>Kafka bütün qeydləri diskin üzərində saxlayır və heç birini xüsusi olaraq RAM-da tutmur.</p><p>Kafka-nın protokolu mesajları birləşdirir (batching). Bu, şəbəkə istəklərinin eyni anda bir neçə mesaj göndərməsini təmin edir və şəbəkə yükünü azaldır.</p><p>Server də mesaj dəstələrini bir dəfəlik diskinə yazır — yəni ardıcıl HDD yazısı. İstehlakçılar (consumers) da böyük ardıcıl dəstələri bir dəfəyə oxuyur.</p><p>Diskdə ardıcıl yazı və oxu sürətli ola bilər. HDD-lər çox vaxt “yavaş” kimi tanınır, çünki çoxlu disk seek əməliyyatı zamanı fiziki başlığın hərəkəti vaxt aparır. Amma ardıcıl oxu/yazıda bu problem yoxdur.</p><p>Daha bir addım — bu ardıcıl əməliyyatlar OS tərəfindən optimallaşdırılır.</p><p>Read-ahead optimallaşdırmaları gələcəkdə lazım ola biləcək məlumatları əvvəlcədən oxuyur və RAM-da saxlayır, nəticədə növbəti oxu diski istifadə etmir.</p><p>Write-behind optimallaşdırmaları isə kiçik yazıları birləşdirib böyük yazılar kimi fiziki diskinə göndərir — Kafka `fsync` istifadə etmir, yazılar asinxron şəkildə həyata keçirilir.</p><ul><li>Pagecache<br>Müasir əməliyyat sistemləri diski boş RAM-da cache-ləyir. Buna pagecache deyilir.</li></ul><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*Ej1fOXA-GnLoPjoB" /></figure><p>Kafka mesajları standartlaşdırılmış binary formatda saxladığı və bu format dəyişmədiyi üçün “zero-copy” optimallaşdırmasından istifadə edə bilir.</p><p>Zero-copy — səhv adlandırılmış şəkildə — OS-un məlumatı pagecache-dən birbaşa socket-ə köçürməsi prosesidir, JVM-i keçərək. Bu proses tam “copy-free” olmasa da, əlavə nüsxə və kernel/user mode keçidləri azaldılmış olur.</p><p>Bu əla səslənsə də, praktikada zero-copy Kafka performansını əsaslı şəkildə artırmır — çünki yaxşı optimallaşdırılmış Kafka sistemlərində CPU nadir hallarda dar boğazdır. Həmçinin, SSL/TLS kimi şifrələmə zero-copy istifadəsini məhdudlaşdırır. Buna baxmayaraq, Kafka yenə də performanslı işləyir.</p><p><strong>Əsas anlayışlara qayıdış</strong><br>Paylanmış sistemdəki node-lar broker adlanır.</p><p>Hər bir mövzu (topic) hissələrə (partitions) bölünür, bu hissələrin özləri isə dayanıqlılıq və əlçatanlıq üçün N dəfə (replication factor qədər) nüsxələnir (replica).</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/700/0*dKnkqogOfhpYq--V" /></figure><p>Sadə bir analogiya: necə ki, əməliyyat sistemində əsas saxlama vahidi fayldırsa, Kafka-da bu vahid replica-dır (partition-un nüsxəsi).</p><p>Hər bir replica sadəcə bir neçə fayldan ibarətdir, bu fayllar log strukturu formasında yazılır və ardıcıl olaraq daha böyük bir log təşkil edir. Hər bir record (qeyd) log daxilində offset ilə müəyyən edilir — bu, monoton şəkildə artan bir ədəddir.</p><p>Replikasiya lider əsasında (leader-based) işləyir. Yəni hər bir partition üçün yalnız bir broker lider olur.</p><p>Hər partition-un “replica set” adlı nüsxələr qrupu olur. Replica iki vəziyyətdə ola bilər: in-sync (senkron) və out-of-sync (senkron olmayan). Out-of-sync replikalar partition üçün son dəyişiklikləri hələ almayanlardır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*sh9oXxWMQw2cJVIi" /></figure><p><strong>Yazmalar (Writes)</strong><br>Yalnız lider replica-ya yazıla bilər, daha sonra bu məlumat asinxron olaraq N-1 follower-ə ötürülür.</p><p>Məlumat göndərən müştərilər (clients) producer adlanır. Producer-lər yazı zamanı davamlılıq təminatını `acks` parametri ilə tənzimləyə bilirlər:</p><p>- `acks=0` — producer cavab gözləmir, yazını uğurlu sayır.</p><p>- `acks=1` — lider broker record-u diskinə yazanda cavab göndərilir.</p><p>- `acks=all` (default) — yalnız bütün in-sync replikalar record-u diskinə yazdıqda cavab qaytarılır.</p><p>`acks=all` parametri istifadə olunarkən, sistemin sadəcə 1 in-sync replikası qaldıqda bu əslində `acks=1` kimi işləyə bilər. Bunun qarşısını almaq üçün `min.insync.replicas` ayarı mövcuddur — bu, `acks=all` yazmalarının cavab ala bilməsi üçün lazım olan minimum in-sync replica sayını göstərir.</p><p><strong>Oxumalar (Reads)</strong><br>Məlumat oxuyan müştərilər consumer adlanır. Bunlar Kafka kitabxanası ilə əlaqə quraraq verilənləri oxuyan tətbiqlərdir.</p><p>Kafka consumer-ləri istənilən replica-dan oxuya bilər və adətən ən yaxın şəbəkədəki replikadan oxumağa konfiqurasiya edilirlər.</p><p>Consumer-lər consumer group adlı qruplar yaradırlar. Bu qruplar Kafka broker-i vasitəsilə bir-biri ilə sinxronlaşdırılır. Onlar bir-biri ilə birbaşa əlaqədə deyil.</p><p>Consumer-lər öz oxuma irəliləyişlərini (offset) Kafka-nın xüsusi `__consumer_offsets` adlı topic-ində saxlayırlar. Bu topic-dəki hər partition-un lideri həmin consumer group üçün Group Coordinator rolunu oynayır və consumer-lərin canlılığını və üzvlüyünü izləyir.</p><p>Hər partition daxilində qeydlər sıralıdır və consumer-lərə bu ardıcıllıqda təqdim edilir. Bu ardıcıllığın qorunması üçün consumer group protokolu eyni partition-u eyni anda yalnız bir consumer-in oxumasına icazə verir.</p><p>Bir topic-i eyni anda bir neçə fərqli consumer group oxuya bilər.</p><p>Kafka-nın ən güclü cəhətlərindən biri də bu producer və consumer-lərin bir-birindən asılı olmamasıdır. Digər sistemlərdə mesaj oxunduqda dərhal silinir, bu isə bağlılıq yaradır. Kafka-da isə məlumat diskin üzərində saxlanılır, bu da onu həm performant, həm də dayanıqlı edir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*oBMziq3__AIK6dAD" /></figure><p><strong>Protokol</strong><br>Producer və consumer-lər broker-lərlə TCP üzərindən Kafka protokolu ilə əlaqə qurur.</p><p>Kafka protokolu Java kitabxanası şəklində təqdim olunur, lakin demək olar ki, bütün məşhur proqramlaşdırma dilləri üçün implementasiyalar mövcuddur.</p><p>— -</p><p>Dayanıqlılıq (Fault Tolerance)<br>Hər Kafka klasterində Controller rolunda olan bir broker olur. Bu broker aşağıdakı kimi kritik idarəetmə funksiyalarını yerinə yetirir:</p><p>- Mövzu yaratmaq/silmək</p><p>- Partition əlavə etmək</p><p>- Replica dəyişdirmək</p><p>- Lider seçimini idarə etmək</p><p>Əgər lider broker ölürsə və ya bağlanırsa, Controller yeni lider seçir və partition rəhbərliyini ona keçir.</p><p><strong>Konsensus</strong><br>Hər paylanmış sistemdə olduğu kimi Kafka-da da konsensusa ehtiyac var — yəni, yalnız bir Controller seçilməlidir.</p><p>Əvvəllər Kafka bu problemi ZooKeeper vasitəsilə həll edirdi. Hər broker ZooKeeper-də `/controller` zNode-u qeyd etməyə çalışırdı. Ən birinci qeyd edən broker Controller olurdu.</p><p>Kafka uzun müddət ZooKeeper-də aşağıdakı məlumatları saxlayırdı:</p><p>- Canlı broker-lərin siyahısı</p><p>- Mövzu adları və partition sayı</p><p>- Partition replikalarının təyinatı</p><p>Kafka həmçinin ZooKeeper-in watch mexanizmindən istifadə edərək zNode-lardakı dəyişikliklər barədə bildirişlər alırdı.</p><p><strong>KRaft (Kafka Raft)</strong><br>Son illərdə Kafka ZooKeeper-dən imtina edərək öz konsensus mexanizmi — KRaft-a keçmişdir.</p><p>KRaft, Kafka-nın replikasiya protokolunu Raft xüsusiyyətləri ilə tamamlayan bir dialektdir.</p><p>Kafka-nın bütün klaster metadata-sı (yəni sistemdə baş verən hadisələrin ardıcıl qeydləri) `__cluster_metadata` adlı xüsusi bir topic-də saxlanılır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*Xi9LEYIoBK9vNtQC" /></figure><p>Bu topic-in yalnız bir partition-u olur və bu partition-un lideri KRaft ilə seçilir. Bu lider broker həmin anda Controller olur.</p><p>Bütün digər broker-lər bu topic-i replikasiya edərək öz metadatalarını yeniləyir.</p><p>KRaft iki rejimdə işləyə bilər:</p><p>- Kombinə edilmiş rejim — eyni broker həm Controller, həm də adi broker funksiyasını yerinə yetirir.</p><p>- Ayrı rejim — broker yalnız Controller-dir və başqa funksiya daşımır.</p><p>Kafka 3.3 versiyası (oktyabr 2022) ilk dəfə istehsala hazır KRaft funksiyası ilə çıxmışdır. Kafka 4.0 (gözlənilən tarix: 2024 Q3) ilə ZooKeeper tamamilə silinəcək.</p><p><strong>Tiered Storage</strong><br>Kafka-nın ilkin memarlığı on-premise saxlama üçün idi, lakin bulud sistemlərinin inkişafı bu yanaşmanı səmərəsiz etdi.</p><p>Kafka broker-ləri bütün məlumatı lokal disklərində saxlayır — məsələn, 3 replica ilə 3TB məlumat → 9TB disk istifadəsi.</p><p>Əgər bir broker qəfil sönərsə, o 10TB-lıq log indekslərini yenidən qurmalı olur — bu, saatlarla, hətta günlərlə çəkə bilər.</p><p>Tarixi oxumalar da HDD IOPS məhdudiyyəti səbəbilə problem yaradır — saniyədə 120 IOPS ilə bu mənbə tez tükənir.</p><p>Broker diski sıradan çıxarsa,10TB-ı yenidən replikasiya etməli olur — bu, bütün şəbəkəyə təsir edir.</p><p>Rebalans zamanı yeni broker-lərə replica verildikdə onlar bütün datanı sıfırdan kopyalamalı olur — bu da həm vaxt, həm IOPS xərcləyir.</p><p>Tiered Storage bu problemləri həll etmək üçün təqdim olunur — data əsasən obyekt saxlama (məsələn, S3) üzərində saxlanılır.<br>Artıq broker-lər həm yazır, həm də tarixi oxuma üçün bu obyekt saxlama servisindən istifadə edir.</p><p>Sınaqlarda producer performansında 43% artım qeydə alınmışdır.<br>Yardımçı sistemlər (Auxiliary Systems)</p><p><strong>Partition Rebalancing Kafka Klasterlərində: Səmərəliliyin Qorunması</strong></p><p>Partition-ların təkrar bölüşdürülməsi (rebalancing) hər hansı ciddi şəkildə işləyən Kafka klasteri üçün zəruri bir prosesdir. Paylanmış sistemlərdə müştəri yükləri zamanla dəyişir və nəticədə sistemdə <strong>hot spot-lar</strong> (yəni bəzi broker-lərdə yüklənmənin həddindən artıq artması) və <strong>resursların səmərəsiz paylanması</strong> müşahidə olunur.</p><p>Bu cür vəziyyətlərin qarşısını almaq və sistem performansını balanslı saxlamaq üçün Kafka aşağı səviyyəli bir <strong>reassignment API</strong> təqdim edir. Bu API vasitəsilə mövcud partition-ları digər broker-lərə yenidən bölüşdürmək mümkündür. Lakin bu prosesin çətin tərəfi hansı partition-u hansı broker-ə köçürməli olduğunu müəyyənləşdirməkdir – bu, əslində <strong>NP-hard Bin Packing</strong> probleminin bir formasıdır.</p><p>Bu çətinliyin öhdəsindən gəlmək üçün Kafka icması bir sıra alətlər və komponentlər inkişaf etdirmişdir. Onlardan ən tanınmışı — <strong>Cruise Control</strong>.</p><h4>Cruise Control nədir?</h4><p>Cruise Control, LinkedIn tərəfindən hazırlanmış və açıq mənbə kimi yayımlanmış avtomatik balanslaşdırma sistemidir. Onun iş prinsipi aşağıdakı kimidir:</p><ul><li>Kafka klasterindəki bütün <strong>broker metriklərini</strong> (CPU, disk, şəbəkə istifadəsi və s.) oxuyur.</li><li>Klasterin <strong>daxili modelini</strong> qurur və bu modeli <strong>acgöz heuristik Bin Packing alqoritmləri</strong> ilə optimallaşdırır.</li><li>Əldə olunan balanslaşdırılmış planı Kafka API vasitəsilə klasterə tətbiq edir.</li></ul><p>Cruise Control istifadəçiyə çoxsaylı <strong>“goal”</strong> (məqsəd) təqdim edir. Hər goal müəyyən bir resursun balanslaşdırılmasını təmsil edir — məsələn, lider balansı, disk istifadəsi, partition sayı və s. Bu goal-lar prioritetlə işlənir, yəni daha önəmli balans məqsədləri əvvəlcə təmin edilir.</p><p>Bundan əlavə, Cruise Control:</p><ul><li>Yeni <strong>broker əlavə etmək</strong> və ya mövcud broker-ləri <strong>klasterdən silmək</strong> üçün API təqdim edir.</li><li>Kafka broker-ləri <strong>stateful</strong> olduğundan (hətta Tiered Storage istifadə olunsa belə), bu tip əməliyyatlar <strong>replica-ların köçürülməsini</strong> tələb edir və Cruise Control bu prosesi də avtomatlaşdırır.</li></ul><p><strong>Kafka Connect</strong><br>Əgər Kafka sizin event-driven memarlığınızın mərkəzidirsə, çox güman ki:</p><p>- Kafka-ya çoxsaylı mənbələrdən (sources) data daxil etməlisiniz</p><p>- Kafka-dan çoxsaylı sistemlərə (sinks) data ötürməlisiniz</p><p>Bu sistemlərin çoxu məşhur və geniş istifadə olunan sistemlər ola bilər — məsələn: ElasticSearch, Snowflake, PostgreSQL, BigQuery, MySQL və s.</p><p>Apache Kafka layihəsinin bir hissəsi olaraq, Kafka Connect Kafka-nı digər sistemlərlə plug-and-play şəkildə inteqrasiya edən ümumi çərçivədir.</p><p>Kafka Connect iki rejimdə yerləşdirilə bilər:</p><p>- Standalone Mode — tək node, əsasən test və ya kiçik data yükləmələr üçün</p><p>- Distributed Mode — bir neçə node-dan ibarət klaster, yükü bölüşdürür</p><p>Hər node `Connect Worker` adlanır — bu, plugin kodunu icra edən konteynerdir.</p><p>İcma tərəfindən hazırlanmış Connector adlanan plugin-lər fault tolerance, exactly-once processing, ordering kimi çətin məsələləri həll edir. Bu plugin-lər Kafka Connect Worker-lərində icra olunur və Kafka-ya data gətirmək və ya Kafka-dan çıxarmaq üçün istifadə olunur.</p><p>Worker-lər daxili Kafka mövzularında:</p><p>- Konfiqurasiyalarını</p><p>- Statuslarını</p><p>- İrəliləyişlərini (offset) saxlayırlar.</p><p>Onlar Kafka-nın Consumer Group protokolundan istifadə edərək:</p><p>- Worker fail-larını idarə edir</p><p>- Task təyinatlarını yayır</p><p>İstifadəçilər plugin-ləri worker-lərə quraşdırır və REST API vasitəsilə idarə edir. Bu Connector-lar Kafka topic-i ilə xarici sistemi əlaqələndirir.</p><p>Connector-lar iki formada olur:</p><p>- Source Connector — xarici sistemdən Kafka-ya data gətirir</p><p>- Sink Connector — Kafka-dan xarici sistemə data çıxarır</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*9oQ1iBOvPpkWdtxJ" /></figure><p>Şəkildə iki ayrı Connect klasterində işləyən MongoDB və PostgreSQL source connector-ları Kafka-ya data gətirir, digər Connect klasteri isə Kafka-dan Snowflake-ə data ötürür.</p><p><strong>Kafka Streams</strong><br>Bir stream prosessor adətən Kafka mövzusundan davamlı data axını oxuyur, üzərində emal aparır, və sonra çıxış mövzusuna (və ya servisə/verilənlər bazasına) yeni stream kimi yazır.</p><p>Kafka-da sadə emalı regular producer/consumer API ilə etmək mümkündür, lakin daha mürəkkəb transformasiyalar (məsələn, stream-ləri birləşdirmək) üçün Kafka Streams API təqdim edir.</p><p>Kafka Streams Apache Kafka layihəsinin bir hissəsidir. Bu, sizin öz kod bazanızda istifadə olunan client kitabxanasıdır — broker üzərində çalışmır.</p><p>Kafka-nın native komponenti olduğu üçün bu, ayrı kompleks yerləşdirmə tələb etmir — adi Kafka müştərisi kimi tətbiqinizdə yerləşdirilir.</p><p>Consumer API-yə bənzər şəkildə işləyir və stream emalını bir neçə tətbiqə paylamağa imkan verir (consumer group-lar kimi).</p><p>Ən əsas xüsusiyyəti — exactly-once processing dəstəkləməsidir (giriş və çıxış Kafka topic-ləri olduqda).</p><h3>Optimallaşdırmalar və Gələcək Planlar (Optimizations / Future Work)</h3><p>Apache Kafka hər nə qədər <strong>2011-ci ildən</strong> mövcud olan bir texnologiya olsa da, onu “köhnəlmiş proqram təminatı” kimi dəyərləndirmək düzgün olmaz. Çünki Kafka ətrafındakı icma hələ də aktiv şəkildə innovasiyalarla məşğuldur və platforma daim təkmilləşdirilir.</p><p>Gələcəyə dair proqnozlara görə, <strong>data stream sistemləri tədricən Kafka API ətrafında standartlaşacaq</strong>. Bu isə o deməkdir ki, platformalar arasında fərq əsasən <strong>implementasiya səviyyəsində</strong> qalacaq, interfeys isə dəyişməz olacaq.</p><p>Hazırda bu sahənin lideri <strong>Confluent</strong> şirkətidir — Kafka-nın orijinal yaradıcıları tərəfindən təsis edilmişdir. Onların əsas yeniliklərindən biri <strong>Kora</strong> adlanan, <strong>cloud-native Kafka mühərriki</strong>dir. Bu mühərrik Kafka-nın bulud infrastrukturlarına uyğunlaşdırılmış, daha şkalalana bilən və optimallaşdırılmış versiyasıdır.</p><h4>Əsas rəqiblər və alternativlər:</h4><ul><li><strong>Redpanda</strong> — Kafka ilə uyğun işləyən, lakin <strong>C++ dilində sıfırdan yazılmış</strong> yüksək performanslı alternativdir. Daha az gecikmə və daha az resurs istifadəsi təklif edir.</li><li><strong>WarpStream</strong> — Kafka-nın ənənəvi memarlığını yenidən düşünərək, <strong>S3 əsaslı infrastruktur</strong> təqdim edir. Bu yanaşma replikasiya və broker state-lərini aradan qaldırmaqla sistemin sadələşdirilməsini və daha ucuz başa gəlməsini hədəfləyir.</li></ul><p>Hazırda bazarda <strong>çoxsaylı cloud əsaslı Kafka təklifləri</strong> mövcuddur. Bu xidmətlər arasında fərq əsasən aşağıdakılardır:</p><ul><li>Bəziləri Kafka-nı <strong>tam serverless</strong> rejimdə təqdim edir — istifadəçi heç bir infrastruktur idarə etmir.</li><li>Digərləri isə istifadəçidən Kafka-nın <strong>daxili işləmə prinsiplərini bilməsini və idarə etməsini</strong> tələb edir — bu daha çox texniki azadlıq və nəzarət imkanı verir.</li></ul><h3>🧾 Nəticə</h3><p>Apache Kafka bu gün <strong>yetkin, geniş yayılan və funksional cəhətdən zəngin</strong> bir məlumat stream platformasıdır.</p><p>Açıq mənbəli olmasına baxmayaraq, o, həm sənaye, həm də akademik dairələrdə geniş qəbul olunmuşdur. <strong>13 illik fasiləsiz inkişafın nəticəsində</strong>, Kafka-nın icması daha da güclənmiş, ətrafında canlı bir ekosistem formalaşmış və bu sistem <strong>inkişaf etməyə davam edir</strong>.</p><p>Kafka — təkcə bir texnologiya deyil, <strong>real vaxtda məlumatın idarə olunması üçün bir yanaşmadır</strong>.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=8d8c4f976757" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Linux Part1]]></title>
            <link>https://medium.com/@elsadkasimov5/linux-part1-2c39d9a5b006?source=rss-1057c48f3763------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/2c39d9a5b006</guid>
            <category><![CDATA[linux]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Elsadkasimov]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 29 Jun 2025 16:55:16 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-08-05T06:23:00.840Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Linux nədir?</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*va6C9CxGbiyuMmdS.png" /></figure><p>Niyə Linux haqqında öyrənməlisiniz?</p><p>Linux İT mütəxəssislərinin başa düşməsi üçün vacib texnologiyadır.</p><p>Linux bütün dünyada geniş istifadə olunur. İnternet istifadəçiləri məhsul almaq və satmaq üçün Ümumdünya Şəbəkəsinə baxaraq və e-ticarət saytlarından istifadə etməklə gündəlik olaraq Linux proqramları və veb server sistemləri ilə qarşılıqlı əlaqədə olurlar.</p><p>Linux internetdən daha çox istifadə olunur. Linux satış nöqtələri sistemlərini və dünya fond bazarlarını idarə edir, smart televizorları və uçuş zamanı əyləncə sistemlərini gücləndirir və dünyanın ən yaxşı 500 superkompüterinin əksəriyyətini idarə edir. Linux bulud inqilabını gücləndirən əsas texnologiyalar və konteyner əsaslı mikroservis proqramlarının, proqram əsaslı saxlama texnologiyalarının və böyük məlumat həllərinin ən son nəsillərini yaratmaq üçün alətlər təqdim edir.</p><p>Müasir verilənlər mərkəzində Linux və Microsoft Windows üstünlük təşkil edən əməliyyat sistemləridir. Linux istifadəsi müəssisə, bulud və cihaz məkanlarında genişlənməyə davam edir. Geniş tətbiqi sayəsində Linux-u öyrənmək üçün bir çox səbəbiniz var:</p><p>- Windows istifadəçisi Linux sistemləri və proqramları ilə qarşılıqlı əlaqədə olmalıdır.<br> <br>- Tətbiqlərin işlənib hazırlanmasında Linux adətən proqrama və onun işləmə müddətinə ev sahibliyi edir.<br> <br>- Bulud hesablamasında həm şəxsi, həm də ictimai bulud nümunələri əməliyyat sistemi kimi Linux-dan istifadə edir.<br> <br>- Mobil proqramlar və Əşyaların İnterneti (IoT) cihazları adətən Linux-da işləyir.<br> <br>- Yeni İT karyera imkanları axtararkən, Linux bacarıqlarına böyük tələbat var.</p><h3>Linux-u əla edən nədir?</h3><p>Əgər kimsə sizdən “Linux’u nə gözəl edir?” deyə soruşarsa, o zaman seçmək üçün bir çox cavabınız var:</p><p>- Linux açıq mənbəli proqramdır.<br> <br> Açıq mənbə olmaq o deməkdir ki, bir proqramın və ya sistemin necə işlədiyini bütün görə bilərsiniz. Siz həmçinin dəyişikliklərlə sınaqdan keçirə və başqalarının istifadə etməsi üçün onları sərbəst paylaşa bilərsiniz. Açıq mənbə modeli o deməkdir ki, təkmilləşdirmələr daha asan edilir və daha sürətli innovasiyalara imkan verir.<br> <br>- Linux asan giriş və güclü skript üçün komanda xətti interfeysi (CLI) təmin edir.<br> <br> Linux, istifadəçilərin CLI-dən bütün idarəetmə tapşırıqlarını yerinə yetirə biləcəyi əsas dizayn fəlsəfəsi ətrafında qurulmuşdur. O, daha asan avtomatlaşdırmaya, yerləşdirməyə və təmin etməyə imkan verir və həm yerli, həm də uzaq sistem idarəetməsini asanlaşdırır. Bir çox digər əməliyyat sistemlərindən fərqli olaraq, bu imkanlar əvvəldən arxitekturada idi və istifadənin asanlığı və sabitliyi ilə nəticələnir.<br> <br>- Linux, komponentləri asanlıqla əvəz etmək və ya çıxarmaq üçün nəzərdə tutulmuş modul əməliyyat sistemidir.<br> <br> Sistem komponentləri lazım olduqda təkmilləşdirilə və yenilənə bilər. Linux sistemi ümumi təyinatlı inkişaf iş stansiyası və ya məqsədyönlü şəkildə minimuma endirilmiş proqram təminatı ola bilər.</p><h3>Açıq mənbə proqram təminatı nədir?</h3><p>Açıq mənbə proqram təminatı hər kəsin istifadə edə, öyrənə, dəyişdirə və paylaşa biləcəyi mənbə kodu olan proqramdır .</p><p>Mənbə kodu proqram yaratmaq üçün istifadə olunan insan tərəfindən oxuna bilən təlimatlar toplusudur. Kod skript kimi şərh formasında ola bilər və ya kompüterin bilavasitə işlədiyi ikili icra olunana yığılmış ola bilər. Mənbə kodu yaradıldıqda müəllif hüquqları qorunur və müəllif hüququ sahibi proqram təminatının kopyalanması, uyğunlaşdırılması və paylanması şərtlərinə nəzarət edir. İstifadəçilər proqram təminatından proqram lisenziyasına uyğun istifadə edə bilərlər.</p><p>Bəzi proqram təminatı yalnız mənşəli şəxsin, komandanın və ya təşkilatın görə, dəyişdirə və ya yaya biləcəyi “mülkiyyət” və ya “qapalı mənbə” kodundan istifadə edir. Mülkiyyət lisenziyaları adətən istifadəçinin proqramı işlətməsini məhdudlaşdırır və mənbəyə məhdud və ya heç bir çıxışı təmin etmir.</p><p>Açıq mənbə proqram təminatı fərqlidir. Müəllif hüququ sahibi proqram təminatını açıq mənbə lisenziyası əsasında təmin etdikdə, o, istifadəçiyə proqramı idarə etmək və mənbəyə royalti ödəmədən baxmaq, dəyişdirmək, tərtib etmək və başqalarına yenidən paylamaq hüququ verir. Açıq mənbənin lisenziyalaşdırılması əməkdaşlığı, paylaşmanı, şəffaflığı və sürətli innovasiyanı təşviq edir, çünki o, daha çox insanı proqram təminatını dəyişdirməyə və təkmilləşdirməyə və təkmilləşdirmələri daha geniş şəkildə paylaşmağa təşviq edir.</p><p>Açıq mənbə proqram təminatı hələ də kommersiya məqsədləri üçün təqdim edilə bilər. Açıq mənbə bir çox təşkilatın kommersiya əməliyyatlarının mühüm hissəsidir. Bəzi açıq mənbə lisenziyaları kodun mülkiyyət məhsullarında istifadə edilməsinə imkan verir. Hər kəs açıq mənbə kodunu sata bilər, lakin açıq mənbə lisenziyası ümumiyyətlə müştəriyə mənbə kodunu yenidən paylamağa imkan verir. Red Hat kimi açıq mənbə satıcıları açıq mənbə məhsullarına əsaslanan həllərin yerləşdirilməsi, idarə edilməsi və qurulması üçün kommersiya dəstəyi verir.</p><p>Açıq mənbə istifadəçi üçün bir çox üstünlüklərə malikdir:</p><p>1.Nəzarət: Kodun nə etdiyini və onu təkmilləşdirdiyinə baxın.<br> <br>2.Təlim : Real dünya kodundan öyrənin və faydalı olan daha çox proqram hazırlayın.<br> <br>3.Təhlükəsizlik: Həssas kodu yoxlayın və orijinal tərtibatçıların köməyi olmadan belə onu düzəldin.<br> <br>4.Sabitlik: Orijinal tərtibatçının itkisindən sağ çıxa biləcək koda etibar edin.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/512/0*aSm4JcDnOhYIippW.jpg" /></figure><h3>Linux Distribution nədir?</h3><p>Linux paylanması Linux nüvəsindən qurulan və istifadəçi proqramlarını və kitabxanalarını dəstəkləyən quraşdırıla bilən əməliyyat sistemidir. Tam Linux sistemi fərdi komponentlər üzərində əməkdaşlıq edən çoxsaylı müstəqil inkişaf icmaları tərəfindən hazırlanmışdır. Dağıtım işləyən Linux sistemini quraşdırmaq və idarə etmək üçün asan üsul təqdim edir.</p><p>1991-ci ildə aspirant Linus Torvalds Linux adlandırdığı UNIX-ə bənzər nüvəni inkişaf etdirdi və onu GPL altında açıq mənbə proqram təminatı kimi lisenziyalaşdırdı. Kernel əməliyyat sisteminin əsasını təşkil edir və hardware, yaddaş və işləyən proqramların planlaşdırılmasını idarə edir. Linux nüvəsi digər açıq mənbə proqram təminatı ilə, o cümlədən MIT-in X Pəncərə Sisteminin qrafik interfeysi olan GNU Layihəsinin kommunal proqramları və proqramları ilə tamamlanır . Linux nüvəsi, həmçinin tam açıq mənbəli UNIX kimi əməliyyat sistemi olmaq üçün Sendmail poçt serveri və Apache HTTP veb serveri kimi digər açıq mənbə komponentlərini də ehtiva edir.</p><p>Linux istifadəçiləri üçün əsas problem bütün bu proqram hissələrini bir çox mənbələrdən toplamaqdır. Erkən Linux tərtibatçıları istifadəçilərin Linux sistemlərini tez bir zamanda tətbiq etmək üçün yükləyə və quraşdıra biləcəyi əvvəlcədən qurulmuş və sınaqdan keçirilmiş alətlərin paylanmasını təmin edirdi.</p><p>Hər biri fərqli məqsədlər və dəstək meyarları olan bir çox Linux paylamaları mövcuddur. Ümumiyyətlə, paylamalar bəzi ümumi xüsusiyyətlərə malikdir:</p><p>1.Dağıtımlar Linux nüvəsindən ibarətdir və istifadəçi məkanı proqramlarını dəstəkləyir.<br> <br>2.Dağıtımlar kiçik və tək məqsədli ola bilər və ya minlərlə açıq mənbə proqramı ehtiva edə bilər.<br> <br>3.Dağıtımlar proqram təminatını və onun komponentlərini quraşdırmaq və yeniləmək üçün vasitələr təqdim edir.<br> <br>4.Dağıtım provayderi proqram təminatını dəstəkləyir və ideal olaraq inkişaf cəmiyyətində iştirak edir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/781/0*vnoh78FkjprSeZJ8.jpg" /></figure><h3>Linux sistemində fayl sistemi iyerarxiyası</h3><p>Linux sistemi bütün faylları fayl sistemlərində saxlayır və bu fayl sistemləri tərs ağac şəklində təşkil olunmuş vahid bir iyerarxiyaya malikdir. Bu iyerarxiya “tərs ağac” adlanır, çünki ağacın “kökü” yuxarıdadır və qovluqlar (kataloqlar) və alt qovluqlar onun altından aşağıya doğru budaqlanır.</p><h3>Red Hat Enterprise Linux 9-da əhəmiyyətli fayl sistemi qovluqları</h3><p>/ qovluğu fayl sisteminin iyerarxiyasında ən yuxarıda yerləşən kök (root) qovluğudur. / simvolu həmçinin fayl adlarında qovluqları ayırmaq üçün istifadə olunur. Məsələn, etc kök qovluğunun alt qovluğudursa, bu qovluğa /etc kimi istinad edilir. Əgər /etc qovluğunun içində issue adlı bir fayl varsa, bu fayla /etc/issue kimi istinad edilir.</p><p>Kök qovluğunun alt qovluqları standartlaşdırılmış məqsədlər üçün istifadə olunur — faylları növünə və təyinatına görə təşkil edirlər ki, onları tapmaq asan olsun. Məsələn, kök qovluğundakı /boot alt qovluğu sistemi başladan faylları saxlamaq üçün istifadə olunur.</p><h3>Qeyd</h3><p>Aşağıdakı terminlər fayl sistemi qovluqlarının məzmununu təsvir etməkdə kömək edir:</p><ul><li><strong>Statik</strong> məzmun yalnız redaktə edildikdə və ya yenidən qurulduqda dəyişir.</li><li><strong>Dinamik</strong> və ya <strong>dəyişən</strong> məzmun aktiv proseslər tərəfindən dəyişdirilə və ya əlavə oluna bilər.</li><li><strong>Daimi (persistent)</strong> məzmun sistem yenidən başladıldıqdan sonra da qalır, məsələn, konfiqurasiya parametrləri.</li><li><strong>İcra vaxtı (runtime)</strong> məzmun proseslərdən və ya sistemdən alınır və sistem yenidən başladıldıqda silinir.</li></ul><h3>Red Hat Enterprise Linux-un Əhəmiyyətli Qovluqları</h3><p><strong>Yol (Location)Təyinatı (Purpose)</strong>/bootSistemin yüklənməsi (boot) üçün lazım olan fayllar./devSistemin avadanlığa çıxış üçün istifadə etdiyi xüsusi cihaz faylları./etcSistemə xas konfiqurasiya faylları./homeAdi istifadəçilərin şəxsi məlumat və konfiqurasiya fayllarını saxladığı qovluq./rootSistem inzibatçısı olan <strong>root</strong> istifadəçisinin ev qovluğu./runSon sistem yüklənməsindən bəri işə salınmış proseslərin icra vaxtı məlumatları. Burada proses ID faylları və kilid faylları olur. Bu qovluğun məzmunu yenidən yükləmədən sonra bərpa olunur. Bu qovluq əvvəlki versiyalardakı /var/run və /var/lock qovluqlarını birləşdirir./tmpMüvəqqəti fayllar üçün ümumi yazıla bilən sahə. Əgər fayllar 10 gün ərzində istifadə edilməzsə və ya dəyişməzsə, avtomatik silinir. /var/tmp də müvəqqəti fayllar üçün nəzərdə tutulub, lakin burada 30 gündən çox istifadə edilməyən fayllar silinir./usrQuraşdırılmış proqram təminatı, ümumi kitabxanalar və oxunabilən proqram məlumatları. Əhəmiyyətli alt qovluqlar:</p><p>- /usr/bin: İstifadəçi komandaları <br> - /usr/sbin: Sistem idarəetmə komandaları <br> - /usr/local: Lokal olaraq özəlləşdirilmiş proqram təminatı/varSistemə xas dəyişən məlumatlar. Bu fayllar sistem yükləmələrindən sonra da qalır. Məsələn, verilənlər bazaları, keşlər, log (jurnal) faylları, çap edilmiş sənədlər və veb məzmunu bu qovluqda ola bilər.</p><h3>Man səhifələri (Manual pages)</h3><p>Linux sistemində yerli olaraq mövcud olan sənədləşmənin əsas mənbələrindən biri <strong>sistem təlimat səhifələri</strong>, yəni <strong>man səhifələri</strong> (<em>manual pages</em>) adlanır. Proqram paketləri bu səhifələri sənədləşmə məqsədilə təqdim edir və bu səhifələrə əmr sətrindən man əmri vasitəsilə baxmaq mümkündür. Man səhifələri /usr/share/man qovluğundakı alt qovluqlarda saxlanılır.</p><p>Man səhifələri tarixən “Linux Proqramçı Təlimatı”ndan yaranıb. Bu sənəd çox böyük olduğuna görə bir neçə bölməyə ayrılıb. Hər bölmə müəyyən bir mövzuya həsr olunub.</p><h3>Linux Təlimat Səhifələrinin Ümumi Bölmələri</h3><p><strong>Bölmə (Section)Məzmun növüTəsviri</strong></p><p>1.İstifadəçi komandalarıİcra edilə bilən və shell proqramları</p><p>2.Sistem çağırışlarıİstifadəçi məkanından çağırılan kernel funksiyaları</p><p>3.Kitabxana funksiyalarıProqram kitabxanalarının təqdim etdiyi funksiyalar</p><p>4.Xüsusi fayllarMəsələn, cihaz faylları</p><p>5.Fayl formatlarıKonfiqurasiya faylları və strukturları üçün</p><p>6.Oyunlar və ekran qoruyucularTarixi olaraq əyləncəli proqramlar</p><p>7.Qaydalar, standartlar və müxtəlifProtokollar və fayl sistemləri</p><p>8.Sistem inzibatçılığı və imtiyazlı komandalarXidmət və baxım işləri üçün</p><p>9.Linux kernel APIKernelin daxili funksiyaları üçün</p><p>Eyni adda olan mövzular fərqli bölmələrdə olduqda onları fərqləndirmək üçün man istinadlarında mövzu adından sonra mötərizədə bölmə nömrəsi yazılır.<br> Məsələn, passwd(1) parolu dəyişmək üçün istifadə edilən komandanı izah edir, passwd(5) isə /etc/passwd faylının formatını izah edir (yerli istifadəçi hesablarının saxlandığı fayl).</p><p>Əgər konkret mövzu üzrə man səhifəsinə baxmaq istəyirsinizsə, sadəcə man _mövzu_ əmrindən istifadə edin. Bu əmrlə səhifə bir ekranlıq hissələrlə göstərilir. Man səhifələri bölmələrə əlifba və rəqəm sırasına görə baxılır.<br> Məsələn, man passwd əmrini yazdıqda passwd(1) səhifəsi göstərilir. Əgər başqa bölmədəki eyni adlı mövzuya baxmaq istəyirsinizsə, man _bölmə nömrəsi_ _mövzu_ formasından istifadə edin.<br> Məsələn, man 5 passwd əmrilə passwd(5) səhifəsinə baxmaq olar.</p><h3>Man səhifələrində naviqasiya və axtarış</h3><p>Səmərəli şəkildə man səhifələrində axtarış və naviqasiya aparmaq sistem inzibatçılığı üçün vacib bacarıqdır. Bəzi hallarda qrafik interfeys vasitəsilə sistem resurslarını konfiqurasiya etmək mümkün olsa da, əmr sətri interfeysindən istifadə daha effektivdir.<br> Əmr sətrində uğurlu işləmək üçün siz lazım olan məlumatı man səhifələrində tapmağı bacarmalısınız.</p><h3>Man səhifələrində hərəkət və axtarış əmrləri</h3><p><strong>Əmr</strong></p><p><strong>Spacebar-</strong>Bir ekran aşağı (irəli) hərəkət et.</p><p><strong>PageDown-</strong>Bir ekran irəli hərəkət et.</p><p><strong>PageUp-</strong>Bir ekran geri (yuxarı) hərəkət et.</p><p><strong>↓ Ox-</strong>Bir sətir irəli.</p><p><strong>↑ Ox-</strong>Bir sətir geri.</p><p><strong>D-</strong>Yarım ekran irəli.</p><p><strong>U-</strong>Yarım ekran geri.</p><p><strong>/string-</strong>Mətn daxilində string axtarışı apar (irəli).</p><p><strong>N-</strong>Əvvəlki axtarışı irəli təkrarla.</p><p><strong>Shift+N-</strong>Əvvəlki axtarışı geri təkrarla.</p><p><strong>G-</strong>Səhifənin əvvəlinə keç.</p><p><strong>Shift+G-</strong>Səhifənin sonuna keç.</p><p><strong>Q-</strong>Man səhifəsini bağla və shell-ə qayıt.</p><h3>Man səhifələrinin başlıqları (Headings)</h3><p>Man səhifələrində hər mövzu aşağıdakı başlıqlara bölünür. Bütün başlıqlar hər səhifədə olmayacaq, çünki bəzi mövzulara aid deyil.</p><p><strong>BaşlıqTəsviri</strong></p><p><strong>NAME-</strong>Mövzunun adı və qısa izahı.</p><p><strong>SYNOPSIS-</strong>Komandanın sintaksisinin xülasəsi.</p><p><strong>DESCRIPTION-</strong>Mövzunun ümumi izahı.</p><p><strong>OPTIONS-</strong>Komandanın seçimlərinin izahı.</p><p><strong>EXAMPLES-</strong>Komandanın və ya faylın necə istifadə olunacağına dair nümunələr.</p><p><strong>FILES-</strong>Mövzu ilə bağlı fayl və qovluqların siyahısı.</p><p><strong>SEE ALSO-</strong>Əlaqəli man səhifələri və mövzular.</p><p><strong>BUGS-</strong>Məlum səhvlər.</p><p><strong>AUTHOR-</strong>Mövzunun hazırlanmasında iştirak edən şəxslər.</p><h3>Açar sözlə man səhifələrini axtar</h3><p>Əgər konkret adını bilmədiyin mövzu üzrə axtarış aparmaq istəyirsənsə, man -k _açar söz_ əmrindən istifadə et. Bu apropos əmrinə bərabərdir.<br> Nəticədə, daxil etdiyin açar sözə uyğun olan man səhifələrinin mövzu adları və bölmə nömrələri siyahı şəklində göstəriləcək.</p><h3>Əmr sətrində fayl menecmenti (File Management)</h3><p>Faylların və qovluqların yaradılması, kopyalanması, köçürülməsi və silinməsi sistem inzibatçısı üçün ən çox istifadə olunan əməliyyatlardandır. Bəzi komandalar heç bir seçim (option) olmadan fayllarla işləmək üçün istifadə olunur, lakin uyğun seçimlərlə qovluqları da idarə etmək mümkündür.</p><p>Komanda işlədərkən istifadə olunan seçimlərə diqqət yetirmək vacibdir, çünki bəzi seçimlər müxtəlif komandalar üçün fərqli mənalara gələ bilər.</p><h3>Qovluqların yaradılması</h3><p>mkdir komandası bir və ya bir neçə qovluğu və ya alt qovluğu yaratmaq üçün istifadə olunur. Bu komanda arqument olaraq yaradılacaq qovluqların yolunu (path) qəbul edir.</p><p>Aşağıdakı nümunədə fayllar və qovluqlar /home/user/Documents qovluğunun içində təşkil olunur. Bir neçə qovluğu eyni anda yaratmaq üçün mkdir komandasından və boşluqla ayrılmış adlardan istifadə edilir:</p><pre>ruby<br>[user@host ~]$ cd Documents<br>[user@host Documents]$ mkdir ProjectX ProjectY ProjectZ<br>[user@host Documents]$ ls<br>ProjectX  ProjectY  ProjectZ</pre><p>Əgər yaratmaq istədiyiniz qovluq artıq varsa və ya yuxarıdakı valideyn (parent) qovluqlardan biri mövcud deyilsə, mkdir komandası səhv mesajı verərək uğursuz olur.</p><p>Valideyn qovluqları avtomatik yaratmaq üçün mkdir -p (<em>parent</em>) seçimindən istifadə olunur. Lakin bu seçimdən ehtiyatla istifadə etmək lazımdır, çünki yazılış səhvləri xəbərdarlıq etmədən istənilməyən qovluqların yaranmasına səbəb ola bilər.</p><h3>Faylların və qovluqların kopyalanması</h3><p>cp komandası bir faylı kopyalayır və həmin fayl ya cari qovluqda, ya da göstərilən başqa bir qovluqda yaradılır. cp komandası ilə bir neçə faylı bir qovluğa da kopyalamaq olar. Qovluqları və onların məzmununu kopyalamaq üçün -r seçimi ilə cp istifadə olunur.<br> Əlavə olaraq, . və .. kimi xüsusi qovluq adlarından müxtəlif komanda kombinasiyalarında istifadə etmək mümkündür.</p><h3>Faylların və qovluqların köçürülməsi</h3><p>mv komandası faylları bir yerdən başqa yerə köçürmək üçün istifadə olunur. Əgər faylın tam yolunu onun tam adı kimi düşünürüksə, onu başqa yerə köçürmək əslində onu <strong>adlandırmaq</strong> (rename) kimidir. Faylın məzmunu dəyişmədən qalır. Bu komanda fayl adını dəyişdirmək üçün də istifadə olunur.</p><h3>Faylların və qovluqların silinməsi</h3><p>rm komandası faylları silmək üçün istifadə olunur. Standart olaraq rm komandası qovluqları silmir. Qovluqları və onların içindəkiləri silmək üçün -r və ya --recursive seçimi istifadə olunur.<br> rm -r komandası əvvəlcə alt qovluqları gəzərək onların içindəki faylları ayrı-ayrılıqda silir, sonra isə qovluqları silir.</p><p>Fayl və ya qovluq silməzdən əvvəl <strong>cari işlək qovluğunuzu</strong> (working directory) yoxlamağınız məsləhətdir, xüsusilə nisbətən (relativ) yollarla işləyirsinizsə.<br> rm -i komandasından istifadə edərək fayl və ya qovluq silinməzdən əvvəl təsdiq üçün sizdən soruşulmasını təmin edə bilərsiniz.<br> Bu seçim rm -f komandasının əksidir — -f istifadə olunduqda fayl və ya qovluq istifadəçidən təsdiq alınmadan dərhal silinir.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=2c39d9a5b006" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Hücumların Aşkarlanması və Müdafiə Sistemləri: HIDS, NIDS və SIEM]]></title>
            <link>https://medium.com/@elsadkasimov5/h%C3%BCcumlar%C4%B1n-a%C5%9Fkarlanmas%C4%B1-v%C9%99-m%C3%BCdafi%C9%99-sisteml%C9%99ri-hids-nids-v%C9%99-siem-7656b68f2810?source=rss-1057c48f3763------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/7656b68f2810</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Elsadkasimov]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 24 Jun 2025 15:58:04 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-06-24T15:58:04.901Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Müasir informasiya təhlükəsizliyində təşkilatların resurslarını qorumaq üçün müxtəlif texnologiyalar və metodlar tətbiq edilir. Bu texnologiyaların əsas məqsədi təcavüzkarların sistemlərə icazəsiz daxil olmasının qarşısını almaq və mümkün hücumları vaxtında aşkarlamaqdır. Hücum və ya müdaxilə o zaman baş verir ki, bir təcavüzkar təhlükəsizlik mexanizmlərini aşaraq və ya onları deaktiv edərək təşkilatın resurslarına icazəsiz giriş əldə edir.</p><h3>Hücumların Aşkarlanması və Onların Əhəmiyyəti</h3><p>Hücumların aşkarlanması — qeydə alınmış məlumatları və real vaxt hadisələrini izləyən ixtisaslaşmış monitorinq formasıdır. Onun məqsədi potensial insidentləri və ya müdaxiləni göstərən anomal fəaliyyəti aşkar etməkdir. Hücumların aşkarlanması sistemləri (Intrusion Detection Systems — IDS) hücum cəhdlərini və sistem nasazlıqlarını müəyyən etmək üçün qeydlərin (logların) və real vaxt rejimində sistem hadisələrinin yoxlanılmasını avtomatlaşdırır.</p><p>IDS sistemləri dərin müdafiə strategiyasının bir hissəsi olaraq hazırlanır. Onlar firewall kimi digər təhlükəsizlik vasitələri ilə birlikdə işləyir və onları tamamlayır, lakin əvəz etmir. IDS-lər həm xarici (məsələn, internetdən gələn hücumlar), həm də daxili (məsələn, zərərli qurdların yayılması) hücumları aşkarlaya bilir. Şübhəli fəaliyyət müəyyən edildikdə, IDS-lər xəbərdarlıq və ya həyəcan siqnalı verərək operativ reaksiya təmin edirlər.</p><p>Hücumların aşkarlanması və qarşısının alınması daha təhlükəsiz və etibarlı sahələrin daha az təhlükəsiz zonalardan ayrılması və qorunması üçün vacib imkanlar yaradır. Bu, firewall-ların həyata keçirdiyi əsas funksiyalara bənzəyir. IDS-lər adətən iki əsas növə bölünür: <strong>host əsaslı IDS (HIDS)</strong> və <strong>şəbəkə əsaslı IDS (NIDS)</strong>.</p><h3>Host Əsaslı Hücumun Aşkarlanması Sistemi (HIDS)</h3><p>Host əsaslı hücumun aşkarlanması sistemi (HIDS) tək bir kompüter və ya serverdə baş verən prosesləri və fəaliyyətləri izləyir. HIDS sistem, proqram, təhlükəsizlik və host əsaslı firewall jurnallarında qeydə alınmış proses çağırışları və digər məlumatları analiz edir. O, hadisələri NIDS-lə müqayisədə daha detallı şəkildə araşdıra və hücum zamanı təhlükəyə məruz qalan konkret faylları müəyyən edə bilər. Həmçinin təcavüzkarın istifadə etdiyi prosesləri də izləmək imkanına malikdir.</p><p>HIDS-in əsas üstünlüklərindən biri, NIDS-lə müqayisədə host səviyyəsində daha incə anomaliyaları aşkarlaya bilməsidir. Məsələn, HIDS hücumçunun sistemə sızaraq onu uzaqdan idarə etməyə başladığını müəyyən edə bilər. Bununla belə, HIDS-lərin idarə olunması daha baha başa gəlir. Çünki hər bir sistemdə ayrıca qurulmalı və inzibati nəzarətdə saxlanılmalıdır. NIDS-lər isə adətən mərkəzləşdirilmiş idarəetməni dəstəkləyir. Qeyd edək ki, HIDS digər sistemlərə edilən şəbəkə hücumlarını aşkarlaya bilmir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*TSnkDGAtb4TEwF56.png" /></figure><h3>Şəbəkə Əsaslı Hücumun Aşkarlanması Sistemi (NIDS)</h3><p>Şəbəkə əsaslı hücumun aşkarlanması sistemi (NIDS) şəbəkə üzərindən keçən trafiki müşahidə edərək hücumları və anomaliyaları müəyyən edir. NIDS şifrələnmiş trafikin məzmununu görə bilmir, lakin paketlərin digər texniki detallarını izləyə bilir. NIDS-lər əsas şəbəkə nöqtələrində yerləşdirilən sensorlar vasitəsilə məlumat toplayaraq mərkəzi idarəetmə konsoluna ötürür. Bu sensorlar marşrutlaşdırıcılar, firewall-lar, port əks etdirmə funksiyasını dəstəkləyən switch-lər və digər dinləmə vasitələri üzərindən trafiki analiz edir.</p><p>NIDS sistemlərinin şəbəkənin ümumi performansına təsiri çox azdır və ayrıca qurğuda yerləşdirildikdə digər kompüterlərin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərmir. NIDS-lər adətən hücumun baş verdiyi və ya davam etdiyi zamanı müəyyən edə bilir. Lakin hücumun uğurlu olub-olmadığını və ya konkret sistem, istifadəçi hesabı, fayl və proqramlara təsir edib-etmədiyini müəyyən etmək imkanları məhduddur.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/638/0*FRJo-AeRMQ3xVBK0.jpg" /></figure><h3>Təhlükəsizlik Məlumatı və Hadisələrin İdarə Edilməsi (SIEM)</h3><p>Təhlükəsizlik məlumatı və hadisələrin idarə edilməsi (Security Information and Event Management — SIEM) təşkilatın ümumi təhlükəsizliyini təhlil etmək və təhlükəsizlik fəaliyyətlərini koordinasiya etmək üçün müxtəlif mənbələrdən məlumat toplayan sistemdir. SIEM alətləri müxtəlif mənbələrdən log məlumatlarını bir yerə toplayaraq potensial təhlükəsizlik risklərini daha yaxşı anlamağa və resursların səmərəli bölüşdürülməsinə imkan yaradır.</p><p>SIEM sistemləri ümumi informasiya təhlükəsizliyi proqramının bir hissəsi kimi dərin müdafiə strategiyasının digər komponentləri ilə birlikdə istifadə olunur. Onlar təhlükəsizlik hadisələrinin mərkəzləşdirilmiş şəkildə izlənilməsi, analiz olunması və cavab tədbirlərinin görülməsi üçün effektiv mexanizm yaradır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/520/0*_UbrAJSix1i6Ts0k.png" /></figure><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=7656b68f2810" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Bulud Xidmət Modelləri: SaaS, PaaS və IaaS]]></title>
            <link>https://medium.com/@elsadkasimov5/bulud-xidm%C9%99t-modell%C9%99ri-saas-paas-v%C9%99-iaas-9954e78d25ad?source=rss-1057c48f3763------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/9954e78d25ad</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Elsadkasimov]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 21 Jun 2025 14:02:11 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-06-21T14:02:11.051Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>🚀 Bulud Hesablama Xidmət Modelləri: SaaS, PaaS və IaaS Haqqında Nələri Bilmək Lazımdır?</p><p>Rəqəmsal transformasiya prosesində bulud texnologiyaları müəssisələrə daha çevik, qənaətli və təhlükəsiz işləmə imkanları yaradır. Lakin bu texnologiyadan səmərəli istifadə etmək üçün uyğun xidmət modelinin seçilməsi olduqca vacibdir.Bəzi bulud xidmətləri yalnız veri saxlama və ona giriş imkanı təqdim edir. Buludda veri saxlayarkən, təşkilatlar yetkisiz girişin qarşısını almaq üçün təhlükəsizlik tədbirlərinin olduğundan əmin olmalıdır. Xidmət modelindən asılı olaraq, müxtəlif məsuliyyət səviyyələri mövcuddur. Bu, aktivlərin qulluqunu, işlək vəziyyətdə saxlanılmasını və sistemlərin və proqramların ən son yeniləmələrlə təchiz edilməsini əhatə edir. Bəzi hallarda bu addımlardan bulud xidməti provayderi məsuldur. Digər hallarda isə bu addımlardan istifadəçi məsuldur.</p><p>💡 Bulud xidmətləri əsasən 3 modelə bölünür: SaaS, PaaS və IaaS. Hər bir model fərqli ehtiyaclara cavab verir və təşkilatın idarəetmə, təhlükəsizlik və texniki məsuliyyət səviyyələrini müəyyən edir.</p><p>☁️ SaaS — Proqram təminatı xidmət kimi (Software as a Service)</p><p>Proqram kimi Xidmət (SaaS): Bulud, elektron poçt və ya ofis məhsuldarlıq vasitələri kimi proqram tətbiqlərinə giriş təqdim edir. SaaS, proqram tətbiqlərinin satıcı və ya bulud xidməti provayderi tərəfindən host edildiyi və şəbəkə resursları vasitəsilə müştərilərin istifadəsinə təqdim edildiyi paylanmış modeldir. SaaS, bulud hesablamanın geniş yayılmış və qəbul edilmiş bir formasıdır və istifadəçilərin bulud xidmətindən, tətbiqindən və verilərindən tam şəkildə istifadə edə bilmələri üçün adətən internet bağlantısı və giriş məlumatlarına ehtiyac duyulur.</p><p>✅ Üstünlükləri:</p><p>İstifadəyə hazır — əlavə quraşdırma tələb etmir</p><p>Avtomatik yeniləmələr və təhlükəsizlik yamaları</p><p>Eyni versiya ilə standartlaşdırılmış istifadə təcrübəsi</p><p>🔐 Təhlükəsizlik: Məlumatların qorunması xidmət təminatçısına aiddir. İstifadəçi yalnız giriş nəzarətinə cavabdehdir.</p><p>🧱 PaaS — Platforma xidmət kimi (Platform as a Service)</p><p>Platforma kimi Xidmət (PaaS): Bulud, müştərilərin öz proqramlarını yaratmaq və idarə etmək üçün istifadə edə biləcəkləri bir mühit təqdim edir. PaaS, müştərilərin bir bulud xidməti provayderindən internet vasitəsilə hardware, əməliyyat sistemi, saxlama və şəbəkə tutumu kirayə etməsinin bir yoludur. Xidmət təqdimat modeli, müştərilərin mövcud tətbiqləri işlətmək və ya yenilərini inkişaf etdirmək və sınaqdan keçirmək üçün virtual serverlər və əlaqəli xidmətlər kirayə etməsinə imkan yaradır. İstifadəçi şəbəkə, serverlər, əməliyyat sistemləri və ya saxlama daxil olmaqla əsas bulud infrastrukturunu idarə etmir və ya nəzarət etmir, lakin yerləşdirilmiş tətbiqlər və bəlkə də tətbiq hostinq mühiti konfiqurasiyaları üzərində nəzarətə malikdir. PaaS buludu, çoxsaylı müştəriləri dəstəkləyəcək, çox böyük miqdarda veriləri emal edəcək və potensial olaraq internetin istənilən nöqtəsindən girişin təmin ediləcəyi şəkildə konfiqurasiya edilmiş proqram tətbiqini rahat şəkildə inkişaf etdirmək, yerləşdirmək və idarə etmək üçün bir alət dəsti təqdim edir. PaaS buludları adətən bir sıra proqram yapı blokları və yüksək keyfiyyətli, miqyaslanan tətbiqlərin yaradılmasını asanlaşdıran proqramlaşdırma dilləri və dəstək runtime mühitləri kimi bir sıra inkişaf alətləri təqdim edir. Bundan əlavə, PaaS buludları adətən yeni tətbiqlərin yerləşdirilməsinə kömək edən alətlər təqdim edir. Bəzi hallarda, PaaS buludunda yeni bir proqram tətbiqini yerləşdirmək, bir web serverinə fayl yükləməkdən çox da çətin deyil. PaaS buludları həmçinin adətən istifadəçi tətbiqlərinin işləməsi üçün lazım olan hesablama resurslarını (məsələn, emal, saxlama və şəbəkə) təmin edir və saxlayır. PaaS buludları inkişaf etdiricilər üçün, əməliyyat sisteminin əlaqəli xüsusiyyətləri və sistem xidmətləri ilə birlikdə tez-tez dəyişdirilə bilməsi və yüksəldilə bilməsi də daxil olmaqla bir çox üstünlüklər təqdim edir.</p><p>🛠️ Təklif etdiyi imkanlar:</p><p>Proqramlaşdırma dilləri, məlumat bazaları və API-lər</p><p>Resursların avtomatik ölçülməsi və idarə olunması</p><p>Gelişmiş proqram təminatı inkişaf mühiti</p><p>👨‍💻 Proqram təminatı inkişaf etdirən komandalar üçün ideal seçimdir.</p><p>🖥️ IaaS — İnfrastruktur xidmət kimi (Infrastructure as a Service)</p><p>İnfrastruktur kimi Xidmət (IaaS): Bulud, emal gücü və saxlama kimi ənənəvi hesablama resurslarına şəbəkə girişi təqdim edir. IaaS modelləri istifadəçilərə əsas hesablama resursları təqdim edir. Buna serverlər, saxlama və bəzi hallarda şəbəkə resursları daxildir. İstifadəçilər əməliyyat sistemlərini və tətbiqləri quraşdırır və əməliyyat sistemləri və tətbiqlər üzərində bütün lazımi qulluq əməliyyatlarını həyata keçirir. İstifadəçi əlaqəli avadanlıqdan istifadə etsə də, bulud xidməti provayderi mülkiyyəti özündə saxlayır və hardware-in host edilməsindən, işlədilməsindən və qulluqundan son nəticədə məsuldur. IaaS, bəzi müştərilər və provayderlər tərəfindən Hardware kimi Xidmət kimi də adlandırılır.</p><p>⚙️ Əsas üstünlüklər:</p><p>Yüksək səviyyədə texniki nəzarət.Lazım olduqda resursların artırılması və ya azaldılması.“İstifadə etdiyin qədər ödə” modeli ilə effektiv büdcə planlaması</p><p>🔧 Bu model sistem inzibatçıları və IT infrastrukturu idarə edən komandalar üçün ən uyğun seçimdir.</p><p>📌 Modelə görə məsuliyyət bölgüsü necə dəyişir?</p><p>SaaS-da istifadəçi yalnız tətbiqdən istifadə edir, bütün infrastruktur təminatçı tərəfindən idarə olunur. PaaS-da tətbiqlərin qurulması və idarəsi istifadəçiyə, IaaS-da isə həm əməliyyat sistemi, həm də tətbiq və təhlükəsizlik istifadəçiyə aiddir.</p><p>🔎 Nəticə:</p><p>Hansı modeli seçmək — sizin texniki imkanlarınız, təhlükəsizlik ehtiyaclarınız və biznes strategiyanızdan asılıdır. Doğru seçim təşkilatınıza böyük çeviklik və effektivlik qazandıra bilər.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*CQOJFQUxGdMc9xvT.jpg" /></figure><p>#BuludHesablama #SaaS #PaaS #IaaS #Texnologiya #RəqəmsalTransformasiya #ITİdarəetməsi #MəlumatTəhlükəsizliyi #BuludTexnologiyaları #AzərbaycanTech</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=9954e78d25ad" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[SS7]]></title>
            <link>https://medium.com/@elsadkasimov5/ss7-a60e1747c424?source=rss-1057c48f3763------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/a60e1747c424</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Elsadkasimov]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 02 Mar 2025 07:35:57 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-03-02T07:35:57.087Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>🚨 SS7 Hücumu və Mobil Ünsiyyətin Təhlükəsizlik Problemləri 🚨</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/286/0*OJgsG9WcM55yLY75" /></figure><p>Mobil telefon şəbəkələrində ən geniş istifadə olunan protokollardan biri olan SS7 (Signaling System №7), 1980-ci illərin əvvəllərindən bəri istifadə olunur. Bu texnologiya, əsasən Kısa Mesaj Servisi (SMS) və telefon zənglərinin düzgün yönləndirilməsi üçün nəzərdə tutulub. Lakin zaman keçdikcə SS7 protokolunun çoxsaylı zəiflikləri ortaya çıxıb.</p><p>Dünyadakı mobil operatorlarının %90-ı, bu köhnə və zəif protokolların açıq nöqtələrindən faydalanaraq hakerlər üçün böyük bir təhlükəsizlik riski yaradır. 📱🔓</p><p>SS7 Hücumlarının Nəticələri:</p><p>%89: SMS-lər dinlənilə bilər. Hakerlər, mobil şəbəkələr üzərindən göndərilən mətn mesajlarını izləyə bilər.</p><p>%58: Telefonlar izlənilə bilər. Telefonun yerini izləmək, hər bir istifadəçi üçün təhlükə yaradır.</p><p>%50: Telefon zəngləri dinlənilə bilər. Hakerlər telefon zənglərindəki məlumatları ələ keçirə bilər.</p><p>Bu təhlükəsizlik boşluqları, Positive Technologies tərəfindən aparılmış tədqiqatlara əsasən, böyük mobil operatorların şəbəkələrindəki zəiflikləri üzə çıxarır. Ən vacib məsələlərdən biri odur ki, SS7 protokolu, zamanında inkişaf etməyib və sonradan tətbiq olunan yeniliklər bu boşluqları daha da artırıb.</p><p>Sigtran və SS7 Protokolunun Birlikdə Tətbiqi:</p><p>2000-ci illərin əvvəlində Sigtran proqram təminatı inkişaf etdirildi. Bu yenilikçi proqram, mesajların və komutların IP şəbəkələri üzərindən ötürülməsini təmin edirdi. Lakin, bu yeni proqramlar köhnə SS7 protokolu ilə paralel olaraq işləyirdi və şəbəkənin təhlükəsizlik boşluqları daha da dərinləşdi. Artıq SS7 şəbəkəsinin bəzi komponentlərinə İnternet üzərindən birbaşa daxil olmaq mümkündür, bu da daha çox haker hücumlarına səbəb olur.</p><p>SS7 Şəbəkəsi Necə İşləyir?</p><p>SS7 şəbəkəsi, telefon şəbəkələrindəki müxtəlif bölmələr arasında əlaqəni təmin edən bir sıra əsas komponentlərdən ibarətdir:</p><p>Hizmət Dəyişdirmə Nöqtələri (SSP): Şəbəkə üzərində çağırışların başlatılmasını və yönləndirilməsini təmin edir.</p><p>Siqnal Aktarılma Nöqtələri (STP): Hər bir mesajın şəbəkə boyunca ən yaxşı yolu seçərək doğru nöqtəyə çatmasını təmin edir.</p><p>Xidmət Nəzarət Nöqtələri (SCP): Əsas məlumatları saxlayır və müxtəlif xidmətlər üçün sorğulara cavab verir, məsələn, nömrə daşınabilirliyi.</p><p>SS7 protokolu işə başladığında, istifadəçi bir zəng etmək istəyərkən telefonunun göndərdiyi məlumat, Mesaj Sinyal Birimi (MSU) adlı kiçik paketlərə bölünür. Bu paketlər, müxtəlif Mesaj Transfer Parçası (MTP) səviyyələrindən keçərək çağırışın düzgün qurulmasına kömək edir:</p><p>MTP Səviyyəsi 1: Fiziki əlaqə təmin edir, məsələn, zəngin telefonunuzdan ən yaxın şəbəkə mərkəzinə çatmasını.</p><p>MTP Səviyyəsi 2: Hata idarəetməsi həyata keçirir və zəngin düzgün və təhrif olunmadan ötürülməsini təmin edir.</p><p>MTP Səviyyəsi 3: Çağırışın ən yaxşı yolunu tapmasını təmin edir və zəngin doğru nömrəyə yönləndirilməsini təmin edir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*ATuR97ah41MEJT1z.png" /></figure><p>Nə Üçün SS7 Zəifdir?</p><p>SS7-nin əsas zəifliyi, şəbəkə komponentlərinin ictimai şəbəkələr üzərindən əlçatan olmasıdır. Bu, hakerlərə zəif nöqtələri tapmağa və şəbəkəyə daxil olmağa imkan yaradır. SS7 protokolu bu gün də ənənəvi təhlükəsizlik yoxlamalarına cavab vermir. Şəbəkə yönləndirmə və siqnal xidmətləri üçün əsasən etibar edilən bu protokol, təkmilləşdirilmədiyi üçün hackerlər üçün geniş bir sahə yaradır.</p><p>Nə Edilməlidir?</p><p>Mobil operatorları SS7 protokolunun təhlükəsizlik boşluqlarını aradan qaldırmalıdır. Bunun üçün yenilənmiş şəbəkə qorunma metodları tətbiq edilməli, şəbəkə daha təhlükəsiz şəkildə qurulmalıdır. Mobil şəbəkələrin bu boşluqları bağlaması üçün yalnız yeni texnologiyalar tətbiq etmək kifayət etmir, həm də protokolların müasir şəbəkə standartlarına uyğun yenilənməsi vacibdir.</p><p>🔒 Təhlükəsiz mobil ünsiyyət üçün texnologiya inkişaf etməli, yeni standartlar və protokollar tətbiq edilməlidir.</p><p>Daha ətraflı anlamaq üçün<br><a href="https://youtu.be/mYx_jkAuIZs?si=OhhhkVGBsxnk5d6u">https://youtu.be/mYx_jkAuIZs?si=OhhhkVGBsxnk5d6u</a> bu linkdeki youtube videosunu izləyə bilərsiz.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=a60e1747c424" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Broken Access Control]]></title>
            <link>https://medium.com/@elsadkasimov5/broken-access-control-721ac3e87afe?source=rss-1057c48f3763------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/721ac3e87afe</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Elsadkasimov]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 20 Dec 2024 17:21:14 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-12-20T17:21:14.556Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Salamlar hər birinizə bu gün Broken Access Control haqqında danışacam.</p><p>Broken Access Control tətbiqlərdə icazələrin qeyri-kafi və ya düzgün tətbiq edilməməsi nəticəsində baş verən kritik təhlükəsizlik zəifliyidir. Bu boşluq təcavüzkarlara resurslara daxil olmaq və ya icazələri xaricində əməliyyatlar həyata keçirmək imkanı verir. O, həmişə OWASP Top 10-da ən təhlükəli zəifliklər sırasında yer alır. Bu məqalədə, biz Broken Access Control anlayışını dərindən izah edib, kod nümunələri ilə konkretləşdirəcək və qorunma üsullarını öyrənəcəyik.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*tYCLyhqLtKNIes-egEvcDQ.jpeg" /></figure><h4><strong>Broken Access Control nədir və niyə kritikdir?</strong></h4><p>Giriş nəzarəti istifadəçilərin yalnız icazə verildiyi resurslara və funksiyalara çıxışını təmin edən təhlükəsizlik təbəqəsidir. Ancaq səhv konfiqurasiya edildikdə:</p><ul><li>İstifadəçilər onlara aid olmayan resurslara daxil ola bilərlər</li><li>Həssas məlumatlar əldə edilə bilər.</li><li>Proqramın funksiyalarından sui-istifadə edilə bilər</li></ul><h4>Kritikliyi</h4><p>Broken Access Control biznes əməliyyatlarına, müştəri məlumatlarına və korporativ reputasiyaya birbaşa təsir göstərir:</p><ul><li>Həssas məlumatların sızması: İstifadəçi məlumatları, maliyyə məlumatları və s</li><li>Sistem manipulyasiyası: İnzibati funksiyaların oğurlanması</li><li>Məxfiliyin pozulması və məlumatların qorunması qanunlarına əməl edilməməsi: (Məsələn, GDPR cəzaları | Ümumi Məlumatların Qorunması Qaydaları).​</li></ul><h4>İndi nümunələrlə hissəyə keçək<br><br>Broken Access Control Xətalar</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/734/0*CncqOtrgJksFTCda.png" /></figure><p>Səhv kod nümunəsi: URL manipulyasiyası vasitəsilə Admin Panelinə giriş</p><p>Veb tətbiqində istifadəçilər arasında rol əsaslı avtorizasiya olduğu görünür, lakin əslində bu nəzarət müştəri tərəfində qalır:</p><p>PHP Kod (Problemli)</p><pre>//admin_panel.php<br>session_start();<br><br>if ($_GET[&#39;admin&#39;] == &quot;true&quot;) { // Müştəridən parametr yoxlanılır<br> echo &quot;İdarəetmə Panelinə xoş gəlmisiniz!&quot;;<br>} başqa {<br> echo &quot;Sizin giriş icazəniz yoxdur.&quot;;<br>}</pre><p>Xəta<br>Təcavüzkar URL-də admin=true parametrini əlavə etməklə admin panelinə giriş əldə edə bilər:</p><pre>https://explainsite.com/admin_panel.php?admin=true</pre><p>Nəticə</p><p>Admin nəzarəti olmayan istənilən istifadəçi sadə URL manipulyasiyası ilə admin panelinə daxil ola bilər.</p><h4>Problemli Kod: IDOR (Təhlükəsiz Birbaşa Obyekt Referansları)</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*C88DA2qhLwhPDCvK.jpg" /></figure><p>İstifadəçilərə profillərinə baxmaq imkanı verən sosial media platformasında istismar:<br><br>PHP Kodu (Xəta):</p><pre>//profile.php<br><br><br>session_start();<br>$userId = $_GET[&#39;id&#39;]; // URL-dən profil identifikatorunun alınması<br><br><br>// İstifadəçi məlumatı birbaşa alınır<br><br><br>$query = &quot;SELECT * FROM users WHERE id = $userId&quot;;<br>$result = mysqli_query($conn, $query);<br>$data = mysqli_fetch_assoc($result);<br><br>echo &quot;Hoş geldiniz, &quot; . $data[&#39;name&#39;];</pre><h4>Xəta</h4><p>İd parametrinin yalnız seansdakı istifadəçiyə aid olub-olmaması yoxlanılmır.Təcavüzkar URL-də id dəyərini dəyişdirərək digər istifadəçilərin profillərinə daxil ola bilər:</p><pre>https://explainsite.com/profile.php?id=42</pre><h4><strong>Problemli Kod: Path Treversal Boşluğu</strong></h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/800/0*xFBQUGUFEJa_Udwb.jpg" /></figure><p>Veb proqramında ehtiyat nüsxə fayllarına daxil olmaq üçün əsas zəiflik:</p><p>PHP Kodu (Xəta)</p><pre>// download.php<br>$file = $_GET[&#39;file&#39;]; // Fayl adının birbaşa alınması<br>$filePath = &quot;/backup/&quot; . $file;<br><br>// Fayl yoxlanılır, lakin heç bir icazə verilmir<br>if (file_exists($filePath)) {<br>    header(&quot;Content-Type: application/octet-stream&quot;);<br>    header(&quot;Content-Disposition: attachment; filename=&quot; . basename($filePath));<br>    readfile($filePath);<br>    exit;<br>} else {<br>    echo &quot;Fayl tapılmadı.&quot;;<br>}</pre><p>Xəta<br>İstifadəçi kritik fayllara aşağıdakı URL ilə daxil ola bilər:</p><pre>https://explainsite.com/download.php?file=../../etc/passwd</pre><p>Nəticə: Sistem faylları Path Traversal hücumu ilə oxuna bilər.</p><h4>Düzgün və Təhlükəsiz Kod Nümunələri</h4><h4>Təhlükəsiz Kod: Rola əsaslanan avtorizasiya (RBAC)</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*5N9BfFSmSiGxKL0Z.jpg" /></figure><p>PHP Kodu (Belə olmalıdır)</p><pre>// admin_panel.php<br>session_start();<br><br><br>// İstifadəçi yoxlanılır<br>if (!isset($_SESSION[&#39;role&#39;]) || $_SESSION[&#39;role&#39;] !== &#39;admin&#39;) {<br>    http_response_code(403); // Giriş rədd edildi<br>    echo &quot;Administrator girişi tələb olunur.&quot;;<br>    exit;<br>}<br><br><br>echo &quot;İdarəetmə Panelinə xoş gəlmisiniz!&quot;;</pre><p>Təhlükəsizlik tədbirləri</p><p>Server Tərəfindən Nəzarət: İstifadəçinin sessiyada müəyyən edilmiş rolu yoxlanılır.​<br>İcazəsiz girişin qarşısı alınır: 403 Qadağan edilmiş status qaytarılır.​</p><h4>Secure Code: IDOR Protection</h4><p>PHP Kodu (Olmalıdır)</p><pre><br>// profile.php<br>session_start();<br>$currentUserId = $_SESSION[&#39;user_id&#39;]; // Sessiyada istifadəçi identifikatoru<br><br><br>// İstifadəçi yalnız öz məlumatlarına daxil ola bilər<br>$query = &quot;SELECT * FROM users WHERE id = ?&quot;;<br>$stmt = $conn-&gt;prepare($query);<br>$stmt-&gt;bind_param(&quot;i&quot;, $currentUserId); // Dinamik parametr<br>$stmt-&gt;execute();<br>$result = $stmt-&gt;get_result();<br>$data = $result-&gt;fetch_assoc();<br><br><br>if ($data) {<br>    echo &quot;Xoş gəldiniz,&quot; . htmlspecialchars($data[&#39;name&#39;]);<br>} else {<br>    echo &quot;Məlumatınız tapılmadı.&quot;;<br>}</pre><p>Təhlükəsizlik tədbirləri</p><p>Sessiya Məlumatından İstifadə Edilir: Sessiyada istifadəçinin ID-si ilə giriş məhdudlaşdırılır.​<br>SQL Injection Protection: Parametrlər hazırlanmış ifadələrlə işlənir.<br>XSS qorunması: HTML çıxışları flitirlenir.</p><h4>Təhlükəsiz Kod: Fayl Yükləmə Bölməsi</h4><p>PHP Kodu (Olmalıdır)</p><pre>// download.php<br>session_start();<br>$allowedFiles = [&quot;backup1.zip&quot;, &quot;backup2.zip&quot;]; // Yalnız icazə verilən fayllar<br><br><br>$file = basename($_GET[&#39;file&#39;]); // İstifadəçi girişi silindi<br>$filePath = &quot;/backup/&quot; . $file;<br><br><br>if (in_array($file, $allowedFiles) &amp;&amp; file_exists($filePath)) {<br>    header(&quot;Content-Type: application/octet-stream&quot;);<br>    header(&quot;Content-Disposition: attachment; filename=&quot; . basename($filePath));<br>    readfile($filePath);<br>    exit;<br>} else {<br>    http_response_code(403); // İcazəsiz giriş<br>    echo &quot;Sizin giriş icazəniz yoxdur və ya fayl mövcud deyil.&quot;;<br>}</pre><p>Təhlükəsizlik tədbirləri<br>İcazə Siyahısı (Whitelist): Yalnız icazə verilən fayllar endirilə bilər<br>İstifadəçi Girişinin təmizlənməsi: Zərərli simvollar basename() ilə silinir<br>İcazə: Yalnız fayl siyahısındakı elementlərə icazə verilir.​</p><p>Yetətincə məlumat tapa bilmədiyimdən biraz qısa oldu ümid edirəm sizə kömək edə bilərəm.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=721ac3e87afe" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[KİBER TƏHLÜKƏSİZLİK SKAN ALƏTLƏRİ]]></title>
            <link>https://medium.com/@elsadkasimov5/ki%CC%87ber-t%C9%99hl%C3%BCk%C9%99si%CC%87zli%CC%87k-skan-al%C9%99tl%C9%99ri%CC%87-b4bec3364770?source=rss-1057c48f3763------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/b4bec3364770</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Elsadkasimov]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 14 Dec 2024 18:11:42 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-12-14T18:11:42.222Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Kibertəhlükəsizlik skan alətləri çox vacibdir. Bu alətlər kompüter sistemlərini və şəbəkələrini qorumaq üçün istifadə olunur. Skan alətləri zərərli proqramları, zəiflikləri və zəiflikləri tapmağa kömək edir. Buna görə də bir çox şirkətlər və şəxslər kibertəhlükəsizlik alətlərindən istifadə edirlər.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/540/0*9cPW_TEb-CAHURyN.jpg" /></figure><p>Çoxlu skan alətləri var. Ən populyar olanlar ümumiyyətlə şəbəkə skanı və zəifliklər üçün istifadə olunur. Məsələn, Nmap şəbəkə tarama vasitəsidir. Nmap ilə siz hansı cihazların şəbəkəyə qoşulduğunu, hansı portların açıq olduğunu və s. Bu məlumatla təcavüzkar sistemin hücuma məruz qaldığı yeri anlaya bilər. Ancaq eyni zamanda, sistem administratoru bu məlumatdan sistemin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün istifadə edə bilər.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*kWPfCO9_cZsPJDXy.jpg" /></figure><p>Digər mühüm vasitə Nessusdur. Nessus zəiflikləri tapmaq üçün istifadə olunur. Bu proqram kompüter və ya şəbəkədəki boşluqları skan edir. Tapdığı zəiflikləri bildirir. Bu hesabatla sistem administratoru hansı boşluqların vacib olduğunu başa düşür və bu boşluqları bağlamaq üçün çalışır. Nessus ödənişlidir, lakin pulsuz versiyası da var.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/700/0*FdWYabDRx0Ufch06.jpg" /></figure><p>Nikto başqa bir skan etmə vasitəsidir. Bu alət veb saytları tarayır. Veb saytın təhlükəsiz olub olmadığını anlamağa kömək edir. Nikto bir çox ümumi veb boşluqları tapa bilər. Məsələn, səhv konfiqurasiya edilmiş serverlər, köhnəlmiş proqram təminatı və s. kimi problemləri göstərir. Nikto ilə veb sayt sahibləri saytlarını daha təhlükəsiz edə bilərlər.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/339/0*PZniSNjsAX278xvV.png" /></figure><p>OWASP ZAP da var. Bu alət xüsusi olaraq veb proqramları üçün istifadə olunur. OWASP ZAP vebsaytlara hücumları simulyasiya edir. Məsələn, SQL injection kimi hücumlar həyata keçirir. Bu yolla veb sayt sahibləri harada zəif olduqlarını öyrənə və tədbir görə bilərlər.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*Ula2W4pyvvxRtf4p" /></figure><p>Metasploit nüfuz testi vasitəsidir. Bu alətlə hücum ssenariləri yaradılır. Beləliklə, kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi haker kimi davranır. Sistemə necə girməyi öyrənir. Bu məlumatla sistem sahibləri zəif nöqtələri bağlaya bilərlər.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*2P9k0GJY30Novzgi.jpg" /></figure><p>Nəhayət, Arachni adlı bir alət var. Bu alət veb təhlükəsizliyi üçün də istifadə olunur. Arachni mürəkkəb veb proqramları skan etmək üçün xüsusilə güclüdür. Bu alət zəiflikləri tapmaq üçün dinamik təhlil aparır. Veb tətbiqi daxilində hansı səhifələrin və xüsusiyyətlərin hücuma məruz qaldığını skan edir.</p><p>Kibertəhlükəsizlik skan alətləri həm təcavüzkarlar, həm də müdafiəçilər üçün vacibdir. Zərərli insanlar bu vasitələrdən istifadə edərək sistemlərə zərər vermək istəyirlər. Lakin sistem administratorları və kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri də eyni vasitələrdən istifadə etməklə bu hücumlardan qorunur. Buna görə də bu alətlər kibertəhlükəsizlik dünyasında çox qiymətlidir. Ancaq yalnız alətlərdən istifadə etmək kifayət deyil. Sistemlərin daim yenilənməsi, müntəzəm skanların aparılması və zəifliklərin bağlanması da vacibdir.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=b4bec3364770" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[CVE-2024–49138: A Critical Vulnerability in Windows CLFS Driver]]></title>
            <link>https://medium.com/@elsadkasimov5/cve-2024-49138-a-critical-vulnerability-in-windows-clfs-driver-27951f26cbcb?source=rss-1057c48f3763------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/27951f26cbcb</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Elsadkasimov]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 13 Dec 2024 15:19:15 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-12-13T15:23:51.469Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*QoICj71WjzCK0Sl4.jpg" /></figure><p>Cybersecurity evolves at a relentless pace, continually uncovering new vulnerabilities. Among these, some emerge as significant threats, such as <strong>CVE-2024–49138</strong>. This vulnerability in the <strong>Windows Common Log File System (CLFS)</strong> driver has drawn notable attention due to its active exploitation by malicious actors, signaling its severe implications.</p><h3>Why CVE-2024–49138 Demands Attention</h3><p><strong>CVE-2024–49138</strong> is classified as a <strong>privilege escalation vulnerability</strong>. Microsoft has flagged it as “actively exploited,” a designation that underscores its urgency. If exploited, attackers can escalate their access privileges to the <strong>SYSTEM level</strong>, granting them full control over compromised systems. This level of access enables attackers to disrupt operations, steal sensitive information, or deploy malicious software.</p><p>This vulnerability, discovered by the cybersecurity firm <strong>CrowdStrike</strong>, exemplifies recurring issues with the CLFS component. Since 2022, CLFS has been targeted repeatedly, marking <strong>CVE-2024–49138</strong> as the fifth documented case of active exploitation. Particularly alarming is the increasing focus ransomware groups place on exploiting CLFS vulnerabilities.</p><h3>Why Ransomware Groups Exploit CLFS</h3><p>What makes CLFS a prime target for ransomware operators? <strong>Satnam Narang</strong>, a security researcher, attributes this to the critical role such vulnerabilities play in enabling ransomware groups to move swiftly across networks and extract data efficiently. CLFS functions as both a point of entry and a strategic tool for these actors. While <strong>advanced persistent threat (APT)</strong> groups often operate covertly over extended periods, ransomware operators favor aggressive, outcome-driven approaches to maximize immediate impact.</p><h3>Microsoft’s Mitigation Strategies</h3><p>To address vulnerabilities like <strong>CVE-2024–49138</strong>, Microsoft has implemented a series of updates. In August 2024, the company introduced a novel authentication mechanism for CLFS. This enhancement integrates <strong>HMAC (Hash-based Message Authentication Code)</strong> into log files, facilitating the detection of unauthorized modifications and strengthening the component’s resilience against attacks.</p><h3>Broader Security Enhancements: From NTLM to Kerberos</h3><p>The discovery of <strong>CVE-2024–49138</strong> coincides with Microsoft’s broader security initiatives, particularly the planned transition from the <strong>NTLM</strong> authentication protocol to <strong>Kerberos</strong>. NTLM, historically vulnerable to “relay” and “hash” attacks, will see its risks mitigated with the integration of <strong>Extended Protection for Authentication (EPA)</strong>, a feature set to become standard in <strong>Windows Server 2025</strong>. Concurrently, improvements to the <strong>LDAP protocol</strong> aim to fortify enterprise security frameworks further.</p><h3>Assessing the Implications of CVE-2024–49138</h3><p>The stakes of <strong>CVE-2024–49138</strong> extend far beyond individual systems, posing significant risks to organizations worldwide. Exploiting this vulnerability, an attacker could:</p><ul><li>Gain <strong>SYSTEM-level access</strong>, exerting full control over targeted systems;</li><li>Deploy ransomware to encrypt critical data, demanding payment for its release;</li><li>Exfiltrate sensitive information, leading to data breaches and reputational harm.</li></ul><p>These scenarios underscore the necessity of robust cybersecurity defenses. Staying up-to-date with Microsoft’s <strong>Patch Tuesday</strong> updates is an essential measure for mitigating such threats. Proactive patch management not only addresses vulnerabilities but also serves as a safeguard against potential disruptions, reinforcing the critical importance of vigilance in an increasingly volatile cybersecurity landscape.</p><h3>Conclusion</h3><p><strong>CVE-2024–49138</strong> highlights the ever-present challenges in securing digital infrastructures against evolving threats. As ransomware groups and other threat actors refine their tactics, organizations must prioritize updates, leverage advanced security protocols, and adopt a proactive stance. The lessons from this vulnerability emphasize that timely action and awareness are vital to navigating the complex cybersecurity terrain effectively.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=27951f26cbcb" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[İnformasiya təhlükəsizliyi sahəsinə daxil olanların bilməli olduğu təməl məlumatlar]]></title>
            <link>https://medium.com/@elsadkasimov5/i%CC%87nformasiya-t%C9%99hl%C3%BCk%C9%99sizliyi-sah%C9%99sin%C9%99-daxil-olanlar%C4%B1n-bilm%C9%99li-oldu%C4%9Fu-t%C9%99m%C9%99l-m%C9%99lumatlar-e86c7a85dc8a?source=rss-1057c48f3763------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/e86c7a85dc8a</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Elsadkasimov]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 18 Sep 2024 13:44:48 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-09-18T13:46:28.426Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Bu mövzuda mən sizlərə təməl məlumatları öyrədəcəm.Bu məlumatlar hansılardı — Verilən-informasiya-bilik üçlüyü,,Triple A (Authentication,Authorization,Accounting),CIA Triad ( CIA üçlüyü)Sahə ilə əlaqədar əlavə terminlər,Hakerlərin görünüşü (papaq rəngləri),Kiber nəzarət komandaları (Red Team, Blue Team) , Purple Team),Kompüter (Hardware və Software),Şəbəkəyə giriş,OSI modeli ilə tanışlıq .</p><p>Başlayaq <em>Verilən-informasiya-bilik üçlüyü.</em></p><p><strong>Verilənlər/Data —</strong> Texniki vəsaitlərlə saxlanması, emallaşdırılması və ötürülməsi üçün formal şəkildə təsvir edilən məlumatdır.</p><p><strong>İnformasiya</strong> — İnsanların məlumatlarında gördüyü məna, mahiyyətdir.</p><p><strong>Bilik —</strong> Təcrübə və ya təhsil yolu ilə əldə edilən məlumatdır.</p><p><strong>Unutmayaq: </strong><em>Verilənlər, məlumat almaq üçün “xammaldır”. Yalnız məna və zərər kəsb edən şəxslər birləşdiyi zaman informasiyaya çevrilir. Bu informasiya lazımi metod və üsullarla əldən sonra bilik formasını alır.</em></p><h3><em>Triple A (Autentifikasiya, Avtorizasiya, Mühasibatlıq)</em></h3><p>Bu üç proses informasiya təhlükəsizliyinin idarə edilməsinin daşlarını təşkil edir.</p><p><strong>Authentication <em>(identification)</em> — Doğrulama :</strong> Bu, istifadəçinin və ya sistemin kimliyini yoxlamaq üçün həyata keçirilir prosesdir. Burayanın istifadəçisi və ya cihazı bir şəxsiyyətə malik olduğunu müəyyən etmək üçün istifadə edilən üsullar daxildir. Doğrulama mənbə adı və parol birləşmələri, biometrik məlumatlar (barmaq izləri, retina skanları), smart kartlar və ya iki faktorlu autentifikasiya (2FA) kimi üsullarla yaradır.</p><p><strong>Authorization — İcazə :</strong> Doğrulama prosesi uğurla başa çatdıqdan sonra başlanğıcın və ya sistemin hansı növ giriş hüquqlarına malik olduğunu göstərir. Avtorizasiya hesabının və ya sistemin hansı resurslara daxil ola biləcəyini, hansı hərəkətləri yerinə yetirə biləcəyini və hansı dəyişikliklərə görə idarə edir.</p><p><strong>Mühasibat uçotu — Mühasibat uçotu :</strong> Sistemdəki fəaliyyətlərin həyata keçirilməsi və monitorinqidir. Hesablama əməliyyatları, giriş və çıxış fəaliyyətləri, nə qədər plana daxil olduğu,göndərdiyi,qəbul edildiyi ,IP ünvanları və resursları və sistemləri ilə bağlı başqa işlər qeyd olunur. Bu məlumatların təhlükəsizliyini təhlil etmək, resurs istifadəsinə nəzarət etmək və sistemin işini idarə etmək üçün istifadə olunur.</p><h3><em>CIA Triad ( CIA üçlüyü)</em></h3><p>CIA üçlüyü dedikdə (Confidentiality,Integrity,Availability) tutulur.</p><p><strong>Confidentiality <em>(privacy) </em>— Məxfilik : </strong>Məlumatın yalnız səlahiyyətli şəxslər üçün əlçatan olmasını təmin edir. Məxfiliyi təmin etmək üçün müxtəlif təhlükəsizlik tədbirləri görülür, məsələn, şifrələmə, girişə nəzarət siyahıları və avtorizasiya üsullarından istifadə edilir.</p><p><strong>İntegrity — Tamlıq :</strong> Məlumatın dəqiq və tam olmasına zəmanət verir. Buraya məlumatın icazəsiz şəxslər tərəfindən dəyişdirilməsinin və ya korlanmasının qarşısının alınması daxildir.</p><p><strong>Availability — Əlçatanlıq :</strong> Lazım olduqda məlumatın əlçatan olmasını təmin edir. Əlçatanlığı təmin etmək üçün sistemlərin ehtiyat nüsxəsi çıxarılır, şəbəkələr qorunur və xidmətin davamlılığı üçün müxtəlif tədbirlər görülür.</p><h3><em>Sahə ilə əlaqəli əlavə terminlər</em></h3><p><strong>İnformasiya təhlükəsizliyi — Information Security :</strong> İnformasiya risklərini azaldaraq onu qorumaq təcrübəsidir. İnformasiyanın konfidensiallığının (<strong>C</strong>onfidentiality), tamlığının (<strong>İ</strong>ntegrity) və əlyetərliyinin (<strong>A</strong>vailability) pozulmasına yönəlmiş təhlükələrin qarşısının alınması məqsədini daşıyır.</p><p><strong>Kiber təhlükəsizlik — Cyber Security : </strong>Kompüterlərin, şəbəkələrin, serverlərin, elektron cihazların, elektron sistemlərin, proqram təminatlarının və məlumatların mümkün virtual təhdidlərdən və hücumlardan qorunması üsul və vasitələri kimi başa düşülür.</p><p><strong>Kiber təhdid — Cyber Threat :</strong> Bədniyyətli şəxslərin və ya təşkilatların nəzarət sistemi cihazlarına və ya şəbəkəsinə icazəsiz giriş etməyə çalışması, şəbəkə strukturunu pozması və yaxud istifadəyə yararsız hala gətirməsi nəzərdə tutulur.</p><p><strong>Kiber məkan/Kiberfəza — Cyberspace :</strong> Kompüter şəbəkələri üzərindən rabitənin aparıldığı və fiziki məkanı olmayan konseptual mühitdir.</p><p><strong>Kibermühit — Cyber Environment :</strong> Xüsusi rəqəmsal və ya virtual mühitə deyilir.</p><p><strong>Vulnerability — Zəiflik :</strong> Sistem və ya proqramda təhlükəsizlik risklərinə səbəb olan təhlükəsizlik boşluğudur. Bu zəiflik təhdidlərin təsirini artıra və sistemlərin təhlükəsizliyinə xələl gətirə bilər. Zəifliklərin aşkarlanması, idarə edilməsi və aradan qaldırılması informasiya təhlükəsizliyi strategiyalarının əsas hissəsidir və sistemlərin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün vacibdir.</p><p><strong>Risk :</strong> İinformasiyaya zərər verəbiləcək və ya itkiyə səbəb olacaq hadisənin baş vermə ehtimalıdır.</p><p><strong>Risk management — Risklərin idarə edilməsi :</strong> Mövcud riskləri minimuma endirmək üçün yaradılmış proseslər toplusudur.</p><p><strong>Malware — Pisniyyətli proqram :</strong> Kompüterin resurslarını, yaxud orada saxlanılan informasiyaları icazəsiz əldə etmək və onlardan istifadə etmək, kompüterü yavaşlatmaq, yaxud sahibinə ziyan vurmaq (məlumatı silmək, dəyişdirmək) üçün nəzərdə tutulmuş proqram təminatıdır.</p><p><strong>Cryptography — Şifrələmə :</strong> Məlumatın yalnız səlahiyyətli şəxslər tərəfindən əldə edilə və başa düşülə bilən formata çevrilməsi prosesidir. Bu proses məlumatı gizlətmək və qorumaq üçün riyazi alqoritmlərdən və açarlardan istifadə etməklə məlumatları oxunmaz və ya anlaşılmaz edir.</p><p><strong>İcazə (Authorization)</strong>: İstifadəçilərin və ya sistemlərin müəyyən bir mənbəyə və ya xidmətə daxil olmasına icazə vermək üçün tətbiq olunan təhlükəsizlik prosesidir. İcazə, autentifikasiyadan sonra müəyyən edilir və hansı məlumatlara və resurslara kimin giriş hüququ olduğunu müəyyən edir.</p><p><strong>Autentifikasiya (Authentication)</strong>: İstifadəçinin və ya sistemin kimliyinin düzgün təsdiq edilməsi prosesidir. Parollar, biometrik məlumatlar və ya çoxfaktorlu autentifikasiya metodları bu prosesdə istifadə oluna bilər.</p><p><strong>Firewall (Şəbəkə müdafiəsi sistemi)</strong>: Məlumat axınını izləyən və zərərli fəaliyyətləri bloklayan, şəbəkələr arasında təhlükəsizlik səddi yaradan cihaz və ya proqram təminatıdır.</p><p><strong>DDoS Hücumu (Distributed Denial of Service)</strong>: Şəbəkəyə və ya xidmətə eyni anda çox sayda müraciət göndərilərək onu istifadəyə yararsız vəziyyətə gətirən hücum növüdür.</p><p><strong>Sosial mühəndislik (Social Engineering)</strong>: İnsanları aldatmaq yolu ilə məlumat əldə etmə və ya onları təhlükəsizliyə zərər verəcək hərəkətlərə təhrik etmək məqsədi ilə edilən hiyləgər hərəkətlər və hücumlar.</p><p><strong>APT (Advanced Persistent Threat)</strong>: Uzun müddət ərzində hədəflənmiş və ardıcıl şəkildə inkişaf etdirilən kiberhücumlar toplusudur. APT-lər adətən dövlətlər və ya böyük təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilir.</p><p><strong>Penetrasiya Testi (Penetration Testing)</strong>: Sistemlərin və şəbəkələrin zəifliklərini aşkarlamaq və qiymətləndirmək üçün qəsdən edilən sınaq hücumlarıdır. Bu testlər təhlükəsizlik boşluqlarının əvvəlcədən aşkarlanmasına kömək edir.</p><p><strong>Zero-day (Sıfır gün zəifliyi)</strong>: Proqram və ya sistemdə zəiflik aşkarlandığı anadək bilinməyən və həmin an istismar edilən təhlükəsizlik boşluğudur. Təchizatçılar bu cür zəifliklər üçün düzəlişlər hazırlamaq üçün vaxt tapa bilmədikləri üçün çox təhlükəli ola bilər.</p><p><strong>İzleme (Monitoring)</strong>: Şəbəkə və ya sistem fəaliyyətlərinin davamlı şəkildə izlənilməsi prosesi, məqsəd potensial təhdidlərin vaxtında aşkarlanmasıdır.</p><p><strong>SOC (Security Operations Center)</strong>: Şirkətlərin və ya təşkilatların informasiya təhlükəsizliyini qorumaq məqsədilə kiberhücumları izləyən, araşdıran və cavab verən mərkəzdir.</p><p><strong>Kiberhücum (Cyber Attack)</strong>: Kompüter sistemləri və şəbəkələrinə məqsədli olaraq icazəsiz müdaxilə etmə, zərərli fəaliyyətlər həyata keçirmə və məlumat oğurlamaq cəhdi.</p><h3><em>Hakerlərin növləri (papaq rəngləri)</em></h3><p>Haker növləri motivlərinə, fəaliyyətlərinə və təsir dairələrinə görə müxtəlif kateqoriyalara bölünə bilər. Hakerlərin əsas növləri bunlardır:</p><p><strong>1. Ağ Papaqlı hakerlər (White hat hackers) :</strong> Onlar təhlükəsizlik mütəxəssisləri və etik hakerlər kimi tanınırlar. Onlar sistemlərin təhlükəsizliyini yoxlayır və şirkətlər və təşkilatlar üçün zəiflikləri aşkarlayırlar. [Yaxşı niyyətli]</p><p><strong>2. Qara papaqlı hakerlər (Black hat hackers):</strong> Onlar zərərli hakerlərdir və tez-tez qeyri-qanuni fəaliyyətlərlə məşğul olurlar. Onlar məlumat oğurlamaq, sistemləri pozmaq və ya zərərli proqramların daxil edilməsi kimi hərəkətləri yerinə yetirirlər. [Pis niyyətli]</p><p><strong>3. Boz papaqlı hakerlər (Gray hat hackers):</strong> Onlar həm ağ papaq, həm də qara papaq hakerlərinin xüsusiyyətlərinə malikdirlər. Onlar təhlükəsizlik zəifliklərini tapırlar və tez-tez bu zəifliklərdən icazəsiz şəkildə istifadə etməklə sistemə giriş əldə edirlər, lakin bu hərəkətlərin çox vaxt zərərli məqsədi olmaya bilər. [Niyyətləri situasiyadan asılı olaraq dəyişir]</p><p><strong>4. Qırmızı papaqlı hakerlər (Red hat hackers ):</strong> Adətən zərərli hakerlərə qarşı mübarizə aparan, lakin məhdudiyyətləri öz yolları ilə zorlayan hakerlər. Bu qrupdakı insanlar zərərli hakerləri hədəf alır və onları zərərsizləşdirmək üçün hücumlar təşkil edirlər. Bir sözlə məqsədləri qara papaqlı hakerlərin qarşısını almaq və ya cəzalandırmaqdır. [Adətən dövlət informasiyalarının təhlükəsizliyini təmin edirlər]</p><p><strong>5. Mavi papaqlı hakerlər (Blue hat hackers):</strong> Adətən peşəkar təhlükəsizlik mütəxəssisi olmayan, lakin hələ də proqram və ya sistemlərdə təhlükəsizlik zəifliklərini müəyyən etməyə və hesabat verməyə çalışırlar. Onlar bunu şəxsi maraq, tanınmaq və ya təhlükəsizliyin yaxşılaşdırılmasına kömək etmək üçün edə bilərlər, lakin onlar adətən peşəkar təhlükəsizlik mütəxəssisləri ilə eyni səviyyədə təcrübəyə və ya rəsmi təlimə malik deyillər.</p><p><strong>6. Yaşıl papaqlı hakerlər (Green hat hackers):</strong> Onlar ümumiyyətlə biliklərini artırmaq və təcrübə qazanmaq istəyən başlanğıc hakerlərdir. Onlar təhsil və öyrənmə mərhələsindədirlər.</p><blockquote><strong><em>Qeyd :</em></strong><em> Bir çox mənbədən hakerlərin daha çox növü ilə qarşılaşa bilərsiniz, yuxarıda sadalananlar isə ən çox rast gəlinən növləridir.</em></blockquote><h3>Kiber təhlükəsizlik komandaları(teamləri)</h3><p>Red, blue və purple komandaları kiber təhlükəsizlikdə spesifik rol oynayan qruplardır. Bu terminlər adətən kiber müharibə və təhlükəsizlik simulyasiyalarında istifadə edilir və hər biri müxtəlif funksiyaları təmsil edir:</p><ol><li><strong>Red Team</strong>: Sistemlərin və təşkilatların zəifliklərini müəyyən etmək üçün “hücum” edir. Onlar adətən müstəqil bir qrupdur və təşkilatın təhlükəsizlik tədbirlərini test edərək, potensial zəiflikləri aşkar edir. “Qara papaqlı” yanaşma ilə fəaliyyət göstərirlər, yəni hədəf sistemlərin zəifliklərini və təhlükəsizlik boşluqlarını tapmaq məqsədini güdürlər. [Hücum edən tərəf]</li><li><strong>Blue Team</strong>: Təşkilatın təhlükəsizlik tədbirlərini idarə edir, qoruyur və monitorinq edir. Onlar Red Team-in həyata keçirdiyi hücumları aşkar etmək və onlara qarşı mübarizə aparmaq məqsədini güdürlər. “Ağ papaqlı” yanaşma ilə çalışırlar və əsasən mövcud təhlükəsizlik sistemlərini təkmilləşdirmək və qorumaq üzərində fokuslanırlar. [Müdafiə edən tərəf]</li><li><strong>Purple Team</strong>: Red və Blue Team-lər arasında əlaqəni gücləndirir və sinergiya yaradır. Onlar Red Team-in hücumlarını təhlil edir və Blue Team-ə təkliflər verir, eyni zamanda Blue Team-in müdafiə strategiyalarını Red Team ilə daha effektiv şəkildə test edir.</li></ol><h3><em>Kompüter (Hardware və Software)</em></h3><p>Kompüter sistemi müxtəlif baxış bucağından fərqli şəkildə bölünə bilər. Ancaq ən ümumi və geniş qəbul edilmiş təsnifat belədir:</p><ol><li><strong>Hardware (Avadanlıq)</strong></li><li><strong>Operating System (Əməliyyat Sistemi)</strong></li><li><strong>Application Programs (Tətbiq Proqramları)</strong></li><li><strong>Users (İstifadəçilər)</strong></li></ol><p><strong>Hardware (Avadanlıq) : </strong>Kompüterin fiziki komponentləridir. Bu, kompüterin fiziki olaraq mövcud olan hissələrini əhatə edir və müxtəlif funksiyaları yerinə yetirir. <strong>Nümunələr:</strong></p><ul><li><strong>CPU (Central Processing Unit)</strong>: Kompüterin beyni olan prosessor, məlumatları emal edir və əmrləri yerinə yetirir.</li><li><strong>RAM (Random Access Memory)</strong>: Məlumatların müvəqqəti olaraq saxlandığı yaddaş, prosessor tərəfindən tez bir şəkildə əldə olunur.</li><li><strong>HDD/SSD (Hard Disk Drive/Solid State Drive)</strong>: Məlumatların uzun müddətli saxlanılması üçün istifadə olunan saxlama qurğuları.</li><li><strong>Motherboard (Ana Kart)</strong>: Bütün komponentlərin birləşdirildiyi əsas dövrə kartı.</li><li><strong>GPU (Graphics Processing Unit)</strong>: Qrafiklərin emalını və görüntülərin göstərilməsini təmin edən xüsusi çip. Oyunlar, qrafik dizayn və elmi tədqiqatlar üçün yüksək hesablama gücü tələb edən proseslərdə mühüm rol oynayır.</li><li><strong>Cooling Systems (Soyutma Sistemləri)</strong>: Kompüterin işlədiyi zaman yaranan istiliyi idarə etmək üçün ventilyatorlar və ya maye soyutma sistemləri istifadə olunur. İstilik səviyyəsi müəyyən həddi keçərsə, komponentlər zərər görə bilər.</li><li><strong>PSU (Power Supply Unit)</strong>: Kompüterin müxtəlif komponentlərini elektriklə təmin edən qurğu.</li><li><strong>Network Interface Card (NIC)</strong>: Şəbəkə bağlantısını təmin edən kart, Ethernet və ya Wi-Fi vasitəsilə internetə və ya digər cihazlara qoşulmanı təmin edir.</li><li><strong>Giriş/Çıxış Qurğuları</strong>: Klaviatura, siçan, monitor, printer və s.</li></ul><p><strong>Software (Proqram təminatı) :</strong> Proqram təminatı, kompüterin funksiyalarını yerinə yetirmək üçün yazılmış proqramlar və məlumatlardır. Bu, avadanlığın necə işləyəcəyini təyin edir və istifadəçinin kompüterdən necə istifadə edəcəyini müəyyən edir. <strong>Nümunələr:</strong></p><ul><li><strong>Əməliyyat Sistemi (Operating System)</strong>: Windows, macOS, Linux və s. — hardware ilə proqram təminatı arasında vasitəçi rolunu oynayır, proqramların işə salınmasını və sistem resurslarının idarə edilməsini təmin edir.</li><li><strong>Tətbiq Proqramları (Application Software)</strong>: Microsoft Word, Google Chrome, Adobe Photoshop və s. — istifadəçilərin spesifik tapşırıqları yerinə yetirməsi üçün nəzərdə tutulmuş proqramlardır.</li><li><strong>Proqramlaşdırma Dilləri (Programming Languages)</strong>: C++, Python, Java və s. — proqram təminatını yazmaq üçün istifadə olunan dillər.</li><li><strong>Driver (Sürücülər)</strong>: Avadanlıq komponentləri ilə əməliyyat sisteminin düzgün işləməsi üçün lazım olan proqramlar. Məsələn, printer və ya video kartının işləməsi üçün müvafiq sürücülər lazımdır.</li><li><strong>Middleware</strong>: Əməliyyat sistemi ilə tətbiq proqramları arasında vasitəçi rolunu oynayan proqram təminatı. Bu, proqramların bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqə qura bilməsi üçün istifadə olunur (məsələn, məlumat bazası idarəetmə sistemi ilə proqramın inteqrasiyası).</li><li><strong>Utility Programs (Faydalı proqramlar)</strong>: Disk təmizləmə, antivirus və ya sistem diaqnostikası kimi spesifik vəzifələri yerinə yetirən proqramlar. Bu proqramlar sistemi daha səmərəli istifadə etməyə kömək edir.</li><li><strong>Virtualization Software (Virtualizasiya Proqramı)</strong>: Bir fiziki kompüterdə birdən çox əməliyyat sisteminin və ya mühitin işləməsinə imkan verən proqram. Nümunələr: VMware, VirtualBox.</li></ul><h4>Operating System (Əməliyyat Sistemi) bölməsinə aid nümunələr:</h4><ul><li><strong>Kernel (Nüvə)</strong>: Əməliyyat sisteminin mərkəzi komponenti. O, avadanlıq resurslarının idarə edilməsini təmin edir və tətbiqlər arasında resursları bölüşdürür.</li><li><strong>File System (Fayl Sistemi)</strong>: Məlumatların yaddaşda necə təşkil olunduğunu və saxlanıldığını təyin edən sistem. Nümunələr: NTFS, FAT32, ext4.</li><li><strong>Multitasking (Çoxlu tapşırıq rejimi)</strong>: Əməliyyat sisteminin eyni anda bir neçə proqramı və ya prosesləri idarə etməsinə imkan verən xüsusiyyət. Məsələn, eyni anda həm musiqi dinləmək, həm də mətn yazmaq.</li></ul><h4>Application Programs (Tətbiq Proqramları) bölməsinə aid nümunələr:</h4><ul><li><strong>Productivity Software (Məhsuldarlıq Proqramları)</strong>: İstifadəçilərin gündəlik işlərini daha səmərəli yerinə yetirməsinə kömək edən proqramlar. Məsələn, Microsoft Office, Google Workspace.</li><li><strong>Collaboration Tools (Əməkdaşlıq Alətləri)</strong>: İstifadəçilərin uzaqdan birgə işləməsinə və məlumat paylaşmasına imkan verən proqramlar. Nümunələr: Slack, Microsoft Teams, Zoom.</li><li><strong>Enterprise Software (Korporativ Proqramlar)</strong>: Böyük müəssisələrdə biznes proseslərinin idarə olunması üçün nəzərdə tutulmuş proqramlar. Nümunələr: ERP sistemləri (SAP, Oracle ERP), CRM sistemləri (Salesforce).</li></ul><h4>Users (İstifadəçilər) bölməsinə aid nümunələr:</h4><ul><li><strong>Power Users</strong>: Kompüter sistemlərindən peşəkar və intensiv şəkildə istifadə edənlər, yüksək səviyyəli funksiyalara, parametrlərə və əməliyyatlara dərindən hakim olan istifadəçilər.</li><li><strong>End Users (Son İstifadəçilər)</strong>: Proqram təminatının və ya avadanlığın gündəlik istifadəçiləri. Bu insanlar proqram təminatının mürəkkəb aspektləri ilə maraqlanmadan, sadəcə istifadəsi ilə maraqlanırlar.</li><li><strong>System Administrators (Sistem Administratorları)</strong>: Şəbəkə və ya sistemlərin idarə olunması və texniki dəstəyi ilə məşğul olan mütəxəssislər. Onlar avadanlıq, proqram təminatı və şəbəkə konfiqurasiyalarını idarə edir və problemləri həll edir.</li></ul><h3><em>Şəbəkəyə giriş</em></h3><p><strong>Şəbəkə (network) </strong>kompüterlərin, serverlərin və digər cihazların bir-birinə bağlı olduğu sistemdir.</p><h3>Şəbəkə növləri</h3><p>Şəbəkənin aşağıdakı növləri mövcuddur:</p><ul><li><strong><em>Local Area Network (LAN):</em></strong> Eyni yerli ərazidəki cihazları birləşdirən şəbəkə. Məsələn, bir ofisdəki kompüterlər və printerlər.</li><li><strong><em>Wide Area Network (WAN):</em></strong> Coğrafi baxımdan geniş əraziləri əhatə edən şəbəkə. İnternet, ən geniş WAN nümunəsidir. WAN-lar adətən müxtəlif şəhərlər və ölkələr arasında məlumat mübadiləsi üçün istifadə olunur.</li><li><strong><em>Metropolitan Area Network (MAN):</em></strong><em> </em>Şəhər və ya böyük kampus daxilindəki şəbəkə. Məsələn, universitetlər və şəhər şəbəkələri.</li><li><strong><em>Personal Area Network (PAN):</em></strong> Şəxsi cihazları (məsələn, telefon və kompüterlər) qısa məsafədə birləşdirən şəbəkə. Bluetooth və Wi-Fi bu növə daxildir.</li></ul><h3>Şəbəkə cihazları</h3><p>Şəbəkənin özünəxas cihazları var. Bu cihazlar şəbəkənin qurulmasında və idarə edilməsində əsas rol oynayan müxtəlif hardware komponentləridir.</p><ul><li><strong>Router:</strong> Şəbəkələr arasında məlumatları yönləndirir və IP ünvanlarını təyin edir. Adətən WAN-larda istifadə olunur.</li><li><strong>Switch:</strong> LAN daxilində cihazlar arasında məlumatları yönləndirir. Müxtəlif portlar vasitəsilə bir çox cihazı qoşur.</li><li><strong>Hub:</strong> Şəbəkə trafikini bütün portlara yayır. Switch-dən fərqli olaraq, məlumat yalnız birbaşa bağlı olan cihazlara yönləndirilir.</li><li><strong>Modem:</strong> İnternet provayderləri ilə əlaqəni təmin edir və internet bağlantısını kompüterlərə və şəbəkələrə paylayır.</li><li><strong>Firewall:</strong> Şəbəkə təhlükəsizliyini təmin edir, xarici təhlükələrdən qorumaq üçün məlumat axınını nəzarət edir.</li></ul><h3>Şəbəkə Arxitekturası (Network Architecture)</h3><ul><li><strong>Client-Server Arxitekturası</strong>: Şəbəkədə mərkəzi bir server, müştəri cihazlarına xidmət edir. Məsələn, veb-server müştərilərə veb səhifələrini təqdim edir.</li><li><strong>Peer-to-Peer (P2P) Arxitekturası</strong>: Burada bütün cihazlar bərabərdir və server olmadan bir-birinə xidmət edir. Torrents və bəzi P2P şəbəkələr buna nümunədir.</li><li><strong>Cloud Architecture (Bulud Arxitekturası)</strong>: Məlumatlar və xidmətlər mərkəzləşdirilmiş serverlər yerinə bulud infrastrukturu vasitəsilə paylanır. Bu arxitektura yüksək dərəcədə çeviklik və miqyaslanma təmin edir.</li></ul><h3>Şəbəkə Protokolları (Network Protocols)</h3><ul><li><strong>TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol)</strong>: İnternetin əsas protokolu olaraq məlumatların iki cihaz arasında etibarlı şəkildə ötürülməsini təmin edir. TCP məlumatın doğru çatdığını yoxlayır, IP isə məlumatın ünvanına çatdırılmasına nəzarət edir.</li><li><strong>HTTP/HTTPS (Hypertext Transfer Protocol/Secure)</strong>: Veb brauzerlər vasitəsilə məlumatların ötürülməsi üçün istifadə edilən protokol. HTTPS, şifrələməni təmin edir.</li><li><strong>FTP (File Transfer Protocol)</strong>: Faylların bir cihazdan digərinə ötürülməsini təmin edən protokol.</li><li><strong>DNS (Domain Name System)</strong>: İstifadəçilərə domen adlarını IP ünvanlarına çevirmək üçün xidmət göstərən sistem. Məsələn, “google.com” kimi ünvanı 172.217.16.142 kimi IP ünvanına çevirir.</li><li><strong>DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol)</strong>: Dinamik olaraq cihazlara şəbəkə üzərində avtomatik IP ünvanlarını təyin edən protokol.</li><li><strong>SSH (Secure Shell)</strong>: Uzaqdan təhlükəsiz şəkildə server və ya digər cihazlara qoşulmaq üçün istifadə olunan protokol.</li></ul><h3>Şəbəkə Topologiyaları (Network Topologies)</h3><ul><li><strong>Bus Topology</strong>: Bütün cihazlar eyni mərkəzi xətdə bağlıdırlar. Bu tip topologiya sadədir, lakin xəttdə bir problem olsa, bütün şəbəkə dayanır.</li><li><strong>Star Topology</strong>: Bütün cihazlar bir mərkəzi switch və ya hub vasitəsilə bir-birinə bağlanır. Cihazlardan biri sıradan çıxsa, şəbəkənin qalan hissəsi işləməyə davam edir.</li><li><strong>Ring Topology</strong>: Cihazlar dairəvi şəkildə bir-birinə bağlanmışdır. Siqnal bir cihazdan digərinə dövr edir. Bütün cihazlar bir-birinə asılı olduğundan bir cihazda problem olsa, şəbəkə çökə bilər.</li><li><strong>Mesh Topology</strong>: Bütün cihazlar bir-birinə birbaşa bağlıdırlar. Yüksək etibarlılıq təmin edir, çünki bir cihaz sıradan çıxarsa, digər yollar vasitəsilə şəbəkə işləyir.</li></ul><h3>Şəbəkə Təhlükəsizliyi</h3><ul><li><strong>VPN (Virtual Private Network)</strong>: İstifadəçilərə internet üzərindən özəl və təhlükəsiz bir şəbəkəyə qoşulmağa imkan verir. Məlumatlar şifrələnir və təhlükəsizlik artırılır.</li><li><strong>IDS (Intrusion Detection System)</strong>: Şəbəkəyə icazəsiz giriş cəhdlərini aşkarlamaq üçün istifadə olunan sistem. O, şəbəkə trafikini analiz edərək potensial təhlükələri müəyyən edir.</li><li><strong>IPS (Intrusion Prevention System)</strong>: IDS-ə bənzəyir, lakin şəbəkədə təhlükəli hərəkətləri aşkar etməklə yanaşı, həmin hücumların qarşısını da alır.</li></ul><h3>Şəbəkə Performansının Ölçülməsi (Network Performance Metrics)</h3><ul><li><strong>Bandwidth (Enlik)</strong>: Şəbəkənin müəyyən müddət ərzində ötürdüyü məlumatların həcmini ölçür. Ən çox Mbit/s və ya Gbit/s ilə ifadə olunur.</li><li><strong>Latency (Gecikmə)</strong>: Məlumatın mənbədən təyinat yerinə çatması üçün lazım olan vaxt. Gecikmə nə qədər az olarsa, şəbəkə bir o qədər sürətli olur.</li><li><strong>Throughput</strong>: Şəbəkənin müəyyən bir müddət ərzində nə qədər məlumat ötürə bildiyini göstərir. Bandwidth ilə eynidir, lakin faktiki məlumat ötürmə sürətini əks etdirir.</li><li><strong>Packet Loss (Paket itkisi)</strong>: Məlumat paketlərinin şəbəkə vasitəsilə göndərilərkən itirilməsi. İtkilər yüksək olarsa, şəbəkə performansı pisləşir.</li></ul><h3>IP Ünvanlarının Həvəsləndirilməsi (IP Address Allocation)</h3><ul><li><strong>NAT (Network Address Translation)</strong>: Şəxsi IP ünvanlarının ictimai IP ünvanlarına çevrilməsi prosesidir. Bu metod bir IP ünvanını birdən çox cihaz arasında paylayaraq internet ünvanlarını qənaətlə istifadə etməyə kömək edir.</li><li><strong>CIDR (Classless Inter-Domain Routing)</strong>: IP ünvanlarının sinifsiz bölüşdürülməsi metodudur. Şəbəkə idarəçiləri müxtəlif ölçülərdə subnetlər təyin edə bilərlər ki, bu da şəbəkə resurslarının daha səmərəli istifadəsinə imkan verir.</li></ul><h3>Şəbəkənin ən vacib termini</h3><p>Şəbəkə Mübadiləsi və İdarəetməsi üçün bilməli olduğumuz əsas termin İPdir. <strong>IP (Internet Protocol)</strong> şəbəkə cihazlarının bir-biri ilə ünsiyyət qurmasını təmin edən əsas protokoldur.IP əsasən iki növ ünvana malikdir: IPv4 və IPv6. Aşağıda IP haqqında əsas bilgilər verilir:</p><blockquote><em>IP Ünvanları</em></blockquote><ul><li><strong>IPv4 (Internet Protocol version 4):</strong></li></ul><p><strong>Format:</strong> 32-bit uzunluğunda olan IPv4 ünvanları 4 ədəd 8-bitlik blokdan ibarətdir (məsələn, 192.168.1.1).</p><p><strong>Ünvan Aralığı:</strong> 0.0.0.0-dan 255.255.255.255-ə qədər.</p><p><strong>Qeyri-uzunluq:</strong> IPv4 ünvanlarının sayı məhduddur, bu da bəzi bölgələrdə ünvan çatışmazlığına səbəb olub.</p><ul><li><strong>IPv6 (Internet Protocol version 6):</strong></li></ul><p><strong>Format:</strong> 128-bit uzunluğunda olan IPv6 ünvanları 8 ədəd 16-bitlik blokdan ibarətdir (məsələn, 2001:0db8:85a3:0000:0000:8a2e:0370:7334).</p><p><strong>Ünvan Aralığı:</strong> İnfinitiv dərəcədə genişdir, təxminən 340 sekstilyon (3.4 x 1⁰³⁸) mümkün ünvan mövcuddur.</p><p><strong>Xüsusiyyətlər:</strong> IPv6, daha geniş ünvan aralığı təqdim edir və müasir şəbəkə tələblərinə cavab verir.</p><blockquote><em>IP Ünvanlarının Növləri</em></blockquote><ul><li><strong>Statik IP Ünvanları:</strong> Dəyişməyən və müəyyən bir cihaz üçün daimi olaraq təyin edilmiş IP ünvanlarıdır. Adətən serverlər, şəbəkə printerləri və digər kritik cihazlar üçün istifadə olunur.</li><li><strong>Dinamik IP Ünvanları:</strong> Şəbəkə serverləri (DHCP serverləri) tərəfindən müvəqqəti olaraq təyin edilən IP ünvanlarıdır. Bu ünvanlar şəbəkə daxilindəki cihazlara hər dəfə qoşulduqda dəyişə bilər.</li></ul><blockquote><em>IP Ünvanlarının Sinifləri (IPv4)</em></blockquote><ul><li><strong>A Sinfi (Class A):</strong> 1.0.0.0-dan 126.0.0.0-ə qədər.</li><li><strong>B Sinfi (Class B):</strong> 128.0.0.0-dan 191.255.0.0-a qədər.</li><li><strong>C Sinfi (Class C):</strong> 192.0.0.0-dan 223.255.255.0-a qədər.</li><li><strong>D Sinfi (Class D):</strong> 224.0.0.0-dan 239.255.255.255-ə qədər.</li><li><strong>E Sinfi (Class E):</strong> 240.0.0.0-dan 255.255.255.255-ə qədər. Eksperimental məqsədlər üçün ayrılmışdır.</li></ul><h3><em>OSI model ilə tanışlıq</em></h3><p><strong>OSI (Open Systems Interconnection)</strong> modeli şəbəkə protokollarını və əlaqə metodlarını standartlaşdırmaq üçün yaradılmış bir modeldir. OSI modeli, şəbəkə sistemlərinin necə işlədiyini anlamağa kömək edən yeddi qatlı bir arxitektura təqdim edir. Bu model, müxtəlif şəbəkə cihazlarının və protokollarının bir-biri ilə necə uyğunlaşdığını təsvir edir. OSI modeli şəbəkə əlaqələrini daha yaxşı başa düşmək və şəbəkə problemlərini diaqnostika etmək üçün əhəmiyyətlidir. Gəlin 7 qatı hansılardı öyrənək:</p><h3>1. Fiziki Qat (Physical Layer)</h3><ul><li><strong>Fiziki Media</strong>: Bu qat fiber optik, mis kabellər və ya simsiz siqnallar kimi ötürücü media üzərində məlumatların elektrik və ya optik siqnallar kimi ötürülməsini təmin edir.</li><li><strong>Standartlar və Protokollar</strong>: Ethernet (IEEE 802.3), Wi-Fi (IEEE 802.11), DSL, ISDN kimi standartlar bu qata aiddir.</li><li><strong>Məlumat ötürmə növləri</strong>: Buraya sinxron və asinxron ötürmə, həmçinin “baseband” və “broadband” ötürmə növləri daxildir.</li></ul><h3>2. Data Link Qatı (Data Link Layer)</h3><ul><li><strong>MAC (Media Access Control) və LLC (Logical Link Control)</strong>: Data Link qatı iki hissədən ibarətdir: MAC, fiziki media üzərindən məlumatın necə ötürüləcəyini tənzimləyir, LLC isə əlaqənin məntiqi nəzarətini təmin edir.</li><li><strong>Çərçivələr (Frames)</strong>: Məlumatlar bu qatda çərçivə (frame) formasında ötürülür və çərçivənin içərisində mənbə və təyinat MAC ünvanları olur.</li><li><strong>Hata aşkarlanması və düzəldilməsi</strong>: Bu qatda “Cyclic Redundancy Check” (CRC) kimi mexanizmlər vasitəsilə məlumat ötürülməsində səhvlər aşkarlanır və bəzən düzəldilir.</li></ul><h3>3. Şəbəkə Qatı (Network Layer)</h3><ul><li><strong>IP Ünvanları</strong>: Bu qat məlumat paketlərinin IP ünvanları vasitəsilə marşrutlaşdırılmasını təmin edir. IPv4 və IPv6 bu qatda əsas rol oynayır.</li><li><strong>Marşrutlaşdırma (Routing)</strong>: Məlumatın mənbədən təyinat yerinə çatdırılması üçün marşrutların təyin edilməsi funksiyası buraya daxildir. RIP, OSPF və BGP kimi marşrutlaşdırma protokolları bu qatda fəaliyyət göstərir.</li><li><strong>ICMP (Internet Control Message Protocol)</strong>: Bu protokol problemlərin diaqnostikası və şəbəkə ilə bağlı məlumatların çatdırılması üçün istifadə olunur. “Ping” əmri ICMP vasitəsilə həyata keçirilir.</li></ul><h3>4. Nəqliyyat Qatı (Transport Layer)</h3><ul><li><strong>TCP (Transmission Control Protocol) və UDP (User Datagram Protocol)</strong>: Nəqliyyat qatı iki əsas protokola malikdir. TCP məlumatın etibarlı çatdırılmasını təmin edir, UDP isə daha sürətli, lakin etibarsız çatdırmanı təmin edir.</li><li><strong>Portlar</strong>: Bu qat həmçinin məlumatların müəyyən bir proqram və ya xidməti istiqamətləndirmək üçün istifadə etdiyi port nömrələri ilə işləyir (məsələn, HTTP üçün 80 nömrəli port).</li><li><strong>Axına Nəzarət və Səhvlərə Nəzarət</strong> : Bu mexanizmlərin məlumat ötürülməsi sürətini tənzimləyir və ötürülən məlumatın səhvsiz olmasını təmin edir.</li></ul><h3>5. Sessiya Qatı (Sessiya Qatı)</h3><ul><li><strong>Dialoq İdarəetməsi</strong> : Bu qat iki cihaz arasında sessiyanın yaradılması və nəzarəti üçün dialoq idarəetməsini təmin edir. Sessiya əməliyyatizasiyası da burada müşahidə edilir.</li><li><strong>Nəzarətli Sessiyalar</strong> : Sessiyalar arasında məlumat axınını tənzimləyir və məlumat yoxlamasının dayandırılıb sonradan bərpa edilməsini təmin edir.</li></ul><h3>6. Təqdimat Qatı (Təqdimat Layeri)</h3><ul><li><strong>Məlumatın Formatlaşdırılması və Kodlaşdırılması</strong> : Bu qat-qat məlumat formatlarını bir- Bu, məlumatın fərqli sistemlər arasında oxunmasını təmin edir.</li><li><strong>Məlumatın Şifrələnməsi və Deşifrə edilməsi</strong> : Xəsarətlə bağlı məlumatların araşdırılması bu qatda əldə edilir. TLS/SSL kimi protokollar burada işləyir.</li></ul><h3>7. Tətbiq Qatı (Tətbiq Layeri)</h3><ul><li><strong>Tətbiq Protokolları</strong> : HTTP, FTP, SMTP, DNS kimi səviyyəli protokollar buraya daxildir və şəbəkə xidmətlərinin proqramları ilə xüsusi əlaqəsini təmin edir.</li><li><strong>E-poçt, Veb Səfərlər, Fayl Transferi</strong> : Bu qatda istifadəçi proqramları şəbəkə xidmətlərinə daxil olur. Məsələn, e-poçt göndərmə, veb-səhifələrin yüklənməsi və faylların yüklənməsi bu qatda baş verir.</li></ul><h3>Digər Əlavələr:</h3><ul><li><strong>PDU (Protocol Data Unit)</strong> : Hər bir OSI qatında məlumatlar fərqli formada olur. Məsələn, Fiziki qatda bu, bitlərdir, Data Link qatda çərçivələr, Şəbəkə qatda paketlər və Nəqliyyat qatda seqmentlər olur.</li><li><strong>Encapsulation (Bükülmə)</strong> : OSI modelində məlumat hər qatda fərqli formatda olur və hər qat öz başlığını (başlıq) əlavə edir. Bu prosesə “encapsulation” deyilir. Məlumat mənbə cihazından keçərək təyinat cihazına çatdıqda bu başlıqlar tərsinə açılır, bu “de-encapsulation” adlanır.</li></ul><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=e86c7a85dc8a" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[OSI model]]></title>
            <link>https://medium.com/@elsadkasimov5/osi-model-aff08ac24408?source=rss-1057c48f3763------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/aff08ac24408</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Elsadkasimov]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 28 Jul 2024 12:21:27 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-07-28T12:21:27.945Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/756/1*mem1v11u9jr8qap5k01Hjw.jpeg" /></figure><p>Open System Interconnection modeli (OSI Model) rəqəmsal mühitləri necə qurduğumuzu formalaşdıran təməl konsepsiyadır. OSI Modeli müxtəlif kompüter sistemlərinin şəbəkə və ya bulud/internet mühitlərində bir-biri ilə necə əlaqə saxladığını təsvir edən konseptual çərçivədir.</p><p>Bu gün gəlin OSI Modelinin rəqəmsal həyatımıza, tətbiqlərimizə və şəbəkələrimizə necə təsir etdiyinə baxaq.</p><p><strong>Niyə bir OSI modelimiz var</strong></p><p>OSI modeli ilk dəfə 1984-cü ildə Beynalxalq Standartlaşdırma Təşkilatı (İSO)tərəfindən şəbəkələşmə Ethernet, Token Ring, FDDI və ARCNET kimi rəqabət aparan texnologiyalar tərəfindən idarə olunarkən qəbul edilmişdir.</p><p>İndiki kimi, IBM, Burroughs, Univac, Hewlett Packard və s. kimi şirkətlərin bir çox fərqli uyğunsuz maşın texnologiyaları və əməliyyat sistemləri var idi. 1980-ci illərin əvvəllərində iki müxtəlif kompüter sisteminin məlumat mübadiləsinə dair razılaşdırılmış standartlar və ya planlar yox idi.</p><p>OSI Modeli müxtəlif texnologiyalardan istifadə edən müxtəlif kompüter sistemlərinin bir-biri ilə necə danışa biləcəyinə dair <strong>konseptual çərçivə</strong> təmin etmək üçün yaradılmışdır . OSI Modeli sistemlərarası əlaqə üçün istifadə olunan fəaliyyətləri, prosesləri və standart protokolları mücərrədləşdirir və təsvir edir.</p><p>O, dizayn, mühəndislik, marketinq, sənədləşdirmə və s. daxil olmaqla, müxtəlif istifadələr üçün rəqəmsal rabitənin necə işlədiyini ünsiyyət qurmağa və vizuallaşdırmağa kömək edir. O, həmçinin şəbəkə problemlərini həll etmək və təcrid etmək üçün istifadə olunur.</p><p><strong>Bu gün OSI Modeli</strong></p><p>OSI Modeli şəbəkələrdə, buludda və internetdə istifadə olunan yeganə konseptual çərçivə deyil. İnternet həmçinin digər əsas rabitə protokolları dəsti kimi TCP/IP çərçivə modelindən hərtərəfli istifadə edir. OSI Modelində bir çox TCP və TCP/IP protokollarına istinad edilir.</p><p>Bu gün də istehsalçılar, mühəndislər, satıcılar, istifadəçilər və başqaları sistemlərinin digər sistemlərlə danışması üçün hansı komponentlərin lazım olduğunu müəyyən etmək üçün hələ də modelə istinad edirlər. Həm OSI Modeli, həm də TCP/IP Modeli rəqəmsal həyatlara elə əsas səviyyədə mənimsənilib və mənimsənilib ki, onlar bu barədə düşünmədən həm açıq, həm də gizli şəkildə istifadə olunur.</p><p><strong>OSI modelini başa düşmək</strong></p><p>Aşağıda göstərilən OSI Modeli şəbəkələr və bulud/internet üzərindən bir-biri ilə əlaqə saxlamaq üçün müxtəlif kompüter sistemləri üçün lazım olan fəaliyyətləri və prosesləri təsvir edən yeddi təbəqəyə bölünür.</p><p>Adətən yuxarıdan aşağıya tərs qaydada təqdim olunur (qat 7-dən 1-ə qədər), OSI Modeli verilənlərin son istifadəçi səviyyəsindən (7-ci qat: Tətbiq Layeri) kommunikasiya əlaqələri və bitlərin fiziki ötürülməsinə qədər keçdiyi ötürmə yolunu təsvir edir. şəbəkə kartları (layer 1: Fiziki Layer) və aralarındakı bütün təbəqələr.</p><p><strong>OSI Modelində məlumatların necə ötürülməsi</strong></p><p>OSI Modelinin iki istiqamətli olduğuna diqqət yetirin. O, həm məlumat göndərən, həm də məlumat qəbul edən tərəfindən istifadə olunur və ötürülmə prosesi zamanı hər iki tərəf rolları dəyişir.</p><p>Nümunə olaraq, brauzeriniz bu məqalə üçün URL-i tələb etdikdə (aşağı ox), ilk olaraq Tətbiq Layerində (Layer 7) sorğu etdi. Tələb olunan məlumat (URL və ötürmə məlumatı) dəyişdirilir və Splunk veb serverlərinin sorğunuzu qəbul etdiyi Fiziki Layerdə (Layer 1) qəbul edilənə qədər OSI Model yığını ilə aşağıya doğru hərəkət edir.</p><p>Layer 1-də Splunk serverləri sorğunu emal etdi, HTML kodunu və ötürmə məlumatını əldə etdi və məqaləni göndərənə geri ötürdü (yuxarı ox). Qaytarılan məlumatlar Fiziki Layerdən (Layer 1) başlayır və məqalə hazırda oxuduğunuz brauzerinizə (Tətbiq Layeri, Layer 7) çatana qədər OSI modeli vasitəsilə ötürülür və dəyişdirilir.</p><p>Model iki istiqamətli olduğundan, hər iki tərəf — brauzeriniz və Splunk Veb serverləri göndərici və qəbuledici kimi fəaliyyət göstərir:</p><ul><li>Brauzeriniz URL sorğusunu göndərir və Veb səhifə məzmununu qəbul edir.</li><li>Splunk serverləri URL sorğusunu alır və Veb səhifənin məzmununu göndərir.</li></ul><p>Bu məlumat ötürülməsi çərçivəsi daxili şəbəkələrdə və buludda/internetdə demək olar ki, bütün kompüter sistemləri tərəfindən modelləşdirilə və istifadə edilə bilər.</p><p>OSI Modeli məlumatların necə ötürüldüyünü belə müəyyənləşdirir.</p><p><strong>OSI Modelinin parçalanması</strong></p><p>OSI Modelinə nəzər saldıqda, yeddi təbəqənin daha da üç daha yüksək təbəqədə qruplaşdırıldığına diqqət yetirin. Bu qruplaşmalar hər bir təbəqənin xüsusi funksiyalarına girmədən OSI model funksiyasına — proqram təminatına, OSI-nin ürəyinə, hardware-ə istinad etməyə imkan verir.</p><p><strong>Proqram qatları</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/566/1*LlhfQjE8J5I7QaP5PgyeXw.png" /></figure><p>Tətbiq, Təqdimat və Sessiya qatlarına (qat 7, 6 və 5) birlikdə modelin <strong>Proqram Təminatı Layları</strong> deyilir . Proqram proqramları ilə əlaqəli bütün ötürmə fəaliyyəti burada baş verir, o cümlədən:</p><ul><li>Əməliyyat sistemləri (OS)</li><li>Veb brauzerlər, xidmətlər, xüsusi yazılmış proqramlar və s.</li></ul><p><strong>OSI-nin ürəyi</strong></p><p><strong>Nəqliyyat Layeri (layer 4) həm də OSI-nin Ürəyi</strong> kimi istinad edilir . Bu, müxtəlif sistemlər arasında faktiki ötürülmənin baş verdiyi təbəqədir.</p><p><strong>Aparat təbəqələri</strong></p><p>Şəbəkə, Məlumat Bağlantısı və Fiziki təbəqələr (laylar 3, 2 və 1) birlikdə modelin <strong>Təchizat Layları</strong> adlanır . Bu, verilənlərin emal edildiyi zaman hər bir sistemdəki fiziki komponentlərdən keçdiyi səyahətdir.</p><p><strong>OSI Modelinin 7 qatı</strong></p><p>İndi hər bir fərdi təbəqəyə baxaq. OSI Modelinin yeddi qatı şəbəkə sistemlərinin dizayn mürəkkəbliyini azaldır. Onların hər biri Proqram təminatının, OSI-nin Ürəyinin və Təchizat Laylarının alt funksiyalarını təsvir edir.</p><p><strong>Proqram təminatı təbəqələri</strong></p><p><strong>Tətbiq Layeri (Layer 7)</strong></p><p>Tətbiq səviyyəsi son istifadəçiyə ən yaxın təbəqədir. O, son istifadəçidən məlumat alır və nəticələri istifadəçiyə geri göndərir. Adına baxmayaraq, Layer 7 müştəri proqramlarının yaşadığı yer deyil. Bu təbəqə proqrama/tətbiqlərə məlumat ötürməyə imkan verən protokolları təmin edir, o cümlədən:</p><ul><li>HTTP və HTTPS</li><li>FTP</li><li>POP və SMTP</li><li>DNS</li><li>Telnet</li><li>DHCP</li><li>SNMP</li></ul><p><strong>Təqdimat Layeri (Layer 6)</strong></p><p>Təqdimat səviyyəsi verilənlərin tətbiq səviyyəsi (qəbul edən tərəf) və ya şəbəkə səviyyəsi (göndərən tərəf) üçün yararlı formada hazırlanmasını təmin edir. 6-cı təbəqə aşağıdakılara cavabdehdir:</p><ul><li>Məlumatların tərcüməsi</li><li>Şifrələmə və şifrənin açılması</li><li>Sıxılma</li><li>Digər məlumatların hazırlanması maddələri</li></ul><p><strong>Sessiya Layeri (Layer 5)</strong></p><p>Sessiya səviyyəsi iki sistemin bir-biri ilə danışmaq üçün ehtiyac duyduğu seansları (əlaqələri) yaradır və saxlayır. Layer 5 müəyyən edir…:</p><ul><li>Sessiyalar yaradıldıqda və açıldıqda</li><li>Uğurla məlumat mübadiləsi üçün sessiyaların nə qədər açıq qalması</li><li>Sessiyaları nə vaxt bağlamaq lazımdır</li><li>Və daha çox</li></ul><p>O, həmçinin məlumat ötürülməsini təmin etmək və sinxronlaşdırmaq üçün yoxlama nöqtələri yaradır.</p><p><strong>OSI Layerinin ürəyi (özəyi)</strong></p><p><strong>Nəqliyyat Layeri (Layer 4)</strong></p><p>Nəqliyyat səviyyəsi düzgün məlumat ötürülməsini təmin etmək üçün sistemlər arasında şəbəkə trafikini idarə etmək üçün Transmissiya İdarəetmə Protokolu (TCP) və İstifadəçi Datagram Protokolu (UDP) daxil olmaqla ötürmə protokollarından istifadə edir.</p><ul><li>Göndərən tərəfdə o, sessiya səviyyəsindən məlumatları götürür və şəbəkə qatı üçün seqmentlərə bölür.</li><li>Qəbul edən tərəfdə şəbəkə qatından seqmentləri yenidən yığır və onları sessiya qatına ötürür.</li></ul><p>Layer 4 həmçinin axın nəzarəti və xəta nəzarətini idarə edir, ötürmə sürətini tənzimləyir və lazım olduqda təkrar ötürmə tələb edir.</p><p><strong>Hardware təbəqələri</strong></p><p><strong>Şəbəkə Qatı (layer 3)</strong></p><p>Şəbəkə səviyyəsi verilənlərin hansı fiziki yolu tutacağına qərar verir. O, ötürülmə üçün nəqliyyat təbəqəsinin seqmentlərini daha kiçik şəbəkə paketlərinə bölmək və həmin paketləri qəbuledici sistemdə yenidən yığmaq üçün cavabdehdir. Bu sessiya paketləri əsasən IP ünvanından istifadə edərək təyinat yerinə yönləndirir.</p><p>Göndərmə və qəbul edən sistemlər eyni şəbəkədə olduqda 3-cü səviyyənin işlənməsi ümumiyyətlə yan keçir.</p><p><strong>Data Link Layer (Layer 2)</strong></p><p>Məlumat bağlantısı səviyyəsi şəbəkədəki məlumatların formatını müəyyən edir. Şəbəkə səviyyəsi kimi, məlumat bağlantısı səviyyəsi eyni şəbəkədəki iki birbaşa əlaqəli qovşaq və ya sistem arasında məlumat ötürülməsinə imkan verir. Layer 2, həmçinin fiziki təbəqədə (qat 1) baş verə biləcək səhvləri düzəldir.</p><p>O, axına nəzarət və iki sistem arasında multipleksasiya üçün media girişinə nəzarət (MAC) emalından istifadə edir. O, həmçinin axına nəzarət və xəta nəzarətini təmin etmək üçün məntiqi keçid nəzarətindən (LLC) istifadə edir.</p><p><strong>Fiziki Layer (Layer 1)</strong></p><p>Fiziki səviyyə fiziki mühit üzərində xam bit axını məlumatlarını (1s və 0s) çevirir və ötürür. Layer 1 sistemin istifadə etdiyi fiziki və elektrik əlaqələri ilə əlaqədardır. Buraya daxildir:</p><ul><li>Wi-Fi və simsiz şəbəkə əlaqələri kimi simsiz tezlik əlaqələri</li><li>Şəbəkə kabellərinin çəkilməsi</li><li>Fiber-optik kabellər kimi yüngül sürət ötürülməsi</li><li>Gərginliklər və pin sxemləri daxil olmaqla məlumat ötürülməsi üçün fiziki spesifikasiyalar</li></ul><p>Fiziki səviyyə həmçinin hublar, təkrarlayıcılar, modemlər, şəbəkə adaptorları və s. kimi şəbəkə komponentlərini müzakirə edir.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=aff08ac24408" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>