Bu yazı çıkarımlarımın harmanlandığı bir denemedir. Analizler, karakterler arası ilişkiler ve verilen örneklerin hepsi öznel düşüncemdir.

SPOİLER UYARISI!

2022 yapımı Speak No Evil filminden spoiler bulunmaktadır.

Filmin başlarındaki babanın tavşanı arama sahnesi olsun, müzikal kısımda duygulanıp ağlaması olsun her seferinde kıvırcık adam sanki her zaman onun her hareketini izleyen bir göz gibi. İyi ya da kötüyü gören bir göz değil, yargılayan bir gözde de değil. Baştaki bu gözler izleyen, anlamaya çalışan gözler.

Genel izlenime baktığımızdaysa baba rolündeki kişi bu gözlerle temas kurduğunda olumlu tepkiler veriyor. Çünkü oluşturduğu ve alıştığı jenerik aile tablosunun gerekliliklerini yerine getiriyor. Bu kalıbın uzantısı olarak da “ayıp olmasın” diye tatil tekliflerini kabul ediyorlar.

Diğer aile için filmin akışına bakarak henüz bir şey söyleyemeyiz ama filmin sonunu bilerek konuşacak olursak evlerine davet ettiklerinde zaten her şeyin bilincindeydiler, filmin sonu belliydi. Yaşanılan garipliklere ses çıkarmadılar, olmasına izin verdiler. Anne tepkilerini ayrıldıkları gün tavşanı unuttukları için geri döndüklerinde söyledi, evet. Fakat o tepki ancak zorunda kaldığı için ve kendi rahatlaması için vermiş olduğu bir tepkiydi. Kendisi de kocası da o diğer ailenin çocuğunu kendi kaderine terk ettiklerinin farkındaydı.

En gerilimli sahnelerden biri olan bu itiraf sahnesinde o kadar beklemediğim bir şey oldu ki. Yatakların küçük olmasından, dans olayından ve birtakım “zamanı geçmiş” şeylerden bahsetti ama radyonun sesini kısma yerinden bahsetmedi çünkü orada film boyunca tek gerçek tepkisini vermişti, hem de tek seferde. Bağırarak radyonun sesini kısması gerektiğini söyledi, kadın haklıydı. Kıvırcık adam da özrünü diledi. Gerçek tepkisini sunmasına sebep olan şey de sarhoş olması ve bu sayede kanıksadığı imajı bir kenara bırakabilmesiydi.

Diğer ailenin dilediği de başından beri buydu aslında. Kıvırcık adamın diğer adamı alıp götürmesi, ona fark etmesi için bir şans vermesi. Kıvırcık adamın özünde istediği şey misafirlerinin kızlarının gerçek sahibinin kim olduğunu hissettiren bir cesarete sahip olmaları.

Adam bunu az çok anladı (dans etme yerinde, kadın kızını durdurmaya çalıştığında son bir kez denesin demesi) ama ne anladığını bilmediği için çok uzun sürmedi ve eşinin aile paketine, alıştığı hazır tepkilere uymaya devam etti. Kıvırcık adamın yaptığı çocuğa kızma ve kupayı kırma hareketleri, yaptığı her şey gibi bir testti. Maalesef geçemediler.

Misafir eden ailedeki annenin diğer ailedeki annenin çocuğunu sahiplenir hareketler yapmasında başında ses çıkartmayıp sadece bakışlarla geçiştirmesi, ardından ani bir patlamayla kızını savunmasının da yine gecikmiş ve duygusal bir tepki olduğunu anlamaktayız. “Bu şekilde yorum yapman çok yersiz olur, hiçbir şekilde buraya bağlayamazsın” diyecek olanlar için filmin sonundaki kıvırcık adamın “Buna siz izin verdiniz” sözünü hatırlatmak istiyorum.

Taşlama kısmına kadar “şeytan”olanların diğer aile olduğunu düşündürdü film bize. Daha doğrusu bir şeytan olacaksa o diğer aile olurdu herhalde diye düşünürdük, sona kadar.

Sonlara doğru olan, misafir annenin kızını kucağına alıp savunduğu sahnedeki tepkisi de duygusal bir tepkiydi. Elinden bir şey gelmediğinin, yaptığı sarılma hareketinin boşa olduğunun farkındaydı, artık iş işten geçmişti. En sonda kocasının aksine sessizce, şeytanlığını kabul edercesine susması ve söyleneni yapması da bunun kanıtıydı.

Film boyunca kadının yaptığı buydu aslında, duygusal tepkiler vermek. Refleksif tepkiler. “Mutlu bir aile” tablosunda yaşıyordu kadın. Diğer ailenin çocuklarını zorla dans ettirmeye çalıştığı sahnede de doğru olduğunu düşündükleri(!) şeyi söylerken, yanlış olduğunu gördükleri şeyi söylerken ikisi de zorlandı. Diğer ailenin yapmakta olduğu şeyin yanlış olduğunu hissettiler ama kendi yaptıklarının neden doğru olduğunu bilmedikleri için zorlandılar. Eşi dayanamayıp odadan çıktı fakat dayanamadığı şey çocuğun ağlaması ya da başka bir şey değildi. Konu sadece kendinin ne hissettiğiydi.

Buna zıt olarak hemen ardından çocuğuna bağırması, kuralların yıkılabilir olduğunu kabul ettiği anlamına geliyor ama bunun farkına varamıyor. Kendinin farkında olmayan, onların baktığı açıdan bakamayan bir konumda.

Bir başka örnek ise misafir ailenin hasbihal olduğu sahnede çocuklarının yakarışlarını duydukları halde o an sevişmeye devam ediyorlar. Çocuklarını umursamıyor değiller. Umursamanın ne olduğunun farkında değiller. Hayvanlar gibi içgüdüsel hareket ediyorlar. Ortama uyum sağlıyorlar, kendi fikirleri yok. Verdikleri karşı tepkilerin hepsi o an hissettikleri şeylere bağlı.

Bu sahnedeki bir diğer güzel parça ise kıvırcık adamın onlara bir şeyler soran bir yargıç gibi bakmasına rağmen onların olabilecek olan her türlü kötü şeyi kabullenircesine sevişmeyi sürdürmeleri. Ya da kızlarına bakmamalarına sebep olan şeyle aynı sebepten, tepkisellik.

Toparlayacak olursak film, gerçek hayatta çokça karşılığı olan, hayatınızda alacağınız inisiyatiflerde kararlarınızı etkileyebilecek bir yapıda. İyi kötü çatışmasını işlemek bir yana, gri bir alana odaklanıyor. İyi gözükenler aslında iyi mi? Ya da hangi durumlarda iyiliklerini koruyabiliyorlar? Bu iyiliğin kapsamı nereye kadar gidiyor?

Misafir aileye bakacak olursak da boşluktan başka bir şey göremeyiz. Direkt en çarpıcı örnek üzerinden sunmak istiyorum: Bu ailedeki babanın olayları keşfettiği an normal bir insanın yapacağı hiçbir şeyi yapmaması. Ne polise ne de eşine söylüyor. Her şeyi “olduğu gibi” kabulleniyorlar.

Eğer arabaları bozulmasaydı ve eve sağ sağlim gidebilselerdi hiç ses çıkarmayacaklardı çünkü artık görüş alanlarında olmayacaktı, olsa bile umurlarında olmayacaktı çünkü asıl bencil olan asıl saygısı ve sevgisi olmayanlar misafir aile. Belli bir fikirleri yok ve yanlış da olsa fikirleri olan insanları çocuk gibi sağduyudan yoksun bir şekilde yargılıyorlar.

En güzel ve anlattığım birçok fikri destekleyen sahnelerden biri de kıvırcık adamın arabada anahtarları bırakarak işemeye gitme sahnesi. Filmin en sert ve acımasız sahnesiydi. Misafir baba onca şey gördükten sonra bu işin ne şekilde sonlanacağını KESİN olarak biliyordu. Kıvırcık adamın ona arabaya binmesini, başına doğru şeyi yaparsa bir şey gelmeyeceğini söylemesi misafir babanın kafasına geçmedi. Bunu filmin sonunda soyunurken “Neden?” demesinden anlıyoruz, oysa ki eşi çoktan anlamıştı sadece yeni kabul ediyordu ama artık çok geçti. Artık biliyordu ama yine de eli o anahtarı çevirmeye gitmedi. Yapması gereken doğru şey aslında buydu.

Filmin çevirisi ne olur bilmiyorum fakat dilsiz şeytan hem akıl karıştırıcı hem de yerinde bir isim olur diye düşünüyorum. İlhak ettikleri çocukların dillerini kesmelerinin sebebi de ailelerinden geri kalan şeyin onların sembolü olması gerektiği yani dilsiz bir şeytan olması gerektiği fikri.

Son olarak diğer aileyi misafir aileye karşı savunduğumu söyleyemem. Aksini de söyleyemem. Fakat şunu söyleyebilirim ki: Misafir aile taşlanmayı hak etmediler, diğer ailenin kurbanı oldular.

Bu yazı çıkarımlarımın harmanlandığı bir denemedir. Analizler, karakterler arası ilişkiler ve verilen örneklerin hepsi öznel düşüncemdir.

SPOİLER UYARISI!

Undertale, Evangelion ve Celeste’e dair spoiler bulunmaktadır.

BAŞLIKLAR

1. KARAKTERLER

2. NEDEN BAŞARILI?

3. EKSTRALAR

Karakterler

Flowey

Dünya üzerinde yaşayabileceği iyi kötü tüm tatları denedikten sonra vicdanıyla beraber duyguları da körelmiş bir çiçek. Amacı içindeki boşluğu doldurmak, geçmişi unutabilmek için.

Oyunun başlarında bu çiçeğin derdini net olarak anladığımız söylenemez. Ortalarında karanlık bir şeylerin varlığını sezinleyebiliyoruz. Oyunun sonundaysa Toriel ve Asgore’un ölmüş çocuğu olduğunu öğreniyoruz. Kötü olmayı “seçmesinin” sebebi de böylece netlik kazanmış oluyor. En yakın arkadaşını kurtarmak için tüm gücüyle mağaranın dışına götürmesine rağmen insanlar, bir saniye bile tereddüt etmeden sanki arkadaşını o hale Flowey getirmiş gibi ona saldırıyorlar. Yaşadıklarının ardından insanlardan nefret eden kötücül bir ruha dönüşüyor.

Flowey’in arka planından uzaklaşıp bir de oyun içinde bize sunulan alt metinlerden bahsedelim. Oyunun sonunda kapışırlarken güçlü bağlar kurduğumuz arkadaşlarımızın yardımı ile Flowey’i yenmemiz onu çok şaşırtıyor. Çünkü bilinçli olarak unuttuğu, dostluk bağının ne derece güçlü olduğuna da inanmayı da dolaylı olarak bıraktığı için kendisini affetme seçeneği bize sunulduğunda da buna anlam veremiyor. Derin bir duygusal körelme.

Frisk

Çizgili pijamalı, hakkında hiçbir şey bilmediğimiz çocuk. Doğru yola mı yoksa yanlışa mı sapacağı bizim yönlendirmemize bağlı olan oyun karakteri. Oyun bildiğimiz bir dünyadan kopup yeni kuralların olduğu bir yere düşmemizle başlıyor. “Güvende hissedebilmek için bulunduğum ortamın kurallarını çözmem gerek” ve “Yanımda benimle aynı konumda biri var” düşünceleriyle Frisk’in konuşmamasını da işe katarsak doğal bir bütünleşme sağlanıyor. Bu sayede onunla beraber etrafı tanıyıp sorunları çözüyormuş gibi hissediyoruz. Kontrollü bir yalnızlık.

Papyrus

Saf, çocuksu ve hayalperest bir karakter. Bir tık sert poz kesiyor ama duygusal yoğunluklu olaylar yaşadığında hemen açılıyor. Amacı bir “insan” yakalayıp yüce şövalyeler birliğine katılmak olan Papyrus, bu doğrultuda bizi yakalamak için bir sürü bulmaca ve tuzak hazırlıyor. Daha varlığımızın esamesi bile okunmazken bu hazırlığı yapması ve her an bir insan gelebilir şeklinde düşünmesi bize karaktere dair birçok şey anlatıyor.

Undyne tarafından verilen görev; küçük çocukların çöp atmaları için çöp poşetini altın dolu bir torbaya, çöp kutusunu da hazine sandığıymış gibi düşündürüp kandırmaya benzetebiliriz. Böyle örnekler sunulduğunda çocuklar yeterince saf ve hayalperest ise gerçekten bu yalan dünyanın içine girebiliyorlar. Papyrus da böyle biri ve bu yüzden hep tetikte. Bizi yani bir insanı uzun süren bir bekleyişin ardından görüyor ve verdiği aşırı tepkiyle onun kendini nasıl bu gerçekliğe kaptırdığını anlıyoruz.

Beceriksiz bulmacaları aracılığıyla onunla yakınlaşma yoluna gidersek bize sempati duyduğunu fark ediyoruz. Biz, onun büyük şövalye olma hayaliyle arasındaki tek anahtar olmamıza rağmen, bunu sürekli bir şekilde yapacağını söylese de, bizi duygusuzca Undyne’a vermiyor. Yaşadığımız olaylar sonucunda bizi gerçekten tanıması sonucu bizim iyi olduğumuzu, sandığından farklı bir yapımız olduğunu fark ediyor ve gerçek dünyaya dönüp ahlaki bir sorgulamayla bizi Undyne’a vermekten vazgeçiyor.

Ayrıca görev atadığında tamamlamak uğruna sorgulamadan her şeyi yapabilmeye hazır olması, yönlendirilebilir bir karakter olduğunu ortaya koyuyor.

Toriel

Frisk’in gözünden bakarsak koruyucu, tatlı ve kendi çocuğuymuşçasına umursayan bir anne figürü görüyoruz. Yine yukarıda bahsettiğim gibi Toriel bu duyguyu “Sana değer veriyorum” ya da “Annen olmamı ister misin?” şeklinde değil direkt olarak bizi çiçeğin elinden kurtarmasından, evine götürmesine kadar ki süreç boyunca hislerini bize karşı tutumuyla veriyor.

Çoğu karakter gibi Toriel’in de bir arka planı var. Çocuğunu erkenden kaybettiği için merhametini ve sevgisini yeterince verememiş bir anne olduğunu sonradan öğreniyoruz.

Final sahnesinde böyle bir yüzü olduğunu öğrendikten sonra bile Toriel karakterinin bütünlüğünü bozmayarak mahcup bir şekilde, istemeye istemeye “Evet, işte yeryüzündeyiz. Artık evine, ailenin yanına gidebilirsin…” diyor ve etrafa bakınıyor. Bu tepki gerçekçilikten daha çok karakter bütünlüğü kapsamında “doğru” bir anne figürünün yansıtılmasındaki başarıyı katlıyor. Onun; bu sözlerinden, gitmemizi istemediğini biraz duygumuz varsa anlıyoruz ve onunla kalmayı seçtiğimizde çok mutlu oluyor ama yine bunu belli etmiyor. Abartılı duygularını dışa vurmama ve yatıştırıcı olma özelliğini oyunun sonunda dahi sürdürüyor.

Undyne

İlk bakışta isminin aralarda geçmesi, kısa ve etkili sahneler ile tanıtılması havalı ve ulaşılamaz bir karakter izlenimi veriyor. İnsanlar ve canavarlar arasındaki geçmişi, savaşları ve ölüm olaylarını yaşamış ve insanlara karşı pek de olumlu hisler beslemeyen görmüş geçirmiş bir karakter.

Bendeki izlenimi ise hayatın sillesini yemiş bir Papyrus olması. Undyne ile Papyrus’un bu denli iyi anlaşmalarının ve Undyne’nın korumacı bir tavır sergilemesinin sebebini de buraya bağlıyorum.

Alphys

Zorlama ama yine de tatlı, jenerik bir karakter. Üzerine konuşmayı gerek görmedim.

Asgore

Oyun boyunca adı geçiyor ama çok fazla ısınamadım çünkü diyaloglar kısıtlı ve bir tık mesafeli. Aklımda kalacak pek bir şey yapmadı.

Sans

Oyunun gizemli karakteri… Kara mizahı yoğun, yardım etmeyi seven bir karakter. Sans’ı diğerlerinin gözünden ele alacağım.

Toriel Açısından: Tanımadığı ama onu anlayan birine, aslında anladığı için değil iyi biri olduğu için, şaka yapıp onunla tatlı tatlı vakitler geçirerek yardım ediyor.

Papyrus Açısından: Kendisine karşı bir karakter olup bilinçli bir şekilde sorumluluklarını yerine getirmiyor ve bu sayede Papyrus’a çalışmanın önemini kendinden ödün vererek öğretiyor. Papyrus ise bunun farkında değil. Belki Sans aniden hayatından çıksa Papyrus o kadar etkilenmez ya da Sans’ın yokluğunu umursamaz. Sans yine de kardeşlik bağından dolayı değil de yardımı hak edecek derecede saf, yaratıcı ve temiz olduğu için onu özünden seviyor ve koruyor. Papyrus’un ona değer verip vermemesini pek de önemsemiyor.

Oyunda değinilmese de Sans’ı motive eden düşüncelerin az çok “Büyüyünce ya da vakti geldiğinde anlayacak. Belki de hiç öğrenemeyecek ama ben ona, o bunu hak ettiği için yardım ediyorum.” şeklinde olduğunu düşünüyorum.

Undyne Açısından: Oyunda Undyne ile aynı sahnede çok fazla hatta belki de hiç bulunmuyorlar çünkü ikisi de benzer karakteristiklere sahip. İkisinin de Papyrus’u koruma kaygısı güzel bir örnek.

Frisk Açısından: Savaş görmüş ve insanlara karşı belirli bir tavrı, daha ziyade haklı bir nefretleri olmasına rağmen insanlara karşı olan bu yaklaşımlarını bizi tanıdıktan sonra, bazısı kolaylıkla değiştirirken bazıları diretiyor ama sonunda bizim tutumumuza göre yaklaşımlarını değiştiriyorlar. Aslında işteş bir durum, biz de onların tutumlarını etkiliyoruz. Bu özellik üç karakterde de görülüyor: Toriel, Undyne ve Sans.

Ondaki bu “koruma içgüdüsünü” ise genocide koşusunun sonunda anlıyoruz.

Neden Başarılı?

Sınırlar

Başından belirlenmiş bir felsefe ve sınırları çizilmiş bir yapıda olduğundan, hikâye anlatımını üzerine kurabileceği sağlam bir yola sahip oluyor.

Bağlar

Hiçbir şey rastgele gerçekleşmiyor. Her şey en başından belirli ve hikâye güçlü bir temelden yükseliyor. Frisk’in arkadaşlarıyla ve birbirleri arasındaki ilişki rastlantısal bir şekilde değil de belirli anlamlar üzerinden sunuluyor.

Verilebilecek en güzel örnek, Undyne’ın Papyrus’a sempatisi. Papyrus saf, çocuksu ve hayalperest bir karakterdir. Genç ve ebeveyn eğitiminden yoksun olmanın verdiği biraz olumlu biraz olumsuz düşünce özgürlüğüyle henüz hayatın sillesini yememiş ve bu sayede bu saf karakterini koruyabilmiştir. Undyne ise havalı bir şövalye gibi dursa da yemek sahnesinde ya da Papyrus’un arkasından ondan bahsettiği anlarda davranışlarından gördüğümüz gibi özünde aslında o da zamanında bir Papyrus’tu…

Papyrus’a, ona insan getirmesini ve bu şekilde onu da kendi gibi bir şövalye yapacağını söyleyen Undyne; onun bunu yapamayacağından emin olmasına rağmen hayata tutunması veya boşluğa düşmemesi için geçici de olsa Papyrus’a bir hedef biçiyor.

Undyne zamanında insanların zulmünü görüp masumiyetini kaybetmiş ve Papyrus’un da bunu yaşamasını istemiyor, onu her an koruyup kolluyor. Çok iyi anlaşmalarının sebebi aslında bu. Bu açıdan Undyne, Papyrus’un manevi ablası konumunda yer alıyor.

Derinlik

Genel olarak bütün ana karakterlerin çok yönlü ve sınırlarının net bir şekilde çizilmiş olması. Dükkandaki satıcı veya yolda karşılaştığımız tek diyaloglu bir karakterin kurduğu komikli cümleleri veya yaptıkları şakaları kıyasla silik hatırlamamızın sebebi: Her ne kadar iyi düşünülmüş olsalar da çok yönlü olmadıkları ve karaktere dair bağlamsal bir özellik (derinlik) yansıtmadıkları için ortada bize yansıyacak pek bir şey kalmıyor. Bunun yanında beklenmediklik ve karakterin insani yönü çok daha büyük bir etki bırakabiliyor.

Olay / Karakter

Undertale’in insanlar üzerinde değerli hisler uyandırmasının ardındaki sebeplere baktığımızda çok güçlü ve birbirinden bağımsız olmayan karakterler ve arka planlarının işlenişi karşımıza çıkıyor. Peki karakterler iyi bir hikâye için yeterli mi?

Maalesef hayır, çok iyi yazılmış karakterler elbette kendimizle benzeşim kurmada efektif bir yol fakat bu karakterlerin ne gibi özelliklere sahip olduğunu okuyarakdeğil maruz kalarak öğreniyoruz. Kastım şu ki: Her bir karakterin başına gelen olay ve bu olaya karşı tutumu bizim o karaktere dair birtakım özellikler addetmemizde can damarı rolünü üstleniyor. Kısaca olay olmadan karakter, karakter olmadan da olayın pek bir anlamı olmuyor. İkisi de birbirini anlamlı bir şekilde desteklemelidir.

Ekstralar

Celeste

Celeste oyununda özümüzü bulmayı temsilen bir dağa çıkıyoruz. Yukarı doğru yükseldikçe iç yüzleşmemiz, korkularımız, motivasyonumuz… Bu durumların ardındaki gerçeği sorgular oluyoruz. Oyuna dışarıdan bir gözle baktığımızda karakterin gitgide derine inmesi sembolize ediliyor fakat fiziksel dünyada bu keşif süreci boyunca karakter yukarı çıkıyor. Küçük bir anlam katma hareketiyle kendimiz tanıyıp özümüzü buldukça daha da yükseliyoruz fikrini metaforik bir şekilde bize sunuyor.

Undertale ise bir iç yüzleşmeden çok etrafımızdaki, kişisel ve küçük dünyamızdaki insanların hikâyelerini bize anlatıyor. Aslında bir keşif, merak duygusu daha ağırlıklı. Bunun dışında yol boyunca oyuncu olarak bizden de bir şeyler eksilip azalıyor. Karakterlerle bağ kuruyoruz ve oyuncu olarak değişiyoruz.

Celeste
(Hikâye Sunma Odaklı / Kendi Temelli Gelişim / İç Yüzleşme / Dağ)

Undertale
(Oyuncuyu Etkileme Odaklı / Etraf Temelli Gelişim / Dış Yüzleşme / Çukur)

Evangelion

Evangelion’da da aynı şekilde bu görülüyor. Karakterlerin ilk bölümlerde bize sunulan yüzleri dışında sonradan açığa çıkan bir başka yüzleri de var fakat bu zıtlık veya bütün, izleyiciye “Bu karakterin iki yüzü var, dikkat ettin mi?” diye verilmiyor. “Bu özelliklere sahip bir karakter işte bunu yapardı!” fikrini izleyici de uyandıracak olaylar ile karakterler hikâyeye yediriliyor.

Zannedilenin Aksine

Undertale, aslında yaptığımız hareketlerin oyunun akışını direkt olarak etkileyen bir yapıya o kadar da sahip değil. Şunu yaptım ve şu oldu olayları elbette var ama bence oyunun bize vermek istediği ana mesaj bu değil. Daha çok ortalama yolun yani çoğunluğun gideceği başından belli olan yolun çok güzel yazılmış olması.

Toby Fox bunu bilinçli bir şekilde yapmış gibi geliyor. “İşte, seçimlerimizin akışı TA MA MEN değiştirdiği bir oyun!” havasıyla piyasaya çıkarak tâbi ki etkili bir oyun izlenimi oluşturuyor ama aslında olan bu değil. İnsanlarda iz bırakmasının, unutulmayacak olmasının, tekrar tekrar oynama isteği uyandırmasının arkasında Toby Fox’un hangi kapının nereye açılacağını başından beri bilmesi yatıyor.

İnsanüstü değil insani bir oyun.