Өгөгдөл

Иргэн В нь автомашин жолоодож яваад зүүрмэглэн осол гаргасан. Ганцаараа явсан. Машин эвдэрч засварт 30 сая төгрөг төлөх болсон. Автомашинаа даатгуулсан даатгуулсан байсан. Даатгалын компани нь дор дурдсан шалтгааныг заан нөхөн олговор олгохоос татгалзсан:

Даатгалын гэрээний 12.7.6: Даатгуулагч, түүний ажилтаны сэтгэцийн эмгэг болон эрх зүйн чадамжгүй, согтууруулах ундаа, мансууруулах бодис хэрэглэсэн болон ядарсан үед хийсэн аливаа үйлдлээс үүдэн гарсан аливаа хохиролд нөхөн олговор олгохгүй.

Даатгалын гэрээний 12.7.25: Даатгуулагч зөвшөөрөгдсөн этгээдийн санаатай болон хэт хайхрамжгүй үйлдлийн улмаас учирсан хохиролд нөхөн төлбөр олгохгүй.

Бодолт

А. Эргэцүүлэл

Энэ кэйсийн хувьд Даатгагч нь хөдөлгөөний үеийн ослыг даатгалын тохиолдолд хамааруулахгүй гэх тайлбарыг хийжээ. Үүнд жолоочийн гэм буруугээс үүдэлтэй эрсдэлийг даатгасан уу, хэрвээ үгүй бол хөдөлгөөний үеийн ямар эрсдэлийг жолоочийн хувьд даатгахаар санал болгосон бэ гэх асуултыг зарчмын хувьд хөндөнө. Үүнийг Даатгалын эрх зүйн судалгаанд нарийвчлан үзэх ёстой бөгөөд Даатгагчийн тусгай зөвшөөрөлтэй холбон шалгах шаардлагатай. Бодолтыг гэхдээ энэхүү макро төвшинд бус харин Иргэний хуулийн ерөнхий ангийн хүрээнд хийсэн болно.

Б. Даатгуулагч иргэн В-ийн шаардах эрхийн үндэслэл

В нь Иргэний хуулийн 431.1 ба Даатгалын гэрээний … заалтыг үндэслэн … Даатгагчаас нөхөн төлбөр төлүүлэхээр шаардах эрхтэй байж болно.

I. Шаардах эрх үүссэн эсэх

В-ийн шаардах эрх нь Даатгалын гэрээг байгуулахаас гадна даатгалын тохиолдол бий болох тохиолдлыг заасан хойшлуулах болзол хангагдсан үед үүснэ.

1. Болзол

Болзол биелсэн тул шаардах эрх үүссэн гэж ерөнхийд нь дүгнэхээр байгаа боловч болзолд заасан нөхцөлд бодит үйл явдал багтаагүй байж болно. Даатгагч нь Даатгалын гэрээний 12.7.6 ба 12.7.25-р зүйлийг тус тус заан нөхөн олговор олгохоос татгалзсан нь болзолыг үгүйсгэсэн хэрэг юм. Иймээс үүнд тодруулга хийе!

2. Даатгалын гэрээний 12.7.6

Зүүрмэглэсэнээс болж шон мөргөн автомашинаа эвдсэн нь В-ийн ядарсанаас үүдэн гарсан хохирол болохыг үгүйсгэхгүй. Энэ тохиолдлыг талууд нөхөн олговор олгох болзолд багтаагаагүй тул В-ын шаардлага үндэслэлгүй байж мэдэхээр байна.

Тодруулах шаардлагатай буюу эргэлзээ дагуулсан асуулт гэвэл, ядарсанаас үүдэлтэй гэдгийг хэрхэн тайлбарлах тухай юм.

(…) Сэтгэцийн эмгэг болон эрх зүйн чадамжгүй, согтууруулах ундаа, мансууруулах бодис хэрэглэсэн болон ядарсан үед (…) гэж томъёолсноос үзэхэд жолоочийн ядарсан үеийг уг заалтын өмнөх болзолуудад нийцүүлэх буюу хам орчинд нь тайлбарлан ойлгох шаардлагатай. Тухайлбал, ядарсан гэдгийг түүний өмнө дурьдсан сэтгэцийн хэв шинжүүдтэй адилтган ойлгохоор байна. Энэ нь ядарсан үедээ гэдгийг сэтгэцийн эмгэг эсвэл мансуурсан болон согтуу байсан гэдэгтэй адилтган тайлбарлана гэсэн үг. Тэгэхээр жолоочийг ядарсан үедээ жолоо барьсан хэмээн буруутгаж байгаа бол түүнийг ердийн ядарсан үедээ бус, харин маш их ядарсан үедээ, тухайн жолоочийг харсан аливаа гуравдагч этгээд түүнийг жолооны ард суух чадваргүй байсан үедээ жолоо барьсан гэж дүгнэх нь зүйтэй. Жолоочийг урд орой нь архи уун согтуурсан, мансуурсан, үүнийхээ дараагаар хангалттай амраагүй учраас ядарсан гэх мэтээр тайлбарлах боломжгүй (тээврийн цагдаагийн ажилтан шалгасан).

Ядарсан үедээ гэдгийг өөрөөр тайлбарлах боломж байхыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ: Даатгагчийн боловсруулсан гэрээ нь гэрээний стандарт нөхцөл учраас, ядрах гэдгийг тайлбарлах, үүнтэй холбоотой гарах аливаа маргааныг санал хүлээн авагч тал буюу даатгуулагчид ашигтай байдлаар тайлбарлана (Иргэний хуулийн 201.1.).

Иймд Даатгуулагч В-г ядарсан үедээ осол гаргасан гэх тайлбар нь гэрээний 12.7.6-д заасан утга санаатай нийцэхгүй. Өөрөөр хэлбэл нөхөн олговор олгох болзол хангагдсан байна. Энэ агуулгаар В-ийн шаардах эрх үүссэн.

3. Даатгалын гэрээний 12.7.25

В-ийн зүүрмэглэсэн үйлдэл болон шон мөргөсөн үйлдэл нь нөхөн олговол олгох нөхцөлд багтаагүй байж болно. Энэ тохиолдолд шаардах эрх үүсэхгүй. Үүнд хариулт өгөхийн тулд зүүрмэглэсэн үйлдлийг шон мөргөсөн үйлдэлээс зааглан авч үзэх шаардлагатай. Учир нь В нь зүүрмэглэх үедээ буюу хэрэг хариуцах чадваргүй байсан үедээ замын хамгаалалтын шонг мөргөсөн.

а. Зүүрмэглэсэн үед шон мөргөсөн тухайд

Жолоочийн хамгаалалтын шон мөргөсөн үйлдлийг санаатай, эсвэл хэт хайхрамжгүй үйлдэл гэж дүгнэх боломжгүй. Үүнийг гэм буруугийн болгоомжгүй хэлбэрт ч тооцох боломжгүй. Учир нь энэ үйлдлийг хийх үед В нь зүүрмэглэсэн байсан. Өөрөөр хэлбэл зүүрмэглэх агшинд жолоочийг гэм буруутай байсан гэж дүгнэх субъектив шинж бүрдээгүй. Иймээс шон мөргөх бус харин үүний өмнөхөн зүүрмэглэсэн үйлдлийг санаатай, эсвэл хэт хайхрамжгүй үйлдэл үү гэдэгт дүгнэлт хийх нь зүйтэй. Цаашлаад зүүрмэглэх буюу нүд анилдах үедээ шон мөргөж болзошгүй гэдгийг урьдчилан мэдэх боломжтой байсан уу гэдгийг тодруулах шаардлагатай.

Санаатай үйлдэл гэдгийг болзошгүй үр дагавар бий болно гэдгийг мэдсэн буюу мэдэх боломжтой байсан бөгөөд үүнийг хүсч үйлдсэн, үүнд зориуд хүргэсэн гэж тодорхойлдог. Жолоочийн хувьд зүүрмэглэх буюу түр хугацаанд өөр бодолд хэт автаж буйгаа анзаарах үндэслэл байгаагүй. Иймээс түүнийг хүсч эсвэл зүүрмэглэх байдалд зориуд орсон, ийм байдалд орвол замын хажуугийн шонг мөргөнө гэдгийг мэдэх боломжтой байсан гэж тулгах нь зохисгүй.

Жолоочийг хэт хайхрамжгүй буюу илтэд болгоомжгүй байдлаасаа болж зүүрмэглэсэн гэж дүгнэх боломжтой юу? Хэт хайхрамжгүй буюу илтэд болгоомжгүй гэдгийг болгоомжгүй үйлдлийн хүндрүүлсэн хэлбэрт багтаадаг, санаатай үйлдэлд дөхөж очих шинж тэмдэг гэж тайлбарладаг. Үүний жишээг хууль зүйн практикт үзэгдэх орчин муу, харанхуй үед гүйцэж түрүүлэхийг хориглосон газарт урд яваа автомашиныг гүйцэж түрүүлэх үйлдэл хийх зэрэг жишээгээр илэрхийлдэг.

Жолоочийн хувьд бүхий л замын туршид анх удаа нүд анилдах үедээ осол гаргасан болно. Үүний өмнөхөн нүд анилдах байдал жолоочид мэдэгдээгүй учраас зүүрмэглэх нь гэдгээ анзаарах шалтгаан түүнд байгаагүй. Иймээс түүнийг болгоомжгүй үйлдэл, тэр дундаа илтэд болгоомжгүй буюу хэт хайхрамжгүй байдлаасаа болж зүүрмэглэсэн гэж үзэх боломжгүй. Магадгүй зүүрмэглэж байгаагаа анзаарсан ч үргэлжлүүлэн жолоо барьсан жолоочийн хувьд энэ талаар өөр дүгнэлт хийхээс аргагүй болж болно. Гэтэл өгөгдлийн хувьд В-г илтэд болгоомжгүй гэхээсээ хөнгөмсгөөр найдсан гэж дүгнэхээр байна. Хэд хэдэн удаагийн зүүрмэглэсэн үйлдэл, магадгүй осол гаргахаасаа өмнө замаас гарах гэх мэт хөнгөн зөрчил гаргаж байсан бол тэрхүү нөхцөл байдалд өөр дүгнэлт хийх нь зайлшгүй.

Иймд гэрээний 12.7.25-д заасан үндэслэл биелээгүй тул нөхөн олговор олгох болзол хангагдсан гэж үзнэ.

Иймээс В-ийн шаардах эрх үүссэн байна.

II. Хариулт

В нь нөхөн төлбөр олгохыг Даатгагчаас шаардах эрхтэй.

Инфляци, дифляци гэх мэт ойлголтуудыг гагцхүү эдийн засгийн өнцгөөс тайлбарлах нь учир дутагдалтай, жишээлбэл 1923 онд Герман, 2006 онд Зимбабве, 2014 оны ОХУ-д инфляци гаарсан нь гадаад улсуудын зүгээс валютын хомсдол бий болгосонтой холбоотой ажээ. Иймд аливаа улсын дотоодын эдийн засаг нь бусад улсын гадаад бодлогын золиос болох талаас нь инфляцийг тайлбарлах шаардлагатай.

1923 оны Ваймерийн бүгд найрамдах улстай (Герман) харьцуулахад өнөөгийн ОХУ нь эдийн засгийн бололцоо өндөр. Улсын өр нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүний дөнгөж 13 % -тай тэнцдэг нь тухайн үед Ваймерийн бүгд найрамдах улстай харьцуулахад, ер нь ч капиталист улсууд дундаа тэргүүлэх байр суурьтай өнөөгийн гүрнүүдтэй харьцуулахад энэ өр өчүүхэн гэнэ. Оросын сангийн яамны мэдээнд тус улсын өрийг 56 тэрбум доллар, харин хувийн секторуудтай нь нийлүүлбэл 600 тэрбум долларт хүрнэ гэж бичсэн байна. Гэхдээ 470 тэрбум долларын гадаад валютын нөөцтэй гэдгийг бодолцох хэрэгтэй.

Рублын ханшны уналт нь Оросын эдийн засаг, эсвэл зах зээлийн хүндрэлтэй холбоогүй. Аж үйлдвэрлэлийн жилийн өсөлт нь 2,8 %, ажилгүйдлийн төвшин хамгийн бага төвшинд хүрсэн гэх мэт баримтууд нь үүний жишээ болно. Оросын эдийн засагт заналхийлдэг хамгийн том аюул нь тэдний аж ахуйн нэгжүүдийг дэлхийн санхүүгийн зах зээлд нэвтрэх боломжгүй болгосон явдал гэнэ. Ирэх жил гэхэд 140 тэрбум долларын өглөгийг барагдуулах үүрэгтэй Оросын аж ахуйн нэгжүүд хаанаас энэ мөнгийг олох вэ? Гадаад валютын эрэлт ихсэх нь валютын үнийг хөөрөгдөх тул банк болоод бусад аж ахуй нэгжүүдэд алдагдал авчирна. Рублиэр хөрвөдөг хувьцаа зэргийг доллараар сольдог болсноор рублийн ханшны уналт нэмэгдэнэ. 2014 оны 10-р сард ОХУ-ын зээлжих зэрэглэлийг багасгасан тул олон улсын хэмжээний хөрөнгө оруулагчид нь Оросын бондуудаас татгалзана. Рублийн уналтын эргүүлэгт ийнхүү түрэлт нэмэгдэнэ.

…

үргэлжлэл бий

¹ https://www.weltbild.de/artikel/ebook/wie-funktioniert-geld_20933715-1

Хэрвээ иргэн А нь иргэн Б-д өөрийн гарын үсэг бүхий эрхийн бичгийг өгөхдөө дараагийн худалдан авалтад түүнийг төлбөрийн хэрэгсэл болгон ашиглаарай гэж хэлбэл А-г хувийн мөнгөний эмисс хийлээ гэж дүгнэнэ. Эрх бүхий байгууллагууд үүнийг хяналтандаа авах арга нь энэхүү мөнгийг Төв банкны мөнгөтэй тогтмол ханшаар баталгаажуулахыг шаардах явдал байдаг. Үүний үр дүнд Мобикомын кенди, Номин, ИМарт зэргээс олгодог урамшууллын карт нэртэй маркетингийн ард хувийн мөнгийг дураараа өсгөх боломж хумигддаг байна. Гэхдээ хэдий ийнхүү хязгаарласан ч банк бус санхүүгийн байгууллага гэдэг институцийг ашиглан арилжааны банкуудын аргаар богино хугацааны мөнгөн хуримтлалыг дунд хугацааны зээл болгон тараах болжээ. Үүний тулд хувийн мөнгөө ашиглах супер, хайпер гэх мэт маркетуудын тоог нэмнэ. Ингээд үнэнч худалдан авагчдын тоо өсч урамшууллаар олгосон хувийн мөнгөний хэмжээ нэмэгдэх бөгөөд худалдан авагчийн дараагийн худалдан авалт хүртлэх хугацаанд хадгалсан мөнгийг зээл хэлбэрээр олгон хүүгийн ашиг хүртэх боломж нээгдэнэ. Үүнээс бонд, хувьцаа, биткойн худалдаж авах гэх мэтийн хөрөнгө оруулалтад зарцуулахыг үгүйсгэхгүй. Худалдан авагчид нэгэн зэрэг худалдан авалт хийж урамшууллаар олгосон хувийн мөнгийг ашиглан данс улайлгахгүй гэдгийг арилжааны банкны эдийн засагчдын адилаар олж харсан нь өдгөө өндөр хүүтэй зээл олгох бизнесийн үргэлжлэл болжээ. Үүнийг Монгол улсын зээлийн эдийн засгийн өсөлтийн 2.0 загвар ч гэж хэлж болно. Тэгвэл койн гаргах замаар ийм бизнесийг сэдэж буй аргыг зээлийн эдийн засгийн 3.0 загвар гэж хэлэх учиртай.

Койны бизнес өнөөдөр дэлхийд их хямрал авчраад буй зээлийн эдийн засагт нүүрсний илч өгөн өрдөх болсон тул иргэд өгсөн мөнгөөрөө ашиг олно гэж бодох нь дэндүү өрөөсгөл эргэцүүлэл юм. Хэрвээ банкны мөнгөний инфляциар бүхнийг хэмждэг өнөөгийн тогтолцоо иргэдийн нуруун дээр дааж давшгүй дарамт болсныг тэд ухаардаг бол! Энэ нь фиат гэдэг мөнгөөр хэмжиж буй койн буюу элдэв криптод бус зөвхөн Биткойныг худалдаж авахын товч тайлбар болно…

Биткойн яагаад энэ системийг тэтгэн дэмжихгүй, харин эсэргүүцэх мөн чанартай болохыг тайлбарлахаас өмнө крипто валютын биржээр дамжуулан койны эмисс хийхээр арилжааны банкууд сонирхох болсныг товч тодруулъя. Тухайлбал, хадгаламжийн хүүгээр уралдан Төв банкны мөнгийг өөртөө төвлөрүүлэх замаар зээл олгох бодлого нь эдийн засгийн хямралыг дагаад хуучирч байгаа учраас банкууд дефакто өөрийн цахим биржийг үүсгэхээр уралдаж байна. Тэд ийнхүү 1 сумаар 2 ан хийх боломжийг олж харсан нь нэг талаас койн худалдаж аван арилжаа хийх сонирхолтой иргэдийг өөртөө татах замаар тэдний мөнгийг төвлөрүүлэх, нөгөө талаас Биткойны нөөцтэй болох явдал.

Биткойныг зөвхөн виртуал хөрөнгийн талаас нь харж бирж дээр наймаалцах нь мөнгөний ойлголтгүй арилжаа эрхлэгч нарт сонирхолтой бол Биткойныг банкны хадгаламж хэлбэрээр өөртөө төвлөрүүлсэн цахим биржтэй банкууд дотоодын байтугай гадаадын банкны өрсөлдөөнд ялах ирээдүйг мөрөөдөх нь тэдэнд сонин байгаа. Бирж дээр Биткойн худалдаж авсанаа Биткойнтой боллоо гэж эндүүрч буй иргэд “Hardware-Wallet” -ийн ач холбогдлыг мэдэхгүй байгаа байдлыг ийнхүү овжин ашиглах нь тэдний боломж бөгөөд ингэснээр 19-р зуунд алтаа төрд хураалгаж байсан АНУ-ын иргэдийн түүх давтагдах болов уу гэсэн айдас төрнө! Сонирхолтой асуулт гэвэл, Номин, ИМарт зэрэг бонус карт хэлбэрээр хувийн мөнгөө бий болгосон аж ахуйн нэгжүүд Биткойны түлхүүрийг хадгалах боломжтой “Hardware-Wallet”-ийг үйлчилгээндээ нэвтрүүлэн мөнгөний бизнест өрсөлдөх ирээдүй юм…

Биткойныг иргэд, аж ахуйн нэгжүүд, үйлдвэрлэгчид хэрэглэх нь хүү өндөр фиат долларын дөнгөнөөс мултран үндэсний эдийн засагт хөрс суулгах ач холбогдолтой. Рублийн өрөнд дөнгөлүүлсэн байсан Монгол улсын эдийн засагт “Reset” хийсэн шиг алхамыг Биткойныг ашиглан хийхийг цаг үе шаардаж байна… Төгрөгийг төлбөрийн хэрэгсэл талаас нь олон улсын худалдаанд хэн ч тоохгүй боловч Биткойны эдийн засагтай үед гуйж харилцах нь зайлшгүй. Иргэд үндэсний мөнгө бус Биткойныг ашигласан цагт хэзээ ч ядуурахгүй гэдгийг ойлгох агшинд Монгол улс ядуу улсын тооноос хасагдана. Учир нь иргэд инфляцид нэрвэгдэхгүй, бизнес эрхлэх боломжтой үед эдийн засгийн “Reset” хийх нь ядуурахгүйгээр реформ хийх том боломж…

¹ Сэдвийг бэлтгэхэд ашигласан эх сурвалжууд: Satoshi Nakamoto, Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System; Andreas Antonopoulos, Mastering Bitcoin: Unlocking Digital Cryptocurrencies; David Chaum et al., How to Issue a Central Bank Digital Currency; Citi GPS Group, Bitcoin at the Tipping Point; Saifedean Ammous, The Bitcoin Standart; Ray Dalio, Principles for Navigating Big Dept Crises; Norbert Häring, Die Abschaffung des Bargelds und die Folgen; Paul Schreyer, Wer regiert das Geld; Thomas Piketty, Das Kapital im 21. Jahrhundert; Christoph Pfluger, Das nächste Geld; Horst Seiffert, Geldschöpfung; Martin Armstrong, Great Reset — The Elitist Coalition to Redesign the World; Yanis Varoufakis, Der Globale Minotaurus.

Өнөөгийн эдийн засаг юу болж хувирсныг ойлгож ядах юмгүй: Бодит эдийн засаг буюу өөрт байгаагаа золин байж амжилтанд хүрэхийн тулд хөлсөө урсгах болдог зах зээлд мөнгө олддоггүй. Учир нь зээлдүүлсэн капиталыг үнэт цаасны зах зээл залгих болсон. Зээл олгож нэмсэн дансны мөнгөний хэмжээгээр эдийн засагт баялаг бий болдоггүй атал үүгээр худалдаж авсан үнэт цаасыг дамлан ашиг олохын нууц юунд оршдог вэ? Баялаг бий болоогүй тул үүнийг дагаж мөнгөний нийлүүлэлт хийх боломжгүй байх ёстой атал санхүүгийн зах зээлд эргэлдэж байсан мөнгөний хэмжээг тухайн үнэт цаасыг ашиг гарган худалдах агшинд бяцхан нэмдэг тогтолцоонд хамаг учир бий. Ингээд үнэ өснө. Үр дагавар? Мөнгөний хэмжээ нэмэгддэг, хувьцааны арилжаа хийдэг нөхөд багахан эрсдэлээр ихээхэн мөнгө олно. Жинхэнэ хөдөлмөр эрхлэх шаардлагагүй.

Нэгэн жишээ авъя!

Жилд 10 хувийн өгөөжтэй хувьцааг 100 (швейцари) франкаар худалдаж авбал жилд 10 франкийн ногдол ашигтай. Тэгвэл энэхүү 100 франкаар 150 хувийн ашиг хүртэхийн тулд 100 франкийг (банкууд) эрсдэлийн сандаа байршуулаад 5 хувийн хүү буюу 25 франк төлөх нөхцөлөөр 500 франкийн зээлийг (Төв банкнаас) авч үүгээрээ хувьцаа худалдаж авах боломжтой. Ингэвэл 50 франкийн орлоготой буюу 25 франкийн цэвэр ашигтай ажиллана; 50 франкийн орлого нв 500 франкаар худалдаж авсан хувьцааны ногдол ашиг, харин 25 франкийн цэвэр ашиг нь олсон орлогоос 500 франкийн зээлийн хүүг суутгасан дүн юм.

100 франкаар шууд хувьцаа худалдаж авахад 10 франкийн ашигтай харьцуулахад 500 франкийн зээлээр “hedging” хийгээд 25 франк буюу 150 хувиар илүү ашиг хүртэх санхүүгийн бизнес сонирхол татах нь аргагүй. Үүнийг хийхэд учрах эрсдэл нь хувьцааны үнэ 10 хувиар унахад эрсдлийн санд байршуулсан 100 франкийн тал нь үгүй болох явдал юм. Учир нь 500 франкийн хувьцааны алдагдлын 10 хувь нь 50 франк билээ.

Энэ жишээнд 5 дахин их капиталын зээлээр худалдан авалт хийж байна. Гэтэл бодит байдал дээр 50 дахин их зээл авч санхүүгийн зах зээл рүү шахдаг гэдгийг санах хэрэгтэй. Ингээд 10 хувийн ашгийг 250 хувийн ашиг болгож буй энэ бизнесийн хувьд баялаг бүтээх талаар ярилтгүй. Учир нь зээлийг хадгаламжийн хуримтлалаас гаргадаггүй, харин дансны бичилтээр шууд бий болгодог. Мэдээж ихэсгэсэн зээлийг дагаад алдагдал хүлээх эрсдэл өндөр байдаг тул (хөрөнгө оруулалтын) банкууд таслалын арын өгөөжийн төлөө үхэн алдана.

Бодит эдийн засгийн үйлдвэрлэлийн өгөөж багасах тусам бизнесийн зээл нь үнэт цаас ба үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээлд төвлөрдөг. Учир нь энд мөнгө өөрөө өөрийгөө үржүүлэн дүрэлздэг байна. Хиймэл өсөлтийн энэ ертөнцөд сүндэрлүүлж буй суваргыг эцэс төгсгөлгүй өндөрлөх боломжгүй тул үүнээс юу ч үлдэхгүй нуран унах өдөр ирнэ. Ийм зүйл 1920-иод онд тохиож, зээлийн болоод хувьцааны зах зээл, дараагаар эдийн засаг, үүнтэй зэрэгцээд улс төрийн хямрал үргэлжилж, эцэстээ дэлхийн хагас нь шатсан билээ.

Иймээс ирээдүйгээ харсан ухаалаг зүйлийг хүн үйлдэх учиртай. Дэлхийн 2-р дайнаас хойш өрнөсөн эдийн засгийн тэсрэлтийн төгсгөл 1970-аад онд ирэхэд хуучин алдаагаа давтахгүйгээр эвийг нь олоод бизнес хийх бүх аргыг ашигласан нь нэг талаас санхүүгийн зах зээл дэх хоригуудыг эсэргүүцлийн дуу хоолойг үл тоон үе шаттайгаар багасгасан, нөгөө талаар санхүүгийн бүтээгдэхүүн гэх хэрэгслүүдийг зүйл зүйлээр нь бодож олсоноос харагддаг. Хувьцаа нь өөрийн үнэ цэнэ бүхий баялаг гэсэн утгатай байдаг нь үйлдвэрлэл эрхэлдэг аж ахуйн нэгжид тодорхой хувь эзэмшдэгтэй холбоотой. Харин хоёрдогч бүтээгдэхүүн буюу эх авах гэсэн утгатай “derivare” гэх латин үгний үндэстэй санхүүгийн хэрэгслүүдийг шууд бус баялаг гэж үздэг. Ийм хэрэгсэл нь гэрээ, эсвэл аль нэг баялагийг ирээдүйд худалдаж авах буюу зарахдаа одоогийн үнийг тохирох (“Option”) буюу тодорхой хэлцлийг төлөвлөсөн цагт хийх гэх мэт нөхцөлүүдтэй. Ийм хэлцлүүдийг хувьцааны үнэ, хүү болон бүхий л зүйлийн үнийн өсөлт ба уналтын таамагт тулгуурлан хийнэ. Үүгээр тодорхой хэмжээний баталгааг бий болгосон гэдэг нь зах зээлийг өөрийн ухаанаар эзэгнэн, бороотой үед шүхэр худалдан авахдаа нартай үеийн хямд үнийг төлж болно гэж үздэгтэй холбоотой.

Шууд бус баялагийн (“derivat”) өөр хэлбэрүүд ч бий. Жишээ нь, ипотек эсвэл зээлийн картны, цаашлаад бүтээгдэхүүнийг зээлээр худалдан авсан гэрээнүүдийг багцлан үнэт цаас гаргах, үүнээс худалдан авсан бол эргэн төлөлтийн ашгаас зохих хувиар ногдол ашиг хүртээх эрх олгох явдал байна. Ингэснээр банкууд эрсдэлтэй гэрээг эрсдэл багатай гэрээтэй холих боломжтой болно. Нөгөө талаас эдгээр санхүүгийн бүтээгдэхүүнүүдийг худалдах замаар тайланд тусгахаас зайлсхийнэ…

үргэлжлэл бий…

¹ Эдийн засгийн судлаач, Швейцарийн сэтгүүлч “Christoph Pfluger” -ийн бичсэн “Das nächste Geld” номны хэсгээс орчуулан өмнөх өгүүлэлийг хүргэсэн билээ. Хэрвээ мөнгөний мөн чанарыг ойлгохыг хүсч байгаа бол энэ номыг зайлшгүй унших номуудын тоондоо багтаахыг зөвлөхийн ялдамд энэ сэтгүүлчийн бичсэн “Geld verstehen! Kurze Anleitung zur kollektiven Irrtums” нэртэй бяцхан товхимолыг эндээс үнэгүй татан авч уншихыг хүсье! Уншиж ойлгоход оршил болгох үүднээс товхимолын 18–22 -р нүүрт бичсэн “Өсөлтгүй өсөлт” хэсгийг орчуулснаа хуваалцав. Сангийн сайд маань эдийн засгийн өсөлт сайн байгаа гэж ярьдаг, гэтэл иргэдийн олонхи нь ядуурсаар байдаг эдийн засгийн өсөлт гэх парадоксын тухай эргэцүүлэхэд дөхөм болох биз ээ!

…

Хөдөлмөрчин олонхиос хөрөнгөтэй цөөнхөд мөнгийг сэм хуваарилдаг тогтолцоог ядуу ба баян улс орнуудын жишээнээс харж болно. Тухайлбал, Африкийн орнууд анх зээлсэн мөнгөнөөсөө хавьгүй их мөнгийг Зээлдүүлэгч улсуудад эргүүлэн төлөөд ч өрөнд баригдсан хэвээр үлдэж байгааг санах хэрэгтэй. Нигери улсын Ерөнхийлөгч асан Обасанжо 2000 онд Окинавад болсон “Жи-8” уулзалт дээр ийн хэлж байв:

1985, 1986 он хүртэл зээлж авсан мөнгө маань 5 тэрбум доллар болсон. Өнөөдрийг хүртэл манай улс 16 тэрбумыг нь эргүүлэн төлсөн. Гэтэл биднийг ахиад 28 тэрбумыг төл гэж байх юм. Энэ өр гадаадын зээлдүүлэгч нарын хүүний мөнгө. Хэрвээ надаас энэ хорвоогийн хамгийн аймшигтай зүйл юу вэ гэж асуувал би хүүгийн хүү¹ гэж хэлнэ.²

Алберт Эйнштейн хүүгийн хүүг дэлхийн 8 дахь гайхамшиг гэж хэлж байсан гэдэг. Үүнийг Библид бичсэн 11 дэх гамшиг гэж хэлсэн бол илүү оновчтой байх байлаа.

Дэлхийн буурай улс орнууд 1970-аад оны үед харьцангүй хялбар шалгуураар зээл авч байжээ. Энэ нь петро доллар буюу газрын тосны борлуулалтаар олсон их хэмжээний долларыг хөрөнгө оруулах зорилгоор эргээд баруун руу цутгасан боловч үүнийг шингээх хөрөнгө оруулалт боломж гараагүйтэй холбоотой. Учир нь баруунд газрын тосны хямралаас үүдээд үйлдвэрлэл зогсонги байдалд орсон байв. Энэ үед тухайн үеийн АНУ-ын Төв банкны ерөнхийлөгч (урьд “Rockefeller”-ийн гэр бүлийнхний эзэмшлийн “Chase Manhattan Bank” -ны Ерөнхийлөгчийг албыг хашиж асан) “Paul Volcker” 1980 оноос эхлээд бодлогын хүүг өсгөн 20 хувьд хүргэжээ. Иймээс хөгжиж ядан буй орнууд төлбөрийн зээлжих зэрэглэлээсээ болоод ашигласан капиталын төлөө 30 хүртэл хувийн хүү төлөхөөс аргагүй болжээ. Энэхүү капиталын 90 хувийг нь банкууд оргүй хоосноос бий болгодог гэдгийг дурьдах нь илүүц биз. 30 хүртэл хувийн хүү гэдэг бол зээлийн эргэн төлөлт хийгээгүй үед 2,33 жилийн дотор үндсэн үүргийн хэмжээ нь нэг нугарсан хэрэг юм.

Донор орнуудын мөнгө гэх барууныхны тусламж нь үндсэндээ 2-хон долоо хоногийн хүүг төлөхөд хүрэлцэж байв. Энэ нь үлдэх хугацаанд нь зээлдэгч орон ердөө шулуулж байсан хэрэг. Газрын баялагийг нь хулгайлж, хүүхдүүдийн ирээдүйг нь тэрхүү ухсан нүхэнд нь булшилж байв. Тагнуулынхны аргыг ашиглан, байгалийн нөөцийг нь дээрэмдэх энэ үйлдлийн талаар “Anthony Perkins” өөрийн бүтээл “Economic Hitman”⁴ -д дэлгэрэнгүй өгүүлсэн. Дэлхийг эзэгнэгч Цөөнхи нь өрийн эдийн засгийн тогтолцоог эсэргүүцсэн улс төрчдийн амь насыг егүүтгэхээс буцдаггүй гэнэ…

…

¹ Хүүгийн хүү гэдгийг буруу ойлгохоос зайлсхийнэ үү! Үүнийг зээлийн хүүнээс шууд хүү тооцох утгаар бус, харин макро эдийн засгийн тогтолцоогоор ойлгох тухай асуудлыг энд хөндөв. Энэ тухай: орч. Utz, I., et al., Piketty, T., Das Kapital im 21. Jahrhundert, C.H.Beck, München 2014.

² Эшлэсэн: Lietaer, B. et al., Money — Sustainability, 91-р тал. Дам эшлэсэн: ‌³ Pfluger, C., Das nächste Geld — Die Zehnfallgruben des Geldsystems und wie wir sie überwinden, Zeitpunkt, Bern 2016, 3. revidierte Auflage, 125-р талд.

⁴ Орч. Д. Болор, Эдийн засгийн алуурчны наминчлал.

Биткойн гэдэг нэрийн дор эдийн засаг, улс төр, философийн сэдвээр маргаж болно. Эдийн засгийн сэдэв нь банк санхүүгийн мэдлэгийг сорино. Ажиглаад байхад эдийн засагчид, банкирууд судлах зүйлээ ойлгоогүй, бичил мэдлэгийнхээ боол болсныг энэ маргаанаас харж болно. Эрүүл эдийн засгийн экосистемд интервенц хийх мэтээр бохирдуулахыг ердийн үзэгдэл гэж боддог тэдний гайгаар өнөөгийн Монгол улс жалга жалгын ёроолд завааран суусаар байгаа нь нууц биш. Хэний ч оролцоогүй ургаж буй байгалийн үзэсгэлэнт газарт бордоо цацан сүйтгэхийг эдийн засагт интервенц хийхтэй зүйрлэхгүй гэж үү?

Улс төрийн сэдвийн хүрээнд ардчилал гэж юу болохыг, хэрхэн хэрэгжихийг тэс өөр өнцгөөс харан ухаарах боломжийг Биткойн олгожээ. Биткойны авторууд нь “ахиад Та нар татвар төлөгчдийн мөнгөөр тоглоод үзээрэй” хэмээн Нэмэсис буюу хамгийн анхны биткойны блок дээр тавлан бичиж үлдээсний шалтгааныг ухан бодох хүн чалчигч нарын дунд байхгүй нь үнэн! Бэлтэй нь ч, бэлгүй нь ч, номтой нь ч, номгүй нь ч таамаглан цэцэрхэх ард түмэн! Угтаа мөнгөний бодлого гээчид дарлуулсан, нарийн учрыг ойлгохгүй юмнуудад өөх өгөнгүүт урдаас нь нулимах гээч болжээ. Юутай гунигтай! Тэрбумтан Тим Дрейпер дэлхийн эдийн засагт бий болоод буй гажуудлын тухай нэгэн ярилцлага өгөх үедээ Аргентин улс түүний зөвлөгөөг даган 2017 онд улсынхаа төсвөөр Биткойн худалдаад авчихсан байсан бол өнөөдөр гадаад өрөө тэглээд, ОУВС-д баяртай гэж хэлэх байсныг харамсан дурссан нь бий…

Философийн сэдвээр маргахад “миний бодлоор биткойн нь хөөс, ардаа ямар ч баталгаагүй зүйл” гэхээсээ өмнө, Платоны, Аристотелийн, Кантын, Гегелийн, Нищегийн онолоор гэж ярих учиртай бөгөөд үүний хүчинд Биткойн хүнийг эдийн засгийн матриксаас аврах цорын ганц гарц, хүнийг хүн шиг амьдрахад нь, хөлсөө урсгаж байж бий болгосон өөрийг нь буюу баялагийг нь хамгаалах Гималайн оргил гэдгийг ойлгох байсан даа…

Сэтгэл хөдлөлөөрөө хамаагүй бурахаасаа өмнө, эсвэл эрдэмтэн цолондоо хийрхсэн хэдэн мангуунуудын үгэнд итгэх нь харанхуй агуйн голд түлсэн түүдэг гал руу нуруугаа харуулан суугаад агуйн ханан дээр буусан сүүдэр юу болохыг барин тавин таамаглах мэт. Шударгаар хөдөлмөрлөн олсон мөнгө буюу үүгээр худалдаж авсан бүх зүйлс хүнийг өөрийг нь илэрхийлдэг бөгөөд хүн эд хөрөнгө худалдаж авахдаа хөрвөх чадварт нь анхаардаг гэдгийг хэдэн цаасны хуримтлалтай хүмүүс нь эрх биш гадарлахтайгаа баймаар. Биткойны хөрвөх чадварт эргэлзэж байгаа бол үүнийг даган бий болж буй экосистемийг судлах хэрэгтэй. Өмхий, харанхуй нүхэндээ суугаад сансар огторгуйн нууцыг дотоодын 10 жилийн боловсролоороо тайлах гэж мэдэмхийрч байгаа хүмүүст хэлэх муу үг үнэндээ олдохгүй нь!

Биткойноос бусад койны тухай, ялангуяа ухаалаг гэрээний технологи гэх мэтийг ярих одоохондоо эрт байна. Гэхдээ нэг л өдөр энэ технологийн койны үнэ тэнгэрт хадах нь зайлшгүй. Юм бүрээс мэдэмхийрч суусаар хоцордог хүмүүс бол үүнээс ч мөн хоцорно биз ээ! Тэгээд толгой хоосон улс төрч нэртэй, хаана яваагаа мэдэхгүй хөөрхийсд буруугаа чихээд сууна биз! Хүний өөрийнх нь хувь заяа, үүн рүүгээ хэрхэн нулимах нь ХҮНИЙ ЭРХ!

Дэлхий дээрхи өнөөгийн койнуудаас ирээдүйтэй гэж хэлж болох цөөн хэдийг гар ба хөлийн хуруунд багтаан тоолно. Үүнээс бусдыг нь Шиткойн буй хог новштой зүйрлэн хэлдэг. Сайныг муу нь үргэлж дагадаг хуультай тул Биткойныг Шиткойн дагах нь хууль шүү дээ!