<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Erdi Serdar on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Erdi Serdar on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@erdiserdar?source=rss-5fef76a8c27d------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/0*EKjqzesPopMc87RQ</url>
            <title>Stories by Erdi Serdar on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@erdiserdar?source=rss-5fef76a8c27d------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Tue, 17 Nov 2026 11:48:17 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@erdiserdar/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Temel iktisada giriş — Crusoe Economics]]></title>
            <link>https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC/temel-iktisada-giri%C5%9F-crusoe-economics-24a55878e1f1?source=rss-5fef76a8c27d------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/24a55878e1f1</guid>
            <category><![CDATA[robinson-crusoe]]></category>
            <category><![CDATA[avusturya-okulu]]></category>
            <category><![CDATA[ekonomi]]></category>
            <category><![CDATA[i̇ktisat]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erdi Serdar]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 21 Jun 2022 15:32:03 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-06-21T15:32:03.172Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Temel iktisada giriş — Crusoe Economics</h3><p>Ekonomiye <a href="https://medium.com/@erdiserdar/ekonomiyi-do%C4%9Fru-anlamak-i%CC%87ktisada-avusturyan-bak%C4%B1%C5%9F-52661c7fcc45">doğru bir mantıkla yaklaştıktan</a> sonra oldukça ilkel bir ekonomik durumdan daha refah bir seviyeye geçmenin nasıl mümkün olabildiğine bakacağız. Önceki yazıyı da dikkate alarak ekonomi tanımı yapmamız artık daha kolay. Ekonomi, doğada alternatifleri de bulunan <strong>kıt</strong> malların, en acil (en çok tercih edilen) talepler için tahsis edilmesidir. Bir bölgedeki ekonominin nasıl geliştiğini anlamak için hayali bir adamız ve insanlarımız olacak. Hikayedeki bazı unsurlar, meselenin temel mantığını daha rahat kavramak adına basitleştirilecek. Her bir gelişmeyle beraber iktisadi terimleri de öğreneceğiz ve yavaş yavaş modern karmaşık ekonomiyi anlayabilir hale geleceğiz.</p><h3>Mevcut ilkel ekonomik durum: Emek</h3><p>Ali, Ayşe ve Mehmet ıssız bir adada yaşar. Adanın ekonomisi tek bir üründen oluşur: Balık. Adanın çevresindeki sığ sularda balık bulmak mümkündür ve bu üç arkadaş her gün saatlerce emek harcayarak çıplak elleriyle balık tutar. Her biri her gün 1’er balık yakalayıp yiyerek gününü geçirir ve ertesi güne uyanır. 1 balık, her birinin bir günü çıkarabilmesine yetecek özelliklere sahiptir. Balığı çıplak elle yakalamak o kadar zahmetlidir ki başka bir şey yapmaya vakit bulamazlar.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/162/1*W1dmi6GX0CYiw_z6QXqGgA.jpeg" /></figure><p>Üç arkadaşın lüks barınaklarda yaşaması, çok kaliteli kıyafetler giymesi, çok lezzetli farklı yemekler yemesi, çılgınca eğlenmeleri, kaliteli ve rahat bir eğitim almaları, en üst seviyede sağlık hizmeti almaları mümkün değildir. Çünkü adanın ve üç arkadaşın mevcut durumu buna izin vermez.</p><h3>Zenginleşmenin ilk adımları: Yeni fikir ve zaman tercihi</h3><p>Her gününü aynı şekilde yaşayıp refaha ulaşamamaktan şikayet eden Ali düşünüp hayal kurmaya başlar. Balığı yakalamak zordur çünkü balık kaygan ve hareketlidir. Çıplak elle balığı tutup kavramak bu yüzden zorsa, bir aletle balığın kaçmasını zorlaştırmak mümkün olabilir mi? Ali’nin aklına bir ağ yapma fikri gelir. Bir ağa sahip olursa balıkları o ağın içine alıp yakalaması daha kolay olabilir. Böylece aynı refahı elde edebilmek için çok daha az çaba harcayacaktır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/177/1*gE2HMfJ8zLFsPkaBQ87dxQ.jpeg" /></figure><p>Ayşe ve Mehmet, ağaç kabuklarından ip yapmaya başlayan Ali’nin balık yakalamaya çalışmadığını görünce şaşırır. Ali, balık tutmaya gitmeyerek kendi hayatını tehlikeye atmaktadır; çünkü yakalayıp yiyebildikleri tek gıda balıktır. Ayşe ve Mehmet o gün de balık yakalayıp yedikleri için rahat ve toktur, Ali aç ve yorgundur. Günün sonunda Ali, bir ağ yapmayı becerir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/280/1*g0XvMC4QyJ81pyRFy_RtNg.jpeg" /><figcaption><strong><em>Sermaye malı:</em></strong><em> Direkt olarak tüketmeye değil, gelecekte daha fazla üretmeye yarayan mal.</em></figcaption></figure><blockquote><strong>Az tüketim (tasarruf)</strong><em> ve </em><strong>risk alma</strong><em> sayesinde Ali artık bir </em><strong>sermaye malı</strong><em>na sahiptir. Ürettiği ağ ile günde 1’den fazla balık yakalama ihtimali artmıştır.</em></blockquote><p>Ağın işe yarayıp yaramayacağı henüz belli değil. İpler veya sopa sağlam olmayabilir. Ali’nin ağ ile balık tutma yeteneği de olmayabilir. Deneyip görmesi gerekecek.</p><p>Ali suya girer ve yeni aletiyle beceriksiz bir şekilde bir şeyler yapmaya çalışır. Bir süre sonra işi kavrar 1 adet balık yakalar. 1 saat sonra ikinci balığını da yakalamıştır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/273/1*enqdq5OpduiGRmDDuG7LOA.jpeg" /></figure><p>Ali, az tüketerek (tasarruf yaparak) ve risk alarak üretmiş olduğu alet sayesinde artık eskisinden daha az çaba harcayarak eskisinin 2 katı kadar balık yakalamıştır. Ali’nin ekonomisi ikiye katlanmıştır. Ayşe ve Mehmet çıplak elleriyle birer balık yakalarken, Ali üretmiş olduğu alet sayesinde çok daha kısa sürede daha fazla balık yakalar hale gelmiştir.</p><p>Dikkat edersek Ali’nin hem tüketmeye devam etmesi hem de aynı zamanda alet üretmesi mümkün değildir. Hem Ali’nin hem de adanın mevcut durumu buna izin vermemektedir. İnsan, emeğini hem tüketmeye hem de üretime yöneltmeye (örnekte alet yapmaya) aynı anda özgüleyemez. <em>Zaman, kıttır.</em> Kıt olan zaman, sadece tek bir seçeneğe özgülenebilir. Ya <em>şu anda</em> balık tutma eylemi tercih edilecektir ya da <em>gelecek zamanda</em> daha fazla balığı elde etmeyi <em>umarak </em>şu anda bir sermaye malı üretilecektir.</p><p>Ali, tüketimini azaltmıştır ve bu durum onu kısa bir süre zorlayacaktır. Ancak Ali’nin durumu bu sayede <em>gelecekte</em> daha iyi olacaktır. Ali’nin eylemi <em>yatırımdır.</em></p><blockquote>Zaman tercihi (time preference)<em>, aynı malın </em>daha yakın gelecekteki<em> x miktarıyla </em>daha uzak gelecekteki<em> y miktarı arasında seçim yapmaktır.</em></blockquote><p>Normal şartlarda insan bir malı uzak gelecekte değil, daha yakın gelecekte elde etmeyi tercih eder. Örneğin; Ayşe şu andaki 1 adet balık ile ertesi günkü 1 balık arasında tercih yapmak zorunda kalsa daha yakın zamanı tercih edecektir. Demek ki insanın normal ilkel şartlarda <strong>zaman tercihi yüksektir</strong>.</p><p>Şu anda 1 balık ile ertesi günkü 4 balık arasında seçim yapmak zorunda kalan Mehmet’in tercihi ne olabilir? Bu cezbedici ihtimalde Mehmet yarınki 4 balığı tercih edebilir. Ancak bunun için yukarıda anlattığım şekilde az tüketim ve risk alması gerekecektir. Daha da önemlisi, şimdiki zamana özgüleyebileceği kaynakları gelecekteki kullanımı için özgülemesi gerekir. Bu durum, insanın <strong>zaman tercihinin düşük</strong> olduğunu gösterir.</p><p><strong><em>Not:</em></strong> Zaman tercihini anlamak, <em>faiz</em> kavramını anlamanın ön koşuludur. Sonraki yazılarda para, faiz ve iş döngüsünü <em>(boom-bust cycle, trade cycle, business cycle)</em> incelerken zaman tercihinden faydalanacağız.</p><h3>Refahın paylaşımı: Herkes nasıl zenginleşecek?</h3><p><strong><em>Girişimci</em></strong> Ali’nin parlak bir geleceği var gibi görünüyor. Ancak Ayşe ve Mehmet ne olacak? Ali’nin yapmış olduğu eylemler adada bir <em>eşitsizlik</em> yaratmadı mı? Ali, diğer iki arkadaşına zarar vermiş mi oldu? Böyle giderse iki arkadaşı daha kötü duruma mı düşecek? Yoksa Ali’nin daha fazla zenginleşmek istemesi, iki arkadaşının da zenginleşmesine mi yol açacak?</p><p>Ali’nin ağ ile kısa bir süre balık tutup kalan boş zamanında başka şeyler yaptığını fark eden Ayşe ve Mehmet, Ali’den ağı kendileriyle paylaşmasını ister. Ali başka şeyler yaparken ağ boşta durmaktadır. Paylaşmamak açgözlülük değil midir?</p><p>Az tüketerek aldığı riski düşünen Ali, endişeye kapılır. Bulduğu fikir ve yaptığı fedakarlık sayesinde ürettiği balık ağını Ayşe ve Mehmet kırarsa ne olacaktır? Alıp da geri vermezlerse ne olacaktır? Ali’nin kafasındaki bütün refah planları böylece suya düşebilir. İkisine de kendi ağlarını kendilerinin yapmasını önerir. Ayşe ve Mehmet ağ yapmayı becerememekten korkarlar, çünkü aldıkları risk sonucunda başarısız olabilir ve aç kalabilirler.</p><p>Ayşe ve Mehmet’in aklına bir fikir gelir. Ali’nin ödünç vereceği her balık karşılığında daha sonra Ali’ye 1 adet balığı geri vermeyi teklif ederler. Ali bu fikri de şüpheyle karşılar. Kendi üretkenliği ve girişimciliği sayesinde yakaladığı balıkları arkadaşlarına verirse onların tatil yapmayacağını nereden bilebilir? Belki de başarısız olacaklar. Ali’nin birikimleri bir hiç uğruna yok olabilir. Şu anda 1 balığı ödünç verip daha sonra yine 1 balığı geri alma ihtimali, Ali’yi doğal olarak cezbetmez. Ayşe ve Mehmet’in talebi, Ali’nin hiçbir şekilde çıkarına fayda sağlamayacak bir risk almasıdır ve bunun makul bir talep olmadığını fark ederler.</p><h3>Finansal bir fikir doğuyor</h3><p>Ayşe başka bir fikirle gelir. Ali’den ödünç balık ister ki kendi ağlarını yaparken aç kalmasınlar. Ağı tamamlayıp balık tutmaya başladıktan sonra da Ali’ye 2 adet balığı geri verebilirler. Ali için bu %100 kâr demektir. Hiçbir şey yapmadan(!) kâr etme fikri Ali’yi cezbeder ve teklifi değerlendirmeye başlar. Ali, <em>şimdiki zamanda</em> ödünç vererek <em>gelecekte</em> %100 kâr edebilecektir.</p><h3>Sömürü?</h3><p>Böyle bir durumda Ali, arkadaşlarını sömürmüş olur mu? Aslında Ali kendisine ait olan balıkları ödünç vermek zorunda değildir:</p><ol><li>Balıklarını saklayıp biriktirebilir. Bu durumda zarar etmez ve geleceği için balıkları olur. Ancak ekonomik anlamda büyüyemez, değişemez, gelişemez.</li><li>Biriktirdiği balıkları tüketebilir. Böylece fazla tüketmiş olacaktır; ancak birikimleri zamanla eriyip bitecektir.</li><li>Ağını ödünç verebilir (kiralayabilir). Boşa çıkardığı vakitlerinde ağ üretmeye devam ederek ağ kiralama şirketi(!) açabilir. Böyle bir şirket açmak için biriktireceği ağlar, balıklar, içecek ve barınacak yer gibi malların tamamı onun <strong>sermayesi</strong> olacaktır. Ödül ihtimali ve risk vardır.</li><li>Balıklarını arkadaşlarına ödünç verip karşılığında 2 katı kadar balığı geri alıp %100 kâr edebilir. Ancak arkadaşları bu sözü yerine getirmezse Ali balıklarını kaybetmiş olacaktır. Ödül ihtimali ve risk vardır.</li></ol><p>1 ve 2 numaraları seçeneklerde Ayşe ve Mehmet en baştaki konumlarında devam ediyor olacaktır ve çıplak elleriyle balık yakalamaya ve/veya kendi başlarına ağ üretmeye mecbur kalacaklardır. Ali, 4 seçenekten birini veya seçeneklerin bir kombinasyonunu tercih edebilir.</p><p>Ali, hangisini seçerse seçsin adanın ekonomisine ve arkadaşlarına zarar veremez. Ödünç vermemesi halinde arkadaşlarının durumu mevcut durumlarından daha kötüye gitmez. Ali’nin herhangi bir tercihinin kötü, sömürü şeklinde nitelendirilmesi bu sebeple mümkün değildir.</p><p>Fazla kazanma arzusuyla beraber Ali, daha sonra 2 katını geri almak şartıyla her iki arkadaşına 1’er balık ödünç vermeyi tercih eder.</p><p>Ödünç verme sayesinde Ayşe ve Mehmet çıplak elle balık yakalamak yerine ağ üretme işlemine girişebilirler. Bunu yaparken de ödünç aldıkları balık sayesinde aç kalmayacak ve yorgun düşmeyecekler. Başarılı olup da sağlam bir ağ üretirlerse artık onlar da çok daha kısa sürede daha fazla balık yakalayıp zenginleşebilirler. Bu sayede anlaşmış oldukları balık sayısını Ali’ye geri vermeleri de zor olmayacaktır. Böylece ilk durumlarına göre daha fazla balık sahibi olacaklar ve Ali’ye ödeyecekleri borçları sayesinde Ali de daha fazla balık sahibi olacaktır. Ödünç verme işlemi, hepsini zenginleştirir.</p><p>Sonunda Ayşe ve Mehmet, ödünç aldıkları balığı yiyerek kendileri için ağ üretirler. Ağı kullanarak bir günde 4’er tane balık yakalarlar ve bunlardan 2 tanesini Ali’ye geri verirler.</p><blockquote><em>Ali, Ayşe ve Mehmet hep beraber zenginleşmiştir. Artık günde 1’er balıktan çok daha fazla balığa sahipler. </em><strong><em>Her biri kendi çıkarına hareket ederek</em></strong><em> adanın ekonomisini eski duruma göre katlayarak artırmışlardır.</em></blockquote><blockquote>Ali, Ayşe ve Mehmet daha fazla tükettikleri için ekonomi büyümemiştir; ekonomi büyüdüğü için hepsi daha fazla tüketebilir hale gelmiştir.<em> Önce üretmeden daha fazla tüketmek mümkün değildir.</em></blockquote><h3>Daha fazla refaha ulaşmak mümkün mü?</h3><p>Adanın sakinleri artık sermaye malına (ağ), çok fazla balığa ve boş zamana sahiptir. Boş zamanlarında dilerlerse daha büyük ağlar yapabilirler veya diledikleri herhangi başka bir eyleme girişebilirler. Örneğin kışları daha rahat çıkarabilmek için daha sağlam kıyafetler yapmayı deneyebilirler. Bir kayık inşa ederek denizde daha fazla açılıp araştırma yapabilirler, kayığı eğlence veya dinlenmek için kullanabilirler. Ağaçların yüksek dallarına ulaşabilmek için sopa, merdiven yapmayı deneyebilirler. Korunmak veya avlanmak için mızrak gibi aletler üretebilirler.</p><p>Bütün mesele, doğadaki kaynakları dönüştürüp kullanmaları ve bunları birbirleriyle takas etmeleridir. Balık, ağ, kayık, barınak, sopa, mızrak, merdiven… Ne olursa olsun adadaki insanlar ancak bir şeyleri <em>üreterek</em>, bir başkasından <em>alarak </em>veya bir başkasına <em>vererek </em>ekonomilerini geliştirebilirler. Mehmet, üzerinde rahatça yatabileceği yumuşak bir zemin (yatak) talep edebilir. Ayşe daha fazla enerji veren, daha lezzetli gıdaları tüketmeyi talep edebilir. Ya her biri kendi taleplerini kendi başlarına karşılamak için çalışarak doğadaki kaynakları dönüştürecek ya da birinin ürettiğini bir başkası alarak (<em>iş bölümü</em>) ekonomilerini geliştireceklerdir. Girişmiş oldukları ekonomik ilişkileri her biri kendisi açısından değerlendirir. Her birinin her bir eylemi, var olan diğer alternatifler arasından en iyisini seçmeye yöneliktir. Bu <em>en iyi</em> kavramı elbette ki her birinin kafasında <em>subjektif </em>olarak bulunmaktadır.</p><p>Ali ödünç vermeyi her zaman reddedebileceği gibi Ayşe ve Mehmet de balığı ödünç aldıktan sonra geri ödeyecekleri balık sayısını fazla buldukları takdirde ödünç almayı reddetme imkanına sahiptir. Ancak hem ödünç alan hem de ödünç veren kişi ayrı ayrı kendi çıkarlarına hareket ederse bir işbirliği yapmak mümkün olacaktır. Ödünç işleminin gerçekleşmiş olması, her iki tarafın da gönüllü olarak daha refah bir konuma geçmeyi ve alternatifler arasında <em>kendilerince en iyi</em> olan seçeneği tercih ettiğinin göstergesidir.</p><p>Kim bilir belki de ilerde bu takas işlemi çok daha karmaşık hale gelecektir ve takası kolaylaştıracak bir fikre ulaşarak asla tahmin edemeyecekleri şekilde daha refah bir hayata sahip olabileceklerdir. <em>Para</em> konusunu başka yazıda ayrıntılı inceleyeceğiz.</p><h3>Sonuç</h3><ol><li><em>Zenginlik</em>, göreceli bir kavramdır. Geçmişteki duruma kıyasla daha iyi bir duruma geçmek, zenginleşmektir.</li><li><em>Tasarruf (az tüketim)</em>, zenginleşmenin olmazsa olmazıdır. İnsanın elinde var olandan veya elde edebileceğinden daha az tüketmesi, tasarruftur. Kimi zaman <em>biriktirme</em> eylemi olarak karşımıza çıkar.</li><li>Tasarruf, zenginleşme için tek başına yeterli değildir. Zenginleşmeye yarayacak olan <em>fikri bulmak</em> ve <em>risk </em>alarak o fikre <em>yatırım </em>yapmak mecburidir. Bunu yapan kişi <em>girişimci</em>dir.</li><li><em>Sermaye (capital)</em>; belli bir süreçte elde edilmiş, tüketim talebini direkt olarak şimdiki zamanda karşılamaya değil, <em>gelecekte </em>daha fazla tüketilecek malı üretmeye özgülenmiş her türlü malın toplamıdır.</li><li><em>Sermaye malı (capital good)</em>, direkt olarak tüketilemeyen, tüketim malı üretmeye yarayan her türlü alet, cihaz, makine vb. malların ismidir.</li><li><em>Ödünç verme (kredi)</em>, hem ödünç veren için hem de ödünç alan için refah yaratan bir faaliyettir. Ödünç veren kişinin ödünç alan <em>aleyhine </em>zenginleşmesi söz konusu değildir; sömürü yoktur. Ödünç verilen miktar ile daha sonra geri ödenen miktar arasında farklılık olması sonucu değiştirmez.</li><li><em>Zaman</em>, ekonominin en önemli unsurlarından biridir ve her türlü eyleme içkindir.</li><li><em>Yüksek zaman tercihi</em>, daha yakın gelecekteki refahın tercih edilmesidir; <em>düşük zaman tercihi</em> daha uzak gelecekteki refahın tercih edilmesidir.</li><li>Ödünç veren kişinin zaman tercihi düşük, ödünç alan kişinin zaman tercihi yüksektir. Ödünç veren kişi aynı malın <em>uzak gelecekteki</em> daha fazla miktarını tercih eder; ödünç alan kişi aynı malın <em>yakın gelecekteki</em> daha az miktarını tercih eder.</li></ol><p>Bütün bu üretim ilişkileri, işbirliği ve her türlü iktisadi kavram ancak insan eylemi bilimiyle <em>(praxeology)</em> bir anlam kazanabilir. Daha refah bir konuma geçmek için kıt alternatifler arasından en uygunu olduğunu düşündüğü aracı seçerek amacına ulaşmaya çalışan insan, ekonominin temelidir. İktisatçıların ve aslında her insanın yapması gereken şey, bu yaklaşımı sistematik bir şekilde her olguya uygulamak ve neler olup bittiğini doğru bir şekilde kavramaktır. Bu yaklaşım aynı zamanda sebep-sonuç ilişkisini doğru kurmaya da yarayacaktır. Crusoe economics, günümüzdeki karmaşık ekonomiden mantık olarak farksızdır ve bize hayati bilgiler sağlar.</p><p>İnsan eylemi bilimi çerçevesinde ekonomiyi anlamaya devam edeceğiz.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=24a55878e1f1" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC/temel-iktisada-giri%C5%9F-crusoe-economics-24a55878e1f1">Temel iktisada giriş — Crusoe Economics</a> was originally published in <a href="https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC">Rothbard Kürsüsü</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ekonomiyi Doğru Anlamak — İktisada Avusturyan Bakış]]></title>
            <link>https://medium.com/@erdiserdar/ekonomiyi-do%C4%9Fru-anlamak-i%CC%87ktisada-avusturyan-bak%C4%B1%C5%9F-52661c7fcc45?source=rss-5fef76a8c27d------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/52661c7fcc45</guid>
            <category><![CDATA[liberteryenizm]]></category>
            <category><![CDATA[anarkokapitalizm]]></category>
            <category><![CDATA[iktisat]]></category>
            <category><![CDATA[serbest-piyasa]]></category>
            <category><![CDATA[austrian-economics]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erdi Serdar]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 10 Jun 2022 09:32:52 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-06-10T09:32:52.580Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Ekonomiyi Doğru Anlamak — İktisada Avusturyan Bakış</h3><p>Ekonomi biliminden ne anlaşılması gerektiğine ve iktisadın içeriğinin ne olduğuna dair farklı görüşler mevcut. Bu yazıda ekonomi bilimine nasıl bakılması gerektiğini Avusturya Ekolü perspektifinden anlatmaya çalışacağım.</p><h3>Praxeology</h3><p>İnsan eylemi bilimi anlamına gelen praksiyoloji Avusturya İktisat Okulu’nun benimsemiş olduğu metodolojidir. İnsanın eylemde bulunduğu gerçeğinden yola çıkarak tümdengelim yöntemiyle doğru teoremlere ve analizlere ulaşılabileceğini söyler. İktisat, insan eylemi biliminin alt dalıdır ve insan eyleminin anlaşılması ekonomiyi de anlaşılır hale getirecektir. Yalnızca birey eylemde bulunur, yalnızca birey tercih yapar. Bir grup insan toplu halde hareket etse bile aslında o grup içindeki bireyler tek tek eylemde bulunmaktadır. Öyleyse insan eylemini anlayıp açıklamaya ve bu sayede doğru ekonomik teoremler ortaya koymaya çalışalım. Ancak insan eylemini anlayabilirsek üretim, tüketim, tasarruf, sermaye, para, mal, yatırım, faiz, kira, emek, enflasyon, döviz, kriz, iş döngüsü gibi konuları doğru bir şekilde anlayabiliriz.</p><p>Praksiyoloji ile diğer birkaç bilim dalı arasındaki farklara kısaca bakalım:</p><ul><li><strong>Praksiyoloji</strong>; insanların eylemde bulunduğu, yani tercih ettikleri amaçlara ulaşmak için belli araçları kullandığı gerçeğinden yola çıkarak ulaşılan mantıksal çıkarımları konu edinir.</li><li><strong>Teknoloji</strong>; tercih edilen amaçlara <em>nasıl</em> ulaşılabileceği, hangi araçların nasıl kullanılabileceğine dair sorulara cevap arar.</li><li><strong>Psikoloji</strong>; insanların <em>neden</em> ve nasıl çeşitli amaçları hedefleyip benimsediklerine odaklanır.</li><li><strong>Etik</strong>; insanların hangi amaçları veya değerleri benimsemeleri <em>gerektiği</em> <em>(should)</em> sorusuyla ilgilenir.</li><li><strong>Tarih</strong>; geçmişte hedeflenen amaçları, bu amaçlara ulaşmak için hangi araçların kullanıldığını ve bu eylemlerin sonuçlarının ne olduğunu inceler.</li></ul><h3>Temel praksiyolojik önermeler</h3><blockquote>İnsan eylemde bulunur.</blockquote><p>Bu cümle bir gerçekliği ifade eder. İnsan eylemi, reflekslerden farklıdır; çünkü refleksler bilinçsizce gerçekleşir, insanın amaçladığı bir sonuca yönelmez. Hareket etmeyip de oturmayı, yatmayı seçen bir insan da praksiyolojik anlamda eylemde bulunmaktadır. Asla hareket etmeyen, asla eylemde bulunmayan bir insan zaten insan olmaktan çıkmış demektir ki bu durumda ne iktisadın ne de başka bir bilimin konusu olabilir.</p><p><em>Eylem aksiyomu</em>ndan yola çıkarak doğruluğundan emin olabileceğimiz önermelere bakalım.</p><blockquote>İnsan eylemi, belli araçları kullanarak mevcut durumdan daha iyi bir konuma geçmeyi amaçlayan davranıştır.</blockquote><p>Yukarıdaki cümle insanın eylemde bulunduğu gerçeğinden yola çıkarak, akıl yürütme ve tümdengelim yöntemiyle ulaşılan bir başka doğru cümledir. Bu cümleyi inkar etmek mümkün değildir. Çünkü inkar eden insan, tercih etmiş olduğu sonuca ulaşmak ve cümlenin aksini kanıtlamak <em>amacıyla</em> belli araçları (vücudunu veya teknolojik bir aracı) kullanmış demektir. Bu cümleyi inkar etme çabası, inkar <em>eyleminin kendisi</em> ve inkarın <em>içeriği</em> arasında bir çelişkiye yol açar.</p><p>İnsan eylemi, mevcut durumun rahatsızlığını gidermek amacıyla mevcut seçenekler arasından en iyi/en uygun olduğu düşünülen seçeneğe yönelmiş olan harekettir. İnsan daha iyi bir konuma geçmek istemeseydi eylemde bulunmazdı. Eylem hangi amaca yönelmiş olursa olsun eylemde bulunan kişi için o amaç, mevcut diğer seçenekler arasındaki en iyi seçenektir. Elma yiyen bir insan, diğer bütün seçenekler arasından o zaman dilimi içinde <em>en çok değer verdiği</em> seçenek elma yemek olduğu için bunu seçmiştir. Her insan, her eyleminde mevcut seçenekleri yukarıdan aşağıya doğru sıralayarak en üste koyduğu seçeneği tercih eder. Bu sıralama işlemi kardinal değildir; ordinaldir. Yani bu tercihlerin matematiksel olarak ifade edilmesi mümkün değildir; ancak <em>sıralama </em>yaparak ortaya konması mümkündür. En üst sıraya elma yemeyi, ikinci sıraya sinemaya gitmeyi koyan insan elma yemeyi sinemaya gitmekten x kat fazla tercih ediyor diyemeyiz. Varabileceğimiz sonuç, o insanın o zaman zarfı içinde elma yemeyi sinemaya gitmekten (ve diğer tüm seçeneklerden) <em>daha değerli</em> gördüğüdür.</p><p>Dikkat edilmesi gereken nokta praksiyolojinin alt dalı olan iktisadın insan eyleminin <em>içeriğiyle </em>ilgili herhangi bir değer yargısında bulunmamasıdır. Eylemin yöneldiği amacın iyi-kötü-güzel-çirkin-gerekli-gereksiz-mantıklı-saçma olmasından bahsedilemez. Önemli olan nokta, insanın hedeflediği amaca yönelmiş olduğu gerçeğinin tespit edilmesidir. Varabileceğimiz sonuç, eylemin yöneldiği amacın <em>eylemde bulunan insan için</em> bir değer ifade ediyor olduğu gerçeğidir. Her insan, bir amaca değer verdiği için eylemde bulunur. Eylemi tetikleyen psikolojik veya sosyolojik sebepler, iktisadın alanı değildir.</p><p>“İnsan rasyonel midir?” tartışmasına dahil olmak artık daha kolaydır. <em>Rasyonel tercih</em>, herkes tarafından objektif olarak belirlenebilen bir olgu değildir; çünkü her insan farklı tercihlerin daha rasyonel olduğunu iddia edebilir. Praksiyolojideki temel nokta her insanın kendi bilinci, benliği, hayatı, bilgisi, inancı, duygu ve düşünceleri çerçevesinde <strong><em>amaçlı</em></strong> bir şekilde eylemde bulunuyor olmasıdır. Rasyonel kelimesi bu anlamda düşünülürse her insan eylemi elbette ki rasyoneldir. Ancak anlam karmaşasına mahal vermemek adına <em>“insan eylemi amaçlı davranıştır”</em> <em>(human action is purposeful behavior) </em>tespitini yapmak daha yerinde olacaktır. Bir insanın eyleminin rasyonel olmadığı, başka bir insan tarafından iddia edilemez. Çünkü eylemi gerçekleştiren aktör, kendi dünyası çerçevesinde amaçlı hareket etmektedir. Sıkça dile getirilen reklam/manipülasyon gibi etkenler “akıl dışı tercih” iddiasına gerekçe olamaz. Eylemde bulunan insanın tercihi zorlamaya/baskıya/şiddete/müdahaleye maruz kalmadığı sürece her insanın her eylemi o insan için akılcıdır.</p><blockquote>İnsan eylemi, süreç/zaman içinde gerçekleşir.</blockquote><p>Bütün eylemler mevcut zamanda başlar ve gelecekteki (yakın veya uzak gelecek) bir sonucun elde edilmesi amacını taşır. Yaşadığımız evrende zamandan bağımsız bir eylem düşünülemez. Eylem sonucunda ulaşılacak olan amaç zamana gerek duymaksızın anında gerçekleşebilseydi, insan eylemde bulunmazdı.</p><p>İnsan eyleminin zaman içinde gerçekleşmesi ve insanın bir amaca yönelmesi, onun sınırsız bilgiye sahip olmadığını da göstermektedir. Sınırsız bilgiye sahip olsaydı, eylemde bulunması bir değişiklik yaratmayacaktı. Halbuki her eylem, bir değişiklik yaratma amacı güder. İnsan, mevcut durumunu değiştirmek istediği için eylemde bulunur. Buradan çıkan bir başka gerçeklik, içinde yaşadığımız evrenin <em>belirsiz</em> olması veya %100 belirli olmamasıdır. Yani insan eyleminin o insanın hayatında ne gibi bir değişikliğe sebep olacağı her zaman %100 olarak tahmin edilemez. Bu belirsizlik, insanın amaçlı hareket ettiği gerçeğini değiştirmemektedir.</p><blockquote>İnsan eylemine konu olan araçlar kıttır.</blockquote><p>İnsan, amacına ulaşmak için herhangi bir aracı <em>seçmek </em>zorundadır. Bunu yaparken de kendince en uygun gördüğü aracı kullanır. Bunun sebebi doğadaki kaynakların kıt olmasıdır. Zira kaynaklar kıt olmayıp sınırsız miktarda olsaydı zaten amaçlanan sonuca anında ulaşmak mümkün olurdu ve eylemde bulunmaya gerek kalmazdı. Bütün araçların sınırsız olduğu şeklinde uç örneği düşündüğümüzde bile <em>zamanın </em>ve eylemde bulunan insanın <em>bedeninin </em>kıt olması, inkar edilemeyecek gerçekliktir.</p><h3>Test/deney gerekli midir?</h3><p>Dikkat edersek yukarıda yapılan akıl yürütmelerin test edilmesi mümkün değildir. Biz bu cümlelerin gerçekliğini aklımızla algılıyoruz. Bunların test edilmesi <em>mümkün olsa bile</em>, test etmeye <em>gerek yoktur.</em> Çünkü her bir cümle, eylem aksiyomundan yola çıkarak tümdengelim yöntemiyle oluşturulmuştur. Eylem aksiyomunun doğruluğundan emin olduğumuza göre, mantıksal çıkarımlarla ulaştığımız diğer sonuçlar da doğru olmak zorundadır. Tarihte gerçekleşmiş herhangi bir olay veya tarihsel gerçekliklerden yola çıkılarak oluşturulan herhangi bir grafik/istatistik, yukarıda ulaştığımız önermeleri yanlışlayamaz.</p><p>Kaldı ki insan, subjektif değerleri olan ve özgürce eylemde bulunma yeteneği olan bir varlık olduğuna göre insan eylemlerini teste tabi tutmak başlı başına bir sorundur. İnsan, doğa kanunlarına ulaşmak amacıyla üzerinde deney yapılan cansız varlıklardan bu yönüyle ayrılır. Deney yapalım veya yapmayalım, insan eylemine dair bahsettiğim bu önermelerin gerçekliği değişmemektedir.</p><p>Çikolata satın alan bir insanın bu eylemini kim, nasıl test edebilir? Bu eylem nasıl deneye tabi tutulabilir? Bir insanın özgürce çikolata satın alması, o insanın mevcut çokça seçenek arasında en değer verdiği seçeneğin çikolata yemek olduğunu gösterir. Bu insan, daha değerli gördüğü amaçlarına zaten ulaşmıştır ki önündeki süreç içinde en değerli gördüğü çikolata yeme eylemine yönelmiştir.</p><p>Bir insanın süt elde edebilmek için elindeki buğdayı bir başkasına verdiğini düşünelim. Bu insan, o sırada en çok değer verdiği amaç süt elde etmek olduğu için bu eyleme girişir. Sahip olduğu halde vazgeçmiş olduğu buğday, o insana göre sütten daha değersizdir. Eğer buğdayı daha değerli görseydi, süt almak için elindeki buğdaydan vazgeçmezdi. Bire bir aynı mantık, buğdayı elde etmek için sütten vazgeçen karşı taraf için de geçerlidir.</p><p>Görüleceği üzere iktisadın temel konusu olan insan eylemi, test veya deneye başvurmaya gerek kalmaksızın akıl yürütmeyle analiz edilebilecek bir olgudur.</p><h3>Sonuç</h3><p>Ekonomi bilimiyle ilgili ulaşabileceğimiz kesin doğru sonuçlar şunlardır:</p><ol><li>İktisadın temel aksiyomları ve önermeleri kesin olarak doğrudur.</li><li>Temel aksiyom ve önermelerden yola çıkarak mantıksal bir şekilde tümdengelim yöntemiyle ulaşılan teoremler kesin olarak doğrudur.</li><li>Bu sebeple bu önermelerin ve teoremlerin test edilmesine gerek yoktur.</li><li>Ulaşılan bu teoremlerin test edilmesi arzu edilse <em>bile</em> bunları test etmek mümkün değildir.</li></ol><p>Bu yazıda bahsettiğim gerçeklikleri anlamak, çok daha karmaşık ekonomik ilişkileri, terimleri ve olguları anlayabilmenin ön şartıdır. Daha zor görünen bu karmaşık iktisadi meseleleri sonraki yazılarımda burada bahsettiğim teoremler çerçevesinde incelemeye çalışacağım.</p><h3>Yararlanılan kaynaklar:</h3><ul><li><a href="https://cdn.mises.org/Human%20Action_3.pdf">Ludwig von Mises — Human Action: A Treatise on Economics</a></li><li><a href="https://mises.org/library/praxeology-methodology-austrian-economics">Murray N. Rothbard — Praxeology: The Methodology of Austrian Economics</a></li><li><a href="https://cdn.mises.org/Defense%20of%20Extreme%20Apriorism,%20In_6.pdf">Murray N. Rothbard — In Defense of “Extreme Apriorism”</a></li><li><a href="https://cdn.mises.org/Economic%20Science%20and%20the%20Austrian%20Method_3.pdf">Hans-Hermann Hoppe — Economic Science and the Austrian Method</a></li></ul><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=52661c7fcc45" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Kötü Bir Fikir]]></title>
            <link>https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC/k%C3%B6t%C3%BC-bir-fikir-7b73ce6dc706?source=rss-5fef76a8c27d------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/7b73ce6dc706</guid>
            <category><![CDATA[interventionism]]></category>
            <category><![CDATA[devalüasyon]]></category>
            <category><![CDATA[merkez-bankası]]></category>
            <category><![CDATA[itibari-para]]></category>
            <category><![CDATA[i̇hracat]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erdi Serdar]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 26 May 2022 15:56:05 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-05-26T17:50:38.844Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4><strong>İhracatçılara Yardımcı Olmak İçin Para Biriminin Değerini Düşürmek</strong></h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*y3GfcHn2ts2H9YZu6h93EA.png" /></figure><p>Avrupa Merkez Bankası’nın (ECB) kısa süre içinde 1 trilyon Euro&#39;nun üzerinde para basma kararı, kur savaşlarına ilişkin endişeleri yeniden alevlendirdi. Euro, ECB’nin sonu gelmek bilmeyen dokunuşlarının ardından son altı ayda neredeyse %20 değer kaybetti.</p><p>2008&#39;den beri <a href="https://www.youtube.com/watch?v=bksA0AmSWZM">kur savaşlarındayız</a>. Mevcut küresel para sistemimiz, sözde parasal iş birliğini ve finansal istikrarı teşvik etmek için kurulmuş olan Uluslararası Para Fonu’na (IMF) rağmen derinden kusurlu. Ancak IMF’nin son zamanlarda ürkütücü bir şekilde sessiz kalması, IMF’nin ekmeğine yağ sürenlerin de gözünden kaçmadı.</p><p>Döviz kuru politikasına ilişkin yazılı olmayan mevcut kural, doğrudan müdahalenin hoş karşılanmadığı, ancak politikanın öncelikli amacı döviz kuru değilse dolaylı müdahalenin kabul edilebilir olduğudur. Buradaki düşünce, bir teröristi yakalamak için atılan binlerce bombanın bir anaokulunu yok etmesi ve ardından “öncelikli hedefimiz terörist olduğu için sorun değil” denmesine benzer.</p><p>Ekonomi politikalarının dolaylı sonuçlarına değil de yalnızca doğrudan sonuçlarına bakmak sorumsuzluktur. ABD’nin son altı yıldaki parasal genişlemesi, yükselen piyasa ülkelerini sermaye kontrollerini ve yabancı para birimi kısıtlamalarını uygulamaya ve kendi para basma araçlarını <a href="https://mises.org/library/how-fed-causes-booms-and-busts-south-america">hızlandırmaya itti</a>. Yen’i aşağı çeken mevcut Japon para politikası, Çinli ve Koreli komşularında ciddi bir şaşkınlığa neden oluyor. Çin Halk Bankası kısa süre önce zorunlu karşılıkları düşürdü ve para birimindeki ticaret bandını genişletmeyi planlıyor. Bu durumun aslında ne olduğunu belirleyelim: Misilleme ve dünya çapındaki kur savaşlarının tırmanması.</p><h4><strong>Para Biriminin Değerini Düşürmek İhracatçılara Gerçekten Yardımcı Oluyor mu?</strong></h4><p>Elbette bu eylemler iktisatçılar tarafından kabul edilen bir başka popüler yanlış kanıya dayanıyor: Değer kaybeden bir para birimi (devalüasyon), ihracatçıların denizaşırı ülkelerde fiyatlarını düşürmelerine, piyasa payını ele geçirmelerine yardımcı olacak ve böylece yerel ekonomi için olumlu sonuçlarla beraber kârları artıracak. Bu mantıktaki hata, doğrudan sonuçlara odaklanırken diğer doğrudan ve dolaylı sonuçları tamamen görmezden gelmekten kaynaklanıyor.</p><p>Basit bir örnekle netleştirelim. Döviz kurunda 1 Euro = 1 Dolar olduğunu varsayalım. Avrupalı ​​ihracatçı, ürününü ABD’de 100 Dolar’a satıyor ve 80 Euro’luk üretim maliyetini karşılamak için kazandığı bu 100 Dolar’ı 100 Euro’ya çeviriyor. Şimdi, Euro&#39;nun değer kaybettiğini ve böylece 1 Dolar almak için 1,5 Euro gerektiğini varsayalım. İhracatçı, devalüasyon öncesi ile aynı miktarda Euro getireceğinden, fiyatını şimdi 66,66 Dolar’a düşürebilir. Böylece yabancı rakiplere karşı elde edilen rekabet avantajıyla yurt içi ekonomiye olan faydaları artacaktır.</p><p>Bu hikayeyle ilgili ilk sorun, swap ve vadeli işlem sözleşmeleri gibi yeni finansal araçlarla birçok ihracatçının döviz risklerini uzun vadeli olarak koruyabilmeleri ve kendilerini şimdiden Dolar’larını Euro karşılığında satmaya adamış olmalarıdır.</p><p>İkinci sorun, bugün birçok ihracatçının girdilerinin çoğunun ithal olmasıdır. BMW’nin dünyanın her yerinden gelen parçaları vardır. Motorları İngiltere’den geliyor olabilir. Deri koltuklar Çin’den, çelik ise Brezilya’dan geliyor olabilir. Paradaki bu değer kaybı girdi fiyatlarının 80 Euro’dan 120 Euro’ya çıkmasına neden olursa, ihracatçılar Dolar fiyatlarını düşüremeyecek ve dolayısıyla rekabet gücü kazanamayacaktır. Tabii ki tüm maliyetler ithal girdiler değildir. Ancak bu, paradaki değer kaybının ihracatçılara gerçekten yardımcı olup olmadığını vurgulamaktadır.</p><h4><strong>Devalüasyon İşçilere Fayda Sağlamıyor</strong></h4><p>Çoğunlukla işgücü olmak üzere yurt içi maliyet, devalüasyondan kaynaklanan yüksek ithalat fiyatlarına uyum sağlamazsa ihracatçılar kazanacaktır. Ancak bu kazanç ülke içindeki işçilerinin reel gelirlerinin azalmasından kaynaklanmaktadır. Bu işçiler nihayetinde reel ücretlerini devalüasyon öncesindeki seviyeye geri getirmek için nominal ücretlerde bir artış talep ederlerse ihracatçıların kazancı ortadan kalkacaktır. Devalüasyon sadece geçici bir kazanç yaratmış olacaktır.</p><p>Bir para biriminin döviz karşısında değerini düşürme politikasının aslında işçilerden (orta sınıf ve yoksullar) ihracat endüstrilerinin daha zengin sahiplerine servet aktarma politikası olduğunu çok az gazeteci anlıyor gibi görünüyor. Merkez bankasının yoksullardan alıp zenginlere vermek için ters Robin Hood gibi davrandığının bir başka örneğidir.</p><p>Ayrıca, para biriminizin değer kaybetmesini çok kötü bir politika hedefi hâline getiren birçok başka dolaylı etki vardır. Mises, hesaplama birimi bozulurken standart ödemeler dengesi muhasebesinin kullanılamayacağını açıkladı. İhracatçılar daha kârlı olsa bile, daha yüksek nominal kâr daha düşük gerçek kâr anlamına geliyorsa, bu sevindirici bir şey değildir.</p><p>Tabii ki, diğer ekonomik aktörler de komşuyu zarara sokma politikasından zarar görüyor. Tüketiciler, yabancı ürünlerdeki yüksek fiyatların yükünü üstlenmek zorunda kalacak. Girdilerini ithal eden ve iç piyasaya satan yerli şirketler de muhtemelen zarar edecek.</p><h4><strong>Fiyatların Bozulması Ekonomiye Zarar Veriyor</strong></h4><p>Değer kaybeden bir para birimi, bir ülkenin merkez bankasının komşu ülkelerden daha hızlı para bastığını gösterir. Ancak bu para basımı, ihracatçılar dahil tüm şirketlere zarar veriyor. Para basmak, mutlak ve göreli fiyatları değiştirir. Toplumun hangi malların nasıl üretilmesini istediğine dair zaman içinde gönderilen kritik sinyallere müdahale niteliği taşır.</p><p>Avrupa’nın ihtiyacı olan şey daha zayıf bir Euro değil, önemli bir yapısal reform. Avrupa, Letonya’nın reform deneyiminden ders almalı. 2009–2010&#39;da Letonya, devlet harcamalarını GSYİH’nın %44&#39;ünden %36&#39;sına indirdi. Memurların %30&#39;unu işten çıkardı, devlet kurumlarının yarısını kapattı ve bir yılda ortalama kamu maaşını %26 oranında düşürdü. Devlet bakanlarının maaşları %35&#39;lik kesintiye uğradı. Letonya ekonomisi başlangıçta %24 düştü, fakat son üç yılda yaklaşık %5&#39;lik yıllık reel büyüme ile keskin bir şekilde toparlandı. Ancak Letonya bunu, eski para birimi olan Lat’leri Euro’ya karşı sabit tuttuğu için para birimini silah olarak kullanmadan yaptı.</p><p>Yazar: <a href="https://mises.org/profile/frank-hollenbeck">Frank Hollenbeck</a><br>Frank Hollenbeck, ülkesinin Dışişleri Bakanlığı’nda Kıdemli Ekonomist, Caterpillar Overseas’de Baş Ekonomist ve özel bir İsviçre bankasında Müdür Yardımcısı olarak görev yapmıştır ve Cenevre Uluslararası Üniversitesi’nin eski öğretim görevlisidir.</p><p>Çevirmen: <a href="https://twitter.com/erdiserdar">Erdi Serdar</a></p><p>Bu yazı <a href="https://mises.org/">mises.org</a> sitesinin 13.02.2015 tarihinde yayınladığı “<a href="https://mises.org/library/bad-idea-devaluing-currency-help-exporters">Bad Idea: Devaluing Currency to Help Exporters</a>” adlı yazısından tercüme edilmiştir.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=7b73ce6dc706" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC/k%C3%B6t%C3%BC-bir-fikir-7b73ce6dc706">Kötü Bir Fikir</a> was originally published in <a href="https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC">Rothbard Kürsüsü</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Hukuk Sistemini Tamamen Serbest Piyasaya Bırakmak]]></title>
            <link>https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC/hukuk-sistemini-tamamen-serbest-piyasaya-b%C4%B1rakmak-54d74a4c9f8e?source=rss-5fef76a8c27d------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/54d74a4c9f8e</guid>
            <category><![CDATA[anarkokapitalizm]]></category>
            <category><![CDATA[serbest-piyasa]]></category>
            <category><![CDATA[hukuk]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erdi Serdar]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 09 May 2022 17:00:47 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-05-09T17:01:57.207Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4>Kaos mu Yoksa Refah ve Özgürlük mü?</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/745/1*FSsQZ9gtRhG8E4EC4GqY1Q.jpeg" /></figure><h3>I. Giriş</h3><p>Özgürlüğün refah getireceğine inanan, ekonominin serbest piyasaya bırakılması gerektiğini düşünen insanların çok büyük bir çoğunluğu konu bir noktaya gelince sıkıntı yaşar: Hukukun özelleştirilmesi. Mahkemelerin ve güvenlik güçlerinin özelleştirilmesi fikri temelden sorunlu bir fikir gibi görünür.</p><p>Fikrimce liberteryen hukuk teorisi ve dolayısıyla piyasanın tamamen serbest olması gerektiği fikri doğal hukuk, saldırmazlık prensibi, argümantasyon etiği, praksiyoloji gibi kavramlarla ispatlanabilir. Faydacı veya deneyci düşünmenin gereği yoktur. Ancak birçok insan serbest piyasada hukuk sisteminin işlemeyeceğini çeşitli senaryoları örnek göstererek iddia ettiği için burada pratik örneklere başvuracağım. Yani hukuk ismi verilen hizmetin dayanması gereken değer sisteminden ziyade kimlerin hangi yöntemlerle neyi gerçekleştirip gerçekleştiremeyeceğine dair açıklamalar yapacağım. Bunun için öncelikle hukukun nasıl anlaşılması gerektiğine dair <a href="https://rothbardkursusu.com/hukuk-neye-g%C3%B6re-d%C3%BCzenlenmelidir-tek-%C3%A7%C3%B6z%C3%BCm-y%C3%B6ntemi-olarak-liberteryenizm-a686c9356790">yazımın</a> okunması faydalı olacaktır.</p><p><a href="https://rothbardkursusu.com/hukuk-neye-g%C3%B6re-d%C3%BCzenlenmelidir-tek-%C3%A7%C3%B6z%C3%BCm-y%C3%B6ntemi-olarak-liberteryenizm-a686c9356790">Hukuk Neye Göre Düzenlenmelidir?</a></p><p>Devletin olmadığı, tamamen serbest bir piyasada hukuk ve güvenlik sistemi nasıl işler? Kaos çıkar mı?</p><p>Öncelikle hukuk derken neyi kastettiğimizi açıklığa kavuşturmak gerekir. Hukuk dediğimiz şey belli bir düzeni amaçlar ve aslında kabaca birden fazla insan arasında çıkan uyuşmazlığın barışçıl yollarla çözülmesi anlamına gelir. Uyuşmazlıkların hakkaniyetli bir şekilde çözüme kavuşturulması ve haklı ve haksızın tespit edilmesi, adalet olgusuna hizmet edecektir.</p><p>Uyuşmazlık yaşayan iki tarafla ilgili olarak ne gibi ihtimallerin söz konusu olduğunu düşünmeye çalışalım.</p><p>Uyuşmazlık çözümü ya barışçıl bir yöntemle ya da saldırgan bir yöntemle ortaya çıkabilir. Uyuşmazlıktan kasıt, kıt bir mal üzerinde birden fazla kişinin mülkiyet iddiasında bulunmasıdır. Kolay anlaşılması açısından basit bir örnek üzerinden gidebiliriz.</p><p><em>Örnek:</em> A, B’ye ait olan telefonu çalmıştır. Daha sonra A ve B arasında uyuşmazlık başlar ve her ikisi de söz konusu telefonun kendisine ait olduğunu iddia eder…</p><h3>II. Barışçıl Olmayan, Kuvvete Dayanan Yöntem</h3><h4>A. Haksız Tarafın Güç Kullanması</h4><p>Buna göre haksız olduğunu bildiğimiz taraf, A, haklı olduğunu iddia eder ve hakkını kuvvet kullanarak elde etmeye çalışır. Bu durum aslında fiziksel anlamda güçlü olanın hayatta kalması anlamına gelir. Peki A böyle bir yöntemi benimser mi? Neden?</p><p>A’nın B’yi öldürerek (veya başka şekilde bir güç kullanarak) uyuşmazlık konusu telefonu elinde tutmaya devam ettiğini düşünelim. Böyle bir şey gerçekleşirse eğer, A’nın haklı olduğu başka bir uyuşmazlıkta haksız olan kişi tarafından öldürülmesi tehlikesi de ortaya çıkar. (Haksız olduğu hâlde) Uyuşmazlığın diğer tarafını öldüren kişi, başka bir uyuşmazlıkta başkaları tarafından öldürülebileceğini kabul ettiğini eylemleriyle göstermiş demektir. Çünkü bu kişi “haksız olan taraf fiziksel güç kullanarak menfaat elde edebilir” fikrini savunuyordur. Öyleyse ertesi gün C gelip de A’ya ait başka bir eşyayı çalarsa ve A buna itiraz etmeye kalkarsa C tarafından öldürülebilir. A birçok uyuşmazlığı haksız olduğu hâlde kuvvet kullanarak çözse bile kendisi veya sevdiği bir insan er ya da geç bir başkası tarafından öldürülme riskiyle karşı karşıyadır.</p><p>Bu sebeple haksız olan tarafın güç kullanma yöntemine başvurmayacağını düşünebiliriz. Düşünmekten de öte, insanlık tarihinde <em>genel olarak</em> böyle olduğunu da görüyoruz. Anlaşılacağı üzere güç kullanan taraf, uzun vadede zarar görecektir. Konunun ana fikrini kaçırmama açısından istisnalara bu yazıda değinmiyorum.</p><h4>B. Haklı Tarafın Güç Kullanması</h4><p>Örnekte B’nin telefonu A’dan kuvvet yoluyla <strong>geri alması</strong> doğal hukuk açısından sorun yaratmaz. A, B’ye ait olan telefonu çalmıştır. Nihayetinde telefonun mülkiyeti B’ye aittir ve B’nin rızası olmaksızın telefonun mülkiyetinin bir başkasına geçmesi söz konusu olamaz. Birey, doğal hukuk gereği her ne kadar bunu yapmaya yetkili olsa da modern dünyada böyle bir yola başvurma ihtimali gittikçe düşecektir. Neden?</p><p>Haklı olan tarafın hakkını tek başına ve güç kullanarak elde etmesi toplum tarafından (kişinin ailesi, arkadaşları, çevresi) şüpheyle karşılanır. Sonuçta insan eğer haklıysa neden bu haklılığını ispatlamak istemez, neden diğer insanlara da göstermek istemez? Yoksa çekindiği, saklamak istediği bir şey mi vardır? Yoksa aslında haksız mıdır? Kuvvet kullanarak başkasından bir eşya alan insanın haklı mı yoksa haksız mı olduğu nasıl bilinebilir? Kişi kendisinden çalınan malı geri almak için mi kuvvet kullanmıştır yoksa başkasına ait olan bir malı kuvvet kullanarak mı elde etmiştir?</p><p>Yaygın kanının aksine, uyuşmazlık çözüm yöntemi tekel bir örgüte bağlanmadığı takdirde insanlar birbirini öldürmez. Çünkü bu şekilde kuvvet kullanma yöntemi, her iki taraf için de zararlıdır. İnsanlar kendi menfaatlerini düşündükleri için yıkımı, kaosu seçmez.</p><p>Bu durum, insanları bir metodoloji oluşturmaya yöneltir. Bu metodoloji tahmin edileceği üzere kimin haklı/haksız olduğunun tespit edilmesi sürecidir. Uyuşmazlık yaşayan insanlar kimin haklı olduğunun ortaya çıkarılması için barışçıl bir yöntem belirler ve bu yöntemle beraber çıkacak olan sonuca tabi olur. Tekrar edeyim ki, insanların böyle barışçıl bir yöntem tercih etmesinin sebebi yukarıda anlattığım gibi diğer yöntemlerin kendileri için zararlı olmasıdır. Barışçıl uyuşmazlık çözüm yöntemi dışında bir yöntem belirleyen insanlar hem toplum tarafından dışlanma hem de ilerde bedensel zarar görme tehlikesiyle karşı karşıya kalırlar. İnsanlığın belli bir noktadan sonra soyunun tükenmemiş olmasının sebebi, barışçıl yöntemi benimsemiş olmasıdır.</p><h3>III. Barışçıl Yöntem</h3><p>Barışçıl yöntem <strong>nasıl</strong> belirlenecektir? Öncelikle doğası gereği barışçıl yöntem bir <strong>tespit etme </strong>amacı güder. “Uyuşmazlık konusu telefon A’ya mı yoksa B’ye mi aittir, hangisi telefon üzerinde yetki sahibidir?” sorusu cevaplanmaya çalışılır. Yapılan tespit, sürecin doğası gereği her iki taraf için de bağlayıcı olacaktır.</p><p>Barışçıl yöntemle telefonun kime ait olduğunu <strong>kim</strong> tespit edecektir? A ve B arasında uyuşmazlık olduğuna göre uyuşmazlık çözme yetkisinin her ikisinde de olmayacağı barizdir. Çünkü her ikisi de kendisi lehine karar verecektir ve karşı taraf bunu kabul etmeyecektir. İki kişi arasındaki uyuşmazlığın <strong>üçüncü bir kişi tarafından </strong>çözüme kavuşturulmasının altında yatan temel mantık budur. Üçüncü bir kişi, M, uyuşmazlığı değerlendirecek ve kimin haklı olduğunu tespit edecektir.</p><p>Hayati mesele bu noktada başlar. <strong>M kimdir</strong>, ne gibi özelliklere sahiptir, nasıl seçilir ve neden?</p><h4>Uyuşmazlığı Çözecek Olan Tarafın Özellikleri</h4><p>Üzerinde anlaşılan M kişisi taraflardan herhangi birinin arkadaşı, akrabası, çok sevdiği bir insan olabilir mi? Bu durumda M’nin taraflardan birinin lehine olacak şekilde uyuşmazlığı çözeceği şüphesi doğacaktır ve her iki taraf da bunu kabul etmez.</p><p>Her iki taraf da haksız bir şekilde karşı taraf lehine karar verilmesini istemeyeceği için M’nin özellikleri kabaca ortaya çıkar. Güvenilirlik, tarafsızlık-objektiflik, uyuşmazlık çözme konusunda görece uzman olmak…</p><p>Eğer M, bu özelliklere sahip değilse A ve/veya B tarafından uyuşmazlık çözüm mercii olarak kabul edilmeme tehlikesi yaşayacaktır. Çünkü makul olan her insan, uyuşmazlığı çözecek olan kişinin somut ve nesnel bir şekilde bu işi yapmasını talep eder. Bu temel mantık üzerinden M’nin başkaca özelliklerini tahmin etmeye çalışabiliriz.</p><ul><li>M, keyfi olarak her zaman şikayet eden kişi lehine (örnekte B) karar veremez. Eğer M her zaman şikayet edilen aleyhine karar veriyorsa, haklı olduğu hâlde şikayet edilen insanlar M’yi uyuşmazlık çözüm mercii olarak kabul etmez.</li><li>M, keyfi olarak her zaman şikayet edilen kişi lehine (örnekte A) karar veremez. Aksi takdirde haklı olduğu hâlde malı çalınan insanlar, saldırganı şikayet etmek zorunda kaldıkları için M gibi birini kabul etmez.</li><li>M; ırk, dil, din, renk, saç, boy gibi herhangi bir ölçüte bakarak karar veremez. Aksi takdirde bu ölçütlere uymayan insanlar tarafından tercih edilmez.</li><li>M, A ile B arasındaki <strong>her</strong> uyuşmazlıkta yetkili değildir. Çünkü piyasada her işlem gibi uyuşmazlık çözüm mercii belirlemek de ilgili tarafların <em>gönüllü</em> tercihleriyle gerçekleşir.</li></ul><p>Liste böyle uzar gider ve elimizde bir sonuç kalır. M, sadece ve sadece uyuşmazlık konusu olayı değerlendirerek <strong>telefonun aslında kime ait olduğunu</strong> tespit edecektir. Bunu yaparken delillere bakacak, tarafları dinleyecek, olaya tanık olmuş kişileri dinleyecek ve elde etmiş olduğu somut ve nesnel veriler çerçevesinde uyuşmazlığı çözecek ve <em>telefonun hangi tarafa ait olduğuna kanaat getirdiğini söyleyecektir</em>. M’nin delillere bakması, objektif olması, kararını gerekçeli olarak açıklaması ve uyuşmazlık çözümünü mümkün olduğunca <strong>ustaca </strong>yönetmesinin sebebi hem A hem de B tarafından <strong>tercih edilmek istemesidir</strong>. M ancak böyle yaparsa uyuşmazlık yaşayan insanlar tarafından <em>gelecekte</em> çözüm mercii olarak kabul edilebilecektir. Görüldüğü üzere A ve B gibi M de <strong>kendi çıkarlarını düşünerek</strong> hareket etmektedir. Unutulmaması gereken nokta, M’nin seçilmesinde A ve B’nin rızalarının olduğu ve başka bir uyuşmazlığın çözümünde M’yle anlaşmak zorunda olmadıkları gerçeğidir. Diğer bir uyuşmazlığı çözmesi için Z ile anlaşmaları mümkündür.</p><p>Bu akıl yürütme yöntemiyle anlıyoruz ki insanlar yaşadıkları uyuşmazlıkları <strong>üçüncü bir kişi </strong>yardımıyla, <em>barışçıl</em> yöntemle, üçüncü kişinin kim olacağına dair <strong>rızaya dayalı</strong> olacak şekilde çözmektedir. Eğer insanlar bunu yapmıyor olsaydı insanlık varlığını devam ettiremez ve/veya bugünkü modern konumuna erişemezdi ve şu an bu tartışmaları yapamıyor olurduk. İnsanları diğer canlılardan ayıran özellik, iş birliğinin ve barışçıl yöntemin bütün taraflar için faydalı olduğu gerçeğini keşfetmeleridir.</p><p>Asla akıldan çıkarılmaması gereken sonuç şudur: <em>Günümüzde hakim, mahkeme olarak bilinen uyuşmazlık çözüm mercileri, iki taraf arasındaki uyuşmazlığa bakarak “benim görüşüm şudur” diyen kişiden ibarettir.</em> Daha fazlası değil.</p><p>Dikkat edelim ki mesele, görüşünü belirten M’nin bu görüşünde haklı veya adil olup olmaması değil, M’nin <em>seçilmesine dair yöntemdir.</em></p><h3>IV. M’nin Her Zaman, Her Yerde, Her Uyuşmazlıkta Çözüm Mercii Olması: Devletçi Hukuk Düzeni</h3><p>A ve B arasında ve hatta toplumdaki bütün insanlar arasında çıkabilecek <strong>her türlü </strong>uyuşmazlığın çözümünde M’nin yetkili olduğu ihtimali düşünelim. Öyle bir ihtimal ki, A ile M arasında çıkacak uyuşmazlıkları çözecek olan kişi de M’dir. Herhangi bir kişiyle M arasında çıkacak uyuşmazlığı çözecek olan kişi de yine M’dir.</p><p>Bu iddianın kulağa absürt gelmesi bir tarafa, böyle bir iddia yukarıda açıkladığım üzere <strong>uyuşmazlık çözümü </strong>dediğimiz konseptin tanımıyla, içeriğiyle, mantığıyla bağdaşmaz. Normal şartlarda bir insan, toplumun bütün üyelerinin uyuşmazlıklarını çözmede yetkili olduğunu, herhangi bir insanla kendisi arasında çıkacak uyuşmazlığı çözmede de yetkili olduğunu söylese büyük ihtimalle ciddiye bile alınmayacaktır. M’nin her zaman (az sayıda istisna olabilir) kendisi lehine karar vereceğini tahmin etmek zor değil. Böyle bir iddia toplumdaki herkes tarafından kabul edilmez. Ancak ona rağmen gerçekleşebilir mi? Elbette gerçekleşebilir ki bunun tek yolu M’nin barışçıl olmayan yöntemi, yani saldırı yöntemini kullanmasıdır.</p><p>M, böyle bir iddiayı ancak ve ancak saldırıyla, tehditle, korkutmayla gerçekleştirebilir. Eğer saldırı yöntemini kullanmadan bunu yapabilecek ise zaten insanların rızasını alarak bunu yapabilirdi. Ancak böyle bir durumun rızayla gerçekleşmeyeceği apaçıktır ki M’nin saldırı yöntemine başvurmasının gerekçesi de budur.</p><p>M, uyuşmazlık çözüm mercii olarak birçok kişi tarafından kabul edilse bile <strong>bütün</strong> uyuşmazlıkları çözeceğine dair <strong>herkesle</strong> yapılan bir anlaşma söz konusu olamaz. İki kişi, herhangi bir uyuşmazlığını bir başkası aracılığıyla çözmek isterse bunu özgürce yapabilir. M buna izin vermiyorsa M’nin saldırgan olduğunu, haksız olduğunu, bu eylemin kabul edilemez olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.</p><h3>V. Serbest Piyasada Uyuşmazlık Çözüm Mercileri</h3><p>İnsan eylemi, en çok değer verilen hedefe yönelmiş amaçlı bir davranıştır. (Praksiyoloji). Issız bir adada tek başına kalan insan önce yaşamını devam ettirecek ve daha sonra diğer taleplerini elde edebilecektir. Yaşamın devam ettirilmesi yemeyi-içmeyi kapsadığı gibi <em>korunmayı</em> da kapsar. Dış etkenlerden korunmak için gerekli eylemlerde bulunmak, insanın mutlaka tercih edeceği bir seçenektir. Bu bağlamda birey çevresindeki malzemelerden silah yapacak, korunaklı bir baraka inşa edecektir. Çevrede başka insanların da olması durumunda bu kişilerle işbirliği yaparak kendisini koruyacaktır.</p><p>Aynı mantık modern toplumdaki insan için de geçerlidir. Her bireyin öncelikli eylemleri hayatta kalmaya ve korunmaya yöneliktir. Ancak daha sonra diğer taleplerinin peşinden gidebilirler. Modern toplumda nasıl ki bireyler yiyecek ve içecek tüketmek zorunda hissedip bunu yapıyorsa, aynı şekilde korunmak için de eylemde bulunma mecburiyeti hisseder. Bunun ortaya çıkış şekli ise güvenlik hizmeti veren şirketlerdir.</p><p>Yazının başındaki örneği serbest piyasaya uyarlamaya çalışalım:</p><p><em>Örnek:</em> A, B’ye ait olan telefonu çalmıştır. Daha sonra A ve B arasında uyuşmazlık başlar ve her ikisi de söz konusu telefonun kendisine ait olduğunu iddia eder.</p><p>Yukarıda uzun uzun anlatıldığı üzere A ve B birbirini öldürmez. B, kendisine güvenlik hizmeti sağlayan G2 şirketine durumu anlatacak ve kendisine ait olan telefonu A’dan geri almalarını talep edecektir. G2, A’nın yanına gidip telefonu geri ister. A, güvenlik hizmeti aldığı G1&#39;i çağırmıştır ve artık G1 ile G2 karşı karşıyadır.</p><ul><li>Güvenlik hizmeti veren bu iki şirketin çalışanları birbirini öldürür mü? Cevap yine yukarıda açıklandığı üzere hayırdır. Yapacakları şey barışçıl çözüm yöntemi için bir uyuşmazlık mercii, M, seçmektir. M’ye giderler ve M’nin vereceği karara uyacaklarını belirtirler. Eğer M’nin kararına uymayacak olsalardı zaten başta barışçıl çözüm yerine saldırganlığı seçerlerdi. M kararını verir ve çıkacak olan sonuca A ve B uymak zorunda kalır.</li><li>A veya B, teklif edilen uyuşmazlık çözüm şirketlerini sonsuza kadar reddedebilir mi? Yani bir taraf, diğer taraftan gelen N, O, P, R gibi önerilerin tamamını reddedebilir mi? Uyuşmazlığı çözecek merciyi özgürce tercih etmek istemesi bir tarafa, A veya B böyle sonsuza kadar gidecek şekilde reddetmeyecektir. Çünkü eğer bir taraf, teklif edilen şirketlerin tamamını reddediyorsa acaba korktuğu, çekindiği bir şey mi vardır? 3–5 tanesini reddetmek toplumda normal karşılansa da belli bir noktadan sonra artık o kişinin haksız olduğu için hiçbir şirketi tercih etmediği fikri yayılmaya başlar. Sonuç olarak uyuşmazlığın taraflarından her ikisi de öyle veya böyle bir tane şirket üzerinde anlaşmak zorunda kalacaktır.</li></ul><p>Bütün bunlar pratikte nasıl işler? İki tarafın asla ortak bir şirket üzerinde anlaşamaması gibi bir durum olabilir mi?</p><p>A ile B arasında çıkan uyuşmazlık çok yüksek ihtimalle her iki tarafın <em>sigorta </em>şirketleri aracılığıyla çözülecektir. Sigorta şirketleri, ortaya çıkabilecek riski hesaplayarak her birey için belli miktarda aylık-yıllık prim belirler ve bireyleri sigortalar. Günümüzde araç kazalarında sigorta şirketleri nasıl bir işleve sahipse, aynı mantık hukuk-güvenlik hizmetlerinde de geçerli olacaktır.</p><p>A ve B’nin sigorta şirketleri zaten daha önceden anlaşmış oldukları üzere belli bir uyuşmazlık çözüm merciine gider ve çıkan sonuca göre hareket eder. A’nın haksız olduğu tespit edildikten sonra A’nın sigorta şirketi S1, karar verilen tazminatı B’ye öder. Daha sonra S1 gerekirse A’ya rücu eder veya A’nın sigorta primini artırır. S1 ile A arasındaki sözleşme hükümleri uygulanır.</p><p>Sigorta şirketlerinin asla ortak bir uyuşmazlık çözüm mercii bulamaması oldukça düşük ihtimaldir. Çünkü kâr elde etmek isteyen bu sigorta şirketleri, rakip sigorta şirketleriyle anlaşıp ortak bir merci belirlemezse piyasada tutunamayacaktır. S3 isimli sigorta şirketi, piyasadaki diğer sigorta şirketlerinin birçoğuyla anlaşmamışsa ve kendi müşterilerine her durumda bir uyuşmazlık çözüm mercii sunamıyorsa hangi birey S3&#39;ü tercih eder ki? S3, serbest piyasada nasıl para kazanabilir?</p><p>Devletin var olması gerektiğini, yani hukuk-güvenlik tekelinin olması gerektiğini savunan bir insan bu durumu şu şekilde düşünebilir. Günümüzde farklı ülkeler farklı egemenlik yetkilerine sahip olup çok farklı hukuk sistemlerini uygulamaktadır. Buna rağmen iki farklı devletin vatandaşı olan 2 kişi arasında uyuşmazlık çıktığında bu durum nasıl çözülür? Her ikisi de sonsuza kadar inat edip karşıdan gelen teklifi red mi etmektedir? İki farklı ülke vatandaşı arasındaki uyuşmazlık yüzünden iki devlet birbirine savaş mı açmaktadır? Elbette hayır. Çözüm, önceden belirlenen kuralları uygulamaya sokmaktır. Belirlenen çeşitli kriterler dikkate alınır ve nerede hangi hukukun uygulanacağı tespit edilir. Günümüzde tek bir dünya devleti veya bütün ülkeler için bağlayıcı olan tek bir hukuk düzeni olmamasına rağmen, bir Alman ile bir Türk arasında çıkan uyuşmazlık önceden belirlenmiş barışçıl yöntemle çözüme kavuşturulur. Devletler arasında <strong>bile</strong> uyuşmazlığın barışçıl ve adil bir şekilde çözülmesi gerektiği fikri hakimdir.</p><p>Bu örnek elbette tamamen serbest bir piyasadaki durumla bire bir aynı değildir. Ancak her ikisinin altında yatan mantık, iki bireyin uyuşmazlık yaşaması hâlinde bağlı oldukları kurumlar aracılığıyla durumu çözüme kavuşturmasıdır. Serbest piyasanın farkı, uyuşmazlık çözüm mercilerinin her zaman tüketicilerin onayına tabi olmasıdır. Kötü bir hizmet sunan hukuk-güvenlik şirketi, müşterilerini para ödemeye zorlayamaz. Dileyen herkes dilediği zaman dilediği şekilde koruma şirketini değiştirebilir, başka şirketlerle anlaşma yapabilir.</p><h3>VI. Sonuç</h3><p>Unutmayalım ki, insanların çoğunluğu toplumda barışçıl bir düzen oluşturulması gerektiği görüşünde. Böyle olmasaydı, yani kaosu ve yıkımı tercih eden insanların sayısı daha fazla olsaydı farklı görüşlerin bir araya gelip konuşması/tartışması mümkün olmazdı. Biz insanlar, barışçıl düzen oluşturmaya karar verdik; yalnızca bunun <em>yöntemini</em> gözden geçirmemiz gerekiyor.</p><p>Hukuk ve güvenlik sistemini tekel bir örgüte devretmemek kaosa yol açmaz. Devlet veya benzeri merkezi bir otoritenin elinden bu yetkiyi almak, barışçıl bir düzen için kaçınılmaz bir adımdır. Zira bu merkezi örgüt, belli bir bölgede kendisinin de dahil olduğu bütün uyuşmazlıkların karara bağlanmasında söz sahipliğini devam ettirerek bir <em>saldırı </em>gerçekleştirmektedir. Bu saldırıya son vermeksizin barışçıl bir düzen kurmak nasıl mümkün olabilir? İnsanlık öldürmek, yaralamak, çalmak gibi eylemlerin kabul edilemez olduğuna karar verdiğine göre öncelikle bu eylemleri gerçekleştiren tekel örgütü ortadan kaldırmak gerekmez mi?</p><p>Özetle, hukuk ve güvenlik sistemini serbest piyasaya bırakmak hukuksuzluğa/yıkıma yol açmaz. Serbest piyasa düzensizlik veya hukuksuzluk anlamına gelmez. Serbest piyasada hukuk ve güvenlik hizmeti veren insanlar <em>zorlamaya dayalı tekel örgütler değildir</em>, hepsi bu. Ekmek, su, kalem, araba, bilgisayar, yolcu taşıma gibi ürün ve hizmetler nasıl ki önemliyse ve bunlar serbest piyasada çok daha adil ve verimli işliyorsa; aynı şekilde hukuk ve güvenlik de son derece önemli bir hizmettir ve diğer bütün hizmetler gibi serbest piyasaya bırakılmalıdır. Devletler el koymadan önce tarihte buna dair örneklerin olduğunu, günümüzde bile borç meselesini çözmek isteyen iki kişinin amcalarına/teyzelerine danışıp onun önerdiği şekilde uyuşmazlığa son verdiklerini, birçok uyuşmazlığın özel arabuluculuk gibi uyuşmazlık çözüm mercileri tarafından karara bağlandığını da akıldan çıkarmamak gerekir.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=54d74a4c9f8e" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC/hukuk-sistemini-tamamen-serbest-piyasaya-b%C4%B1rakmak-54d74a4c9f8e">Hukuk Sistemini Tamamen Serbest Piyasaya Bırakmak</a> was originally published in <a href="https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC">Rothbard Kürsüsü</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Hukuk Neye Göre Düzenlenmelidir?]]></title>
            <link>https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC/hukuk-neye-g%C3%B6re-d%C3%BCzenlenmelidir-tek-%C3%A7%C3%B6z%C3%BCm-y%C3%B6ntemi-olarak-liberteryenizm-a686c9356790?source=rss-5fef76a8c27d------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/a686c9356790</guid>
            <category><![CDATA[hak]]></category>
            <category><![CDATA[liberteryenizm]]></category>
            <category><![CDATA[hukuk]]></category>
            <category><![CDATA[homesteading]]></category>
            <category><![CDATA[non-aggression-principle]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erdi Serdar]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 25 Apr 2022 10:06:58 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-05-09T16:48:53.848Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h4>Tek Çözüm Yöntemi Olarak Liberteryenizm</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*FpKE9ZWfYMUc5LGnKpJRYg.png" /></figure><p>Hak nedir, hukuk neye göre belirlenmelidir, adaletten anlaşılması gereken nedir? Bir insan ne zaman ve neden bir şeyi hak eder? Hangi durumlarda neden hak etmemiştir?</p><p>Sosyal meselelerle ilgili yapılan yorumlar genelde yukarıdaki soruların etrafında döner. İdeolojiler bu sorunlara çözüm bulma iddiasındadır ve kendilerince bir sosyal düzen önerirler. Bir sosyal düzen önerisinde bulunan kişi, önerisinin doğası gereği bireyin <em>kendi vücuduyla</em>, <em>doğadaki kaynaklarla</em> ve <em>diğer bireylerle</em> olan ilişkisi hakkında analiz ve yorum yapmalı ve bir çözüm sunmalıdır. Amaç, bireyler arasında çıkacak olan uyuşmazlıkların çözülmesi, barışçıl bir sosyal düzenin kurulmasıdır.</p><p>İddiam odur ki birey özgürlüğünü ve serbest piyasayı baz alan liberteryenizm, yukarıda bahsedilen sorunlara çözüm bulabilecek tek düşünce sistemidir. Liberteryenizm dışında önerilecek herhangi bir ilke bu sorunlara akıl ve mantık çerçevesinde bir çözüm bulamamanın ötesinde, var olan sorunları daha da derinleştirip büyütmekten başka bir işe yaramaz.</p><p>Neden? Liberteryenizmin ilkeleri nedir? Neden tek çözüm yöntemi liberteryen ilkeler olmak zorundadır? Daha net ve kolay anlaşılması açısından en baştan, sırayla ve örneklerle ilerlemenin faydalı olacağını düşünüyorum.</p><h3>I. Mülkiyet</h3><p>Mülkiyet nedir? Bir şeyi mülkiyete tâbi kılan özellik nedir? Neden mülkiyet gibi bir kavram olmaksızın sosyal düzeni anlamlandıramayız?</p><h4>A. Mülkiyet Kavramının Kaçınılmaz Olarak Ortaya Çıkması</h4><p>Dünya üzerinde tek bir insanın yaşadığını hayal edelim… Bu kişi, dünyadaki her türlü kaynağı dilediği gibi kullanabilecektir. Çünkü herhangi bir malı kullandığı zaman buna itiraz edecek olan ikinci bir kişi bulunmamaktadır. Ortada bir <em>uyuşmazlık</em> yoktur, kurulması gereken sosyal bir düzen bulunmamaktadır.</p><p>Benzer şekilde, dünyada çok sayıda insanın yaşadığını ancak kaynakların <em>sınırsız</em> olduğunu hayal edelim… Bu sınırsız kaynaklara ulaşmanın hiçbir <em>masraf</em>ı da olmasın. Bir insan herhangi bir şeyi dilediği zaman elde edebilsin. Böyle bir durumda insanlar arasında <em>uyuşmazlık</em> çıkmayacaktır. Çünkü herhangi bir malı elde etmek isteyen insanın parmaklarını şıklatması yeterlidir. Bir başkasının malvarlığını dert edinmek, buna itirazlarda bulunmak, bunun için bir çaba göstermektense neden tek bir hareketimle istediğim herhangi bir şeye sahip olmayayım ki?</p><p>Gerçek dünyaya baktığımızda ise karşılaştığımız manzara birden fazla insanın varlığı ve doğadaki kaynakların <em>sınırlı</em> olduğu gerçeğidir. Kaynakların sınırlı olması her insanın her zaman her şeyi elde etmesinin mümkün olmadığını kabullenmeyi de gerektirir. Çünkü mümkün olsaydı, zaten kaynaklar sınırlı değil sınırsız olmuş olurdu. Sınırlı olan bu kaynakları elde edebilmek için bir eylemin, çabanın, masrafın varlığı şarttır.</p><p>Öyleyse şu tespiti yapmamız yanlış olmayacaktır: <em>Uyuşmazlık</em>, birden fazla insanın aynı mal üzerinde aynı hak/yetki iddiasında bulunmasıdır. İlgili kıt malın ne şekilde kullanılacağına dair iki farklı talep aynı anda gerçekleştirilemeyeceği için uyuşmazlık vuku bulur. Örneğin, taraflardan biri malın bir başka insana devredilmesini ister, taraflardan diğeri ise aynı malı kendisi kullanmak ister. Bu iki talebin de gerçekleştirilmesinin imkânı yoktur. Birden fazla insanın aynı kıt malı farklı şekillerde kullanmak istemesi uyuşmazlığın temelini oluşturur.</p><p>Peki o zaman bu uyuşmazlık nasıl ve neye göre çözülmelidir? Açıktır ki uyuşmazlık konusu olan malın üzerinde kimin, neden yetki sahibi olduğunu tespit etmek ve ona göre karar vermek gerekir. Bir mal, ancak o malın meşru yetkilisi tarafından belli bir kullanıma özgülenebilir.</p><p>Bu kaçınılmaz problemi çözebilmek adına her bir malın belli bir karar vericisinin olması gerekir. Kabaca, kıt bir mal üzerinde yetki sahibi olma konseptinin adı <strong>mülkiyettir.</strong> Malın karar vericisi ise <strong>malik</strong> olarak adlandırılır. Böylece herhangi bir malın ne şekilde kullanılacağına dair karar verme yetkisi o malın malikine ait olacaktır. Masanın üzerinde bir elma var ise, bu elmanın başkasına verilmesi, tüketilmesi, çöpe atılması gibi seçenekler arasından hangisinin tercih edileceğine o elmanın maliki karar verir. Elmanın maliki olmayan insanların da taleplerini dikkate almak, elmanın belli bir şekilde kullanılmasını engeller. Zira aynı obje, birbiriyle çelişen amaçlar uğruna aynı anda kullanılamaz. Bir elmanın tüketilmesi ve aynı zamanda bir başkasına satılması mümkün değildir.</p><p>İşte mülkiyet kavramı, <strong>uyuşmazlıkların çözümü</strong> için olmazsa olmaz bir konsepttir. Her bir malın maliki varsa, her bir malın ne şekilde kullanılacağı da objektif olarak belirlenebilecektir. A kişisi maliki olduğu elmasını yiyebilir, B kişisi maliki olduğu elmasını bir başkasına devredebilir. Uyuşmazlık çıkması durumunda ise mülkiyet konseptini dikkate alarak uyuşmazlığı objektif bir şekilde çözüme kavuşturmak mümkün hâle gelir.</p><p>Sonuç olarak sınırsız ve masrafsız bir doğada yaşamıyor olduğumuz gerçeği bizi otomatik olarak mülkiyet kavramına götürür. Mülkiyet kavramının zaruri olmasının gerekçesi budur. Mülkiyet, bireyler arası uyuşmazlığı en aza indirme ve mevcut uyuşmazlıkları çözme konusunda hayati bir rol oynar.</p><p>Bu aşamadan sonra kimin, hangi malın maliki olacağının tespit edilmesi meselesi devreye girer.</p><h4>B. Öz Sahiplik</h4><p>Üzerinde düşünülmesi gereken ilk konu, bireyin bedeniyle ilgili olarak kimin söz sahibi olduğudur. Aklı başında olan herkes bu sorunun cevabını “bir kişinin bedeni o kişiye aittir” şeklinde cevaplar. Ancak maalesef iş uygulamaya ve değerleri savunmaya geldiğinde insanların çok küçük bir kısmı bu ilkeyi istisna olmaksızın savunur.</p><p>Bireyin bedeni, doğada bulunan kıt mallardan bir tanesidir. A kişisinin vücudu <em>tek bir tane</em> olduğuna göre mantıken sınırsız değildir. A kişisinin bedeni üzerinde birden fazla kişinin farklı taleplerde bulunması bir uyuşmazlık doğurur. A’nın bedeni (emeği) bir baraka inşasında mı kullanılmalıdır, su kaynağından kovayla su taşımak amacıyla mı kullanılmalıdır? Yoksa diğer sonsuz seçenekten bir tanesi için mi kullanılmalıdır? A’nın yiyeceği/içeceği şeyler ne olmalıdır? A’nın vücuduna yapılabilecek/yapılamayacak şeyler nelerdir ve buna kim karar verir?</p><p>Görüleceği üzere beden üzerinde uyuşmazlık çıkar ve bu uyuşmazlığın tek çözüm yöntemi mülkiyettir. O bedenin maliki kimse, bedenle ilgili karar verecek olan da o kişidir.</p><p>Bir insan vücudunun mülkiyeti, o vücutla ilgili karar verme yetkisine atıf yapar ve öz sahiplik <em>(self-ownership)</em> ilkesine göre <strong>her insan kendi bedeninin malikidir.</strong> Akla ve mantığa uygun bir şekilde bu tespitten farklı bir tespit yapmak mümkün değildir. Birey ile kendi bedeni üzerinde objektif bir bağlantının bulunması, beden üzerinde hak iddia edebilecek tek kişinin o kişi olması söz konusudur.</p><p>Aksi takdirde bir insanın bedeni bir başkasına mı ait olmalıdır yoksa birden fazla sayıdaki başka kişilere mi? Yoksa herkese mi ait olmalıdır? Bu sorulardan birine evet diyen kişinin gerekçesi ne olabilir? A kişisinin bedeni neden B’ye veya B+C+D’ye veya herkese ait olsun? Böyle bir iddiayı temellendirmenin mümkün olmadığı ortadadır. Zaten A’nın bedeninin bir başkasına ait kabul edilmesi zorlamaya dayanan kölelik değil de nedir? Kaldı ki temellendirilmesi yapılamayan bu iddia uygulamaya konsa bile kararlar neye göre verilecektir? A’nın bedenini kim ya da kimler hangi yönde kullanacaktır? Buna kim nasıl karar verecektir? Oylama mı yapılacaktır, çoğunluğun kararı mı geçerli olacaktır? Çoğunluğun tercihi dikkate alınacaksa, azınlıkta kalanların herhangi bir yetkisinin olmadığı sonucuna varmaz mıyız?</p><p>A’nın bedeni tanrı veya benzer bir konsepte mi aittir? Öyle olduğu kabul edilse bile, bedenle ilgili karar verecek olan kişiyi tespit etme sorunu varlığını sürdürür. Tanrının A’nın bedeniyle ilgili talebini/kararını topluma kim, nasıl açıklayacaktır?</p><p>Hem akıl ve mantığa hem de pratik dünyaya uyan tek sonuç, her bireyin kendi vücudu üzerinde <strong>tam yetki</strong> sahibi olmasıdır. Bu yetkinin herhangi bir istisnası olamaz; çünkü istisna getirmek, o kişinin bedeni üzerinde bir başkasının kısmi de olsa hak iddiasında bulunması demektir. A, bedenine elmanın mı yoksa armudun mu gireceğine kendisi karar verecektir. Elleriyle sandal mı yapacağına yoksa baraka mı inşa edeceğine kendisi karar verecektir. Nereye gidip nereye gitmeyeceğine, neyi düşünüp düşünmeyeceğine, ne söyleyip söylemeyeceğine, kısacası bedeniyle ilgili her türlü eyleme karar verme yetkisi A’dadır.</p><p>Kısaca ekleyeyim ki öz sahiplik ilkesine itiraz eden herhangi bir insan, aslında yapmış olduğu bu <em>itiraz eylemiyle</em> kendi vücudu üzerinde mülkiyet hakkının olduğunu söylemektedir. Bu sebeple öz sahiplik ilkesine herhangi bir şekilde itiraz etmek, itiraz eden kişinin çelişkiye düşmesine sebep olur.</p><p>Sonuç olarak doğada var olan her insan kendi bedeninin <strong>mutlak</strong> malikidir ve bedeniyle ilgili <strong>her türlü</strong> kararı verme yetkisine sahiptir. Bedeniyle yapabildiği şeyler (emeği ve emeğinin ürünü) de aynı şekilde ona ait olacaktır. Bunun dışında yapılacak herhangi bir tespit temellendirilemeyeceği gibi uyuşmazlığı çözme konusunda da başarıya ulaşamaz.</p><h4>C. Homesteading</h4><p>Öz sahiplik ilkesinden sonra karşımıza çıkan mesele, insan vücudu dışında kalan malların mülkiyetidir. Doğadaki malların maliki veya malikleri kimdir? Tek bir kişi mi, birden fazla kişi mi yoksa herkes mi? Neden? Hangi meşru gerekçeye göre doğadaki tüm malların belli kişileri ait olduğu söylenebilir? Belli bir bölgede yaşamını sürdüren bir insan nasıl olur da gezegenin bambaşka bir bölgesindeki bir kaynağın sahibi olabilir?</p><p>Liberteryen teoriye göre doğada bulunan mallar başlangıçta <strong>sahipsizdir.</strong> Doğada var olan insan belli bir bölgede kendi bedeniyle baş başadır ve doğadaki kaynaklarla doğrudan bir ilişkisi yoktur. Bir malın bir kişinin mülkiyetine dahil olabilmesi için bir eylemin, bir çabanın, bir dönüştürme, sınırlandırma, sahiplenme ilişkisinin varlığı mecburidir. Böyle bir eylem var olmadığı sürece doğada bulunan bütün mallar basitçe sahipsizdir ve öylece var olmaya devam ederler.</p><p>Liberteryenizme göre sahipsiz olan bir malı sahiplenen <em>ilk</em> kişi, o malın mülkiyetini eline geçirir. Sahiplenme dediğimiz işlem nasıl gerçekleşebilir? Örneğin, ağaçta duran elma sahipsizdir. Gidip elmayı dalından koparıp alan kişi, elmanın maliki hâline gelir. Çünkü sahipsiz olan elmayı elde etmek isteyen bu kişi, kendisine ait olan emeğini (bedenini) kullanmış ve elmayı kendi yetki alanı içine sokmuştur. Bu dakikadan sonra o elmayla ilgili karar verme yetkisi o kişiye aittir.</p><p>Başka bir sonuca varmak mümkün müdür? A’nın, doğada öylece var olan ve kimsenin dokunmadığı elmayı gidip yetki alanına geçirmesi sonucunda elmanın mülkiyeti konusunda B’nin sahiplik iddiası ne kadar doğru olabilir? Hem A’ya hem de B’ye mi ait olmalıdır? B+C+D’ye mi yoksa herkese mi ait olmalıdır? Neden? Bu iddiaların saçma olduğu ortadadır. Elma üzerinde en sağlam hak iddiasında bulunabilecek kişi, elmayı alan <em>ilk</em> kişidir.</p><p>Aynı mantık araziler için de geçerlidir. Doğada var olan bir toprak parçası başlangıçta sahipsizdir. O toprak parçasını, kendisine ait olan emeğini kullanarak dönüştürüp yetki alanına sokan ilk kişi o arazinin de sahibi olacaktır. Örneğin, boş bir araziyi ilk olarak işleyip tarım yapan kişi arazinin ve araziden elde ettiği ürünlerin maliki olur, arazi üzerine bina inşa eden kişi arazinin ve binanın maliki olur. Buradaki mantık, sahipsiz malı ilk kullanan kişinin belli bir emek ve dönüştürme işlemi gerçekleştirmesidir. Pratikte bunun tespiti her zaman apaçık olmasa da temel mantık her zaman aynıdır. Buna göre, bir arazi parçasının etrafını çitle çevirmek, o arazi parçasının mülkiyetini elde etmek için <em>yeterli değildir.</em> Aynı şekilde hiç kimse sahipsiz bir malı ilk <em>gören</em> kişinin kendisi olduğunu veya sahipsiz malı sahiplendiğini <em>söylediğini</em> öne sürerek mülkiyet iddiasında bulunamaz.</p><p>Sonuç olarak, başlangıçta doğadaki malların tamamı sahipsizdir ve sahipsiz olan herhangi kıt bir malı emek harcayarak elde eden kişi o malın meşru maliki hâline gelir. Bu aşamadan sonra o malla ilgili karar verme yetkisi sadece ve sadece bu kişiye aittir.</p><h4>D. Gönüllü Alışveriş (Serbest Ticaret)</h4><p>Beden ve mallar üzerindeki mülkiyetin doğuştan ve ilk kullanımla kazanılmasının ardından ortaya çıkan mesele, bireylerin mülkiyetine tâbi olan malların nasıl ve neye göre el değiştireceği meselesidir. Öz sahiplik ve ilk kullanım ilkelerinden sonra mülkiyetin el değiştirmesiyle ilgili analiz ve tespit yapmak çok daha kolay hâle gelir. Bu iki ilkenin doğal sonucu, bireylerin kendi mülkiyetlerini diledikleri gibi kullanabilmesidir. Her birey, kendisine ait malları dilediği herhangi bir mal ile takas etmekte veya herhangi bir şekilde kullanmakta serbesttir. Bireylerin böyle bir özgürlüğünün olmadığını iddia etmek, bireyin varlığına itiraz etmekten farksızdır. Eğer birey özgürse, bedeniyle dilediğini yapabileceği gibi mallarıyla da dilediğini yapabilmelidir. Bir insan kendisine ait 1 adet balığı bir başkasına ait 1 adet ekmekle takas etmek isteyebilir veya 1 adet baltayı elde etmek için 200 adet ekmek vermeyi göze alabilir. Her iki tarafın da buna rızası varsa takas işlemi sorunsuz bir şekilde gerçekleşir. Balığın mülkiyeti, balığın maliki tarafından diğer kişiye devredilir. Aynı mantık ekmek ve balta için de geçerli olur. Gönüllü, rızaya dayalı bir şekilde verilen onaylar sonucunda malların mülkiyetleri bireyler arasında böylece meşru bir şekilde el değiştirir.</p><p>Gönüllü olarak gerçekleşen ilişkinin her iki tarafı da ilişkiden kârlı çıkar. Bunun sebebi değerin subjektif olmasıdır. A’nın elindeki x ile B’nin elindeki y’nin takas edilmesi durumunda hem A hem B daha müreffeh bir konuma geçmiştir. Zira A’ya göre y, x’ten daha değerlidir; B için ise tam tersi geçerlidir. Zorlamanın olmadığı herhangi bir ilişkinin her iki tarafa da kâr sağlıyor olduğu gerçeğini aklımızdan çıkarmamamız gerekir.</p><p>İlk kullanım ve rızaya dayalı mülkiyet devri dışında bir malın mülkiyeti ancak ve ancak <strong>saldırı</strong> yöntemiyle elde edilebilir. Bu da bizi önemli bir liberteryen ilkeye götürür.</p><h3>II. Saldırmazlık Prensibi (NAP, “Non-Aggression Principle”)</h3><p>Liberteryen ilkeye göre <strong><em>ilk saldırı</em></strong><em> </em>(<em>başlatıcı saldırı</em>, <em>initiation of aggression</em>) doğası gereği, <em>her zaman</em> gayrimeşrudur. Yukarıda anlattığım mülkiyet teorisine göre doğadaki her birey mülkiyetiyle, yani kendi bedeni ve homesteading ve gönüllü alışveriş ilkeleri uyarınca elde etmiş olduğu meşru mallarıyla baş başadır ve diğer bireylerle gönüllü ilişkiye girerek mülkiyet devri gerçekleştirir. Saldırı, rızaya dayalı ilişkinin zıddıdır. Malın meşru maliki dışında bir kişinin malikin rızasını almadan o malı kullanması tipik bir saldırı örneğidir.</p><p><em>Saldırı</em>, bir başka insanın <em>mülkiyetine</em> yönelmiş kuvvet kullanımı veya buna yönelik tehdit olarak tanımlanabilir. Bir kişinin malını çalmak saldırı olduğu gibi, eli silahlı 10 kişinin 1 kişinin etrafını çevirip “cebindeki telefonu verir misin lütfen?” demesi de saldırı örneğidir. Saldırı tehdidinin <em>açık</em>, <em>yakın </em>ve <em>ciddi </em>olması gerekir. Bazı durumlarda saldırının olup olmadığını tespit etmek biraz daha zor olsa da temel mantık aynıdır. Zor örnekler üzerinden beyin fırtınası yapmak başka bir yazının konusu olabilir.</p><p>Tanımını dikkate aldığımızda saldırının iki şekilde ortaya çıkabileceğini görürüz. İlki, bireyin mülkiyetine (bedenine ve mallarına) yönelmiş olan direkt saldırı veya saldırı tehdididir. İkincisi ise mülkiyetin devri sonucunu doğuran sözleşmelerin yerine getirilmemesidir. Örneğin, A, B ile sözleşme yapmıştır ve buna göre B’ye 1 kg elmanın mülkiyetini devredecektir. B ise karşılığında 1 kg üzümün mülkiyetini A’ya devredecektir. Bu sözleşme çerçevesinde A elmaların mülkiyetini devrettiği hâlde B üzümlerin mülkiyetini devretmezse, B’nin A’nın mülkiyetine bir saldırıda bulunmuş olması söz konusu olur. Zira B, üzümlerin mülkiyetini devretme sözü verdiği için A, elmaların mülkiyetini devretmiştir. A’nın elmaların mülkiyetini B’ye devretmesinin amacı, üzümlerin mülkiyetini elde etmektir. Elmaların mülkiyetini elde eden B, üzümlerin mülkiyetini devretmediği takdirde A’nın rızasına aykırı olacak şekilde ve A’nın aleyhine zenginleşmiş olur. B, A’yı kandırmış/dolandırmış, A’nın mülkiyetine saldırmış demektir. B’nin saldırısı sonucunda A’nın mülkiyetinde azalma meydana gelmiştir.</p><p>Görüleceği üzere mülkiyet hakkının varlığı, NAP’i zorunlu kılmaktadır. NAP’i tespit edebilmek ise yalnızca liberteryen mülkiyet teorisinin benimsenmesi hâlinde mümkün olur. Örneğin, A, B’nin elindeki elmayı güç kullanarak almıştır. A’nın eylemi saldırı mıdır? Bu soruyu cevaplayabilmek için elmanın meşru malikini tespit etmek zorunludur. Elma zaten A’ya ait bir mülk ise ve bir şekilde B tarafından ele geçirilmişse, A’nın güç kullanarak zaten kendisine ait olan elmayı B’den <em>geri alması</em> saldırı teşkil etmez.</p><p>Bu bağlamda bakınca mülkiyet hakkını kabul edip NAP’i kabul etmemek mantıklı bir yaklaşım olamaz. Çünkü mülkiyetin temel özelliği, malın malikinin <em>her türlü</em> kararı alabilmesidir. Başka bir deyişle, diğer insanları <em>dışlayabilme</em> yetkisidir. Sahipsiz bir ağacı kendi emeğiyle kesip biçip kayık yapan insan, kayığın maliki olmuştur ve dilediği kişiye kayığı kullandırma hakkına sahiptir.</p><p>Öyleyse mülkiyetin varlığı, kaçınılmaz olarak NAP’i ortaya çıkarır. Eğer, başlatıcı saldırının her zaman yanlış olduğu ilkesi kabul edilmezse, mülkiyet kavramı da anlamını yitirecektir. Bir malın maliki olan birey, başka insanların o mala müdahalesini (yani saldırısını) <em>engelleme</em> yetkisine de sahiptir. Eğer, malik, başkalarını engelleme yetkisine sahipse, başkalarının malike <em>saldırmama yükümlülüğü</em> vardır. Eğer, bir saldırı varsa, malikin saldırıyı defetme hakkı (saldırı tamamlanmış ise yaptırım/tazminat hakkı) tartışmasız bir şekilde varlığını sürdürecektir.</p><p>Bireyin özgür olduğu fikri <em>her birey</em> için geçerli olduğuna göre, bireyin kendine ait mülküyle özgürce yaşayabilmesi, ancak diğer bireylerin bu mülke <em>saldırmaması</em> hâlinde mümkün olabilir. Bireyin mülkiyetini/özgürlüğünü kabul ettikten sonra o bireye karşı başlatıcı saldırı uygulamanın da meşru olduğunu kabul etmek bariz bir çelişkidir. “Birey özgürdür, ama aynı zamanda birey özgür değildir” demekten farksızdır.</p><h4>İlk saldırının meşru olduğunu kabul etmek mümkün olabilir mi?</h4><p>İlk saldırının meşru olduğunu kabul eden bir insana saldırmak yanlış olarak, adaletsizlik olarak görülebilir mi? Nasıl ki herkes, bedenlerine yönelmiş bir saldırıyı defetme hakkına sahipse (meşru müdafaa) ve böyle bir defediş adaletsizlik olarak görülmüyorsa, “ilk saldırıyı başlatarak bir başkasını öldürmek gayrimeşru olmamalı” diyen birini öldürmek adaletsizlik olarak görülemez. Bu örnekte elbette bu cümleyi kuran kişinin anında öldürülmesi kastedilmiyor. Kolay anlaşılması açısından örneği uca çekmeye çalışıyorum. Nasıl ki bir insan kendi vücuduna başkası tarafından yapılacak bir eyleme rıza gösterdiğinde o eylem adaletsizlik olmuyorsa, ilk saldırının ve öldürmenin meşru olduğunu kabul eden insana, ilk saldırının meşruluğu ilkesine rıza gösteren insana saldırmak da adaletsizlik olarak değerlendirilemez. Çünkü zaten o insan, ilk saldırının yanlış olmadığını düşünen bir insandır. Saldırıya maruz kaldıktan sonra herhangi bir şekilde itiraz etmesi mümkün olabilir mi? Saldırıya uğradığını söylemesi ve isyan etmesi bir şeyi değiştirmez; çünkü zaten ilk saldırının, yani aslında saldırıya uğramanın normal ve meşru olduğunu çoktan kabul etmiştir. Bir boks maçına çıkan iki kişinin birbirlerinin vücuduna saldırması ve sonunda bir tarafın galip gelmesinin adaletsizlik olmaması da aynı mantık üzerine kuruludur.</p><p>İlk saldırıyı her zaman veya bazı hâllerde meşru kabul etmek, ayrımcılığı da mutlaka beraberinde getirir. A’nin B’ye ilk saldırıyı başlatması normalse, B de aynı şekilde A’ya karşı başka bir meselede ilk saldırıyı başlatabilir mi? Toplumdaki diğer bireyler için de aynısı geçerli olur mu? Geçerli olursa insanlık son bulmaz mı? Öyleyse ilk saldırının meşru olabileceğini kabul etmek, ancak ve ancak bir insan veya insan grubunun ilk saldırıyı başlatmaya yetkisi olduğunu kabul etmekten geçer. Örneğin, A, B, C toplumun kalanına karşı ilk saldırıyı başlatabilirler; ancak toplumun geri kalanı kendi arasında veya A, B, C’ye karşı ilk saldırıyı başlatamaz. Ancak buna benzer bir kural benimsenirse ilk saldırının kimi zaman meşru olabileceği kabul edilebilir. Böyle bir durum ise A, B ve C’nin diğer insanlardan daha üstün olduğunu, diğer insanlara dilediklerini yapabileceklerini kabul etmek anlamına gelir. Kaldı ki böyle bir kuralın pratikte işleyebilmesi için A, B ve C’nin bizzat veya başkalarının da yardımıyla saldırıda bulunması, diğer insanların ilk saldırılarını ise cezalandırması gerekir. Sonuç özetle şu noktaya çıkar: “Ben sana vurma hakkına sahibim, ancak sen bana vurma hakkına sahip değilsin. Bu kuralı uygulatmak da benim yetkimdedir. Böyle bir kuralı kabul etmemizin sebebi ise benim bu şekilde söylüyor olmamdır”.</p><p>Sosyal düzenin nasıl olması gerektiği üzerine tartışılması, bu konunun masaya yatırılması başlı başına <em>barışçıl</em> bir düzene işaret eder. Hangi görüşten olursa olsun bir insanın sosyal düzen hakkında herhangi bir yorumda bulunması, o kişinin <em>barışçıl</em> bir çözüm aradığını gösterir. Barışçıl düzen, saldırının olmadığı düzendir. Tartışmanın doğası gereği bütün bireylerin kabul etmesi gereken ilke NAP’tir.</p><p>NAP, bir avuç insanın ortaya atıp herkesin inanmasını ve benimsemesini istediği subjektif bir ahlâikî ilke değildir. Sokakta görülen yaşlı akrabanın elinin öpülmesi gerektiği gibi subjektif, geleneksel, yöresel, belli gruba özgü bir örf-âdet değildir; keyfî şekilde ortaya konmuş bir konsept değildir. Tartışmaya dahil olan veya olmayan herkesin insan olarak anılabilmesinin, varlığını devam ettirebilmesinin, zihnindekileri yaşayabilmesinin ön koşuludur. Ortaya çıkan bir uyuşmazlıkta kimin haklı kimin haksız olduğunu tespit edebilmek için baz alınan en temel ilkedir. NAP’in <em>istisnasız</em> bir şekilde benimsenmesi, sosyal düzen için olmazsa olmazdır.</p><p>Bütün bu gerekçelerle, mülkiyet hakkını savunup NAP’i savunmamak bir çelişkidir ve mülkiyet kavramının içini boşaltır. NAP kavramı, mülkiyet konseptinin diğer yüzüdür, mülkiyet konseptinin bir görünüş/açıklanış biçimidir. Bir insanın bir mal üzerinde mülkiyet hakkının olması, diğer insanların o mala saldırmama yükümlülüğünden bağımsız olarak ele alınamaz.</p><h3>III. Sonuç</h3><p>Mülkiyet ve NAP, basit gerçeklerden ve akıl yürütmeden ortaya çıkan, sosyal düzen için olmazsa olmaz ve inkâr edilemez ilkelerdir. Bu iki kavramın varlığını savunmak için faydacı veya deneyci argümanlara başvurmak <em>gerekli değildir.</em> Mülkiyet ve NAP pratikte rakip önerilere göre daha faydalı ve verimli olmasına rağmen, asıl benimseme gerekçesi doğal hukuktur. Özgürlüğün etiğini analiz etmenin doğal sonucudur. Sosyal düzen bağlamında <em>özgürlük</em>, mülkiyeti koruyabilme ve mülkiyetle dilediğini yapabilme hakkıdır; bununla bağlantılı olarak bir başkasını kendi mülkiyetinden <em>dışlama</em> hakkıdır; yine bağlantılı olarak bir başkasının <em>başlatıcı saldırısına maruz kalmamaktır</em>.</p><p>Liberteryenizmi reddeden herhangi bir insan bu yazıda anlatılan ilkeleri akıl ve mantık çerçevesinde çürütmekle yükümlüdür. Doğadaki kaynakların <em>kıt olmadığını</em>, insanların kendi bedenlerine <em>sahip olmadığını</em>, doğadaki malların <em>sahipsiz olmadığını</em>, ilk kullanımla mülkiyetin elde edilmesi prensibinin geçerli olmadığını ve ilk sahiplenme dışında başka bir ilkenin geçerli olduğunu, gönüllü alışverişin <em>kabul edilemez </em>olduğunu, saldırının (bazen) <em>kabul edilebilir</em> olduğunu rasyonel bir şekilde temellendirmek zorundadır.</p><p>Ancak liberteryen ilkeleri inkâr etmeye kalkan kişi, bu inkârını öne sürmesiyle beraber çelişkiye düşüp düşmediğini de göz önünde bulundurmalıdır. Zira argümanda bulunan bir kişi, aslında mülkiyet kavramını kabul ettiğini <em>argümanda bulunma eylemiyle</em> göstermemekte midir? (<em>Argümantasyon etiği</em>, bir başka yazının konusu olabilir.)</p><p>Hukuk sisteminin temeli liberteryen mülkiyet teorisi olmalıdır ve uyuşmazlıklar buna göre çözüme kavuşturulmalıdır. Bir malın kime ait olacağı liberteryen mülkiyet teorisine göre tespit edilmelidir. Bu bağlamda düşünürsek, “kanun <em>koyucu</em>” diye bir kavram olamaz. Sosyal düzen oluştururken yapılan şey kanun koymak değil “kanunu <em>bulmaktır</em>“. Doğal hukuk orada durmaktadır, biz insanlar ise var olan bu doğal hukuku bulup, ortaya çıkarıp, yorumlayıp uygulamaya çabalamaktayızdır.</p><p>Sonuç olarak bir hukuk düzeni, yalnızca mülkiyet ve NAP kavramları üzerine inşa edilmelidir, uyuşmazlıkların çözümü (sosyal düzen) için bu yaklaşım <em>gerekli </em>ve <em>yeterlidir.</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=a686c9356790" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC/hukuk-neye-g%C3%B6re-d%C3%BCzenlenmelidir-tek-%C3%A7%C3%B6z%C3%BCm-y%C3%B6ntemi-olarak-liberteryenizm-a686c9356790">Hukuk Neye Göre Düzenlenmelidir?</a> was originally published in <a href="https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC">Rothbard Kürsüsü</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[“Hukuk Devleti” Savunucusunun “Devlet” ile İmtihanı]]></title>
            <link>https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC/hukuk-devleti-savunucusunun-devlet-ile-i%CC%87mtihan%C4%B1-dea4dc4624e6?source=rss-5fef76a8c27d------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/dea4dc4624e6</guid>
            <category><![CDATA[demokrasi]]></category>
            <category><![CDATA[positivism]]></category>
            <category><![CDATA[covid19]]></category>
            <category><![CDATA[hukuk-devleti]]></category>
            <category><![CDATA[devlet]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erdi Serdar]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 25 Apr 2022 10:05:02 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-04-25T18:40:46.486Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*qMo5LINN9eIoiL5LKOAVlg.jpeg" /></figure><h3>I. Giriş</h3><p>COVID-19’un patlak vermesinden sonra insanların ezici çoğunluğu devlet tarafından sosyal hayata ve ekonomiye kısıtlama getirilmesini istedi. Devletler bireyleri bastırmak, kontrolü daha da sıkılaştırmak için müthiş bir fırsat olan bu talebi yerine getirmekte elbette gecikmedi. Toplum sağlığını korumak adına sokağa çıkma yasakları getirildi, insanların işyerlerini açması engellendi ve bir dizi yasak da bunları izledi.</p><p>Çok az kişi bu kısıtlamalara başından beri karşı çıktı. Getirilen bu hak kısıtlamaları başlarda kabul görmüşken 1 yıl sonra bile bu yasakların devam etmesi ve yasakların özel hayata daha şiddetli bir şekilde müdahale etmesi üzerine insanlar bu kısıtlamalara tepki gösterdi ve bu tepkiler her geçen gün daha da artıyor gibi gözüküyor.</p><p>Yasaklara karşı çıkan hukukçular haklı mı? Haklı ise bunun sonucu nedir?</p><p>Prof. Dr. Kemal Gözler 18.05.2021 tarihinde <a href="https://www.anayasa.gen.tr/pandemi-ozet.htm">“Pandemiyle Mücadele Sürecinin Hukukî Şeması: Bir Özet”</a> adlı makalesini yayımlayarak pandemi uygulamalarını eleştirdi ve devlet tarafından alınan önlemlerin hukuka aykırı olduğunu ifade etti. Makalesini özetlediği şema ise şu şekildeydi:</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*zIlqIHtyOeaglNXA.jpg" /><figcaption><em>Daha büyük ve daha net görmek için </em><a href="https://www.anayasa.gen.tr/pandemi-sema.pdf"><em>tıklayınız</em></a><em>.</em></figcaption></figure><p>Kısaca pandemiyle ilgili alınan adli ve idari kararların ya yok hükmünde olduğunu ya da hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle iptal edilmesi gerektiğini belirtti. Bir karar alınacaksa mevzuatta belirtilen şartların yerine getirilmesi gerektiğini söyledi.</p><p>“Hukuk devleti” savunucularının sık sık dile getirdiği iddia şudur: <a href="https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2709&amp;MevzuatTur=1&amp;MevzuatTertip=5">Türkiye Cumhuriyeti Anayasası madde 13</a>’e göre <em>“temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”</em> Kanun, TBMM tarafından kabul edilen bir düzenleme olduğu için özgürlüklerin kısıtlanması ancak meclis eliyle, yani halkın seçtiği insanlar tarafından mümkün olabilecektir. Meclisin kararı halkın iradesi olarak kabul edilmektedir, zira meclis toplumdaki farklı kesimden insanların temsil edildiği bir kurumdur. Kemal Gözler’in bu argümanları detaylandırdığı diğer makaleleri de (<a href="https://www.anayasa.gen.tr/genelge-devleti.htm">Hukukta şeklin önemi üzerine</a>, <a href="https://www.anayasa.gen.tr/korona.htm">COVID-19 tedbirleri hukuka uygun mu 1</a> ve <a href="https://www.anayasa.gen.tr/korona-2.htm">2</a>), aynı mantık üzerine kuruludur.</p><p>Pandemi uygulamalarının hukuka aykırılığı üzerine bir savcının yaptığı <a href="https://www.diken.com.tr/salgin-tedbirleri-hukuka-aykiri-diyen-savci-hakinda-inceleme-baslatildi/">açıklamalar </a>ve birçok hukukçunun sosyal medyada yaptığı eleştirilerin temel noktası da aynıdır: “Şartları yerine getirilmeyen devlet uygulamaları gayrimeşrudur.”</p><p>Peki bu mantık ne derece doğrudur?</p><h3>II. Modern Devletin Doğası</h3><p>Modern devlet yasama, yürütme ve yargı organlarından oluşur. Kuvvetler ayrılığı ilkesi de göz önüne alındığında yasama organının çıkardığı yasaları yürütme organı uygulayacak, herhangi bir uyuşmazlık durumunda yargı organları mevcut yasalara göre karar verecek ve adaleti sağlayacaktır. Bu tablo insanın kulağına hoş gelse de gerçeklerin çok farklı olduğunu görebilmek gerekir.</p><p><strong>Yasama Organı</strong><br>“x eylemi yasaktır” şeklinde yasa çıkarır.</p><p><strong>Yürütme Organı</strong><br>x eylemini gerçekleştirenlere yaptırım uygular.</p><p><strong>Yargı Organı</strong><br>Önüne gelen uyuşmazlıkları “x eylemi yasaktır” kuralına göre karara bağlar.</p><p>Buradaki “x” herhangi bir eylem olabilir. Devlet istediği zaman “x eylemi yasaktır” kuralını iptal edip y eylemini yasak hâle getirebilir. Toplum x ve y yerine herhangi bir eylemin gelemeyeceği, uluslararası hukukun, anayasanın veya evrensel (?) değerlerin buna engel olduğu, “insan onuru” veya “temel insan hakkı” gibi soyut kavramlarla belli bir sınır çekildiği hissine kapılabilir. Halbuki unutulmaması gereken nokta “x eylemi yasaktır” cümlesini şeklen meşru hâle getiren olayın bu eylemi yasaklayan iradenin kendisi olmasıdır.</p><p>Halk tarafından belli bir oyla seçilen insanlar, çıkaracakları kanunları zaten almış oldukları oylarla meşru hâle getireceklerdir. Yasa koyucu olmanın mantığı budur. Bunun farkında olan hükümetler “milli irade” kavramına sığınmaktadır. Yasama yetkisini alacak olan insanları halk seçer. Yasama organı başta anayasa olmak üzere temel değerlere bağlı kalarak kanunlar çıkaracaktır. Ancak ilginçtir ki temel alınması gereken anayasayı değiştirebilme yetkisi (daha zor şartlar içerse dahi) yine yasama organındadır.</p><p>Böylece seçimle başa gelmiş olan insanlar gerekirse anayasayı değiştirebilecek, gerekmiyorsa da diledikleri kanunları çıkarıp yürütme ve yargı organlarını o kanunlarla bağlı kılabilecektir.</p><p>Kaldı ki birçok durumda anayasanın değiştirilmesine gerek yoktur. Anayasalar genel açıklamalarla genel bir çerçeve çizdikleri için somut bir meselenin anayasaya aykırı olmadığına karar vermek zor değildir. Örneğin, ifade özgürlüğü <a href="https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf">Türkiye Cumhuriyeti Anayasası</a> madde 26/1’de güvence altına alınmıştır. Herkes düşüncelerini açıklayıp yayma özgürlüğüne sahiptir. Ancak aynı maddenin devamındaki cümlelerde hakkın sınırları da çizilmiştir: <em>Bu hürriyetlerin kullanılması, millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, Cumhuriyetin temel nitelikleri ve Devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğünün korunması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, Devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının yahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabilir.</em></p><p>Milli güvenlik nedir? Kamu düzeni kime göre neye göre hangi düzendir? Kamu güvenliği, suçların önlenmesi nedir? Başkalarının şöhret veya hakları ne anlama gelir? Bir insan saygınlık veya şöhrete sahip olabilir mi?</p><p>Devlet, beğenmediği bir ifadeye ceza vermek isterse bu düzenlemelere dayanabilir. Herhangi bir ifade, yukarıda belirtilen kısıtlama gerekçelerinden herhangi bir kategoriye dahil edilebilir. Uluslararası hukuk düzenlemeleri de benzerdir. Bir özgürlük tanımlandıktan sonra hemen altında o özgürlüğün sınırları “kamu düzeni, toplum güvenliği, suçların önlenmesi…” gibi muğlak kavramlarla belirtilir.</p><h4>A. Başörtüsü Yasağı</h4><p>Bir kadının 1999 yılında Türkiye’de üniversitelere başörtüsüyle girmesi mümkün değildi. “Hukuk devleti” neden devreye giremedi? Kanun, genelge ve yargı kararları aracılığıyla sistematik bir şekilde başörtüsü aleyhine düzenlemeler kabul edildikten sonra bu konu AİHM’e taşındığında AİHM de başörtüsü yasağı uygulamasının kanuni olduğuna karar verdi:</p><blockquote><em>“Bu şartlarda, Mahkeme, müdahalenin Türk Hukukunda, yerel mahkemelerin içtihadının ışığında yorumlanan 2547 sayılı Kanun’un geçici 17. maddesi şeklinde bir yasal dayanağı bulunduğunu tespit eder. Kanun, aynı zamanda erişilebilirdir ve öngörülebilirlik şartını yerine getirmek anlamında kanunun yeterince kesin olduğu değerlendirilebilir. Başvuranın, İstanbul Üniversitesi’ne girdiği andan itibaren üniversite binalarında İslami başörtüsü takmaya yönelik kısıtlamalar olduğunu ve 23 Şubat 1998 tarihinden itibaren başörtüsü kullanmaya devam ettiği takdirde derslere ve sınavlara kabul edilmemeye maruz kalacağını bilmesi beklenirdi.”</em></blockquote><blockquote><a href="https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22fulltext%22:[%22\%22CASE%20OF%20LEYLA%20%C5%9EAH%C4%B0N%20v.%20TURKEY\%22%22],%22documentcollectionid2%22:[%22GRANDCHAMBER%22,%22CHAMBER%22],%22itemid%22:[%22001-70956%22]}"><em>LEYLA ŞAHİN V. TÜRKİYE, BAŞVURU NUMARASI: 44774/98, 10.11.2005, PARAGRAF 98</em></a></blockquote><p>Yukarıdaki yasama-yürütme-yargı şemasına göre değerlendirirsek:</p><ol><li>Başörtüsü yasağına dair düzenlemeler yasama organı ve ilgili kurumlar tarafından benimsendiği andan itibaren “başörtüsü ile üniversiteye girilemez” kuralı bağlayıcı bir emir hâline geldi.</li><li>Yürütme organları bu kuralı uygulamaya başladı.</li><li>Bu konuyla ilgili çıkan uyuşmazlıklar yargı önüne geldi ve yargı organları da “başörtüsü ile üniversiteye girilemez” kuralına göre karar vermeye başladı.</li></ol><p>Böyle bir yasağın “hukuki” olmadığı bir dönemde bir “hukuk devleti savunucusunun” itirazları yerinde gibidir. Gerekli şartları yerine getirmeden bu tip bir yasak koymak mümkün olmamalıdır. Ancak akabinde bu şartların yerine getirilmesiyle birlikte başörtüsü yasağı meşru hâle mi gelmiştir? Bu noktadan sonra hukuk devleti savunucusu ne yapabilir, hangi itirazda bulunabilir? Potansiyel itirazındaki her türlü şart yerine getirilmiştir ve başörtüsü yasağı hukukidir. Daha sonra ise başörtüsü yasağı kalkmış ve artık tam aksi yöndeki kural meşru hâle gelmiştir. Görünen odur ki “hukuk devleti” oldukça kaypaktır.</p><h4>B. Alkol Yasağı</h4><p>Her birey -başkalarının mülkiyet hakkını ihlal etmemek şartıyla- dilediği zaman, dilediği yerde, dilediği kişiden, dilediği şekilde, dilediği ürünü almakta serbest olmalıdır. 23.00’da alkol satın alan bir insan devlet görevlileri tarafından yaptırıma tâbi tutulursa hukuk devleti savunucusunun itirazı bellidir: “Bu yaptırım hukuka aykırıdır, çünkü kanuni/hukuki dayanağı yoktur!”. Peki bu yaptırımı uygulamak isteyen devlet ne yapabilir? Çok basit. Birkaç kelimeyi yan yana koymak ve mecliste el kaldırmak suretiyle ilgili yasağı hukuki düzenleme olarak kabul edebilir. 2013’te değiştirilen ilgili mevzuata göre (<a href="https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.4250.pdf">madde 6/5</a>) <em>“alkollü içkiler, 22:00 ila 06:00 saatleri arasında perakende olarak satılamaz.”</em></p><p>Bu noktadan sonra hukuk devleti savunucusunun elinde herhangi bir itiraz hakkı kalmamıştır. Zira mevcut yasalara göre meşru şekilde halk tarafından seçilen yasama organı üyeleri, yasalarda belirtilen şekillere uyarak meşru bir şekilde bir kanun çıkarmıştır. Artık 22.00–06.00 saatleri arasında alkol satın almak hukuka aykırı bir eylem hâline gelmiştir. Yasama organı, almak istediği kararı “yasa koyucu” sıfatı sayesinde meşru hâle getirmiştir. Normal şartlarda yanlış olan bu alkol yasağı, yasa koyucunun istediği yasayı koymasıyla birlikte artık doğrudur, şekle uygundur, kanunidir, hukukidir, meşrudur.</p><p>Bir insan 22.00–06.00 saatleri arasında bir kişiye alkol satarsa yürütme organı bu kişiye yaptırım uygular. Bu yaptırıma karşı hukuk yoluna başvurulursa yargı organı yasalara bakarak karar vermek zorundadır. Yargının her ne kadar bağımsız olduğu söylense de kanunun emredici hükümlerine karşı gelmesi söz konusu değildir. Yargı organı “…ilgili hukuki düzenlemeler gereği yürütme organının eylemi haklıdır, yaptırım uygulanan birey haksızdır.” deme mecburiyetindedir.</p><p>Devlet adlı oluşumun organlarından biri olan yasamanın söyledikleri, yine aynı devlete ait diğer organlar olan yürütme ve yargı yardımıyla HUKUK hâline gelmiştir. Yargı organının yasama organından bağımsız olması neredeyse imkânsızdır. Çünkü yasama da yargı da aynı bütünün iş birliği hâlindeki parçalarıdır.</p><h4>C. Zina Yasağı</h4><p>Bir hukuk devletinde zina suç olmalı mıdır? Eski Türk Ceza Kanunu’nda zinayla ilgili iki maddeye göz atalım:</p><blockquote><strong><em>Madde 440</em></strong><em> — (8/6/1933 tarih ve 2275 sayılı Kanunun hükmüdür.)<br>Zina eden karı hakkında, üç aydan otuz aya kadar hapis cezası tertip olunur. Karının evli olduğunu bilerek bu fiilde şerik olan kimse hakkında da aynı ceza hükmedilir.</em></blockquote><blockquote><strong><em>Madde 441</em></strong><em> — (8/6/1933 tarih ve 2275 sayılı Kanunun hükmüdür.)<br>Karısiyle birlikte ikamet etmekte olduğu evde yahut herkesçe bilinecek surette başka yerde karı koca gibi geçinmek için başkasiyle evli olmıyan bir kadını tutmakta olan koca hakkında üç aydan otuz aya kadar hapis cezası hükmolunur.<br>Erkeğin evli olduğunu bilerek bu fiilde şerik olan kadın hakkında da, aynı ceza verilir.</em></blockquote><blockquote><a href="https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/5.3.765.pdf"><em>765 SAYILI TCK</em></a></blockquote><p>Zina yapan kişilerin hapse girmesi, bir dönem boyunca kanuni/hukuki bir şekilde uygulama alanı bulmuştur. O dönemde zina sebebiyle hapis cezasına çarptırılan bir insan “nerede bu hukuk, nerede demokrasi?” şeklinde itiraz ederse haklı mıdır? Zinayı yasaklamak isteyen yasa koyucunun “zina yasaktır” şeklinde yasa koyması yeterli olmuştur. Örnekleri bu şekilde çoğaltmak mümkündür.</p><h3>III. COVID-19 ve Hukuk Devleti</h3><p>COVID-19 meselesiyle ilgili olarak devletin uygulamış olduğu kısıtlamalar için yukarıda bahsettiğim sistematik bire bir geçerli olamaz mı? Yapılan itirazların her biri, mevzuattaki şekle uyarak çıkartılan hukuki düzenlemelerle bertaraf edilemez mi?</p><p>Fikrimce edilebilir. COVID-19’a yönelik getirilmek istenen kısıtlamalar ilgili kanunlara yazıldığı takdirde hukuk devleti savunucusunun nasıl bir itiraz hakkı kalır?</p><p>Sık başvurulan itirazlardan biri de kanunilik ve hukukilik kavramlarının ayrı olduğu iddiasıdır. “Bir düzenleme sırf kanun olduğu için hukuki hâle gelmez” denmektedir. Halbuki bu itiraz da geçersizdir. Hukuk veya hukukilik dediğimiz kavram objektif bir içeriğe sahip olmayıp kişiden kişiye değişir. Bir insana göre gerçek hukuk hırsızın elinin kesilmesini gerektirebilir. Bir başka insan ise bedensel cezaların hukuki olmadığını düşünebilir. Kimi insan uyuşturucunun yasak olmasını, kimisi ise serbest olmasını hukukilik kavramına dahil edebilir. Kim, hangi gerekçeyle haklıdır? Eşcinsellerin evlenmesini yasaklayan devletin karşısına laf kalabalığı haricinde bir itirazla çıkılabilir mi? Yarın öbür gün devlet eşcinsel ilişkiyi suç hâline getirse kim ne diyebilir? Kamuda çalışmak için başın açık olması mecbur kılınsa kim ne yapabilir? Yapılacak itirazlar insanların kafasındaki ideal sistemi karşısındaki insana kabul ettirme çabasından öteye gidebilir mi? Bu ikna çabası sonuç vermezse ne olacak?</p><p>İşte bu sebepledir ki hukuk sistemi, devletin elinde bir oyuncak hâline gelir. Hukuk kuralları o dönemki devlet yöneticilerinin keyfi nasıl uygun görüyorsa ona göre şekillenmek zorundadır. Demokrasi, azınlık haklarına saygı, temel hakların özüne dokunmamak gibi yine subjektif kavramlarla itirazda bulunmak yersizdir. Hukuku elinde bulunduran örgüt (günümüzde devlet) ne diyorsa hukuk odur.</p><p>“Hukuk” dediğimiz kavram bir veya birkaç kişinin fikrini temel aldığı sürece bu sıkıntıların çözülmesi mümkün değildir. Monarşi, demokrasi veya herhangi bir devletçi sistemin aynı mantıkla sorun üretmesinin sebebi budur. “Hukuk” denen şey, monarşide bir ailenin üyelerinin uygun gördükleri kurallar bütünüdür. Demokraside ise toplumdan belli miktarda oy alan kişi ya da kişiler “hukuk”u tanımlayacak ve kendilerine göre kurallar oluşturacaktır. Anayasada veya uluslararası bir sözleşmede devlet organlarına bazı kısıtlamalar getirilmiş olması yukarıda açıkladığım gerekçelerle faydasızdır. O kısıtlamaları reddedip iptal edebilme yetkisi zaten devlet organlarının elindedir. “Devlet hukuka aykırı karar alıyor” demek absürttür, çünkü hukuk zaten devletin tanımladığı bir konsepttir. Devlet, atmak istediği veya atmış olduğu bir adımı meşru hâle getirmek için o adımı meşru gören hukuk kurallarını topluma kabul ettirebilme yetkisi ve gücüne sahiptir. Devletin bir eylemi belli bir zaman dilimi içinde gerçekten de hukuka aykırı ise, hukuku tanımlama yetkisi ve gücüne sahip olan devlet dilediği tanımı yaparak hukuka aykırılığı giderebilir. Modern devletlerin tarihi bunun örnekleriyle doludur.</p><p>Kemal Gözler ve onun gibi düşünen hukuk devleti savunucularının cevaplaması gereken sorular şunlardır: Şekle aykırı olduğu için eleştirdiğiniz bu kısıtlamalar yarın şekle uygun hâle getirilirse kısıtlamaları kabul edecek misiniz? COVID-19 ile mücadele kapsamında alkol satışı yasağı, polislerin fotoğraflarını çekme yasağı, sokağa çıkma yasağı, maske takma zorunluluğu, işyerini açma yasağı ve bilumum uygulama her türlü şart yerine getirilecek şekilde Resmi Gazete’de yayımlanırsa ortada hiçbir sorun olmadığını kabul edecek misiniz? Bu şekilde olursa “hukuk devleti” kavramının hangi özelliği ihlal edilmiş olur? Yoksa “hukuk devleti işlemektedir” denebilir mi?</p><h3>IV. Sonuç</h3><p>Özetle, herhangi bir kuralın “kanuni/hukuki” hâle gelmesi birkaç tane insanın bir bina içinde el kaldırması veya bir kağıda imza atması suretiyle mümkündür.</p><p>Herhangi bir uygulama, şeklen yasa hâline geldikten sonra hukuk devleti kavramı çerçevesinde itirazda bulunmak yersizdir. Devleti devlete şikayet etmenin sonucunda alınacak cevabı tahmin etmek zor olmasa gerek.</p><p>Bütün bu gerekçelerle hukuk devleti savunucusu, devlet karşısında çaresizdir, nafile bir çabanın içindedir. Hukuk devletini savunan bir insan, kafasındaki ideal hukuk düzeninin o dönemki devlet yöneticileri tarafından benimsenmesini arzulama zavallılığıyla baş başadır. X ideolojisine sahip biri ideolojisini destekleyen hukuk kurallarını memnuniyetle karşılayacaktır. O sırada Y ideolojisini benimsemiş olan biri mutsuzdur. Daha sonra tam tersi bir hukuk kuralı kabul edildiğinde roller değişecektir. Her durumda mutlaka biri mutsuz, öteki mutludur. Ancak yine her durumda bu iki insan “hukuk devleti savunucusudur”. Muhabbet edilse her ikisi de hukuk devletinin, demokrasinin, temel hak ve özgürlüklerin, insan onurunun çok önemli olduğunu anlata anlata bitiremeyecektir.</p><p>Buradan ortaya çıkan sonuç, devlet adlı örgütün diğer insanlara belli başlı fikirleri dayatmak için rekabet eden kişiler arasından galibiyetle ayrılanların keyfî olarak yönettiği zorba bir örgüt olduğudur. Devleti eline geçiren kişiler, kendi benimsediklerini halkın tamamına silah zoruyla dikte etme yetkisine sahip olan insanlardır. “Devlet ayrı, hükümet ayrı” itirazı bir sanrıdır. Hükümeti “kontrol etmek” mümkün değildir. “Kontrol” dediğimiz mekanizma, yargı organlarının yasama organının getirdiği kurala göre karar vermesidir. Yasama organı dilediği düzenlemeyi getirdiğinde yargı organının artık “kontrol” etme görevinin tanımı da ona göre değişecektir.</p><p>Çözüm; hukuk ve güvenlik sisteminin <strong>tamamen</strong> (istisnasız bir şekilde) serbest piyasaya bırakılmasıdır. Hukuk ve güvenlik, piyasadaki herhangi bir ürün veya hizmetten farksızdır. Arz-talep kuralına tâbidir ve karşılıklı rıza ilişkisine dayanmalıdır.</p><p>Devletsiz hukuk sisteminin nasıl olacağını, kaos çıkıp çıkmayacağını, adaletsizliklerin olup olmayacağını bir başka yazımda anlatmaya çalışacağım.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=dea4dc4624e6" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC/hukuk-devleti-savunucusunun-devlet-ile-i%CC%87mtihan%C4%B1-dea4dc4624e6">“Hukuk Devleti” Savunucusunun “Devlet” ile İmtihanı</a> was originally published in <a href="https://medium.com/rothbard-k%C3%BCrs%C3%BCs%C3%BC">Rothbard Kürsüsü</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>