<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Erion Çano on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Erion Çano on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@erionc?source=rss-cee2267b1241------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/proxy/1*TGH72Nnw24QL3iV9IOm4VA.png</url>
            <title>Stories by Erion Çano on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@erionc?source=rss-cee2267b1241------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Mon, 16 Nov 2026 17:58:21 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@erionc/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Problematika të teksteve shkollore]]></title>
            <link>https://medium.com/@erionc/problematika-t%C3%AB-teksteve-shkollore-7113ddce4c8b?source=rss-cee2267b1241------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/7113ddce4c8b</guid>
            <category><![CDATA[teknologji-informacioni]]></category>
            <category><![CDATA[drejtshkrimi-shqip]]></category>
            <category><![CDATA[shqipërime]]></category>
            <category><![CDATA[shqipjainformatike]]></category>
            <category><![CDATA[shqip]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erion Çano]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 04 May 2024 16:46:36 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-05-04T16:46:36.413Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Kur shfletojmë bibliografinë e teknologjisë së informacionit, nuk mund të mos të shohim me shqetësim problemet e ndryshme që shfaqen në tekstet e këtij drejtimi për klasat e arsimit parauniversitar. Veç problemeve që lidhen me përkthimet “Google Translate”, vihen re edhe shumë probleme të tjera. Organizimi i programit mësimor në kapituj duket në disa raste jo i përshtatshëm. Tek [1] vërejmë p.sh. që në kapitullin e parë mësohet zhvillimi i faqeve ueb me anë të programit “Macromedia Dreamweaver”. Kjo nënkupton që nxënësit të kenë njëfarë njohjeje bazë të koncepteve të uebit, si elementet e gjuhës HTML. Ndërkohë, kapitulli i dytë i po të njëjtit tekst trajton pikërisht ato koncepte bazë të gjuhës HTML. Kemi të bëjmë, pra, me një renditje të mbrapshtë të këtyre dy kapitujve. Në mënyrë të ngjashme, kapitulli i katërt te [2] f. 105 është emërtuar “Programimi dhe Algoritmika”. Edhe ky emërtim është i mbrapshtë, duke pasur parasysh botimet e ngjashme (ndeshet zakonisht emërtimi “Algoritmikë dhe programim”), si edhe vetë radhën e njohurive që merren në të (fillohet me koncepte nga algoritmika dhe kalohet në njohuri programimi). Shqetësim përbën edhe prirja drejt përkthimeve fjalë për fjalë, pa përshtatjen e duhur dhe duke anashkaluar traditën e emërtimeve në botimet shkollore. Kjo vihet re në emërtimin e kapitujve, siç u vihet në dukje te ky <a href="https://medium.com/@erionc/shmangie-nga-tradita-d305bc172389">shkrim</a>. Prirja drejt përkthimeve fjalë për fjalë vihet re edhe nëse krahasojmë të njëjtat fjalë në botimet më të hershme, me mënyrën se si janë përkthyer në botimet e viteve të fundit. Një shembull është fjala angleze <em>record</em>, e cila në botimet e viteve ’90 ndeshet e përkthyer saktësisht <strong>regjistrim</strong> (një hyrje në një bazë të dhënash). Në botimet e fundit, të njëjtën fjalë e gjejmë të përkthyer *rekord*, e cila ngjan me fjalën angleze dhe në shqip i referohet një koncepti tjetër (arritja më e lartë në një garë sportive etj.), pra përbën një emërtim të gabuar. Një tjetër shembull është fjala angleze <em>column</em>, e cila dikur përkthehej më së shumti <strong>shtyllë</strong> dhe më rrallë *kolonë*. Në botimet e viteve të fundit, këtë fjalë e ndeshim vetëm *kolonë*, pra si fjala në gjuhën angleze. Te [3] f. 29 shkruhet “…mund të jetë e vështirë për të testuar linjat individuale të kodit…”. Në këtë rast, fjala angleze <em>lines</em> është përkthyer gabimisht *linjat*, në vend që të përkthehej <strong>rreshtat</strong>, duke iu referuar rreshtave të kodit. Nuk mungojnë as gabimet logjike nga pakujdesia, si p.sh. te [2] f. 129 ku jepet g = 3,14 (përafrim i konstantes π) dhe shpjegohet “nxitimi i rënies së lirë”, ndërkohë që dihet se nxitimi i rënies së lirë ka vlerë të përafërt 9,81. Gabimet e natyrës sintaksore janë gjithashtu të shpeshta. Vihen re p.sh. ngatërrime të foljeve me emra apo e kundërta. Te [4] f. 49 folja <em>browse</em> jepet e përkthyer *shfletues*, pra si emër. Përkthimi i duhur në këtë rast do të ishte folja <strong>shfletoj</strong>. Një tjetër shembull i ngjashëm ndeshet te [4] f. 51 ku shprehja <em>map network drives</em> (këtu fjala <em>map</em> paraqitet si folje) përkthehet *harta e drajverave të rrjetit*, ku mungon folja. Përkthimi i duhur do të ishte <strong>pasqyro njësitë e rrjetit</strong>. Te [5] f. 87 lexojmë “bashkësia e disa karaktereve të ndara me spacio bosh formon një fjalë”. Në këtë rast kemi përdorimin e fjalës *spacio* (it. <em>spazio</em> — hapësirë), e cila përbën shtrembërim të fjalës përkatëse italiane. Në këtë rast, në vend të *spacio bosh* duhej të shkruhej <strong>hapësirë</strong>. Gafa të ngjashme gjenden edhe te [6] f. 12 ku shkruhet *natyralisht* në vend të <strong>natyrisht</strong>, te [7] f. 7 ku shkruhet *autentifikim* në vend të <strong>autentikim</strong>, te [3] f. 72 ku shkruhet *integriteti preferencial* në vend të <strong>integriteti referencial</strong> etj. Këto gabime lidhen kryesisht me redaktimin e teksteve, proces që në shumicën e rasteve duket se është i dobët dhe i pakujdesshëm. Në raste të tjera si te [8] dhe [9] redaktimi mungon qartas, po të kemi parasysh faktin që në këto tekste shkronjat ë dhe ç nuk figurojnë fare por shkruhen e dhe c përkatësisht.</p><p><strong>Referenca</strong></p><ol><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “TIK 12 (për klasën e dymbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2011.</li><li>Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komu-<br>nikimit 10 (për klasën e 10-të të arsimit të mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2016.</li><li>Altina Myderizi, Ada Gogu: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komu-<br>nikimit 12 (me zgjedhje, për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi,<br>Tiranë, 2018.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Informatika 3 (për shkollën e mesme të<br>përgjithshme të profilizuar, profili natyror)”, SHBLSH, Tiranë, 2003.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (për klasën e X-të)”, IDEART, Tiranë, 2011.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 6 (për klasën e gjashtë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2019.</li><li>Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komu-<br>nikimit 11 (për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2017.</li><li>Bashkim Ruseti, Kozeta Sevrani: “Informatika (për Fakultetin e Ekonomisë)”, Tiranë, 2012.</li><li>Bashkim Ruseti, Kozeta Sevrani: “Sistemet e informacionit të menaxhimit”, Tiranë, 2014.</li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=7113ddce4c8b" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Shmangie nga tradita]]></title>
            <link>https://medium.com/@erionc/shmangie-nga-tradita-d305bc172389?source=rss-cee2267b1241------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/d305bc172389</guid>
            <category><![CDATA[shqipjainformatike]]></category>
            <category><![CDATA[drejtshkrimi-shqip]]></category>
            <category><![CDATA[shqip]]></category>
            <category><![CDATA[shqipërime]]></category>
            <category><![CDATA[teknologji-informacioni]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erion Çano]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 04 May 2024 15:54:20 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-05-04T15:54:20.545Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Krahas <a href="https://medium.com/@erionc/mosp%C3%ABrkthime-t%C3%AB-fjal%C3%ABve-e-shprehjeve-1cb6dcede067">përtesës në përkthime</a> apo <a href="https://medium.com/@erionc/mosp%C3%ABrshtatje-dhe-keqp%C3%ABrshtatje-618d01d94a75">përkthimeve pa përshtatje</a>, një tjetër problem në shkrimet nga teknologjia e informacionit është shmangie nga tradita e botimeve shkollore dhe atyre shkencore që ka qenë zhvilluar ndër vite. Në raste të tilla, fjalët përkthehen në një formë shumë të ngjashme me atë të anglishtes, duke anashkaluar fjalët tradicionale që përputhen më mirë me tiparet e shqipes. Disa fjalë të tilla të papërshtatshëm jepen më poshtë të paraqitura midis simboleve * (yllth).</p><p><strong><em>amplitude</em></strong> është një nga madhësitë kryesore që karakterizojnë valët, p.sh. ato që përdoren në radiotransmetime. Dikur për këtë fjalë përdorej fjala shqipe <strong>gjani</strong>, si p.sh. te [1] f. 30. Sot ndeshim vetëm fjalën <strong>amplitudë</strong>, p.sh. te [2] f. 10. Ajo që dëshirojmë të theksojmë nuk është shmangia e fjalës <strong>amplitudë</strong>, e cila duhet pranuar se ka hyrë me kohë në përdorim, por përdorimi sinonimisht me të i fjalës <strong>gjani</strong> që përbën një vlerë të shtuar në terminologjinë e kësaj fushe. Shembuj: <em>amplitude of acoustic waves</em> — gjania e valëve zanore, <em>amplitude modulation </em>— modulim në gjani.</p><p><strong><em>axis</em></strong> është vijë imagjinare apo konkrete kundrejt së cilës rrotullohet një objekt, ndahet simetrikisht një figurë, ose vendosen e llogariten pikat në një grafik. Kjo fjalë haset në shkrime nga disiplina të ndryshme, fatkeqësisht në formën *aks*. Fjala më e përshtatshme në gjuhën shqipe është <strong>bosht</strong>. Kjo e fundit është përdorur prej kohësh, si në tekste shkollore edhe në botime enciklopedike apo leksikografike si p.sh. te [3] f. 11, por ndeshet deri diku edhe në ndonjë botim të ri si te [4] f. 29. Duhet theksuar gjithsesi se në shumicën e botimeve të reja, p.sh. te [5] f. 37, te [6] f. 41 apo te [7] f. 112 përdoret fjala *aks*. Shembuj: <em>rotation axis</em> — boshti i rrotullimit, <em>axis of coordinates</em> — boshti i koordinatave, <em>axis of symmetry</em> — boshti i simetrisë.</p><p><strong><em>calculus</em></strong> është fjalë që ndeshet shpesh në tekstet e matematikës për shkollat e mesme dhe përbën emërtimin e një dege të matematikës që studion funksionet, derivatet dhe integralet. Në botimet e viteve të fundit si p.sh. te titulli i [8], po ndeshet termi *kalkulus* që bazohet te fjala e huaj, ndërkohë që tradicionalisht kjo pjesë e matematikës në gjuhën shqipe është quajtur <strong>analiza matematike</strong>. Shembuj: <em>calculus has many applications in engineering </em>— analiza matematike ka zbatime të shumta në inxhinieri, <em>calculus classes are important</em> — orët mësimore të analizës matematike janë të rëndësishme.</p><p><strong><em>cascade</em></strong> i referohet njësive të lidhura njëra pas tjetrës apo hap pas hapi, në formën e rrjedhës së një ujëvare. Kjo fjalë përdoret në disiplina të ndryshme teknike duke iu referuar lidhjes dhe funksionimit të njësive të ndryshme që formojnë sisteme komplekse, hapave të njëpasnjëshëm të proceseve etj. Prej vitesh ka hyrë në përdorim edhe fjala *kaskadë*, e cila mund të përbëjë një devijim nga tradita. Në ligjërimin e përgjithshëm, *kaskadë* është fare e papranueshme, çka vihet në dukje te [9] f. 34. Në ligjërimin tekniko-shkencor dhe në tekste apo botime të hershme leksikografike si p.sh. te [9] f. 72 ndeshim fjalën <strong>ujëvarë</strong>. Në botimet e reja si te [10] f. 150 apo te [11] f. 86 gjejmë edhe <strong>ujëvarë</strong> edhe *kaskadë*. Sugjerimi ynë është që të përdoret fjala <strong>ujëvarë</strong>. Shembuj: <em>a cascade of consensators</em> — një ujëvarë kondensatorësh, <em>cascade connection of the units</em> — lidhje ujëvarë e njësive.</p><p><strong><em>coaxial</em></strong> nënkupton një bosht të përbashkët ose diçka që rrotullohet rreth një boshti simetrie. Vite më parë është përdorur fjala <strong>bashkëboshtor</strong>, e cila përbën një përshtatje të plotë të fjalës së huaj dhe gjendet te [12] f. 19 e në botime të tjera të vjetra. Për fat të keq, në botime të reja si te [13] f. 99, te [14] f. 203, te [15] f. 24 etj. ndeshim *koaksial*, *koaksiale*, çka përbën një prurje të papërshtatur dhe shmangie të traditës. Shembuj: <em>coaxial cable </em>— kabllo bashkëboshtore, <em>coaxial interconnected parts </em>— pjesë të ndërlidhura bashkëboshtore, <em>coaxial design of the mechanism</em> — projektim bashkëboshtor i mekanizmit.</p><p><strong><em>combination</em></strong> është fjalë që përdoret si në ligjërimin e përgjithshëm edhe në atë shkencor, specifikisht në tekstet e matematikës. Përkthimi i duhur është fjala <strong>kombinim</strong>, e cila është përdorur prej shumë vjetësh në tekstet shkollore të matematikës. Forma *kombinacion* (it. <em>combinazione</em>) duhet shmangur nga përdorimi, sepse përbën teprim me prapashtesën <strong>-acion</strong> (siç sqarohet te ky <a href="https://medium.com/@erionc/terminologji-informatike-prapashtesa-acion-bf9e043c695">shkrim</a>) dhe devijim nga tradita. Edhe prurje të tjera si *kompleksion* që ndeshet te [16] f. 3 na duken të pajustifikueshme. Shembuj: <em>combination of different data types</em> — kombinim i tipave të ndryshëm të të dhënave, <em>combination of three set elements</em> — kombinim prej tri elementesh të bashkësisë.</p><p><strong><em>keyboard</em></strong> është fjalë me përdorim të shpeshtë që emërton pajisjen fizike e cila përdoret për shkrim apo radhitje të tekstit në kompjuter. Në gjuhën shqipe, kjo pajisje është emërtuar tradicionalisht <strong>tastierë</strong>. Po vihet re gjithsesi njëfarë përhapje në përdorim e fjalës *tastaturë*, veçanërisht në gjuhën e folur. Ka shumë gjasa që ky devijim të ndikohet nga emërtimi i pajisjes në gjuhën gjermane (gjerm. <em>tastatur</em>) dhe duhet shmangur. Shembuj: <em>keyboard layout </em>— planpamja e tastierës, <em>international keyboard</em> — tastierë ndërkombëtare, <em>american standard keyboard </em>— tastiera standarde amerikane.</p><p><strong><em>initial</em></strong> është fjalë që në një nga kuptimet e saj i referohet shkronjave të para të fjalëve të ndryshme që përbëjnë emrin e një njeriu apo ndonjë emër tjetër zakonisht të përveçëm. Ky koncept po shprehet prej kohësh gabimisht me fjalën *iniciale* e cila ka origjinë të huaj dhe është e panevojshme. Kohë më parë ishte bërë traditë që ky koncept të shprehej nëpërmjet fjalës <strong>nistore</strong>, e cila duhet të rikthehet në përdorim. Shembuj: <em>the person with initials A H</em> — personi me nistore A H, <em>spell the initials of your name</em> — shqipto nistoret e emrit tënd, <em>the initial of the string is E</em> — nistorja e germëvargut është E.</p><p><strong><em>permutation</em></strong> është fjalë që gjendet në tekstet e matematikës dhe lidhet me mënyrën e vendosjes së elementeve të bashkësive në pozicione apo rende të ndryshme si dhe numrin e vendosjeve të tilla. Po ndeshet vitet e fundit në formën *permutacion*, veçanërisht në materialet mësimore të shpërndara në rrjet. Ndeshet edhe në botime shkollore si te [17] f. 57 apo te [18] f. 213. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është fjala <strong>përkëmbim</strong> e cila ka një traditë të gjatë përdorimi në tekstet shkollore të matematikës. Shembuj: <em>find the permutations of the set elements</em> — gjej përkëmbimet e elementeve të bashkësisë, <em>a high number of permutations</em> — një numër i lartë përkëmbimesh, <em>computing the number of permutations </em>— llogaritja e numrit të përkëmbimeve.</p><p>priority është rëndësia që i jepet diçkaje në raport me diçka tjetër të ngjashme. Ky koncept është shprehur në gjuhën shqipe me anë të fjalës <strong>përparësi</strong>. Vitet e fundit po përdoret gjithnjë e më shpesh fjala *prioritet* që ndeshet p.sh. te [18] f. 30. Shembuj: <em>priority of each task</em> — përparësia e secilës detyrë, <em>high priority process</em> — proces me përparësi të lartë.</p><p><strong><em>subject</em></strong> është fushë në një shkresë zyrtare apo mesazh të postës elektronike ku vendoset titulli i mesazhit apo lënda e shkresës. Për këtë kuptim të fjalës është përdorur tradicionalisht fjala <strong>lëndë, lënda</strong>. Vitet e fundit po devijohet nga tadita duke përdorur (me siguri për lehtësi përkthimi ose nga padituria) fjalën *subjekt*, p.sh. te [13] f. 115, te [19] f. 59, te [6] f. 89 etj. Fjala *subjekt* që përdoret në gjuhën shqipe për kuptime të tjera, nuk ka asnjë arsye pse ta zëvendësojë fjalën <strong>lënda</strong>, kur është fjala për kuptimin e sqaruar më sipër.</p><p>variable është simbol apo emërtim që përfaqëson një madhësi apo të dhënë të caktuar e cila kombinohet me të tjera nëpërmjet veprimeve aritmetike, logjike, etj. Kjo fjalë ka qenë emërtuar <strong>ndryshore</strong>, siç shpjegohet në FGJSSH dhe ndeshet te [20] f. 59, te [21] f. 20, te [13] f. 139 etj. Për fat të keq, po haset gjithnjë e më shpesh forma e papërkthyer *variabël*, p.sh. te [22] f. 41, te [23] f. 24, te [24] f. 41 etj. Shembuj: <em>scalar variable</em> — ndryshore skalare, <em>a variable that occupies 4 bytes</em> — një ndryshore që zë 4 bajte.</p><p>variable është edhe mbiemri që lidhet me kuptimin e emrit më sipër, pra me madhësi të ndryshueshme. Edhe në këtë rast, po ndeshet fjala *variabël*, p.sh. te [2] f. 46, te [14] f. 85 etj. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>i ndryshueshëm, e ndryshueshme</strong>. Shembuj: <em>variable memory size</em> — madhësi e ndryshueshme e kujtesës, <em>variable voltage</em> — tension i ndryshueshëm.</p><p>Problemet e paraqitura më sipër vijnë, me sa kuptojmë, nga prirja drejt përkthimeve fjalë për fjalë të cilat janë më të lehta. Bie në sy p.sh. emërtimi *linjë* në fillim të çdo kapitulli te [25]. Në faqen 27 të këtij teksti shkruhet “Në këtë linjë synohet që nxënësi të…”. Është e qartë që kemi të bëjmë me një përkthim fjalë për fjalë të fjalës angleze <em>line</em>, e cila, ndër kuptimet e shumta, i referohet edhe kapitujve nëpër tekste. Në traditën e teksteve shkollore shqipe është përdorur fjala <strong>kapitull</strong>, e cila në këtë rast do të përbënte përshtatjen e duhur. E njëjta gjë vihet re edhe te [15] ku në fillim të çdo kapitulli ndeshet fjala *tematikë*, me siguri përkthim i fjalës angleze <em>topic</em>. Edhe në këtë rast përshtatja e duhur në gjuhën shqipe duhej të kryhej me emërtimin <strong>kapitull</strong>. Gabime të tilla ndeshen edhe për fjalë të tjera në botime të shumta. Një trajtim i plotë i këtyre problemeve jepet te [26].</p><p><strong>Referenca</strong></p><ol><li>S. Kuneshka, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M. Domi:<br>“Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e elektromag-<br>netizmit)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë,<br>Prishtinë, 1969.</li><li>Luçiana Toti (Kini): “Elektronika 1”, Shtëpia Botuese e Teksteve Mësimore (BOTEM), Tiranë, 2014.</li><li>S. Kuneshka, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M.<br>Domi, S. Riza: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e mekanikës)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (bërthamë, për klasën e XI-të)”, IDEART, Tiranë, 2012.</li><li>Marenglen Bukli, Esmeralda Tasho, Genc Brahimaj, Guri Tome:<br>“Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula bërthamë)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (bërthamë, për klasën e XI-të)”, IDEART, Tiranë, 2012.</li><li>Matt Burgess: “Inteligjenca Artificiale: Si do të përcaktohet dekada e<br>ardhshme nga zhvillimi i sistemeve kompjuterike?”, Lekë, 2021.</li><li>Tanush Shaska: “Kalkulus II (njehsimi integral)”, AulonnaPress, 2010.</li><li>Shaban Kelmendi, Muhamed Dolaku: “Fjala shqip në vend të fjalës së<br>huaj”, GJUHA JONË, Mitrovicë, 2000.</li><li>Altina Myderizi, Ada Gogu: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komu-<br>nikimit 12 (me zgjedhje, për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi,<br>Tiranë, 2018.</li><li>Ilia Ninka: “Sisteme logjike”, SHBLU, Tiranë, 2010.</li><li>Q. Turdiu, P. Pilika, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M.<br>Domi: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e matematikës dhe e mekanikës teorike)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Entela Jegeni: “Informatika 3 (drejtimi<br>natyror)”, IDEART, Tiranë, 2008.</li><li>Eqerem Arkaxhiu, Juliana Ahmeti: “Hyrje në informatikë”, SHBLU, Tiranë, 2007.</li><li>Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komu-<br>nikimit 10 (për klasën e 10-të të arsimit të mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2016.</li><li>Agni Dika: “Qarqet Kompjuterike Kombinuese 1”, Adea, Prishtinë, 2005.</li><li>Tanush Shaska: “Algjebra”, AulonnaPress, 2010.</li><li>Ilia Ninka: “Struktura të dhënash”, SHBLU, Tiranë, 1998.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 6 (për klasën e gjashtë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2019.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 2 (për shkollat e mesme të përgjithshme)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Informatika 3 (për shkollën e mesme të<br>përgjithshme të profilizuar, profili natyror)”, SHBLSH, Tiranë, 2003.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “TIK 12 (për klasën e dymbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2011.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Silvana Greca, Indrit Baholli: “TIK i<br>Avancuar (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Suela Maxhelaku, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “Ushtrime dhe prob-<br>lema TIK 11 (bërthamë dhe me zgjedhje)”, Irisoft Education, Tiranë,<br>2017.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (për klasën e X-të)”, IDEART, Tiranë, 2011.</li><li>Erion Çano, Edmond Tupja: “Terminologji Informatike: Problematika dhe Zgjidhje”, UETPRESS, Tiranë, 2022, URL: <a href="https://zenodo.org/record/6378930">https://zenodo.org/record 6378930</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=d305bc172389" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Harresa dhe rijetësime]]></title>
            <link>https://medium.com/@erionc/harresa-dhe-rijet%C3%ABsime-4062e3c597e8?source=rss-cee2267b1241------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/4062e3c597e8</guid>
            <category><![CDATA[teknologji-informacioni]]></category>
            <category><![CDATA[shqipjainformatike]]></category>
            <category><![CDATA[drejtshkrimi-shqip]]></category>
            <category><![CDATA[rijetësime]]></category>
            <category><![CDATA[shqip]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erion Çano]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 04 May 2024 13:56:03 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-05-04T13:56:03.307Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Vështirësitë me fjalët e munguara të vëna në dukje në <a href="https://medium.com/@erionc/mungesa-dhe-neologjizma-7d7c6fa928e5">shkrime të ngjashme</a> mund të tejkalohen edhe duke rijetësuar disa fjalë të hershme që gjenden e shpjegohen në FGJSSH, por që fatkeqësisht janë “harruar” dhe po përdoren gjithnjë e më rrallë. Rijetësimi i këtyre fjalëve sjell përfitime të shumëfishta. Së pari, shmangim fjalët e huaja të panevojshme duke i zëvendësuar me fjalë shqip që e mbartin mirë kuptimin përkatës dhe, së dyti, zgjerojmë e pasurojmë leksikun e gjuhës së folur. Më poshtë jepen disa shembuj tipikë që hyjnë te kjo kategori, që zëvendësojnë mirë variantet e papërshtatshme të paraqitura midis simboleve * (yllth).</p><p><strong><em>home</em></strong> është faqja e parë që hapet pasi vendoset një adresë te shfletuesi i uebit. Kjo faqe përmban rubrika dhe seksione me lidhje e hiperlidhje të cilat e çojnë përdoruesin në faqe të tjera. Ky koncept po emërtohet shpesh *home*, pa asnjë përshtatje. Ndonjëherë ndeshim <a href="https://gjuhashqipe.com/fillimi">fillimi</a> ose shtëpia, si p.sh. te: [1] f. 107. Edhe këto fjalë nuk na duken bindëse, sepse përbëjnë përkthime fjalë për fjalë. Sugjerojmë që në këtë kontekst të përdoren fjalët <a href="http://njetuferrezeshneperre.blogspot.com/"><strong>kryefaqja</strong></a> ose <strong>kreu</strong>. Shembuj: <em>home page</em> — kryefaqja, <em>home button</em> — butoni i kreut.</p><p><strong><em>homepage</em></strong> ndeshet edhe në formën <strong><em>home page</em></strong> dhe ka kuptim të njëjtë me fjalën më sipër. Edhe kjo fjalë ndeshet shpesh *homepage* ose *home page*, pa asnjë përkthim apo përshtatje. Kjo ndodh te [2] f. 42, te [3] f. 48 etj. Në disa raste si te [4] f. 182 gjejmë <strong>faqja vetjake</strong> që nuk është shumë e përshtatshme për të mbartur kuptimin. Bazuar mbi të njëjtin arsyetim si më sipër sugjerojmë që fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>kryefaqe</strong>.</p><p><strong><em>link</em></strong> si emër mbart disa kuptime, një ndër të cilat është shënjuesi që i bashkëngjitet një pjese teksti apo imazhi në një faqe ueb dhe mundëson kapërcimin nga ajo faqe te një faqe tjetër. Këtë fjalë po e ndeshim thuajse gjithnjë të papërkthyer, pra dëgjojmë e lexojmë vazhdimisht *link*, p.sh. te [5] f. 12, te [3] f. 47 etj. Ka edhe raste si te [2] f. 58 apo te [5] f. 43 ku kjo prurje paraqitet në trajtën e shquar numri shumës, pra, në formën *linqet* që është e papranueshme. Emri foljor i veprimit të krijimit të lidhjes shprehet me anë të prurjes së panevojshme *linkim*, si p.sh. te [6] f. 23, te [5] f. 15 etj. Në një pjesë të mirë të rasteve si te [4] f. 173, te [1] f. 117, te [7] f. 149 etj. ndeshim fjalën <strong>lidhje</strong> e cila është e duhura, si për emrin e konceptit edhe për emrin foljor që shpreh veprimin e krijimit të lidhjes. Veç saj mund të rijetësojmë e të përdorim edhe fjalët <strong>vjegë, vjegëz</strong>, të cilat shpjegohen në FGJSSH dhe e mbartin mirë kuptimin e këtij koncepti. Shembuj: <em>the link is given below</em> — lidhja jepet më poshtë, <em>send me the page link </em>— më dërgo vjegën e faqes.</p><p><strong><em>link</em></strong> si folje shpreh veprimin e krijimit të lidhjes së një pjese teksti apo imazhi në një faqe ueb. Fjala e vetme që shkon në këtë rast është folja <strong>lidh</strong>, siç ndeshet p.sh. te [8] f. 51. Shembuj: <em>the video is linked in the comments below</em> — videoja është lidhur te komentet më poshtë, <em>link the address please </em>— lidh adresën të lutem.</p><p><strong><em>overflow</em></strong> si folje do të thotë të tejkalosh kapacitetin e një njësie mbajtëse duke shkaktuar defekte, gabime apo humbje informacioni. Kjo fjalë qëllon të mos përkthehet, pra të ndeshim *overflow*, *overflou*. Një fjalë e përgjithshme dhe e përshtatshme që mund të përdoret është <strong>derdh</strong>. Krahas saj sugjerojmë gjithashtu rijetësimin e fjalës <strong>teptis</strong> e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: <em>overflow the memory buffer</em> — derdh tamponin e kujtesës, <em>overflow the stack</em> — teptis stivën.</p><p><strong><em>overflow</em></strong> është edhe emri foljor që lidhet me foljen e mësipërme, pra veprimi i tejkalimit të kapacitetit të një njësie mbajtëse duke shkaktuar defekte, gabime apo humbje informacioni. Edhe kjo fjalë ndeshet shpesh e papërkthyer, pra *overflow*, *ovërflou*. Përveç fjalës derdhje që ndeshet te [4] f. 22, te [9] f. 190 etj., sugjerojmë rijetësimin e fjalës teptisje e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: <em>stack overflow</em> — derdhje e stivës, <em>unexpected register overflow</em> — teptisje e papritur e regjistrit.</p><p><strong><em>path</em></strong> është rruga që duhet ndjekur nëpër hierarkinë e një sistemi skedarësh apo në një kontekst tjetër për të kaluar nga rrënja ose kreu i hierarkisë tek një skedar, direktori apo njësi tjetër. Kjo fjalë po haset gjithnjë e më shpesh e papërkthyer, pra në formën *path*, p.sh. te [1] f. 7. Ndeshen edhe fjalët <strong>shteg, rrugëkalim</strong>, p.sh. te [9] f. 82 dhe [7] f. 47, të cilat janë fjalë të vlefshme dhe e mbartin mirë kuptimin. Sugjerimi ynë është që veç tyre, të rijetësojmë fjalën <strong>rruginë</strong>, e cila përputhet mjaft mirë në kuptim me këtë koncept. Shembuj: <em>absolute path</em> — rruginë absolute, <em>relative path</em> — shteg relativ, <em>user directory path</em> — rrugina e direktorisë së përdoruesit.</p><p><strong><em>upgrade</em></strong> do të thotë rinovoj një makineri, mekanizëm apo sistem kompjuterik (si harduerin apo edhe softuerin) duke e kaluar në një version të ri e me teknologji të përmirësuar. Këtë fjalë në gjuhën shqipe e ndeshim shpesh të papërkthyer. Propozojmë që në vend të fjalës *apgrejd* të rijetësohet fjala <strong>lartësoj</strong> e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH duke mbartur disa kuptime shumë të afërta. Shembuj: <em>upgrade the software system</em> — lartësoj sistemin softuerik, <em>upgrade the kernel to version 5.12</em> — lartësoj kernelin në versionin 5.12.</p><p><strong><em>upgrade</em></strong> është edhe emri foljor që shpreh veprimin sipas foljes së mësipërme, pra rinovimi i një makinerie, mekanizmi apo sistemi kompjuterik, duke e kaluar në një version të ri me teknologji të përmirësuar. Edhe në këtë rast, në vend të përdorimit të fjalës angleze *apgrejd*, sugjerojmë fjalën <strong>lartësim</strong>. Shembuj: <em>software system upgrade </em>— lartësim i sistemit softuerik, <em>this upgrade takes a lot of time</em> — ky lartësim kërkon shumë kohë.</p><p><strong>workshop</strong> është fjalë që në përdorimin më të shpeshtë i referohet një takimi për fjalime e diskutime mbi tema të një rrethi të caktuar profesional. Në shumicën e rasteve, kjo fjalë përdoret në trajtë huazimi, pra haset thjesht *workshop*. Disa fjalë të përshtatshme në gjuhën shqipe janë <strong>punëtakim, takim pune</strong>. Mund të jetë me vlerë edhe rijetësimi i fjalës <strong>punëtori</strong> e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: <em>the topic of this workshop</em> — tema e këtij punëtakimi, <em>workshop proposal</em> — propozim për punëtori.</p><p><strong>Referenca</strong></p><ol><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Entela Jegeni: “Informatika 3 (drejtimi<br>natyror)”, IDEART, Tiranë, 2008.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 7 (për klasën e shtatë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2020.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 6 (për klasën e gjashtë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2019.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 4 (për shkollat e mesme, drejtimi natyror)”, IDEART, Tiranë, 2006.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “TIK 12 (për klasën e dymbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2011.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Silvana Greca, Indrit Baholli: “TIK i<br>Avancuar (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (për klasën e X-të)”, IDEART, Tiranë, 2011.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 2 (për shkollat e mesme të përgjithshme)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.</li><li>Ilia Ninka: “Struktura të dhënash”, SHBLU, Tiranë, 1998.</li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=4062e3c597e8" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Mungesa dhe neologjizma]]></title>
            <link>https://medium.com/@erionc/mungesa-dhe-neologjizma-7d7c6fa928e5?source=rss-cee2267b1241------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/7d7c6fa928e5</guid>
            <category><![CDATA[neologjizma]]></category>
            <category><![CDATA[drejtshkrimi-shqip]]></category>
            <category><![CDATA[shqip]]></category>
            <category><![CDATA[teknologji-informacioni]]></category>
            <category><![CDATA[shqipjainformatike]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erion Çano]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 28 Mar 2024 11:14:10 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-03-28T11:14:10.939Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Krahas <a href="https://medium.com/@erionc/mosp%C3%ABrkthime-t%C3%AB-fjal%C3%ABve-e-shprehjeve-1cb6dcede067">përtesës në përkthime</a> apo <a href="https://medium.com/@erionc/mosp%C3%ABrshtatje-dhe-keqp%C3%ABrshtatje-618d01d94a75">përkthimeve pa përshtatje</a> të vëna në dukje në shkrime të mëparshme, një problem tjetër përbëjnë edhe fjalët e munguara, të cilat do të duhej të zëvendësonin shumë fjalë angleze. Mungesa e përpjekjeve fjalëformuese në vitet e fundit ka qenë një arsye pse këto mungesa nuk janë plotësuar dhe rrjedhimisht kanë lënë shteg për futje të fjalëve të huaja përkatëse pa shqipërimin e duhur. Më poshtë po sjellim disa shembuj tipikë si edhe neologjizmat përkatëse të bazuara kryesisht te përngjitja apo kompozimi i rrënjëve ekzistuese në gjuhën shqipe. Variantet e propozuara jepen me shkrim të drejtë dhe të theksuar, ndërsa variantet e papërshtatshme paraqiten midis simboleve * (yllth).</p><p><strong><em>at</em></strong> është simboli @ që përdoret përpara emrit të përdoruesit në rrjetet shoqërore dhe tek adresat e postës elektronike ku lidh emrin e përdoruesit me emrin e domenit. Kjo fjalë po shqiptohet thuajse gjithnjë si në anglishte, pra *et*. Sugjerojmë që të përkthehet <strong>arreth</strong> (a në rreth), fjalë që lidhet me formën e simbolit. Shembuj: <em>use at symbol to refer to the users</em> — përdorni simbolin arreth për t’iu referuar përdoruesve, <em>at symbol has special meaning</em> — simboli arreth ka kuptim të veçantë.</p><p><strong><em>benchmark</em></strong> si folje do të thotë vlerësoj duke krahasuar, vë në bankë prove; vlerësoj në mënyrë krahasuese shpejtësinë apo cilësi të tjera të një objekti apo sistemi. Kjo është një fjalë e vështirë që ka qenë mungesë e hershme. Propozimi ynë është fjala <strong>bankëshënoj</strong> e cila lidhet me etimologjinë e fjalës <em>benchmark</em>. Shembuj: <em>benchmark the execution time</em> — bankëshënoj kohën e ekzekutimit, <em>benchmark the new computer</em> — bankëshënoj kompjuterin e ri.</p><p><strong><em>benchmark</em></strong> 1) si emër foljor nënkupton veprimin e vlerësimit krahasues. Njësoj si folja përkatëse, ky emër ka përbërë mungesë prej shumë vjetësh. Propozimi ynë është përdorimi i fjalës <strong>bankëshënim</strong>. Shembuj: <em>program runtime benchmark</em> — bankëshënim i kohës së ekzekutimit të programit, <em>comparative system benchmarks</em> — bankëshënime krahasuese të sistemit.</p><p><strong><em>benchmark</em></strong> 2) në këtë rast kemi të bëjmë me një model, objekt apo shkallë matëse që merret si standard për krahasimin e objekteve apo modeleve të tjera midis tyre. Ky kuptim mbartet mjaft mirë nga fjala <strong>etalon</strong> që përdoret prej kohësh në shumë disiplina teknike. Shembuj: <em>the kilogram benchmark is an osenium-iridium cylinder</em> — etaloni i kilogramit është një cilindër prej oseniumi dhe iridiumi, <em>multi-core system benchmark</em> — etalon i sistemit shumëbërthamësh.</p><p><strong><em>bold</em></strong> është mbiemër që i referohet llojit të shkrimit me shkronja të theksuara nga vijat më të trasha dhe më të errëta se në shkrimin e zakonshëm. Përkuesi i tij në gjuhën shqipe përbën një mungesë të kahershme. Ndodh shpesh në gjuhën e folur të dëgjojmë format *bolld* apo *i bollduar*, të cilat janë qesharake. Nëse i referohemi bibliografisë, gjejmë përpjekje për ta zëvendësuar me shprehje si “me të theksuara, me të trasha” te [1] f. 83, “me të nxirë” te [2] f. 60 etj. Këto fjalë e shprehje janë gjithsesi jo të përgjithshme, duke qenë se ky lloj shkrimi është i pavarur nga ngjyra, e cila mund të mos jetë detyrimisht e zezë. Propozimi është që veç fjalës <strong>i,e theksuar</strong> e cila vlen në disa raste, të përdoren edhe fjalët <strong>bojëtrashë</strong>, <strong>bojëtrashur</strong> të cilat i afrohen thelbësisht konceptit dhe mbulojnë kuptimisht të gjitha rastet e përdorimit të këtij shkrimi (p.sh. edhe rastet e tekstit në temë të errët, pra kur kemi sfond të zi dhe shkrim të bardhë e të theksuar). Shembuj: <em>a bold paragraph</em> — një paragraf bojëtrashë, <em>the bold text is more visible</em> — teksti i bojëtrashur është më i dukshëm.</p><p><strong><em>top-down</em></strong> është përqasje apo metodologji e njohur për zgjidhjen e problemeve apo projektimin e sistemeve, e cila e nis procesin nga problemi tërësor të cilin e ndan vazhdimisht në nënprobleme më të vogla e të thjeshta duke zbritur e përfunduar në probleme elementare që zgjidhen lehtë. Edhe këtu kemi të bëjmë me një mungesë të hershme, ndaj dhe në botime të ndryshme si te [3] f. 65 e ndeshim pa përkthim, pra në format *top-daun*, *top daun* ose *top-down*. Propozimi ynë është <strong>nga kreu-poshtë</strong>. Shembuj: <em>top-down system development </em>— zhvillim nga kreu-poshtë i sistemit, <em>top-down approach</em> — përqasje nga kreu-poshtë.</p><p><strong><em>bottom-up</em></strong> është përqasje apo metodologji e njohur për zgjidhjen e problemeve apo projektimin e sistemeve që e nis procesin nga zgjidhja apo ndërtimi i pjesëve fundore, të cilat bashkohen hap pas hapi për të dhënë zgjidhjen apo sistemin e plotë. Edhe këtu kemi të bëjmë me një mungesë të hershme në gjuhën shqipe. Haset, pra, përdorimi në format *botëm-ap*, *botëm ap*, p.sh. te [3] f. 64. Propozimi ynë është <strong>nga fundi-sipër</strong>. Shembuj: <em>bottom-up system development</em> — zhvillim nga fundi-sipër i sistemit, <em>bottom-up approach</em> — përqasje nga fundi-sipër.</p><p><strong><em>decrement</em></strong> është fjalë që përdoret në kontekstin e programimit dhe nënkupton veprimin e zvogëlimit apo të zbritjes me 1 të vlerës së një ndryshoreje që mban një numër të plotë. Kjo fjalë përbën mungesë dhe ndeshet shpesh në formën *dekrement*. Propozimi ynë është fjala <strong>njëzbritje</strong> e cila lidhet ngushtësisht me konceptin dhe veprimin e nënkuptuar. Shembuj: <em>iterative decrement</em> — njëzbritje përsëritëse, <em>index decrement</em> — njëzbritje e indeksit.</p><p><strong><em>decrement</em></strong> si folje shpreh veprimin e zvogëlimit apo të zbritjes me 1 të vlerës së një ndryshoreje që mban një numër të plotë. Kjo folje ndeshet në formën *dekrementoj*. Sugjerimi ynë është fjala <strong>njëzbres</strong>, e cila lidhet ngushtësisht me konceptin dhe veprimin e nënkuptuar. Shembuj: <em>decrement the counter</em> — njëzbres numëratorin, <em>decrement the variable iteratively</em> — njëzbres ndryshoren në mënyrë të përsëritur.</p><p><strong><em>embolden</em></strong> përdoret si folje kur shkruajmë një fjalë apo pjesë teksti me shkrim të theksuar për ta dalluar nga fjalët e tjera. Njësoj siç propozojmë mbiemrat <strong>bojëtrashë</strong>, <strong>i,e bojëtrashur</strong> për fjalën <em>bold</em>, propozojmë gjithashtu foljen <strong>bojëtrash</strong> për fjalën <em>embolden</em>. Shembuj: <em>embolden the entire paragraph</em> — bojëtrash të gjithë paragrafin, <em>embolden every title</em> — bojëtrash çdo titull.</p><p><strong><em>ergonomics</em></strong> është fushë që studion nërverprimin e njerëzve me pajisjet në mjedisin e punës, për të rritur prodhueshmërinë dhe shmangur rreziqet ndaj shëndetit. Kjo fjalë mund të shqipërohet <strong>ergonomi</strong>, për analogji me fjalët e fushave studimore apo profesioneve të ndryshme. Shembuj: <em>ergonomics specialist</em> — specialist ergonomie, <em>ergonomics training</em> — trajnim rreth ergonomisë.</p><p><strong><em>incorporated</em></strong> cilëson diçka që është e bashkuar në trupin apo përbërjen e diçkaje tjetër më të madhe. Përdoret për të përshkruar njësi me funksione të veçanta që janë të implementuara në brendësi të sistemeve apo të njësive më të mëdha. Këtë mbiemër e ndeshim shpesh të përkthyer në formën *i inkorporuar*, p.sh. te [4] f. 15. Kjo formë nuk përbën shqipërim, por është në një linjë me origjinën latine të fjalës trup (lat. <em>corpus</em>, it. <em>corpo</em>). Propozojmë si shqipërim të mirëfilltë fjalën <strong>i,e trupëzuar</strong>. Shembuj: <em>incorporated unit </em>— njësi e trupëzuar, <em>incorporated function</em> — funksion i trupëzuar.</p><p><strong><em>increment</em></strong> është veprimi i rritjes me 1 të vlerës së ndonjë ndryshoreje që mban një numër të plotë në kodin e programit. Njësoj si fjala <em>decrement</em>, kjo fjalë nuk ka gjetur përkuese në gjuhën shqipe dhe ndeshet shpesh në formën *inkrement* ose *inkrementim*, p.sh. te [5] f. 61 ose te [6] f. 39. Propozimi ynë është fjala <strong>njërritje</strong>, e cila lidhet ngushtësisht me konceptin dhe veprimin e nënkuptuar. Kur është fjala për rritje të paspecifikuar të vlerës mund të përdoret fjala <strong>rritje</strong> e cila është më e përgjithshme. Shembuj: <em>iterative increment</em> — njërritje përsëritëse, <em>index increment</em> — njërritje e indeksit.</p><p><strong><em>increment</em></strong> si folje është rritja me 1 e vlerës së një ndryshoreje që mban një numër të plotë në kodin e një programi kompjuterik. Në gjuhën shqipe kjo folje ndeshet në formën *inkrementoj*. Propozimi ynë është fjala <strong>njërrit</strong> e cila lidhet ngushtësisht me konceptin dhe veprimin e nënkuptuar. Në rastet e rritjes pa specifikim të vlerës mund të përdoret fjala <strong>rrit</strong> e cila është më e përgjithshme. Shembuj: <em>increment the counter</em> — njërrit numëratorin, <em>increment the variable iteratively </em>— njërrit ndryshoren në mënyrë të përsëritur.</p><p><strong><em>initialize</em></strong> si folje në kontekstin e programimit shpreh veprimin e vendosjes së një vlere fillestare te një ndryshore, objekt apo njësi tjetër e kodit. Në bibliografi ka prurje jo të përshtatshme si p.sh. *inicializoj* që ndeshet te [7] f. 82, te [3] f. 142, te [8] f. 54 etj. Në vend të tyre propozojmë fjalën <strong>vlerënis</strong> (nis vlerën) e cila e shpreh mjaft mirë veprimin në fjalë. Shembuj: <em>initialize integer variables to 0</em> — vlerënisini në 0 ndryshoret e numrave të plotë, <em>use quotes to initialize strings</em> — përdorni thonjëzat për të vlerënisur germëvargjet.</p><p><strong><em>initialization</em></strong> shpreh veprimin sipas foljes më sipër. Edhe për emrin gjejmë prurje të panevojshme si *inicializim* që ndeshet te [9] f. 145, te [10] f. 26, te [5] f. 63 etj. Në ndonjë rast si te [6] jepet shpjegimi <strong>vlerëdhënie</strong>, çka i përket një fjale dhe koncepti tjetër. Propozimi ynë është fjala <strong>vlerënisje</strong> (nisje e vlerës). Shembuj: <em>variable initialization</em> — vlerënisja e ndryshores, <em>quick initialization</em> — vlerënisje e shpejtë.</p><p><strong><em>key</em></strong> është çelës i vendosur në tastierë që shtypet për të shkruar simbolin të cilit i përkon. Për këtë njësi fizike është përdorur tradicionalisht emri <strong>tast</strong>, <strong>tasti, taste, tastet</strong>, siç gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Në bibliografi vëmë re që fjala paraqitet e shtrembëruar, si p.sh. *tasto* te [11] f. 64, *tastën* te [12] f. 104, *tastat* te [13] f. 5 apo *tastos* te [14] f. 54. Duhet theksuar se në pajisjet e sotme që kanë ekrane me prekje dhe tastiera virtuale, kjo njësi nuk gjendet si çelës që shtypet, por si buton grafik që preket. Në këto raste sugjerojmë të përdoret fjala <strong>prekël</strong>. Shembuj: <em>mechanical keyboards have big keys</em> — tastierat mekanike kanë taste të mëdhenj, <em>virtual keyboard with very sensitive keys</em> — tastierë virtuale me prekla shumë të ndjeshme.</p><p><strong><em>printer</em></strong> është pajisje e lidhur me një kompjuter që merr komanda prej tij për të shtypur në letër shkresa, dokumente, libra apo objekte të tjera informacioni. Kjo fjalë përbën një mungesë të rëndësishme dhe po përdoret masivisht *printer*, pra pa asnjë përpjekje për shqipërim me një fjalë më të përshtatshme. Përveçse në tekstet e teknologjisë së informacionit, fjala *printer* ka hyrë edhe në botime të tjera si te [15] f. 61, te [16] f. 192 etj. Njësoj si folja <em>print</em>, shqetësim të madh përbën fakti që forma *printer* ka hyrë në FGJSSH (botimi i vitit 2006) duke ligjëruar kështu mungesën e përpjekjeve për shqipërim të saj, pra, përbën një gabim serioz. Propozimi ynë është fjala <strong>gjurmështypës</strong> bazuar në disa konsiderata. Së pari, morfema <em>print</em> në gjuhën angleze përputhet me <strong>gjurmë</strong> në gjuhën shqipe (<em>fingerprints</em> — gjurmët e gishtave) që në këtë rast lidhet me gjurmët e shkronjave apo imazheve që pajisja lë në letër. Së dyti, në të gjitha breznitë e pajisjes, shkrimi i shkronjave apo imazheve në letër është kryer duke shtypur apo hedhur bojën në letër me teknika të ndryshme si goditje mekanike, polarizim elektromagnetik, rreze laser etj. Së treti, morfema <strong>shtypje</strong> e bën këtë fjalë të përputhshme me familjen ekzistuese shtypshkronjë, shtypi i ditës, shkrim shtypi, shkronjë shtypi, shtyp, për analogji me fjalët <em>la stampa</em>, <em>stampare</em>, <em>stampante</em>, <em>stampatrice</em> të gjuhës italiane. Shembuj: a laser printer — një gjurmështypës laser, <em>duplex printer</em> — gjurmështypës dyanësh.</p><p><strong><em>shortcut</em></strong> 1) kuptimi i parë i kësaj fjale është ai i një shtypjeje të kombinuar të disa tasteve për të kryer një veprim apo ekzekutuar një komandë shkurt dhe shpejt. Në të folur haset rëndom fjala *shortkat*, pa përpjekje për ta shqipëruar. E njëjta gjë vihet re edhe në botime të ndryshme si te [4] f. 84, te [5] f. 78 etj. Edhe kalku *shkurtprerje* (ose prerje shkurt) që ndeshet te [11] f. 53 nuk na duket i përshtatshëm. Propozimi ynë është fjala <strong>shkurtore</strong>. Shembuj: <em>Ctrl + C is the copy command shortcut</em> — Ctrl + C është shkurtorja e komandës së kopjimit, <em>quick shortcut</em> — shkurtore e shpejtë.</p><p><strong><em>shortcut </em></strong>2) kuptim tjetër i kësaj fjalë është ai i një skedari në një ndërfaqe të sistemit operativ, i cili nuk përmban informacion, por shënjon te një skedar apo direktori dhe të çon tek ajo. Edhe për këtë kuptim haset në gjuhën shqipe fjala *shortkat*, p.sh. te [17] f. 43, te [18] f. 6 etj. Propozimi ynë është përsëri fjala <strong>shkurtore</strong>, duke e bërë dallimin nga kuptimi i mësipërm nëpërmjet kontekstit të përdorimit. Shembuj: <em>shortcut icon</em> — ikonë e shkurtores, <em>user directory shortcut</em> — shkurtore e direktorisë së përdoruesit.</p><p><strong><em>slide</em></strong> është fotografi a vizatim me tekst e figura që krijohet në kompjuter e shihet në ekranin e tij dhe që më pas projektohet në mur apo në ndonjë pëlhurë të bardhë. Edhe kjo fjalë nuk po përkthehet, ndaj ndeshim çdo ditë e më shumë *slide*, si p.sh. te [19] f. 63, te [4] f. 74 apo te [18] f. 82. Haset edhe me njëfarë përshtatje në formën *slajd*, si p.sh. te [19] f. 71 apo te [17] f. 128. Deri disa vite më parë ka pasur përhapje fjala <strong>diapozitiv</strong> (it. <em>diapositiva</em>) e cila përbën huazim nga italishtja dhe gjendet jo vetëm në FGJSSH, por edhe në ndonjë botim si te [19] f. 93. Propozimi ynë është fjala <strong>ndërpamje</strong> (pamje për ndërveprim ose ndërkomunikim), e cila është plotësisht shqip dhe lidhet mirë me konceptin dhe kuptimin e tij. Shembuj: <em>a presentation of twenty slides</em> — një prezantim me njëzet ndërpamje, <em>projecting the slides</em> — projektimi i ndërpamjeve.</p><p><strong><em>string</em></strong> është bashkësi karakteresh shkronjore, numerike apo të veçanta që ndjekin njëra-tjetrën dhe që në kodin e programeve shkruhen brenda thonjëzave teke apo çifte. Edhe kjo fjalë nuk është shqipëruar, ndaj haset shpesh e papërkthyer ose e papërshtatur. Ndeshim *string* te [20] f. 7, te [12] f. 48, te [21] f. 49 etj. Ndeshim gjithashtu variante të tjera si *stringu*, *stringun* te [10] f. 44, te [22] f. 32, etj., ose *stringjet*, *stringjeve*, te [2] f. 36, te [10] f. 44 etj. Në disa raste si te [10] f. 30 dhe te [7] f. 118, fjala haset e përkthyer “varg karakteresh”, shprehje që është e qartë, por që nuk është praktike në përdorim. Fjala e shkurtër “varg” që përdoret te [11] f. 70 dhe te [19] f. 141 është praktike, por e paqartë, sepse krijon ngatërresa me vargjet numerike. Nisur nga këto konsiderata, propozimi ynë është fjala <strong>germëvarg</strong> që është praktike dhe e shpreh shumë mirë konceptin në fjalë. Shembuj: <em>string of special symbols</em> — germëvarg karakteresh të veçanta, <em>string concatenation</em> — bashkim i germëvargjeve.</p><p><strong><em>subscript</em></strong> është shkronjë (ndonjëherë edhe fjalë), numër apo simbol që shkruhet apo shtypet pak më poshtë se vija e shkrimit të një rreshti, dhe që shpesh lidhet me një tjetër simbol për të paraqitur një specifikë të tij. Për këtë fjalë gjejmë përkthime të ndryshme në tekste, si “shkrim poshtë” te [1] f. 106 ose “shenjë e zhvendosur poshtë” tek [1] f. 84. Të dy këta shembuj na duken jo praktikë për përdorim dhe në vend të tyre propozojmë fjalën <strong>nëntekst</strong>. Shembuj: <em>the subscript i designates the index </em>— nënteksti i tregon indeksin, <em>this subscript is invisible</em> — ky nëntekst është i padukshëm.</p><p><strong><em>substring</em></strong> është germëvarg më i shkurtër që merret nga një germëvarg më i gjatë, ose që bashkohet me të tjerë. Nisur nga shembujt e shumtë të fjalëve me parashtesën <em>sub-</em> të cilat në gjuhën shqipe vijnë me <strong>nën-</strong>, gjykojmë që fjala e duhur në këtë rast është <strong>nënvarg</strong>. Dallimi nga nënvargjet numerike mund të kuptohet nga konteksti apo rasti konkret i përdorimit, siç vëmë re te [12] f. 52. Shembuj: <em>obtain two substrings</em> — përftoj dy nënvargje, <em>concatenate many substrings in a single one</em> — bashkoj shumë nënvargje në një të vetëm.</p><p><strong><em>subtext</em></strong> në një prej kuptimeve është fjalë e njëvlershme me fjalën <em>subscript</em> të diskutuar më sipër. Për të njëjtat arsye si më sipër, propozojmë fjalën <strong>nëntekst</strong> si përkthim të saj në gjuhën shqipe.</p><p><strong><em>superscript</em></strong> është shkronjë (ndonjëherë edhe fjalë), numër apo simbol që shkruhet apo shtypet pak më sipër se vija e shkrimit të një rreshti, dhe që shpesh lidhet me një tjetër simbol për të paraqitur një specifikë të tij. Njësoj si për fjalën <em>subscript</em>, edhe për këtë fjalë gjejmë përkthimet “shkrim lart” te [1] f. 106 dhe “shenjë e zhvendosur lart” tek [1] f. 84. Në vend të tyre propozojmë të përdoret fjala <strong>mbitekst</strong>. Shembuj: <em>the superscript n designates the dimension</em> — mbiteksti n tregon përmasën, <em>this superscript is invisible</em> — ky mbitekst është i padukshëm.</p><p><strong><em>supertext</em></strong> në një prej kuptimeve është fjalë e njëvlershme me fjalën <em>superscript</em> të diskutuar më sipër. Për të njëjtat arsye si më sipër, propozojmë fjalën <strong>mbitekst</strong> si përkthim të saj në gjuhën shqipe.</p><p><strong><em>trackball</em></strong> është pajisje kompjuterike hyrëse që përfshin një sferë të rrotullueshme me të cilën përdoruesi kontrollon e lëviz kursorin në ekran. Edhe kjo fjalë haset në gjuhën shqipe vetëm në trajtë të huazuar, pra *trackball*. Në disa raste si te [17] f. 29 dhe te [7] f. 45 ndeshet e përkthyer “sfera rrotulluese” që deri dikur qëndron. Propozimi ynë është fjala <strong>gjurmësferë</strong> e cila është më e përmbledhur dhe lidhet shumë mirë me strukturën dhe funksionin e pajisjes. Shembuj: <em>use the trackball instead of the mouse</em> — përdor gjurmësferën në vend të miushit, <em>the trackball is brocken</em> — gjurmësfera është e prishur.</p><p><strong><em>tuple</em></strong> është strukturë të dhënash që paraqitet si një varg prej dy apo më shumë vlerash nga tipa të çfarëdoshëm. Në bibliografi e gjejmë kryesisht në formën *n-ështe*, p.sh. te [12] f. 79, te [7] f. 191 etj. Në ndonjë rast si p.sh. te [12] f. 80 e gjejmë të përkthyer *regjistrim* çka gjykojmë që duhet shmangur, duke pasur parasysh se “regjistrim” përdoret për koncepte të tjera. Nisur nga fakti që në FGJSSH kemi dyshe, treshe, etj., gjykojmë që shkrimi i duhur i kësaj fjale duhet të jetë <strong>nëshe</strong>, pra pa vizë ndarëse. Shembuj: <em>a tuple of strings</em> — një nëshe germëvargjesh, <em>tuples are immutable in Python</em> — nëshet janë të pandryshueshme në <em>Python</em>.</p><p><strong><em>wireless</em></strong> është sistem i transmetimit të informacionit elektronik që përdor sinjale valore, pra që nuk përdor fije apo kabllo përcjellëse. Edhe kjo fjalë përbën një mungesë të rëndësishme dhe e ndeshim në përditshmëri të papërkthyer, pra dëgjojmë shpesh *uaiërless*. Në bibliografi ndeshet në formën *wireless*, si p.sh. te [13] f. 82, te [22] f. 6 etj. Propozimi ynë janë emrat <strong>valor</strong> (valori, valorë, valorët ) dhe <strong>jokabllor</strong> që lidhen drejtpërdrejt me fjalën angleze <em>wireless</em> dhe me kuptimin e saj. Shembuj: <em>the wireless is off </em>— valori është i fikur, <em>the wireless signal is weak</em> — sinjali i jokabllorit është i dobët.</p><p><strong><em>wireless</em></strong> është mbiemri që tregon mënyrën e transmetimit të informacionit, pra duke përdorur valë në vend të lidhjeve me kabllo. Në ngjashmëri me emrin më sipër, edhe ky mbiemër ndeshet në forma të ndryshme si “pa kabulla” te [10] f. 70, “pa kabllo” te [8] f. 64, “pa tel” te [6] f. 15 etj. Njësoj si më sipër, ne propozojmë mbiemrin <strong>jokabllor</strong> që mund të përdoret këmbyeshëm me mbiemrin <strong>valor</strong>. Shembuj: <em>wireless network</em> — rrjet valor, <em>wireless communication technology</em> — teknologji jokabllore komunikimi.</p><p><strong>Referenca</strong></p><ol><li>Neki Frashëri, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Informatika 1 (për shkollën e mesme të profilizuar)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.</li><li>Agni Dika: “Bazat e Programimit në C++”, Arbëria Design, Tetovë, 2005.</li><li>Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 10 (për klasën e 10-të të arsimit të mesëm të ërgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2016.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 6 (për klasën e gjashtë të arsimit 9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2019.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “TIK 12 (për klasën e dymbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2011.</li><li>Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 11 (për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2017.</li><li>Eqerem Arkaxhiu, Juliana Ahmeti: “Hyrje në informatikë”, SHBLU, Tiranë, 2007.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 8 (për klasën e tetë të arsimit 9-<br>vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2020.</li><li>Agni Dika: “Programimi i Orientuar në Objekte në C++”, Arbëria Design,<br>Tetovë, 2008.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Silvana Greca, Indrit Baholli: “TIK i<br>Avancuar (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 2 (për shkollat e mesme të përgjithshme)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 4 (për shkollat e mesme, drejtimi natyror)”, IDEART, Tiranë, 2006.</li><li>Marenglen Bukli, Esmeralda Tasho, Genc Brahimaj, Guri Tome:<br>“Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula bërthamë)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Ilia Ninka: “Struktura të dhënash”, SHBLU, Tiranë, 1998.</li><li>Mustafa Ibrahimi: “Fjalor i zhargoneve dhe eufemizmave shqiptare”, Interlingua, Shkup, 2009.</li><li>Vinçens Marku: “Fjalor i Rimave”, FIORENTIA, Shkodër, 2016.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (për klasën e X-të)”, IDEART, Tiranë, 2011.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 7 (për klasën e shtatë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2020.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Entela Jegeni: “Informatika 3 (drejtimi<br>natyror)”, IDEART, Tiranë, 2008.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Informatika 3 (për shkollën e mesme të<br>përgjithshme të profilizuar, profili natyror)”, SHBLSH, Tiranë, 2003.</li><li>Altina Myderizi, Ada Gogu: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 12 (me zgjedhje, për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2018.</li><li>Suela Maxhelaku, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “Ushtrime dhe prob-<br>lema TIK 11 (bërthamë dhe me zgjedhje)”, Irisoft Education, Tiranë,<br>2017.</li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=7d7c6fa928e5" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Mospërshtatje dhe keqpërshtatje]]></title>
            <link>https://medium.com/@erionc/mosp%C3%ABrshtatje-dhe-keqp%C3%ABrshtatje-618d01d94a75?source=rss-cee2267b1241------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/618d01d94a75</guid>
            <category><![CDATA[shqip]]></category>
            <category><![CDATA[drejtshkrimi-shqip]]></category>
            <category><![CDATA[teknologji-informacioni]]></category>
            <category><![CDATA[huazime]]></category>
            <category><![CDATA[shqipjainformatike]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erion Çano]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 24 Feb 2024 09:34:08 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-02-24T09:34:08.954Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Veç problemeve të <a href="https://medium.com/@erionc/mosp%C3%ABrkthime-t%C3%AB-fjal%C3%ABve-e-shprehjeve-1cb6dcede067">mospërkthimit të fjalëve</a> të huaja ose të <a href="https://medium.com/@erionc/prurje-t%C3%AB-panevojshme-dc7ba39978cc">futjes së fjalëve të panevojshme</a> vihet re shpesh edhe mospërshtatja e një pjese të fjalëve nga anglishtja. Kjo ndodh kur përkthimi i fjalëve bazohet vetëm te njëfarë “akordimi” i tyre, pa përpjekje për të gjetur fjalë përkuese që lidhen ngushtë me konceptin dhe kuptimin. Më poshtë paraqiten disa fjalë tipike të kësaj kategorie, duke vënë në dukje variantin e saktë me shkrim të drejtë dhe të theksuar, si dhe ndonjë variant të gabuar që paraqitet midis simboleve * (yllth).</p><p><strong><em>accelerator</em></strong> është pajisje ose metodë që përdoret për t’i dhënë hov një procesi, për të përshpejtuar ecurinë e tij. Një nga përdorimet më të shpeshta i referohet procesorit grafik të kompjuterit që përshpejton përpunimin dhe shfaqjen e imazheve, siç sqarohet te [1] f. 11. Një huazim që ka hyrë në përdorim është *akselerator*, fjalë që na duket jo bindese, duke pasur parasysh se koncepti mund të shprehet mjaft mirë nga fjala <strong>përshpejtues</strong>. Shembuj: <em>graphics accelerator</em> — përshpejtuesi i grafikës, <em>hardware accelerator</em> — përshpejtues harduerik.</p><p><strong><em>assignment</em></strong> është operacioni idhënies së vlerës në programim, pra kur një vlerë lidhet me një ndryshore apo objekt tjetër. Një keqpërshtatje e kësaj fjale është *asenjim*, çka është fare e panevojshme. Një fjalë që ndoshta qëndron deri diku është <strong>shoqërim</strong>, operacioni i shoqërimit që ndeshet te [2] f. 60 dhe te [3] f. 54. Fjala që gjykojmë si më të përshtatshme dhe që ka përdorimin më të gjerë në bibliografi është <strong>vlerëdhënie</strong>, e cila ndeshet te [4] f. 71, te [5] f. 27, te [6] f. 120 etj. Shembuj: <em>assignment operator </em>— operatori i vlerëdhënies, <em>assignment instruction</em> — udhëzimi i vlerëdhënies.</p><p><strong><em>approach</em></strong> është fjalë që përdoret në ligjërimet tekniko-shkencore për të përshkruar mënyra apo metoda të zgjidhjes së problemeve apo të kon- ceptimit e projektimit të sistemeve. Një përshtatje e gabuar me përdorim të shpeshtë është *përafrim* që ndeshet te [6] f. 192, por që në fakt i shkon për shtat një koncepti tjetër (përafrimet e vlerave në përllogaritje numerike), pra krijon paqartësi. Një tjetër përshtatje e zakonshme është <strong>qasje</strong>, fjalë e cila qëndron deri dikur dhe që ndeshet te [7] f. 13, te [6] f. 192 etj. Rekomandojmë gjithsesi përdorimin e fjalës <strong>përqasje</strong>. Shembuj: <em>modular approach</em> — përqasje modulare, <em>top-down approach</em> — përqasje nga kreu-poshtë.</p><p><strong><em>attach</em></strong> shtoj një dokument, imazh apo objekt tjetër në një dërgesë postare apo në një mesazh të postës elektronike. Folja e duhur në gjuhën shqipe është <strong>bashkëngjit</strong> ose <strong>bashkëlidh</strong>, siç përdoret saktë te [8] f. 116. Një variant i shtrembëruar është *bashkangjit* që dëgjohet më shpesh në gjuhën e folur. Shembuj: <em>attach an image</em> — bashkëngjit një imazh, <em>attach the code in a .zip file</em> — bashkëngjit kodin në një skedar .zip.</p><p><strong><em>attached</em></strong> është mbiemri që lidhet me foljen më sipër. Edhe në këtë rast, përshtatja e duhur është <strong>i,e bashkëngjitur</strong>, siç ndeshet te [8] f. 116. Forma *i,e bashkangjitur* duhet shmangur në çdo rast. Shembuj: <em>attached image</em> — imazh i bashkëngjitur, <em>attached PDF documents</em> — dokumente PDF të bashkëngjitur.</p><p><strong><em>attachment</em></strong> 1) veprimi sipas kuptimit të foljes së mësipërme, pra veprimi i shtimit të një dokumenti, imazhi apo objekti tjetër në një dërgesë. Fjala e saktë në këtë rast është <strong>bashkëngjitje</strong> ose <strong>bashkëlidhje</strong>, ndërsa foma e shtrembër *bashkangjitje* duhet shmangur. Shembuj: <em>attachment failed, please try again</em> — bashkëngjitja dështoi, ju lutemi të provoni përsëri, <em>multiple attachments</em> — bashkëngjitje të shumëfishta.</p><p><strong><em>attachment</em></strong> 2) objekti që bashkëngjitet në një dërgesë ose në një mesazh të postës elektronike. Fjala e duhur për këtë kuptim është <strong>shtojcë</strong>. Fjala <strong>bashkëngjitje</strong> mund të përdoret, por forma *bashkangjitje* duhet shmangur. Shembuj: <em>please check the attachment for the specifications</em> — ju lutemi të kontrolloni shtojcën për specifikimet, <em>PDF attachments</em> — shtojca PDF, <em>the attachment is modified</em> — shtojca është modifikuar.</p><p><strong><em>authenticate</em></strong> vërtetoj identitetin e një përdoruesi për ta lejuar apo jo të hyjë në një sistem apo rrjet kompjuterik. Një formë e keqpërshtatur e kësaj fjale është *autentifikoj*. Njësoj si në rastin e fjalëve <em>diagnostikoj</em> dhe <em>diagnostifikoj</em> nga mjekësia, gjykojmë që forma e duhur për këtë rast është <strong>autentikoj</strong>. Shembuj: <em>the system is not correctly authenticating every user</em> — sistemi nuk po autentikon saktë çdo përdorues, <em>please authenticate yourself prior to log in</em> — ju lutemi të autentikoheni para se të hyni.</p><p><strong><em>authentication</em></strong> është emri që lidhet me veprimin sipas foljes më sipër. Një formë e keqpërshtatur e tij është *autentifikim*. Ka përhapje të gjerë në bibliografi, p.sh. te [9] f. 84, te [10] f. 7 etj. Njësoj si më sipër, gjykojmë që përshtatja e duhur në gjuhën shqipe duhet të jetë <strong>autentikim</strong>. Shembuj: <em>weak authentication can lead to critical issues</em> — autentikimi i dobët mund të çojë në probleme kritike, <em>authentication with strong passwords</em> —autentikim me fjalëkalime të forta.</p><p><strong><em>basic</em></strong> që përbën pjesën kryesore dhe të domosdoshme të diçkaje, pjesën mbi të cilën ngrihen elementet e tjera. Ky mbiemër ndeshet shpesh i shtrembëruar në formën *bazik, bazike*, p.sh. te [11] f. 86, te [12] f. 89, te [13] f. 408 etj. Forma *bazik, bazike* është e saktë vetëm kur përdoret në shkencën e kimisë. Forma e duhur për çdo rast tjetër është mbiemri <strong>bazë</strong>. Shembuj: <em>the basic module of the system</em> — moduli bazë i sistemit, <em>the basic version of the software</em> — versioni bazë i softuerit.</p><p><strong><em>coefficient</em></strong> është simbol apo numër që qëndron përpara një madhësie të cilën e shumëfishon. Në fizike dhe në tekste të inxhinierisë mbart kuptimin e një madhësie që përcakton një cilësi apo veti. Ky koncept i matematikës dhe disiplinave tekniko-shkencore është bërë zakon të shkruhet *kofiçent* apo *koefiçent*, të dyja forma të shtrembëruara që duhen shmangur. Forma e saktë e kësaj fjale është <strong>koeficient</strong> dhe gjendet e shpjegohet në FGJSSH. Ndeshet edhe në bibliografi, si p.sh. te [14] f. 24, te [15] f. 46, te [16] f. 13 etj. Shembuj: <em>algebraic coefficients</em> — koeficientët algjebrikë, <em>the coefficient of friction</em> — koeficienti i fërkimit.</p><p><strong><em>communicative</em></strong> që ka lidhje me komunikimin, që ka aftësi apo kapacitete për të komunikuar (dhënë dhe marrë) informacion. Fjala e duhur për këtë mbiemër është <strong>komunikues</strong>. Në disa raste si te [5] f. 50 ndeshet forma *komunikativ* e cila është e panevojshme. Shembuj: <em>communicative skills </em>— aftësi komunikuese, <em>communicative units</em> — njësi komunikuese.</p><p><strong><em>compile</em></strong> është veprimi i kthimit të kodit të shkruar në një gjuhë programimi të nivelit të lartë në kod makine. Një keqpërshtatje e kësaj fjale është *kompajloj* që ndeshet te [3] f. 2. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>kompiloj</strong>. Shembuj: <em>compile the source code </em>— kompiloj kodin burimor, <em>compile the source files</em> — kompiloj skedarët burimorë.</p><p><strong><em>compiler</em></strong> është program kompjuterik që përkthen programe të tjera nga gjuhët e nivelit të lartë në gjuhën e makinës. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>kompilator</strong>, siç e hasim te [4] f. 96, te [6] f. 62 etj. Një keqpërshtatje e panevojshme është fjala *kompajler* që ndeshet te [3] f. 12. Shembuj: <em>C language compiler</em> — kompilatori i gjuhës C, <em>compiler of high-level languages </em>— kompilator i gjuhëve të nivelit të lartë.</p><p><strong><em>curve</em></strong> është vijë e lakuar e një grafiku që pëfraqëson një dukuri apo ecuri të një madhësie. Po dëgjojmë gjithnjë e më shpesh fjalën *kurbë* e cila përbën një përshtatje fonetike të pjesshme të fjalës angleze. Sugjerojmë që në vend të saj të përdoret fjala <strong>lakore</strong> e cila gjendet te [16] f. 39. Shembuj: <em>normal distribution curbe</em> — lakorja e shpërndarjes normale, <em>the curve of a continuous function</em> — lakorja e një funksioni të vazhduar.</p><p><strong><em>define</em></strong> është veprimi i përcaktimit të një koncepti, objekti apo moduli a kodi të një programi. Te [3] f. 288 dhe në raste të tjera ndeshet keqpërshtatja *definoj* e cila duhet shmangur në çdo rast. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>përcaktoj</strong>. Shembuj: <em>define a function in C</em> — përcaktoj një funksion në gjuhën C, <em>define a variable as constant</em> — përcaktoj një ndryshore si konstante.</p><p><strong><em>definition</em></strong> shpjegim apo formulim i kuptimit të një fjale, koncepti, metode, etj. Na ndodh të dëgjojmë shpesh *definicion* e cila me siguri vjen nga italishtja (it. <em>definizione</em>). E gjejmë të njëjtën fjalë edhe në bibliografi te [2] f. 55, [3] f. 293 etj. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe i kësaj fjale është <strong>përkufizim</strong>, <strong>përcaktim</strong>. Shembuj: <em>clear definition </em>— përkufizim i qartë, <em>function definition</em> — përcaktim i funksionit.</p><p><strong><em>disponibility</em></strong> të qenit i disponueshëm, i gatshëm për të dhënë përgjigje apo shërbim. Gjykojmë që përkthimi i duhur është fjala <strong>disponueshmëri</strong>. Forma *disponibilitet* ka hyrë pa përshtatje dhe duhet shmangur. Shembuj: <em>software system with high disponibility</em> — sistem softuerik me disponueshmëri të lartë, <em>disponibility is an important feature</em> — disponueshmëria është një cilësi e rëndësishme.</p><p><strong><em>domain</em></strong> është hapësira e vlerave të mundshme të një ndryshoreje ose e emërtimeve në internet që mbarojnë me të njëjtat shkronja. Kjo fjalë e ka origjinën nga matematika ku nënkupton bashkësinë e përcaktimit të një funksioni, pra bashkësinë e vlerave të mundshme të argumentit të tij. Përdorimi u shtri më tej në informatikë për emërtimet në internet. Fatkeqësisht, në rastin e dytë po vihet re një përdorim i shtrembër i fjalës në format *domain* ose *domein*, p.sh. te [17] f. 47, te [12] f. 68, te [18] f. 118 etj. Përkthimi i duhur duhet të jetë i njëjtë me atë në kontekstin e matematikës, pra <strong>domen</strong> siç shfaqet te [19] f. 158, te [8] f. 110, te [7] f. 22 etj. Shembuj: <em>function domain</em> — domeni i funksionit, <em>taken domain</em> — domen i zënë, <em>public domain</em> — domen publik.</p><p><strong><em>duplicate</em></strong> është kopje identike e diçkaje. Fjala e duhur që shpjegohet edhe në FGJSSH është <strong>dublikatë</strong>. Fatkeqësisht po ndeshim shpesh fjalën *dublikim*, p.sh. te [9] f. 60. Shembuj: <em>remove the duplicate variable</em> — hiqe ndryshoren dublikatë, <em>duplicates take a lot of memory and should be removed </em>— duplikatat zënë shumë kujtesë dhe duhet të hiqen.</p><p><strong><em>duplicate</em></strong> krijoj një kopje identike të diçkaje. Edhe për foljen kemi fjalën <strong>dubloj</strong> që gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Një formë e papërshtatshme është *dublikoj* e cila ndeshet te [20] f. 52, te [12] f. 47 etj. Shembuj: <em>duplicate the vector and save the original one</em> — dublo vektorin dhe ruaj origjinalin, <em>duplicate the documents </em>— dubloj dokumentet.</p><p><strong><em>edit</em></strong> në rastet më të zakonshme të përdorimit, kjo folje tregon ndryshim të përmbajtjes së një teksti, dokumenti, skedari apo në përgjithësi objekti virtual. Fatkeqësisht po ndeshet më shpesh pa përshtatje, pra në formën *editoj* si në anglisht. Hasim pra “për të edituar” te [17] f. 35, “krijon dhe editon tekstin” te [12] f. 44 etj. Përkthimi i duhur i kësaj foljeje është <strong>redaktoj</strong>. Në disa raste, kjo fjalë lidhet me botimin e librave, pra përkthehet <strong>botoj</strong>. Shembuj: <em>creates and edits the text</em> — krijon dhe redakton tekstin, <em>edit a paragraph</em> — redaktoj një paragraf, <em>edit in large scale</em> — botoj në shkallë të gjerë.</p><p><strong><em>edit</em></strong> është emër foljor që në një nga kuptimet i referohet ndryshimit apo modifikimit të përmbajtjes së një shkrimi, dokumenti apo objekti tjetër virtual. Njësoj si në rastin e foljes, po ndeshet shpesh në formën *editim* çka përbën një mospërshtatje. Lexojmë pra “editimi i skedarëve të tekstit” te [12] f. 10, “editimi i qelizës” te [9] f. 17, “editimi i imazheve” te [7] f. 101 etj. Në secilin prej këtyre rasteve duhet përdorur emri foljor <strong>redaktim</strong> dhe ndonjëherë <strong>korrigjim</strong>. Shembuj: <em>text file edit</em> — redaktim i skedarit tekst, <em>a quick edit</em> — një korrigjim i shpejtë, <em>file edit </em>— redaktim i skedarit, <em>image edit </em>— redaktim i imazhit.</p><p><strong><em>editor</em></strong> është emër që në një nga kuptimet i referohet një programi kompjuterik që shërben për shkrimin dhe redaktimin e teksteve. Njësoj si folja përkatëse, edhe emri po përdoret pa përshtatje, pra në formën *editor*. Ndeshim pra “editori i gjuhës Paskal” te [4] f. 62, “editor teksti” te [17] f. 35, “funksionet që përmbush editori” te [21] f. 36 etj. Përkthimi i duhur në këtë kuptim është <strong>redaktor</strong>, <strong>redaktues</strong> dhe ndeshet i shkruar saktë në pak raste si te [6] f. 61 dhe në ndonjë rast tjetër. Shembuj: <em>text editor</em> — redaktues teksti, <em>Python language editor</em> — redaktor i gjuhës Python, <em>image editor</em> — redaktor imazhesh.</p><p><strong><em>interactive</em></strong> që edhe jep edhe merr informacion, që lejon kalimin e informacionit në të dyja drejtimet. Kjo fjalë ndeshet shpesh në formën e papërshtatur *interaktiv*, si p.sh. te [22] f. 19, [5] f. 49, [21] f. 60 etj. Përkthimi i duhur është fjala <strong>ndërveprues</strong>, siç ndeshet te [12] f. 35. Shembuj: <em>interactive system</em> — sistem ndërveprues, <em>interactive interface</em> — ndërfaqe ndërvepruese.</p><p><strong><em>line</em></strong> është fjalë që mbart shumë kuptime, një ndër të cilat është rreshti i tekstit. Shpesh në vend të <strong>rresht</strong> hasim *linjë*, p.sh. te [18] f. 29. Shembuj: <em>text lines</em> — rreshtat e tekstit, <em>second line of the code</em> — rreshti i dytë i kodit.</p><p><strong><em>margin</em></strong> hapësirat boshe në buzët e një flete shkrimi, dritareje grafike apo objekti virtual. Ndeshet shpesh e mospërshtatur apo e keqpërshtatur në forma si *margin* te [5] f. 5 dhe te [9] f. 46, *marxhina* te [23] f. 50 dhe te [19] f. 144, *marxhe* te [12] f. 73 apo *kufijtë* te [17] f. 23. Përkthimi i duhur është <strong>kontur</strong> ose <strong>anësore</strong>, e cila ndeshet e përdorur saktë te [21] f. 69. Shembuj: <em>left margin</em> — anësorja e majtë, <em>page margins</em> — konturet e faqes.</p><p><strong><em>memory</em></strong> është njësi apo pajisje që përdoret për ruajtjen e informacionit me qëllim përdorimin e mëvonshëm të tij. Fjala shqipe <strong>kujtesë</strong> e mbart plotësisht kuptimin e këtij koncepti dhe ndeshet te [15] f. 209, te [24] f. 149 etj. Fatkeqësisht po përdoret masivisht fjala *memorje* si në gjuhën e folur edhe në botime. E ndeshim p.sh. te [4] f. 111, te [17] f. 8, te [21] f. 9 etj. Shembuj: <em>main memory </em>— kujtesa qendrore, <em>stable memory</em> — kujtesë e qëndrueshme.</p><p><strong><em>menu</em></strong> ndeshet ndër të tjera te dritaret e programeve grafike ose te faqet ueb dhe shërben për ta drejtuar përdoruesin në komanda të ndryshme të programit ose në seksione të ndryshme të faqes. Kjo fjalë është huazuar prej kohësh si në formën e saj origjinale, pra <strong>menu</strong>, formë që e gjejmë te [25] f. 123. Në disa raste si te [8] f. 89, te [26] f. 29 etj. ndeshet forma *meny*, me siguri e ndikuar nga mënyra sesi shqiptohet kjo fjalë në gjuhën gjermane (gjerm. <em>menü</em>). Shembuj: <em>the menu of commands</em> — menuja e komandave, <em>find the command in the menu</em> — gjeje komandën te menuja.</p><p><strong><em>navigation</em></strong> është veprimi i lundrimit, pra i kalimit nga një faqe te një faqe tjetër në internet. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>lundrim</strong>. Në tekste të ndryshme si te [23] f. 12, te [5] f. 56, te [21] f. 49 etj. ndeshet forma *navigim* e cila është e papërshtatur. Shembuj: <em>internet navigation </em>— lundrimi në internet, <em>improved navigation speed</em> — shpejtësi e përmirësuar e lundrimit.</p><p><strong><em>preventive</em></strong> që ka mundësi të shmangi ose parandalojë probleme apo efekte negative. Në teknologjinë e informacionit sugjerojmë që të përdoret fjala <strong>parandalues</strong>. Fjala *preventive* po ndeshet gjithnjë e më shpesh, p.sh. te [5] f. 65. Disa kuptime të saj gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH dhe mund të përdoren në financë, mjekësi etj. Shembuj: <em>preventive measures</em> — masa parandaluese, <em>preventive maintenance</em> — mirëmbajtje parandaluese.</p><p><strong><em>query</em></strong> është fjalë që ndeshet shpesh në terminologjinë e bazave të të dhënave. Nisur nga shembujt që ndeshim te [27], si dhe nga përdorimi te [6] f. 65 dhe te [18] f. 90, sugjerojmë që kjo fjalë të përkthehet <strong>pyetësor</strong>, <strong>pyetës</strong>, të cilat që gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH. Fjala *kërkesë* që ndeshet te [10] f. 32 krijon paqartësi. Duhet shmangur në çdo rast edhe përdorimi i fjalës *query* pa asnjë përkthim, siç ndodh te [19] f. 105, te [28] f. 8, te [20] f. 50 etj. Shembuj: <em>query language</em> — gjuhë pyetësorësh, <em>query result</em> — rezultati i pyetësorit.</p><p><strong><em>record</em></strong> është një njësi që paraqitet si një rreshtim vlerash të ndryshme, zakonisht në një tabelë të bazës së të dhënave, në një skedar apo strukturë tjetër mbajtëse. Në disa botime si te [29] f. 140, te [24] f. 11, te [19] f. 94 etj., kjo fjalë është përkthyer saktësisht <strong>regjistrim</strong>. Në disa të tjera si te [20] f. 53, te [8] f. 26, te [9] f. 62 etj., paraqitet *rekord* si në anglisht, fjalë që në gjuhën shqipe paraqet një koncept tjetër. Shembuj: <em>a table of 100 records</em> — një tabelë me 100 regjistrime, <em>a record of 5 fields</em> — një regjistrim me 5 fusha.</p><p><strong><em>scope</em></strong> është fusha apo zona ku një njësi e një programi (p.sh. një ndryshore) është e dukshme apo vepruese. Në bibliografi kjo fjalë përkthehet në forma të ndryshme, si “dukshmëri” te [2] f. 217 dhe [3] f. 370, “zona e njohjes” te [5] f. 26 apo “zonë e veprimit” te [25] f. 25. Këto përshtatje mund të mos jenë plotësisht të pavlefshme, por mbartin gjithsesi paqartësi. Emërtimi më i përshtatshëm për këtë koncept është <strong>fushëveprim</strong>, <strong>fushë e veprimit</strong>. Shembuj: <em>this variable has local scope </em>— kjo ndryshore ka fushëveprim lokal, <em>global scope declarations are not always appropriate</em> — deklarimet me fushëveprim global nuk janë gjithnjë të përshtatshme.</p><p><strong><em>silicon</em></strong> është fjala për elementin kimit <strong>silic</strong>, elementi me numër 14 në tabelën periodike i cili është shfaqur kohë më parë nëpër fjalorë, p.sh. te [30] f. 187. Për fat të keq, për shkak të ngjashmërisë së fjalës <em>silicon</em> me fjalën tjetër <em>silicone</em> e cila përfaqëson materialin sintetik të protezave, fjala <em>silicon</em> po përkthehet masivisht *silikon* në bibliografi. Kjo ndodh p.sh. te [21] f. 11, te [6] f. 12, te [21] f. 11 etj. Shembuj: <em>silicon electronics</em> — elektronika e silicit, <em>silicon integrated circuit</em> — qark i integruar silici.</p><p><strong><em>tabular</em></strong> që është organizuar si tabelë, pra si një strukturë me rreshta dhe shtylla. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>tabelor</strong>, <strong>tabelore</strong> e cila ndeshet rrallë në biblografi. Për fat të keq hasim më shpesh fjalë të tjera si p.sh. *tabular* ose *tabulare* te [20] f. 72 dhe te [15] f. 68 ose *tabelare* te [15] f. 138. Shembuj: <em>tabular format</em> — format tabelor, <em>tabular method</em> — metodë tabelore, <em>tabular representation</em> — paraqitje tabelore.</p><p><strong><em>visual</em></strong> që paraqitet apo ilustrohet grafikisht, pra në mënyrë të dukshme. Po përdoret gjithnjë e më shpesh fjala *vizual* që nuk përbën shqipërim të mirfilltë. Në bibliografi e ndeshim te [22] f. 18, te [7] f. 107, te [21] f. 134 etj. Një fjalë tjetër e përshtatur pak më mirë është *viziv* që ndeshet te [20] f. 57 dhe te [23] f. 71. Në vend të tyre sugjerojmë të përdoret fjala <strong>pamor</strong>, <strong>pamore</strong>, që e mbart më së miri kuptimin. Shembuj: <em>visual system</em> — sistem pamor, <em>visual representation</em> — paraqitje pamore, <em>visual effects</em> — efektet pamore.</p><p><strong><em>visually</em></strong> ndajfolje që lidhet me kuptimin e mbiemrit më sipër, pra që tregon mënyrën pamore apo grafike të paraqitjes. Po ndeshim shpesh fjalën *vizualisht*, p.sh. tek [17] f. 41. Në vend të saj sugjerojmë përdorimin e fjalës <strong>grafikisht</strong>, e cila e mbart më së miri kuptimin. Shembuj: <em>visually depicted</em> — përshkruar grafikisht, <em>visually oriented</em> — i orientuar grafikisht.</p><p><strong>Referenca</strong></p><ol><li>Daniela Cancila, Stefano Mazzanti: “Il dizionario enciclopedico di informatica (inglese-italiano, italiano-inglese)”, Zanichelli, Bologna, 2009.</li><li>Agni Dika: “Programimi i Orientuar në Objekte në C++”, Arbëria Design,<br>Tetovë, 2008.</li><li>Agni Dika: “Bazat e Programimit në C++”, Arbëria Design, Tetovë, 2005.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 2 (për shkollat e mesme të përgjithshme)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Silvana Greca, Indrit Baholli: “TIK i<br>Avancuar (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Eqerem Arkaxhiu, Juliana Ahmeti: “Hyrje në informatikë”, SHBLU, Tiranë, 2007.</li><li>Matt Burgess: “Inteligjenca Artificiale: Si do të përcaktohet dekada e<br>ardhshme nga zhvillimi i sistemeve kompjuterike?”, Lekë, 2021.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Entela Jegeni: “Informatika 3 (drejtimi<br>natyror)”, IDEART, Tiranë, 2008.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (bërthamë, për klasën e XI-të)”, IDEART, Tiranë, 2012.</li><li>Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 11 (për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2017.</li><li>Nuri Gokaj: “Baza të gjuhësisë së përgjithshme”, Universiteti “Luigj Gurakuqi”, Shkodër, 1997.</li><li>Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komu-<br>nikimit 10 (për klasën e 10-të të arsimit të mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2016.</li><li>Agni Dika: “Qarqet Kompjuterike Kombinuese 1”, Adea, Prishtinë, 2005.</li><li>S. Kuneshka, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M.<br>Domi, S. Riza: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e mekanikës)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.</li><li>Ilia Ninka: “Sisteme logjike”, SHBLU, Tiranë, 2010.</li><li>Luçiana Toti (Kini): “Elektronika 1”, Shtëpia Botuese e Teksteve Mësimore (BOTEM), Tiranë, 2014.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 6 (për klasën e gjashtë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2019.</li><li>Altina Myderizi, Ada Gogu: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 12 (me zgjedhje, për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2018.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 4 (për shkollat e mesme, drejtimi natyror)”, IDEART, Tiranë, 2006.</li><li>Marenglen Bukli, Esmeralda Tasho, Genc Brahimaj, Guri Tome:<br>“Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula bërthamë)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (për klasën e X-të)”, IDEART, Tiranë, 2011.</li><li>Bashkim Ruseti, Kozeta Sevrani: “Sistemet e informacionit të menaxhimit”, Tiranë, 2014.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “TIK 12 (për klasën e dymbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2011.</li><li>Ilia Ninka: “Struktura të dhënash”, SHBLU, Tiranë, 1998.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Informatika 3 (për shkollën e mesme të<br>përgjithshme të profilizuar, profili natyror)”, SHBLSH, Tiranë, 2003.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 8 (për klasën e tetë të arsimit 9-<br>vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2020.</li><li>Paolo Atzeni, Stefano Ceri, Stefano Paraboschi, Riccardo Torlone: “Basi di dati: Modelli e linguagi di interrogazione (Terza edizione)”, McGrow-Hill, 2009.</li><li>Suela Maxhelaku, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “Ushtrime dhe prob-<br>lema TIK 11 (bërthamë dhe me zgjedhje)”, Irisoft Education, Tiranë,<br>2017.</li><li>Ilia Ninka: “Struktura të dhënash”, SHBLU, Tiranë, 2012.</li><li>M. Karajani, K. Popa, A. Xoxe, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej,<br>L. Dodbiba, M. Domi: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e kimisë)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.</li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=618d01d94a75" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Prurje të panevojshme]]></title>
            <link>https://medium.com/@erionc/prurje-t%C3%AB-panevojshme-dc7ba39978cc?source=rss-cee2267b1241------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/dc7ba39978cc</guid>
            <category><![CDATA[shqipjainformatike]]></category>
            <category><![CDATA[shqip]]></category>
            <category><![CDATA[huazime]]></category>
            <category><![CDATA[teknologji-informacioni]]></category>
            <category><![CDATA[drejtshkrimi-shqip]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erion Çano]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 09 Feb 2024 10:15:51 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-02-09T10:30:06.589Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Një pjesë e fjalëve që po huazohen vitet e fundit janë jo vetëm të panevojshme, por edhe të dëmshme. Këto fjalë zëvendësojnë në përdorim fjalë të ndryshme të shqipes duke cenuar strukturën dhe stilistikën e saj. Justifikimi në raste të tilla është pretendimi se gjuha shqipe nuk ofron fjalë të përshtatshme që t’i mbartin mjaftueshëm mirë kuptimet e fjalëve të huaja. Ka raste kur ky pretendim qëndron dhe duhet detyrimisht të huazojmë. Ka gjithashtu shumë raste kur ky pretendim nuk qëndron aspak, sepse mund të gjehen fjalë shqipe që e shprehin mjaft mirë kuptimin e fjalëve të huaja në rastet e përdorimit të tyre. Njësoj si problemi i <a href="https://medium.com/@erionc/mosp%C3%ABrkthime-t%C3%AB-fjal%C3%ABve-e-shprehjeve-1cb6dcede067">mospërkthimit të fjalëve të huaja</a>, edhe problemi i huazimeve të fjalëve të huaja të panevojshme është mjaft shqetësues. Më poshtë jepen disa raste fjalësh e shprehjesh të rëndësishme, duke vënë në dukje variantin e saktë me shkrim të drejtë dhe të theksuar, si dhe ndonjë variant të gabuar që paraqitet midis simboleve * (yllth).</p><p><strong><em>access</em></strong> em. 1) me kuptim më të zakonshëm atë të mundësisë apo së drejtës për të hyrë e për të përdorur një sistem ose burim të caktuar, siç shpjegohet te [1] f. 11. Gjykojmë që ky kuptim i fjalës mbartet mjaft mirë nga fjala <strong>hyrje</strong> që ndeshet te [2] f. 56, te [3] f. 157, te [4] f. 16 etj., ose fjala <strong>qasje</strong> që ndeshet te [5] f. 53, te [6] f. 86, etj. Problem të madh përbën përdorimi masiv i fjalës me një përshtatje të lehtë fonetike nga fjala angleze, pra të shqiptuar dhe shkruar *akses* si te [7] f. 46 dhe te [8] f. 13, ose *aksesim* si te [5] f. 62 dhe te [9] f. 105. Ka edhe raste të tjera si te [10] ku fjala shfaqet e shkruar *access*, pa asnjë ndryshim nga gjuha angleze. Shembuj: <em>direct access</em> — hyrje e drejtpërdrejtë, <em>network access control</em> — kontrolli i qasjes në rrjet, <em>free internet access</em> — hyrje falas në internet.</p><p><strong><em>access</em></strong> em. 2) një kuptim disi më specifik dhe “i hollë” i këtij emri (i vështirë për tu dalluar nga kuptimi i parë) është mundësia paraprake e hyrjes në një sistem apo rrjet dhe e përdorimit të tij, por pa e përfshirë vetë veprimin e hyrjes ose përdorimit. Në këtë rast duhen shmangur fjalët *akses* dhe *access* dhe të përdoren fjalë të ndryshme si <strong>arritje</strong> ose <strong>arritshmëri</strong>. Shembuj: <em>system access is impossible</em> — arritja e sistemit është e pamundur, <em>the highway provides quick access to the hospital</em> — autostrada ofron arritje të shpejtë te spitali.</p><p><strong><em>access</em></strong> em. 3) ky kuptim i tretë është shumë teknik dhe ka të bëjë me kapjen e njësive të ndryshme në kodin e programeve (p.sh. ndryshoret apo qelizat e matricave), në kujtesën qendrore apo në kujtesat dytësore. Në këto raste sugjerojmë të përdoret fjala <strong>kapje</strong> siç haset te [9] f. 183, te [2] f. 9, te [11] f. 13 etj. Fjala *akses* që ndeshet te [12] f. 136 duhet shmangur. Shembuj: <em>access time of memory words</em> — koha e kapjes së fjalëve të kujtesës, <em>quick access of matrix elements</em> kapje e shpejtë e elementeve të matricës.</p><p><strong><em>access</em></strong> fol. veprimi i hyrjes, arritjes apo kapjes së një burimi, sistemi apo njësie, siç shpjegohet te [1] f. 11. Ky kuptim mund të shprehet në gjuhën shqipe me anë të foljeve <strong>hyj</strong>, <strong>kap</strong>, <strong>arrij</strong>, si p.sh. te [13] f. 8. Përshtatja *aksesoj* duhet shmangur në çdo rast. Shembuj: <em>I cannot access this system </em>— nuk mund të hyj te ky sistem, <em>access matrix elements with the respective index</em> — kapi elementet e matricës me indekset përkatëse.</p><p><strong><em>accessible</em></strong> mb. është mbiemri që lidhet me kuptimin e parë dhe të dytë të emrit, siç u shpjeguan më sipër. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>i arritshëm, e arritshme</strong>, siç ndeshet te [14] f. 40. Përshtatja *i aksesueshëm* që ndeshet te [15] f. 44 duhet të shmanget në çdo rast. Shembuj: <em>the system will be accessible shortly</em> — sistemi do të jetë i arritshëm së shpejti, <em>the network is not accessible through this line</em> — rrjeti nuk është i arritshëm përmes kësaj linje.</p><p><strong><em>allocate</em></strong> fol. caktoj sasinë e një burimi dhe ia jap atë një entiteti që e ka të nevojshëm për ta përdorur për një qëllim të caktuar. Këtë fjalë e ndeshim rëndom në formën *alokoj*, pra përbën një prurje të huaj. Ndër fjalët e përshtatshme që mund të përdoren janë <strong>livroj, shpërndaj, caktoj</strong>. Sugjerojmë që të përdoret <strong>livroj</strong> kur është fjala për burime që jepen në sasi të ndryshme (p.sh. kujtesa), <strong>shpërndaj</strong> kur ofrohen njësi të shumta dhe të numërueshme të një apo disa burimeve dhe <strong>caktoj </strong>kur jepet një burim i pandashëm (p.sh. një bërthamë CPU-je). Shembuj: <em>allocate memory to a proces</em> — i livroj kujtesë një procesi, <em>allocate system resources </em>— shpërndaj burimet e sistemit, <em>allocate a CPU core to the process</em> — i caktoj një bërthamë CPU-je procesit.</p><p><strong><em>ambiguity</em></strong> em. shprehje jo e qartë e një koncepti ose identifikim jo i përpiktë i ndonjë objekti. Kjo fjalë haset shpesh e përkthyer në formën *ambiguitet*, si p.sh. te [5] f. 12, te [16] f. 7, te [17] f. 134 etj. Gjykojmë si më të përshtatshme fjalë si <strong>paqartësi</strong>, <strong>dykuptimësi</strong>. Shembuj: this variable name creates ambiguity — ky emër i ndryshores krijon dykuptimësi, <em>this formulation is full of ambiguities</em> — ky formulim përmban shumë paqartësi.</p><p><strong><em>association</em></strong> em. 1) veprim që vendos bashkë entitete të ndryshme në një kontekst apo strukturë të caktuar. Ky kuptim i kësaj fjale përdoret në disiplina të ndryshme shkencore e teknike. Na qëllon shpesh ta ndeshim të përkthyer në formën *asosacion* e cila ndoshta vjen si prurje e panevojshme në dëm të fjalës <strong>shoqatë</strong> në ligjërimin e përgjithshëm. Përkthimi më i përshtatshë për kuptimin teknik të fjalës është <strong>shoqërim</strong>. Shembuj: <em>association rule </em>— rregull i shoqërimit, <em>association elements</em> — elementet e shoqërimit.</p><p><strong><em>association</em></strong> em. 2) grupim njerëzish të bashkuar për një qëllim apo mision të caktuar. Edhe ky kuptim i përgjithshëm po haset i shprehur me fjalën *asosacion* që përsëri nuk është e përshtatshme. Sugjerojmë që të zëvendësohet me fjalën <strong>shoqatë</strong>. Shembuj: <em>Association for Computational Linguistics</em> — shoqata për gjuhësinë kompjuterike, <em>Association for the Advancement of Artificial Intelligence</em> — shoqata për përparimin e inteligjencës artificiale.</p><p><strong><em>associative</em></strong> mb. që ka të bëjë me veprimin e shoqërimit, që pranon apo mbështet veprimin e shoqërimit. Ky mbiemër rrjedh nga kuptimi i parë i emrit të mësipërm. Edhe këtë fjalë e hasim në gjuhën shqipe gjithnjë e më shpesh të shprehur me fjalën *asociativ*. Sugjerojmë që të përkthehet <strong>shoqërues, i shoqërimit</strong>. Shembuj: <em>associative search</em> — kërkim shoqërues, <em>associative law</em> — ligji i shoqërimit, <em>associative element</em> — element shoqërues.</p><p><strong><em>atomicity</em></strong> em. vetia e të qenit i pandashëm, i ndërtuar nga njësi të pandashme ose që ndodh në hapa të pandashëm. Kjo fjalë është përdorur më së shumti në kimi e fizikë, por kuptimi i saj shtrihet edhe në teknologjinë e informacionit, veçanërisht për të përshkruar procese apo veprime që nuk mund të ndahen në veprime më të thjeshta. Huazimi *atomicitet* ndoshta nuk është i gabuar, por gjykojmë që <strong>pandashmëri</strong> është fjala më e përshtatshme dhe më e qartë. Shembuj: <em>atomicity of actions</em> — pandashmëria e veprimeve, <em>atomicity of transactions</em> — pandashmëria e transaksioneve.</p><p><strong><em>compatible</em></strong> mb. lidhet me versione të ndryshme të komponentëve harduerik apo softuerik që mund të punojnë ose jo në përputhshmëri me njëri-tjetrin. Për këtë mbiemër ndeshet ndonjëherë forma *kompatibël*, p.sh. te [18] f. 37. Sugjerojmë që në vend të saj të përdoret mbiemri <strong>i përputhshëm, e përputhshme</strong>. Shembuj: <em>compatible software versions </em>— versione të përputhshme të softuerit, <em>compatible components</em> — komponentë të përputhshëm, <em>compatible CPU architectures</em> — arkitektura të përputhshme CPU-je.</p><p><strong><em>copyright</em></strong> em. emër që nënkupton të drejtën ligjore për të publikuar, kopjuar, shpërndarë apo shitur krijimtari si shkrime, muzikë, filma, softuer etj. Kjo fjalë po përdoret në gjuhën e folur në formën *kopirajt* e cila nuk ka lidhje me gjuhën shqipe. Kohë më parë përdorej forma e shqipëruar <strong>e drejtë autori</strong> e cila është në harmoni me emërtimet e konceptit në gjuhët e tjera të Evropës kontinentale (fr. <em>droits d’auteur</em>). Fjala *kopirajt* është fare e panevojshme dhe përfshirja e saj në FGJSSH (botimi i vitit 2006) përbën një gabim serioz. Shembuj: <em>copyright violation</em> — shkelje e të drejtës së autorit, <em>copyright regulation</em> — rregullore për të drejtat e autorit.</p><p><strong><em>design</em></strong> em. 1) kjo fjalë është e vështirë, sepse ka kuptime të ndryshme që nuk dallohen lehtë nga njëri-tjetri. Është gjithashtu e vështirë të gjehen fjalët përkuese të gjuhës shqipe për secilin nga kuptimet. Për këto arsye, vitet e fundit po përdoren emrat *dizajn*, *dizenjo*, *dizenjim* apo ndonjë tjetër i ngjashëm. Për mendimin tonë, këto fjalë janë të panevojshme, sepse kuptimet e tyre mbarten fare mirë nga fjalë shqipe që gjenden në FGJSSH, të cilat po i paraqesim sipas konteksteve të përdorimit. Kuptimi i parë për emrin “design” është veprimi sipas foljes përkatëse. Në një kontekst teknik apo inxhinierik i shkon për shtat fjala <strong>projektim</strong> që haset te [19] f. 71. Duhet shmangur pra fjala *dizenjim*, e cila ndeshet te [5] f. 51 ku lexojmë “dizenjimin e rrjeteve” (do të duhej: “projektimin e rrjeteve”). Në rastet ku kemi të bëjmë me plane, dokumente, raporte, tabela apo objekte të ngjashme, shkojnë më shumë emrat foljorë <strong>hartim</strong>, <strong>përpilim</strong>. Një shembull është: <em>yearly plan design</em> — hartimi i planit vjetor. Edhe për këto raste ndeshen në bibliografi përdorime të gabuara, si te [17] f. 50 ku lexojmë “dizenjimi i tabelave” (do të duhej: “hartimi i tabelave”), te [20] f. 75 ku lexojmë “dizenjimi i raportit” (do të duhej: “përpilimi i raportit”) etj. Kur kemi të bëjmë me vizatime, skema, piktura me laps apo punime të ngjashme, shkojnë më shumë emrat foljorë <strong>vizatim</strong>, <strong>skicim</strong>. Disa shembuj janë: <em>design of a black and white portrait </em>— vizatimi i një portreti bardhezi, <em>the initial design of the building</em> — skicimi fillestar i godinës, the <em>design of this diagram is not easy</em> — skicimi i këtij diagrami nuk është i lehtë. Në kontekstin e faqeve ueb, ndërpamjeve të prezantimeve etj. dallojmë dy raste. Kur vihet theksi te puna për krijimin e tyre (jo veçanërisht te aspekti pamor) mund të përdoren fjalët <strong>ndërtim</strong>, <strong>hartim</strong>, p.sh. <em>the design of this web page will take some time</em> — ndërtimi i kësaj faqeje ueb do të dojë ca kohë. Në rastet kur vihet theksi te aspekti pamor i atyre objekteve mund të përdoren fjalët <strong>skicim</strong>, <strong>stilizim</strong>. Disa shembuj të përdorimit të tyre janë: <em>desing of the slides</em> — skicimi i ndërpamjeve, <em>the design of this web page</em> — stilizimi i kësaj faqeje ueb, <em>CSS is a design language</em> — CSS-ja është një gjuhë stilizimesh. Edhe për raste të tilla përdoren në bibliografi huazimet nga anglishtja, p.sh. te [16] f. 10 ku lexojmë “Dizenjimi është realizuar në formën e një libri” (do të duhej: “skicimi është realizuar në formën e një libri”). Theksojmë se të gjitha fjalët shqipe që propozojmë te ky paragraf gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH.</p><p><strong><em>design</em></strong> em. 2) ky kuptim i dytë i emrit ka të bëjë me objektet grafike apo veçoritë e tyre. Fjalët që sugjerojmë janë <strong>skicë, grafikë, stil</strong> që gjenden në FGJSSH dhe mund të përdoren në përputhje me rastin konkret. Njësoj si në rastin e kuptimit të mësipërm, edhe për këtë kuptim po përdoren prurje të panevojshme si *dizajn* apo *disenj*. Te [21] f. 67 lexojmë p.sh. “Ndryshoni dizanjin e slide-ve” (do të duhej: “Ndryshoni stilin e ndërpamjeve”) ndërsa te [22] f. 82 lexojmë “Tema është një bashkësi elementesh dizajni” (do të duhej: “Tema është një bashkësi elementesh grafike”). Një rast i rrallë ku nuk përdoret huazim i panevojshëm gjendet te [7] f. 31 ku lexojmë “sipas skicës së Emës…”, pra është përdorur fjala <strong>skicë</strong>. Nga të gjithë shembujt e trajtuar te këta dy paragrafë, duket se nuk ka ndonjë rast përdorimi të emrit *design* për të cilin të mos kemi ndonjë emër të përshtatshëm në gjuhës shqipe.</p><p><strong><em>design</em></strong> fol. është fojla që paraqet veprimet e lidhura me kuptimin e parë të emrit më sipër. Prurja e panevojshme në këtë rast është *dizenjoj* dhe variantet e ndryshme në të cilat mund të paraqitet. Njësoj si për emrin, edhe për foljen dallohen kontekste të ndryshme të përdorimit. Në kontekstin e punëve inxhinierike shkon për shtat folja <strong>projektoj</strong>. Te [22] f. 72 lexojmë p.sh. “Një firmë inxhinierike ka dizenjuar një urë”. Në këtë rast mund të thonim fare mirë “Një firmë inxhinierike ka projektuar një urë”. Në rastet ku kemi të bëjmë me plane, dokumente, raporte, tabela apo objekte të ngjashme, na vlejnë foljet <strong>hartoj, përpiloj</strong>. Disa shembuj do të ishin: <em>design a detailed plan</em> — përpiloj një plan të hollësishëm, <em>design the report of expenses</em> — hartoj raportin e shpenzimeve etj. Për vizatimet, skicat, skemat, pikturat me laps apo punimet e ngjashme kemi foljet <strong>vizatoj, skicoj</strong>. Kur është fjala për krijimin e ndërpamjeve, faqeve ueb etj. mund të përdoren foljet <strong>ndërtoj, hartoj</strong>. Disa shembuj të përdorimit të tyre janë: <em>design a simple web page in HTML</em> — ndërtoni një faqe të thjeshtë ueb në HTML, <em>design a few slides that descrie your country</em> — hartoni disa ndërpamje që përshkruajnë vendin tuaj. Në rastet kur është fjala për aspektet pamore të atyre objekteve mund të përdorim foljet <strong>skicoj, stilizoj</strong>. Këto folje i gjejmë të përdorura saktë edhe në bibliografi. Lexojmë p.sh. “kanë skicuar tiparet tuaja” te [14] f. 6, “stilizoni tabelën” te [7] f. 29, “skiconi skemën e plotë” te [23] f. 130 etj. Edhe foljet e propozuara te ky paragraf gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH dhe duket qartë që mbulojnë çdo rast përdorimi të foljes *design*, duke e bërë huazimin e saj të panevojshëm.</p><p><strong><em>designed</em></strong> mb. në këtë rast kemi të bëjmë me mbiemrin që lidhet me foljen dhe kuptimin e parë të emrit, siç u shpjeguan më sipër. Duhen shmangur prurja *i,e dizenjuar* dhe variantet e ndryshme të saj që ndeshen te [16] f. 45, te [9] f. 68, te [24] f. 433 etj. Në vend të tyre mund të përdoren <strong>i,e projektuar, hartuar, vizatuar, skicuar, stilizuar</strong>, në përputhje me rastet që u dalluan dhe shtjelluan më sipër.</p><p><strong><em>designer</em></strong> em. në këtë rast kemi të bëjmë me fjalën që emërton specialistët e ndryshëm që kryejnë veprimet e mbartura nga foljet më sipër. Duhen shmangur prurjet e panevojshme *dizajner* që ndeshet te [7] f. 15, *dizenjator* që ndeshet te [15] f. 86 si dhe forma të tjera të ngjashme. Në vend të tyre mund të përdorim <strong>projektues</strong> kur kemi të bëjmë me specialistin e projekteve inxhinierike, <strong>grafist</strong> për specialistin që stilizon faqe ueb, kopertina dhe objekte të ngjashme apo përpunon imazhe me programe grafike, <strong>stilist</strong> për personin që stilizon faqe ueb, ndërpamje etj., <strong>skicues</strong> për personin që ka skicuar diçka, dhe hartues, përpilues për personin që harton apo përpilon një plan, raport etj. Shembuj: <em>designer of web pages</em> — stilist i faqeve web, <em>fashion designer</em> — stilist mode, <em>graphic designer</em> — grafist.</p><p><strong><em>dimension</em></strong> em. mat. fjalë që ndeshet kryesisht në matematikë ku përcaktohet si numri minimal i koordinatave të nevojshme për të përcaktuar një pikë në një hapësirë. Sot po ndeshet gjithnjë e më shpesh në drejtime ndërdisiplinore, por fatkeqësisht shprehet me anë të fjalës *dimension* që siç vihet në dukje te [25] f. 20 përbën një huazim të panevojshëm nga italishtja. Ndeshim p.sh. “tabelat me një dimension” te [2] f. 70, “në tri dimensione” te [14] f. 28 etj. Fjala e duhur shqipe që e shpreh mjaft mirë konceptin është <strong>përmasë</strong>, e cila haset tek [26] f. 17, te [27] f. 135 dhe në botime të tjera të rëndësishme. Shembuj: <em>matrix dimensions</em> — përmasat e matricës, <em>the two dimensions of the plane</em> — dy përmasat e planit.</p><p><strong><em>dimensional</em></strong> mb. mat. është mbiemri që shpreh cilësinë e të paturit të një numri të caktuar përmasash. Fjala e duhur që kemi është <strong>përmasor</strong> dhe paraqitet shpesh si njësi fjalëformuese duke marrë përpara numërorë. Sugjerojmë që të shmangen në çdo rast format me prurjen *dimensional*, të cilat po ndeshen shpesh në bibliografi. Disa raste raste janë “fushat tridimensionale” (do të duhej: “fushat tripërmasore”) te [28] f. 217, “tabelë një dimensionale” (do të duhej: “tabelë njëpërmasore”) te [12] f. 122, “shumat 3 dimensionale” (do të duhej: “shumat 3-përmasore”) te [29] f. 31 etj. Një rast i rrallë i shmangies së huazimit gjendet te [2] f. 148 ku lexojmë “vektorët dypërmasorë”.</p><p><strong><em>launch</em></strong> fol. është fjalë e vështirë për shkak të kuptimeve të ndryshme që mbart në kontekste të ndryshme, kuptime që po shprehen në gjuhën shqipe me prurje si *lançoj*, *lansoj* apo ndonjë formë të ngjashme. Një nga kuptimet më të shpeshta në teknologjinë e informacionit është ai i vënies në veprim të programeve kompjuterike. Për këto raste kemi <strong>aktivizoj, vë në veprim</strong>. Disa shembuj janë: <em>launch the program with the mouse</em> — aktivizoje programin me anë të miushit, <em>with this shortcut you can easily launch the interface</em> — me këtë shkurtore mund ta vësh në veprim lehtësisht ndërfaqen. Një tjetër kuptim është ai i nisjes së ndonjë fushate apo aktiviteti, çka mund të shprehet me anë të foljes <strong>nis</strong>. P.sh. <em>the government launched an afforestation campaign</em> — qeveria nisi një fushatë pyllëzimi. Në disa raste të tjera kemi të bëjmë me nxjerrje për zbatim të një rregulloreje ose nxjerrje në qarkullim të titujve, bonove, etj. Për këto raste mund të përdorim <strong>nxjerr, nxjerr në qarkullim</strong>. P.sh. <em>Google launched a new data collection regulation</em> — <em>Google</em>-i nxori një rregullore të re për mbledhjen e të dhënave,<em> the government launched high interest bonds</em> — qeveria nxori në qarkullim bono me interes të lartë. I ngjashëm është edhe kuptimi i hedhjes për herë të parë në treg të produkteve apo shërbimeve nga firma të ndryshme. Për raste të tilla kemi <strong>hedh në treg</strong>. Disa shembuj janë: <em>Google will launch a new phone model </em>— <em>Google</em>-i do të hedhë në treg një model të ri telefoni, <em>Microsoft launched Windows 11 system in autumn 2021</em> — <em>Microsoft</em>-i hodhi në treg sistemin Windows 11 në vjeshtë 2021. Ka raste kur produktet, shërbimet e reja, karakteristikat e tyre apo planet për të ardhmen vetëm njoftohen ose bëhen të njohura publikisht. Në këto raste mund të përdoren fjalët <strong>shpalos, prezantoj</strong>. P.sh. <em>AMD launched Zen4 architecture specifications</em> — AMD-ja shpalosi specifikimet e arkitekturës Zen4, <em>TSCM launched a new manifacturing strategy to fulfil market demand</em> — TSCM-ja prezantoi një strategji të re fabrikimi për të plotësuar kërkesën e tregut. Siç mund të shihet, të gjitha fjalët dhe shprehjet e propozuara te ky paragraf gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH dhe i mbulojnë të gjitha kuptimet e fjalës “launch”, duke i bërë huazimet *lançoj*, *lansoj* të panevojshme.</p><p><strong><em>monitor </em></strong>fol. sh.t. është folje që shpreh veprimin e kontrollit të vazhdueshëm të diçkaje për të mbajtur në kontroll ecurinë e saj dhe për të bërë ndërhyrjet e nevojshme në raste problemesh. Në gjuhën e folur ka hyrë në përdorim të gjerë fjala *monitoroj*. Një fjalë që e mbulon mirë kuptimin është <strong>mbikëqyr</strong> e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: <em>monitor the production process</em> — mbikëqyr procesin e prodhimit, <em>monitor the data transmission</em> — mbikëqyr transmetimin e të dhënave.</p><p><strong><em>multidimensional</em></strong> mb. është mbiemri që shpreh cilësinë e të paturit të një numri të lartë përmasash. Fjala e duhur që kemi është <strong>shumëpërmasor</strong> që ndeshet te [12] f. 132. Sugjerojmë që të shmanget prurja e panevojshme *multidimensional* e cila ndeshet te [30] f. 50 dhe në raste të tjera. Shembuj: <em>multidimensional array</em> — matricë shumëpërmasore, <em>multidimensional data representation </em>— paraqitje shumëpërmasore e të dhënave, <em>multidimensional data structure</em> — strukturë shumëpërmasore e të dhënave.</p><p><strong><em>portable</em></strong> mb. që mund të mbartet apo zhvendoset me lehtësi, ose që mund të përdoret me lehtësi në mjedise të ndryshme. Shpesh na ndodh të dëgjojmë fjalën *portabël*, p.sh. te [7] f. 14. Në vend të saj mund të përdoret shumë mirë fjala shqipe <strong>i mbartshëm, e mbartshme</strong>, siç e gjejmë te [12] f. 57. Shembuj: <em>portable programming code</em> — kod programimi i mbartshëm, <em>portable operating system</em> — sistem operativ i mbartshëm.</p><p><strong><em>print</em></strong> fol. krijoj imazhe shkronjash e figurash në letër apo ndonjë material tjetër nëpërmjet një pajisjeje që vendos bojë në sipërfaqen e materialit. Kjo fjalë po përdoret dendur në gjuhën shqipe në trajtën *printoj*, si në të folur edhe në bibliografi. Veç kësaj, shqetësim të madh përbën fakti që forma printoj ka hyrë edhe në FGJSSH (botimi i vitit 2006) duke ligjëruar kështu përdorimin e saj. Sugjerimi ynë është përdorimi i foljes <strong>shtyp</strong> e cila qëndron në harmoni të plotë me fjalë të tjera të kësaj familjeje si shtypi i ditës, shkronjë shtypi, shkrim shtypi, shtypshkronjë, etj. Kjo folje ndeshet deri diku edhe në bibliografi, si p.sh. te [12] f. 12, [12] f. 52, etj. Për më tepër, një nga kuptimet e foljes shtyp në FGJSSH (në të gjitha botimet, nga 1980 deri te 2006) është pikërisht ky, pra “riprodhoj me anë të mjeteve të posaçme tekste, vizatime, figura, etj.”. Për këto arsye e gjykojmë si të paarsyeshme dhe si një gabim përfshirjen në FGJSSH 2006 të fjalës *printoj*. Shembuj: <em>print a document </em>— shtyp një dokument, <em>print on paper</em> — shtyp në letër.</p><p><strong><em>print</em></strong> em. graf. procesi i ngjeshjes me pajisje të posaçme të shkronjave apo figurave në letër apo material tjetër. Edhe ky emër foljor shprehet gabimisht me fjalën *printim* duke futur në gjuhën shqipe një fjalë të huaj të panevojshme. Kjo fjalë mund të përkthehet fare thjesht <strong>shtypje</strong> kur është fjala për dokumente, shkresa, libra, etj., të cilët shtypen në letër shtypi dhe <strong>stampim</strong> kur është fjala për fotografi të cilat riprodhohen në letër të veçantë, për skicime imazhesh që vendosen në veshje ose materiale tekstili, si edhe për forma të tjera që gdhenden në materiale të veçanta. Përsëri gjykojmë që përfshirja e fjalës *printim* në FGJSSH 2006 është e panevojshme dhe e gabuar. Shembuj: <em>print format</em> — formati i shtypjes, <em>print quality </em>— cilësia e shtypjes.</p><p><strong><em>printed</em></strong> mb. mbiemri që lidhet me emrin dhe foljen e mësipërme dhe që në gjuhën shqipe po shprehet rëndom në trajtën *i,e printuar*. Njësoj si më sipër, mbiemri *i,e printuar* është përfshirë në FGJSSH në mënyrë të panevojshme dhe të gabuar. Sugjerimi ynë është që të përdoren fjalët <strong>i,e shtypur</strong> kur është fjala për shkresa, dokumente, libra etj. që riprodhohen në letër shtypi dhe <strong>i,e stampuar</strong> për forografi apo figura që riprodhohen në letër të veçantë, në tekstil apo në materiale të tjera. Shembuj: <em>printed book</em> — libër i shtypur, <em>printed photography</em> — fotografi e stampuar.</p><p><strong><em>prioritize</em></strong> fol. i caktoj përparësi apo i jap rëndësi dhe rendit sipas saj punë, detyra, probleme etj. Këtë fjalë e ndeshim shpesh në trajtën *prioritarizoj*, çka gjykojmë që është e panevojshme. Sugjerojmë që në vend të saj të përdoren në gjuhën shqipe togfjalëshit <strong>caktoj përparësi, jap përparësi</strong>. Shembuj: <em>prioritize the future tasks</em> — u caktoj përparësi detyrave të ardhshme, <em>prioritize the computation requirements</em> — u jap përparësi nevojave përllogaritëse.</p><p><strong><em>sort</em></strong> fol. rendit ose radhit një bashkësi elementesh sipas një kriteri apo disa kritereve. Për këtë fjalë kemi në gjuhën shqipe fjalën <strong>rendit</strong> e cila ndeshet e përdorur saktë te [12] f. 53 dhe në raste të tjera. Futja e fjalëve *sortoj*, *sortim* si p.sh. te [31] f. 266, te [28] f. 177 etj. na duket jo vetëm e panevojshme, por edhe qesharake. Shembuj: <em>sort a vector of numbers in ascending order</em> — rendit një vektor numrash në rend rritës, <em>sort the words in alphabetic order</em> — rendit fjalët në rend alfabetik.</p><p><strong><em>sorted</em></strong> mb. është mbiemri që lidhet me foljen e mësipërme. Përsëri mund të përdoret fjala <strong>i,e renditur</strong>. Përdorimi i fjalës *i sortuar*, si p.sh. te [30] f. 203 na duket i panevojshëm dhe qesharak. Shembuj: <em>sorted vector of numbers</em> — vektor i renditur numrash, <em>words sorted in alphabetic order</em> — fjalë të renditura në rend alfabetik.</p><p><strong><em>sorting</em></strong> em. veprimi i renditjes, pra emri foljor që lidhet me foljen e shpjeguar më sipër. Në gjuhën shqipe kemi fjalën <strong>renditje</strong> që e mbulon më së miri kuptimin në çdo rast. Prurja *sortim* që ndeshet p.sh. te [30] f. 202 është e panevojshme dhe qesharake. Shembuj: <em>sorting algorithm</em> — algoritëm për renditje, <em>sorting numbers in ascending order</em> — renditja e numrave në rend rritës.</p><p><strong><em>support</em></strong> fol. dhënia e ndihmës ose gatishmëria për të dhënë ndihmë në raste problemesh apo defektesh të lidhura me infrastrukturën harduer apo softuer. Kjo fjalë po përdoret gjithnjë e më shpesh në formën *suportoj*, çka përbën një prurje jo vetëm të panevojshme, por edhe qesharake. Në bibliografi ndeshim *suportoj* në raste si te [5] f. 4, te [22] f. 11, te [2] f. 118 etj. Fjala shqipe <strong>mbështet</strong> (në disa raste edhe <strong>përkrah</strong>) siç ndeshet te [11] f. 161, te [15] f. 13 etj. e mbulon më së miri këtë kuptim, ndaj gjykojmë që përbën përkthimin e duhur të saj në kontekstin e teknologjisë së informacionit. Shembuj: <em>we can support your hardware maintenance at any time</em> — ne mund të mbështetim mirëmbajtjen e harduerit tuaj në çdo kohë, <em>C language supports many data types</em> — gjuha C mbështet shumë tipa të dhënash.</p><p><strong><em>support</em></strong> em. është emri sipas kuptimit të foljes më sipër. Edhe kjo fjalë po përdoret si në gjuhën angleze, pra po ndeshim gjithnjë e më shpesh fjalën *suport* edhe në gjuhën shqipe, çka gjykojmë se përbën një prurje të panevojshme. Te [29] f. 93 i njëjti kuptim shprehet me anë të fjalës *asistencë*, e cila edhe pse gjendet në FGJSSH, nuk na duket fort e përshtatshme. Në gjuhën shqipe mund të përdoret fare mirë emri <strong>mbështetje</strong> (në disa raste edhe <strong>përkrahje</strong>) duke e mbuluar më së miri këtë kuptim të fjalës angleze. Shembuj: <em>the support was slow</em> — mbështetja ishte e ngadaltë, <em>call client support at this number</em> — thirrni mbështetjen e klientit te ky numër.</p><p><strong><em>vulnerability</em></strong> em. të qenit i dobët në diçka ku mund të goditesh apo dëmtohesh lehtësisht. Kjo fjalë përdoret shpesh në kontekstin e sigurisë kompjuterike dhe ka hyrë në formën *vulnerabilitet*. Përshtatja e saj në gjuhën shqipe është <strong>dobësi, pikë e dobët</strong> me raste përdorimi që mund të shtrihen pa problem edhe në fushën e sigurisë kompjuterike. Shembuj: <em>critical vulnerability</em> — dobësi kritike, <em>system vulnerabilities</em> — pikat e dobëta të sistemit.</p><p>Prurjet e fjalëve të panevojshme angleze nga fusha e teknologjisë së informacionit përbëjnë një shqetësim të madh, sepse shmangin përdorimin e fjalëve shqipe. Një trajtim më i hollësishëm i kësaj problematike jepet te [32].</p><p><strong>Referenca</strong></p><ol><li>Daniela Cancila, Stefano Mazzanti: “Il dizionario enciclopedico di informatica (inglese-italiano, italiano-inglese)”, Zanichelli, Bologna, 2009.</li><li>Eqerem Arkaxhiu, Juliana Ahmeti: “Hyrje në informatikë”, SHBLU, Tiranë, 2007.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 4 (për shkollat e mesme, drejtimi natyror)”, IDEART, Tiranë, 2006.</li><li>Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komu-<br>nikimit 11 (për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2017.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Silvana Greca, Indrit Baholli: “TIK i<br>Avancuar (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Altina Myderizi, Ada Gogu: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 12 (me zgjedhje, për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2018.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 6 (për klasën e gjashtë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2019.</li><li>Bashkim Ruseti, Kozeta Sevrani: “Sistemet e informacionit të menaxhimit”, Tiranë, 2014.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Entela Jegeni: “Informatika 3 (drejtimi<br>natyror)”, IDEART, Tiranë, 2008.</li><li>Suela Maxhelaku, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “Ushtrime dhe problema TIK 11 (bërthamë dhe me zgjedhje)”, Irisoft Education, Tiranë, 2017.</li><li>Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 10 (për klasën e 10-të të arsimit të mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2016.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 2 (për shkollat e mesme të përgjithshme)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.</li><li>Altina Myderizi, Ada Gogu: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 12 (me zgjedhje, për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2018.</li><li>Matt Burgess: “Inteligjenca Artificiale: Si do të përcaktohet dekada e<br>ardhshme nga zhvillimi i sistemeve kompjuterike?”, Lekë, 2021.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 9 (për klasën e nëntë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2019.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “TIK 12 (për klasën e dymbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2011.</li><li>Nuri Gokaj: “Baza të gjuhësisë së përgjithshme”, Universiteti “Luigj Gurakuqi”, Shkodër, 1997.</li><li>Neki Frashëri, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Informatika 1 (për shkollën e mesme të profilizuar)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.</li><li>B. Daja, Ç. Fico, M. Qarri, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, F. Leka, L.<br>Dodbiba, S. Doga: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e arkitekturës)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.</li><li>Marenglen Bukli, Esmeralda Tasho, Genc Brahimaj, Guri Tome:<br>“Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula bërthamë)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 7 (për klasën e shtatë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2020.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 8 (për klasën e tetë të arsimit 9-<br>vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2020.</li><li>Luçiana Toti (Kini): “Elektronika 1”, Shtëpia Botuese e Teksteve Mësimore (BOTEM), Tiranë, 2014.</li><li>Agni Dika: “Qarqet Kompjuterike Kombinuese 1”, Adea, Prishtinë, 2005.</li><li>Shaban Kelmendi, Muhamed Dolaku: “Fjala shqip në vend të fjalës së<br>huaj”, GJUHA JONË, Mitrovicë, 2000.</li><li>F. Sinoimeri, S. Kuneshka, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M. Domi, S. Riza: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e energjisë atomike)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.</li><li>Q. Turdiu, P. Pilika, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M.<br>Domi: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e matematikës dhe e mekanikës teorike)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.</li><li>Agni Dika: “Algoritmet (njohuri themelore me programe në C++)”, Adea,<br>Prishtinë, 2007.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (bërthamë, për klasën e XI-të)”, IDEART, Tiranë, 2012.</li><li>Agni Dika: “Bazat e Programimit në C++”, Arbëria Design, Tetovë, 2005.</li><li>Ilia Ninka: “Struktura të dhënash”, SHBLU, Tiranë, 2012.</li><li>Erion Çano, Edmond Tupja: “Terminologji Informatike: Problematika dhe Zgjidhje”, UETPRESS, Tiranë, 2022, URL: <a href="https://zenodo.org/record/6378930">https://zenodo.org/record 6378930</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=dc7ba39978cc" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Mospërkthime të fjalëve e shprehjeve]]></title>
            <link>https://medium.com/@erionc/mosp%C3%ABrkthime-t%C3%AB-fjal%C3%ABve-e-shprehjeve-1cb6dcede067?source=rss-cee2267b1241------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/1cb6dcede067</guid>
            <category><![CDATA[teknologji-informacioni]]></category>
            <category><![CDATA[drejtshkrimi-shqip]]></category>
            <category><![CDATA[mospërkthime]]></category>
            <category><![CDATA[shqip]]></category>
            <category><![CDATA[shqipjainformatike]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erion Çano]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 24 Jan 2024 17:47:09 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-01-24T17:47:09.332Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Mospërkthimi i fjalëve ose huazimi i tyre pa përshtatjen e duhur dhe pa marrë parasysh strukturën dhe traditën fjalëformuese të shqipes është një tjetër problem po aq i rëndë sa dhe problematikat <a href="https://medium.com/me/stats/post/d7cbe567f86e">drejtshkrimore</a> e <a href="https://medium.com/me/stats/post/2bb495b2cc6e">fonetike</a> të trajtuara në shkrime të ngjashme. Në këtë kategori hyjnë shumë fjalë dhe shprehje angleze për të cilat mund të gjenden fjalë të përshtatshme të gjuhës shqipe, por duket qartë që nuk bëhen përpjekjet e duhura për këtë gjë. Në rastin e shprehjeve kemi të bëjmë shpesh me emërtime të drejtimeve studimore të cilat duhen përkthyer saktë në çdo rast. Cilësia e përkthimeve të tyre merr një rëndësi të veçantë, sepse këto shprehje shfaqen shpesh në tituj diplomash, artikujsh, librash etj. Më poshtë jepen disa raste fjalësh e shprehjesh të rëndësishme, duke vënë në dukje variantin e saktë me shkrim të drejtë dhe të theksuar, si dhe ndonjë variant të gabuar që paraqitet midis simboleve * (yllth).</p><p><strong><em>Adversarial Machine Learning (shkurt. AML)</em></strong> është një fushë zbatimi e inteligjencës artificiale që përdor modele inteligjente për të sulmuar apo thyer sisteme informatike, ose për të kundërtën, pra për t’i dalluar e bllokuar rreziqet apo sulmet kundër tyre. Kjo shprehje nuk ndeshet shpesh duke qenë specifike dhe e viteve të fundit. Bazuar edhe te praktika italiane e përkthimit të saj (it. <em>apprendimento in ambiente ostile</em>) gjykojmë që përkthimi i duhur në gjuhën shqipe do të ishte <strong>mësim në mjedis armiqësor</strong>.</p><p><strong><em>agglomerative hierarchical clustering</em></strong> përfshin një grup algoritmesh grupimi që i grupojnë kampionët e të dhënave në hapa të ndryshëm, pra në mënyrë hierarkike. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe gjykojmë që është <strong>grupim hierarkik grumbullues</strong>.</p><p><strong><em>anchor</em></strong> është mekanizëm i gjuhës HTML që shërben për të krijuar hiperlidhje të cilat na çojnë nga faqja aktuale në faqe të tjera. Në vend që të përdoret e papërkthyer, kjo fjalë duhet të përkthehet <strong>spirancë</strong>, njësoj si kuptimi i objektit konkret, siç ndeshet te [1] f. 43.</p><p><strong><em>background </em></strong>në një nga kuptimet është pjesa e prapme e një skene, imazhi, fotografie etj., e cila ndodhet pas objekteve që skicohen, vendosen apo projektohen. Ky kuptim shprehet nga fjala <strong>sfond</strong> e cila gjendet e përdorur saktë te [2] f. 49, te [3] f. 37 etj. Duhen shmangur rastet e shkrimit *background* siç ndodh te [4] f. 71, te [5] f. 41, te [3] f. 46 etj. Shembuj: <em>background color</em> — ngjyra e sfondit, <em>background elements</em> — elementet e sfondit.</p><p><strong><em>background</em></strong> në kuptimin tjetër është më i rrallë dhe specifik; ndeshet vetëm në terminologjinë e sistemeve operative ku i referohet mënyrës së ekzekutimit të një procesi apo detyre, pa ndërhyrje apo ndërveprim nga operatori. Duhet shmangur fjala *bekgraund* e cila dëgjohet shpesh. Fjalët e duhura në gjuhën shqipe janë <strong>prapaskenë</strong>, <strong>prapavijë</strong>. Shembuj: <em>background job</em> — punë e prapaskenës, <em>background job execution</em> — kryerje në prapaskenë e punëve.</p><p><strong><em>backslash</em></strong> është simboli \ që përdoret në kontekste të ndryshme të informatikës për t’u dhënë kuptim specifik simboleve apo shprehjeve të tjera simbolike. Kjo fjalë nuk përkthehet dhe shpesh lexojmë fjalën *backslash*. Përkthimet e duhura janë <strong>kundërthyesë</strong>, <strong>kundërfraksion</strong>. Shembuj: <em>backslash key</em> — tasti i kundërthyesës, <em>use backslash to escape the special meaning of the symbols</em> — përdor kundërthyesën për të shmangur kuptimin e veçantë të simboleve.</p><p><strong><em>back-door</em></strong> është mekanizëm që mundëson hyrjen në një sistem kompjuterik në mënyrë të fshehtë duke anashkaluar sistemin e tij të mbrojtjes. Kjo fjalë nuk haset ndonjëherë e përkthyer. Lexojmë rëndom fjalën *back-door* ose *back door*, si p.sh. te [6] f. 63. Një fjalë e përshtatshme që e mbart konceptin do të ishte <strong>deriçkë</strong> e cila gjendet në FGJSSH. Shembuj: <em>scan the system for back-doors</em> — skanoj sistemin për deriçka, <em>back-door atack</em> — sulm i deriçkës.</p><p><strong><em>badge</em></strong> është pjesë metalike apo plastike me gdhendje apo shkrime që mbahet nga një person për të treguar që bën pjesë në një organizatë apo që ka një pozitë a funksion të caktuar. Për këtë koncept po hasim gjithnjë e më shpesh forma që i ngjajnë fjalës angleze si *badge*, *baxh*, *bexh*, etj. Gjykojmë që fjala më e përshtatshme në gjuhën shqipe është <strong>distinktiv</strong> e cila, edhe pse me origjinë të huaj (it. <em>distintivo</em>), ka hyrë prej kohësh në FGJSSH dhe ka njëfarë përdorimi. Shembuj: <em>please show your badge</em> — të lutem trego distinktivin, <em>security personel badge</em> — distinktivi i personelit të sigurisë.</p><p><strong><em>bandwidth</em></strong> është gjerësia e bandës së frekuencave në një linje teletransmetimi ose kapacitet transmetues i një linje kabllore. Shpesh herë kjo fjalë nuk përkthehet, pra hasim *bandwidth* si p.sh. te [7] f. 8. Përkthimet e duhura varen nga shembulli konkret i përdorimit, por për shumicën e rasteve kanë vend shprehjet <strong>gjerësi bande</strong>, <strong>gjerësi brezi</strong>, <strong>kapacitet</strong> (i transmetimit). Shembuj: <em>transmission bandwidth</em> — gjerësia e brezit të transmetimit, <em>high bandwidth interconnection</em> — ndërlidhje me gjerësi të lartë brezi.</p><p><strong><em>barcode</em></strong> është kod që përdoret masivisht si identifikues i artikujve dhe që e paraqet numrin e identifikimit si një seri vijash vertikale dhe paralele me gjerësi dhe lartësi të ndryshme nga njëra-tjetra. Kjo fjalë nuk përkthehet thuajse asnjëherë dhe haset në formën *barkod*, p.sh. te [8] f. 43, te [9] f. 99 etj. Përkthimi i duhur është <strong>kod vijor</strong>. Shembuj: <em>barcode reader</em> — lexues i kodit vijor, <em>product barcode</em> — kodi vijor i produktit.</p><p><strong><em>batch</em></strong> është një bashkësi sendesh apo objektesh që trajtohen bashkërisht si një grup. Ky kuptim i fjalës angleze mbartet nga fjalët <strong>tufë</strong>, <strong>grumbull</strong>, por ndodh shpesh që këtë fjalë ta ndeshim të shkruar *batch*, si p.sh. te [10] f. 78. Shembuj: <em>batch of records</em> — tufë regjistrimesh, <em>batch size</em> — madhësia e tufës, <em>batch processing</em> — përpunim në tufa.</p><p><strong><em>bookmark</em></strong> si folje shpreh shënimin nga përdoruesi të adresës së një faqeje ueb në shfletues, me qëllim që ta hapë atë faqe lehtësisht në të ardhmen. Ndodh shpesh të dëgjojmë shprehje si bëj *bukmark*. Përkthime të mundshme të kësaj fjale kur përdoret si folje janë <strong>shënoj</strong>, <strong>ruaj</strong>. Shembuj: <em>bookmark the address of that profile</em> — ruaje adresën e atij profili, <em>bookmark every web page you will need later</em> — ruaj çdo faqe ueb që do të të duhet më vonë.</p><p><strong><em>bookmark</em></strong> si emër nënkupton në shumicën e rasteve mekanizmin e shënimit të adresave të faqeve ueb nga përdoruesi në programin shfletues, për një gjetje të lehtë të tyre në të ardhmen. Ky mekanizmi i shënimit të adresave ueb është analog me atë të shënimit të faqeve në një libër me anë të një fijeje. Në raste të ndryshme si te [1] f. 43 gjejmë *bookmark*, pa asnjë përkthim a përshtatje. Disa përkthime të mundshme në gjuhën shqipe janë <strong>faqeruajtës</strong>, <strong>fletëshënues</strong>. Shembuj: <em>organize the bookmarks</em> — organizoji faqeruajtësit, <em>this bookmark does not work</em> — ky faqeruajtës nuk funksionon.</p><p><strong><em>bookmark</em></strong> përdoret edhe si emri që nënkupton në disa raste veprimin sipas kuptimit të foljes përkatëse, pra shënimin e adresave të faqeve ueb nga përdoruesi në programin shfletues, për një gjetje të lehtë e të shpejtë të tyre në të ardhmen. Edhe në këtë rast ndeshim shpesh *bookmark*. Disa përkthime të mundshme në gjuhën shqipe për këtë rast përdorimi të emrit janë <strong>shënim i faqes</strong>, <strong>ruajtje e faqes</strong>.</p><p><strong><em>boot</em></strong> është veprimi i nisjes, ndezjes apo vënies në punë të sistemit kompjuterik. Në përditshmëri dëgjojmë *butoj*, *butohet* apo *butim*. Këto forma ndeshen edhe në bibliografi, p.sh. te [4] f. 37. Fjalët e duhura janë <strong>nis</strong>, <strong>ndez</strong>, <strong>vë në punë</strong>, prej të cilave mund të zgjidhet ajo që tingëllon më mirë në rastin specifik. Duhet bërë kujdes që të përdoren sipas këtij kuptimi vetëm për sistemin kompjuterik, dhe jo në kontekste të tjera. Shembuj: <em>boot the computer</em> — ndez kompjuterin, <em>your computer boots slowly </em>— kompjuteri yt ndizet ngadalë.</p><p><strong><em>boot</em></strong> është edhe emër foljor që vjen nga folja më sipër dhe i referohet ndezjes apo vënies në punë të sistemit kompjuterik. Në përditshmëri e sidomos në gjuhën e folur përdoren fjalë si *butim*. Fjalët e duhura shqip janë <strong>nisje</strong>, <strong>ndezje</strong>, <strong>vënie në punë</strong>, prej të cilave mund të zgjidhet ajo që tingëllon më mirë në rastin e përdorimit. Njësoj si më sipër, duhet bërë kujdes që këto fjalë të përdoren sipas këtij kuptimi vetëm në lidhje me sistemin kompjuterik, dhe jo në kontekste të tjera. Shembuj: <em>boot failure</em> — dështim në nisje, <em>fast boot</em> — ndezje e shpejtë, <em>boot block</em> — blloku i nisjes, <em>boot sector </em>— sektori i nisjes.</p><p><strong><em>bridge</em></strong> ka të bëjë me urën si pajisje fizike ose si mekanizëm softuer që përdoret për ndërlidhjen e makinave dhe rrjeteve. Kjo fjalë duhet të shkruhet <strong>urë</strong>, siç ndeshet te [11] f. 82 apo në botime edhe më te hershme si te [12] f. 135 ku gjejmë “urë induktive”, “urë kontakti”, “urë matëse” etj. Fatkeqësisht, po ndodh shpesh që fjala të ndeshet *bridge*, p.sh. te [13] f. 98. Shembuj: <em>virtual bridge</em> — urë virtuale, <em>bridge connection</em> — lidhje me urë.</p><p><strong><em>browser</em></strong> është program që përdoret për të shfletuar skedat e sistemit kompjuterik, faqet në internet etj. Për fat të keq nuk përkthehet (sidomos në gjuhën e folur) dhe përdoren rëndom *brauzer*, *brauzër*, *brouzer* apo *brawser*, p.sh. te [10] f. 159, te [3] f. 37, te [11] f. 89, te [14] f. 12 etj. Përkthimi i duhur është <strong>shfletues</strong> siç shkruhet te [1] f. 11, te [5] f. 86, te [10] f. 171 etj. Shembuj: <em>graphical file browser</em> — shfletues grafik i skedarëve, <em>fast brawser</em> — shfletues i shpejtë.</p><p><strong><em>buffer</em></strong> është kujtesë e shpejtë që përdoret për të mbajtur përkohësisht të dhëna dhe për të zbutur diferencën në shpejtësi përpunimi apo komunikimi midis pajisjeve të ndryshme. Edhe kjo fjalë nuk përkthehet, ndaj shpesh ndeshim *buffer* ose *bufer* si te [15] f. 72. Përkthimi i duhur varet nga rasti specifik, por disa shembuj të saktë janë <strong>parakujtesë</strong> si te [16] f. 127, <strong>tampon</strong> si te [15] f. 155 apo <strong>kujtesë tampon</strong> si te [15] f. 158. Shembuj: <em>small buffer memory</em> — kujtesë e vogël tampon, <em>buffer size</em> — madhësia e tamponit.</p><p><strong><em>build</em></strong> është softuer me një version të caktuar, që funksionon si një i tërë dhe që përbën një prototip të një programi apo sistemi. Kjo fjalë haset shpesh në lajme për prezantimin e versioneve të reja të softuerëve të njohur dhe nuk përkthehet. Gjykojmë si të përshtatshme fjalën <strong>konstrukt</strong>. Shembuj: <em>Linux kernel build 4.18.0 </em>— konstrukti 4.18.0 i kernelit Linux, <em>software system build update</em> — përditësim i konstruktit të sistemit softuerik.</p><p><strong><em>built-in</em></strong> cilëson si mbiemër diçka që është vendosur në brendësi të një njësie tjetër më të madhe, si pjesë e pandashme e saj. Për këtë koncept përdoret kryesisht fjala angleze, pra ndeshim *build-in*, p.sh. te [1] f. 59. Në gjuhën shqipe vlejnë fjalë si <strong>i,e trupëzuar</strong> ose <strong>i,e integruar</strong>, siç paraqitet e sqaruar në kllapa te [7] f. 9. Shembuj: <em>built-in function</em> — funksion i trupëzuar.</p><p><strong><em>calculator</em></strong> është pajisje që mbahet në dorë apo në xhep dhe përdoret për të kryer veprime aritmetike. Edhe kjo fjalë nuk para përkthehet dhe ndeshim shpesh forma të ngjashme me fjalën angleze si *kalkulator* te [17] f. 100. Fjala e duhur varet nga rasti specifik. Disa mundësi janë <strong>llogaritës</strong>, <strong>makinë llogaritëse</strong>, <strong>llogaritës dore</strong> ose <strong>llogaritës xhepi</strong>. Shembuj: <em>electronic calculator</em> — makinë llogaritëse elektronike, <em>pocket calculator</em> — llogaritës xhepi.</p><p><strong><em>caption</em></strong> ka të bëjë me sqarimin në formën e një tekst të shkurtër që jepet poshtë elementeve të një libri, si figurat ose tabelat dhe qartëson përmbajtjen e tyre. Për këtë koncept është huazuar prej kohësh nga italishtja fjala <strong>diçiturë</strong>, e cila përdoret saktësisht te [6] f. 12. Në raste të tjera si te [18] f. 31 dhe [2] f. 36 ndeshim përkthime fjalë për fjalë, përkatësisht *etiketë imazhi* dhe *poshtëshënim*. Shembuj: <em>caption the figure</em> — vendos diçiturën e figurës, <em>short figure caption</em> — diçiturë e shkurtër e figurës.</p><p><strong><em>cluster</em></strong> shpreh procesin e grupimit të njësive të ngjashme të një bashkësie në grupe të veçanta. Kjo fjalë ndeshet e papërkthyer në formën *klaster* si te [4] f. 38, ose në formën *cluster* si te [19] f. 50. Përkthimi i duhur për foljen është <strong>grupoj</strong>, siç përdoret te [20] f. 33. Shembuj: <em>cluster the objects</em> — grupoj objektet, <em>cluster the data points</em> — grupoj pikat e të dhënave.</p><p><strong><em>cluster</em></strong> është edhe emërtim i grupeve me objekte të ngjashme që merren pasi zbatohet procesi i grupimit. Njësoj si dhe folja më sipër, ndeshet i papërkthyer në format *klaster* ose *cluster*. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>grup</strong>. Shembuj: <em>cluster of similar objects </em>— grup objektesh të ngjashme, <em>cluster of data points</em> — grup i pikave të të dhënave.</p><p><strong><em>clustering</em></strong> shpreh procesin e grupimit dhe përdoret shpesh për të përshkruar metodat e ndryshme me të cilat kryhet. Veç emrit <strong>grupim</strong> sipas foljes dhe emrit më sipër, te [21] f. 68 ndeshim emrin <strong>fqinjëzim</strong> që ndoshta mund të përdoret sinonimisht. Shembuj: <em>clustering algorithm</em> — algoritëm grupimi, <em>data clustering time</em> — koha e grupimit të të dhënave.</p><p><strong><em>code word</em></strong> i referohet një kombinimi simbolesh nga një kod standard, që paraqet një njësi informacioni nga një kod tjetër ose nga gjuha natyrore. Këtë shprehje e ndeshim shpesh në forma si fjalëkod, p.sh. te [16] f. 9 dhe [9] f. 113, fjalë-kod te [16] f. 17 dhe fjalë kodike te [22] f. 60. Për mendimin tonë, forma më e thjeshtë dhe e saktë është <strong>fjalë kodi</strong>, <strong>kodfjalë</strong>, duke qenë se njësia e referuar është fjala sipas një kodi të caktuar dhe jo kodi sipas fjalës.</p><p><strong><em>Computer Graphics (shkurt. CG)</em></strong> i referohet degës së informatikës që përdor sisteme dhe metoda kompjuterike për prodhim e përpunim imazhesh dhe lidhet ngushtësisht me përpunimin e fotografive digjitale, krijimin e lojërave kompjuterike, filmave vizatimorë etj. Kjo shprehje nuk po përkthehet vitet e fundit. Përkthimi i duhur i saj është <strong>grafikë kompjuterike</strong>, <strong>infografi</strong>.</p><p><strong><em>Computer Vision (shkurt. CV )</em></strong> është dega e informatikës që përdor sisteme dhe metoda kompjuterike për të analizuar imazhet dhe për të automatizuar detyra të ndryshme të shikimit njerëzor. Edhe kjo shprehje nuk po përkthehet vitet e fundit, ndaj haset shpesh si në gjuhën angleze. Në disa botime si p.sh. te [20] haset në formën *vizion kompjuterik*, që nuk përbën shqipërim të plotë. Përkthimi i saktë i saj në gjuhën shqipe është <strong>shikim kompjuterik</strong>.</p><p><strong><em>connected</em></strong> cilëson diçka që është lidhur me diçka tjetër për të shkëmbyer informacion. Përkthehet fare mirë <strong>i,e lidhur</strong>, <strong>i,e ndërlidhur</strong>. Ndeshim ndonjëherë fjalë qesharake si *konektuar* te [6] f. 53. Shembuj: <em>connected to the network</em> — i lidhur me rrjetin, <em>continuously connected</em> — vazhdimisht i lidhur.</p><p><strong><em>controller</em></strong> është pajisje që kontrollon a rregullon punën e një makine ose të një mekanizmi elektrik apo elektronik. Kjo fjalë haset ose e papërkthyer ose me njëfarë përshtatje fonetike gjysmake, pra lexojmë e dëgjojmë shpesh *controller*, *kontroller*, *kontrollër*. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është fjala <strong>kontrollor</strong>, e cila gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH si dhe në bibliografi te [19] f. 210 etj. Shembuj: <em>disk controller</em> — kontrollori i diskut, <em>temperature controller</em> — kontrollor temperature.</p><p><strong><em>cracker</em></strong> është person që kryen thyerje të sistemeve informatike në shkelje të ligjeve dhe për qëllime keqdashëse. Kjo fjalë përdoret ose pa asnjë përkthim ose me njëfarë përshtatje fonetike, pra haset në format *cracker*, *krekër*, *kraker*. Sugjerojmë që të përdoren si përkthime të sakta fjalët <strong>thyerës</strong>, <strong>pirat</strong> të cilat gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH. Shembuj: <em>bank card cracker</em> — thyerës i kartave bankare, <em>agile cracker</em> — pirat i shkathët.</p><p><strong><em>cybersecurity</em></strong> është fusha e sigurisë së sistemeve dhe rrjeteve kompjuterike nga hyrjet e paautorizuara për qëllime keqdashëse. Edhe kjo fjalë përdoret pa asnjë përkthim, pra dëgjojmë vazhdimisht *cybersecurity*, *sajbersikjuriti*. Përkthimi i saktë në gjuhën shqipe është <strong>siguri kibernetike</strong>. Shembuj: <em>cybersecurity importance is growing</em> — siguria kibernetike po bëhet e rëndësishme, <em>cybersecurity training </em>— trajnim në siguri kibernetike.</p><p><strong><em>deadlock</em></strong><em> </em>është fjalë që përdoret në ligjërimin e sistemeve operative për të treguar ngecjen në një pikë pa rrugëdalje. Kjo ndodh kur secili prej dy a më shumë proceseve që zotërojnë disa burime kërkon ndonjë burim nga proceset e tjera që të vazhdojë punën dhe nuk lëshojnë burimin apo burimet e veta. Në shumicën e rasteve nuk përkthehet, pra e gjejmë edhe në gjuhën shqipe të shkruar *deadlock*. Disa përkthime të mundshme janë <strong>ngërç</strong>, <strong>qorrsokak</strong>, <strong>rrugë qorre</strong>. Shembuj: <em>deadlock prevention techniques</em> — teknika të parandalimit të ngërçit, <em>frequent system deadlock</em> — ngërç i shpeshtë i sistemit.</p><p><strong><em>decision tree</em></strong> përfshin një bashkësi algoritmesh të mësimit automatik që e strukturojnë hapësirën e mundësive në formën e një peme dhe marrin vendime në çdo degëzim të saj për të dhënë parashikimet përfundimtare. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>pemë vendimesh</strong>, si te [23] f. 13.</p><p><strong><em>Deep Learning (shkurt. DL)</em></strong> është një drejtimi i inteligjencës artificiale ose më specifikisht mësimit automatik, që kryen parashikime apo analiza inteligjente të të dhënave duke përdorur rrjete nervore artificiale me shumë shtresa, pra të thellë. Një përkthim të saj e gjejmë te [20] ku jepet në formën të mësuarit në mënyrë të thellë dhe të strukturuar e cila ndoshta qëndron, por nuk është praktike apo e përmbledhur. Propozimi ynë është shprehja <strong>mësim i thellë</strong>.</p><p><strong><em>Deep Machine Learning (shkurt. DML)</em></strong> është një paraqitje më e plotë e shprehjes <em>Deep Learning</em>, por që në gjuhën angleze përdoret më rrallë. Nisur nga shembujt e shprehjeve më sipër, përkthimi i duhur i saj në gjuhën shqipe do të ishte <strong>mësim automatik i thellë</strong>.</p><p><strong><em>Deep Neural Network (shkurt. DNN)</em></strong> është rrjet nervor me shumë shtresa të vendosura midis hyrjes dhe daljes. Shprehja e duhur në gjuhën shqipe është <strong>rrjet nervor i thellë</strong>. Shprehja *rrjet i thellë neural* që ndeshet te [20] f. 15 nuk përbën një shqipërim të plotë, ndaj sugjerojmë që të shmanget.</p><p><strong><em>deep structured learning</em></strong> është një emërtim tjetër për <em>Deep Learning</em> që e vendos theksin te strukturat apo arkitekturat specifike të rrjeteve nervore që përdoren për qëllime apo detyra të ndryshme. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>mësim i thellë dhe i strukturuar</strong>.</p><p><strong><em>default</em></strong> është vlerë, përcaktim apo mënyrë funksionimi që është <strong>paraprake</strong>, <strong>i,e paracaktuar</strong> siç emërtohet te [24] f. 76. Përkthime të tjera të vlefshme janë edhe <strong>i,e paravendosur</strong>, <strong>i,e vendosur paraprakisht</strong>, bazuar te shpjegimi që jepet te [25] f. 85. Edhe kjo fjalë, që në fakt është e vështirë (sepse përkthimi i duhur varet shumë nga konteksti dhe rasti specifik), nuk para përkthehet, ndaj dëgjojmë shpesh në të folur fjalën *difollt* ose e lexojmë të shkruar *default*, si p.sh. te [11] f. 89, te [19] f. 136 etj. Shembuj: <em>default parameter</em> — parametri paraprak, <em>default action</em> — veprimi i paracaktuar.</p><p><strong><em>default</em></strong> është ndajfolje që përdore njësoj si mbiemri i mësipërm dhe mund të përkthehet <strong>paraprakisht</strong>, duke shmangur edhe një herë nga përdorimi fjalët *difollt*, *default* ose *by default*. Kjo e fundit ndeshet gabimisht në bibliografi, p.sh. te [18] f. 23, te [7] f. 96, te [26] f. 14 etj. Shembuj: <em>selected by default</em> — përzgjedhur paraprakisht, <em>set by default</em> — vendosur paraprakisht.</p><p><strong><em>dimensionality reduction</em></strong> përfshin një bashkësi teknikash matematike që bëjnë të mundur transformimin e të dhënave nga paraqitja në një hapësirë shumëpërmasore në një paraqitje tjetër me më pak përmasa. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>reduktim i përmasave</strong>.</p><p><strong><em>drag and drop</em></strong> është veprimi i zhvendosjes së një objekti virtual nga përdoruesi nëpër ekranin e kompjuterit, duke e tërhequr me shenjën e miushit të mbajtur shtypur përmbi të. Një përkthim i thjeshtë (por ndoshta jo i vetmi) për këtë shprehje do të ishte <strong>tërhiq dhe lësho</strong>. Disa shprehje të tjera nga bibliografia si “tërheqja dhe ulja” te [6] f. 17, “tërhiq mausin, duke e mbajtur atë të shtypur” te [1] f. 72, “zhvendos dhe vendos” te [18] f. 23 apo “vendos &amp; zhvendos” te [7] f. 42 na duken jo të përshtatshme.</p><p><strong><em>drive</em></strong> që merr si kuptim të përgjithshëm dhe të zakonshëm ngas, drejtoj (p.sh. një mjet rrugor). Në fushën e teknologjisë së informacionit, përkthimet e duhura që shmangin keqkuptimet janë <strong>pilotoj</strong>, <strong>manovroj</strong>. Shembuj: <em>drive the disk</em> — pilotoj diskun, <em>drive the electric current</em> — pilotoj rrymën elektrike.</p><p><strong><em>drive</em></strong> i referohet si emër një njësie apo pajisjeje fizike të lidhur në një sistem elektronik apo kompjuterik. Emërtimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>njësi</strong>. Fatkeqësisht ndeshim shpesh forma të pasakta apo të papërkthyera si *drive* te [18] f. 77 dhe te [27] f. 19 ose *draiv* si te [24] f. 22. Shembuj: <em>hard disk drive</em> — njësia e diskut të fortë, <em>shared drive</em> — njësia e përbashkët.</p><p><strong><em>driver</em></strong> mekanizëm ose softuer që piloton apo komandon një pajisje fizike. Kjo fjalë për fat të keq nuk përkthehet dhe haset masivisht forma *drajver* në të folur dhe driver në të shkruar, p.sh. te [6] f. 70, te [3] f. 14 etj. Përkthimi i duhur është <strong>pilot</strong>, <strong>manovrues</strong>. Shembuj: <em>disk driver</em> — manovruesi i diskut, <em>printer driver</em> — piloti i gjurmështypësit.</p><p><strong><em>dual-core</em></strong> cilëson diçka që është e përbërë nga dy bërthama përpunimi, të cilat mund të funksionojnë njëkohësisht dhe të pavarura nga njëra-tjetra. Kjo fjalë nuk përkthehet fare, pra dëgjojmë shpesh *dual-kor* dhe lexojmë *dual-core*. Përkthimi i duhur është mbiemri <strong>dybërthamësh</strong> që gjendet në FGJSSH. Mund të përdoret edhe shprehja <strong>me dy bërthama</strong> si te [9] f. 12. Shembuj: <em>dual-core procesor</em> — procesor dybërthamësh, <em>dual-core hardware configuration</em> — konfigurim dybërthamësh i harduerit.</p><p><strong><em>duplex</em></strong> është fjala për linjat e transmetimit që mundësojnë komunikim të dyanshëm, ose për gjurmështypësit që shtypin faqet në të dyja anët e fletës. Kjo fjalë ndeshet shpesh pa ndonjë përshtatje, pra *dupleks* në të folur dhe *duplex* ose *dupleks* në të shkruar, p.sh. te [19] f. 206. Përkthime të mundshme janë <strong>dyanësh</strong>, <strong>dyanësor</strong>. Shembuj: <em>duplex printer</em> — gjurmështypës dyanësh, <em>duplex communication line</em><strong> </strong>— linjë dyanësore komunikimi.</p><p><strong><em>embedded</em></strong> cilëson diçka që është fiksuar mirë në një strukturë duke formuar një pajisje apo sistem, pra i referohet sistemeve të përbëra nga pjesë të ndryshme elektronike të fiksuara mirë me njëra-tjetrën. Në përditshmëri kjo fjalë nuk përkthehet dhe qëllon shpesh të dëgjojmë fjalë si *embedid* apo *imbedid* ose të lexojmë *embedded*. Në gjuhën shqipe ky kuptim shprehet mjaft mirë nga mbiemrat <strong>i,e ngulitur</strong> ose <strong>i,e ndërfutur</strong>, siç ndeshen përkatësisht te [28] f. 24 dhe te [9] f. 124. Shembuj: <em>embedded systems</em> — sistemet e ngulitura, <em>embedded processor system</em> — sistem me përpunues të ndërfutur.</p><p><strong><em>ensemble learning</em></strong> i referohet një grupi metodash të mësimit automatik të cilat trajnojnë disa apo shumë modele parashikuese dhe bashkojnë rezultatet e tyre për të marrë parashikime më të sakta se secili parashikim i marë veçmas. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>mësim në ansambël</strong>.</p><p><strong><em>event</em></strong> është fjala për një ngjarje që ndryshon apo përcakton ecurinë e një procesi apo dukurie. Në ligjërimin e përgjithshëm ka kuptimin e aktivitetit ndërsa në atë teknik mbartet mjaft mirë nga fjala <strong>ngjarje</strong>, siç ndeshet te [1] f. 56, te [3] f. 99, te [28] f. 40 etj. Duhet shmangur pra fjala *event*, e cila ndeshet shpesh në gjuhën e folur. Shembuj: <em>unexpected event</em> — ngjarje e papritur, <em>system failure event</em> — ngjarje e dështimit të sistemit.</p><p><strong><em>feature selection</em></strong> është procesi që përzgjedh tiparet apo cilësitë më të mira nga një bashkësi të dhënash, të cilat përdoren më pas për të trajnuar modele parashikuese prej atyre të dhënave. Kjo shprehje mund të përkthehet <strong>përzgjedhje e tipareve</strong>, <strong>përzgjedhje e cilësive</strong>.</p><p><strong><em>fixed access network</em></strong> përfshin një bashkësi rrjetesh telekomunikimi qasja te të cilët kryhet në pika fikse. Duhet bërë kujdes që kjo shprehje të përkthehet <strong>rrjet me qasje fikse</strong>.</p><p><strong><em>file</em></strong> është koncept themelor i lidhur me sistemet operative, që i referohet një njësie të emërtuar e cila mban të dhëna të strukturuara rreth një objekti apo entiteti dhe ruhet në një sistem skedarësh. Kjo fjalë është përkthyer tradicionalisht <strong>skedar</strong>, siç ndeshet te [2] f. 50, te [29] f. 56 etj. Vihen re fatkeqësisht mospërkthime, pra ndeshim *file*, p.sh. te [6] f. 52 dhe te [3] f. 64. Ndeshen gjithashtu përshtatje të pjesshme fonetike si *fajll* te [17] f. 2 që e gjykojmë jo të vlefshme, duke qenë se bie në kundërshtim me fjalën <strong>skedar</strong> që është më e hershme dhe më e përhapur në bibliografi. Shembuj: <em>private file</em> — skedar privat, <em>binary file </em>— skedar binar, <em>an image file</em> — një skedar imazhi.</p><p><strong><em>floppy disk</em></strong> i referohet një diskete elastike që përdorej dikur te kompjuterat personal për ruajtje dhe mbartje të informacionit. Këtë shprehje e ndeshim shpesh të papërkthyer, si p.sh. në formën *floppy disk* te [4] f. 39. Përkthimet disketë dhe disketë e butë që ndeshen te [15] f. 153 dhe [15] f. 184 janë deri diku të pranueshme, por gjykojmë që përkthimi më i plotë është <strong>disketë elastike</strong>.</p><p><strong><em>folder</em></strong> është tjetër koncept themelor nga sistemet operative, që i referohet një skedari me përmbajtje adresa të skedarëve të tjerë. Nga pikëpamja e përdoruesit paraqitet si një <strong>dosje</strong> brenda të cilës vendosen dokumente apo objekte të tjera virtuale. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>dosje</strong>, siç shkruhet te [6] f. 20, te [5] f. 58, te [3] f. 53 etj. Vihet re shpesh përtesë në përkthimin e fjalës, pra ndeshim gabimisht *folder* te [7] f. 13, te [18] f. 56, te [3] f. 38 etj. Shembuj: <em>private folder</em> — dosje private, <em>shared folder</em> — dosje e bashkëndarë.</p><p><strong><em>foreground</em></strong> është pjesa e përparme dhe më e dukshme e një pikture, imazhi apo mjedisi. Ky kuptim mbulohet fare mirë nga fjalët <strong>ballinë</strong>, <strong>fasadë</strong>, <strong>plan i parë</strong> të cilat gjenden të shpjeguara në FGJSSH dhe mund të përdoren sipas rastit. Duhet të shmanget pra, fjala angleze *foreground* e cila ndeshet p.sh. te [1] f. 71. Shembuj: <em>foreground view</em> — pamja e planit të parë,<em> image foreground</em> — ballina e imazhit.</p><p><strong><em>frame</em></strong> fjalë me disa kuptime të cilat varen nga konteksti dhe rasti konkret i përdorimit. Kur është fjala për rifreskimin e pamjeve në ndonjë ekran ose për ndërpamje që skicohen me programe grafike, kjo fjalë duhet përkthyer <strong>kuadro</strong>, siç gjendet te [30] f. 7, te [1] f. 96 etj. Kur është fjala për njësi diskrete informacioni që transmetohen në rrjet, mund të përdoret fjala <strong>kornizë</strong> e cila gjendet te [9] f. 112. Duhet shmangur në çdo rast forma e papërkthyer *frame* që ndeshet te [14] f. 38, te [3] f. 36 etj. Shembuj: <em>retransmission of lost frames</em> — ritransmetimi i kornizave të humbura, <em>frame refresh rate</em> — shpejtësia e rifreskimit të kuadrove.</p><p><strong><em>Generative Adversarial Network (shkurt. GAN)</em></strong> përfshin një klasë modelesh të mësimit automatik të përbërë nga dy rrjete nervore të cilët i kundërvihen njëri-tjetrin. Njëri prej tyre i quajtur gjeneruesi mëson nga një bashkësi trajnimi për të prodhuar kampione të dhënash në dukje sa më autentike. Rrjeti tjetër i quajtur diskriminuesi përpiqet të dallojë nëse kampionet e të dhënave që jep gjeneruesi janë sintetike (artificiale) apo autentike (origjinale). Edhe kjo shprehje nuk haset shpesh, për shkak se është shumë specifike dhe e viteve të fundit. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe do të ishte <strong>rrjet gjenerues kundërvënës</strong>, siç ndeshet te [20] f. 138.</p><p><strong><em>handle</em></strong> është veprimi i zgjidhjes së një problemi apo trajtimit të një çështjeje. Përkthimi i duhur është <strong>trajtoj</strong>, siç ndeshet në raste të ndryshme te [10], te [15] etj. Shembuj: <em>handle the interrupt</em> — trajtoj ndërprerjen, <em>handle a system call</em> — trajtoj një thirrje sistemi.</p><p><strong><em>handler</em></strong> është njësia, metoda apo programi përgjegjës për të kryer punë apo për të trajtuar ngjarje ose probleme të ndryshme. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>mbarëçues</strong>, <strong>trajtues</strong>, siç ndeshet te [28] f. 40. Shembuj: <em>event handler</em> — trajtuesi i ngjarjeve, <em>disk handler </em>— mbarëçuesi i diskut.</p><p><strong><em>handling</em></strong> është emri foljor që lidhet me veprimin e foljes më sipër. Përshtatja e duhur është <strong>mbarëvajtje</strong>, <strong>trajtim</strong>, siç ndeshet te [10]. Shembuj: <em>event handling</em> — trajtimi i ngjarjeve, <em>disk handling</em> — mbarëvajtja e diskut.</p><p><strong><em>hard-copy</em></strong> haset gjithashtu në format hardcopy, hard copy dhe si emër nënkupton një kopje fizike të një dokumenti, libri apo objekti tjetër digjital, zakonisht të shtypur në letër. Haset masivisht e papërkthyer, pra ndeshim shpesh *hard copy* edhe në gjuhën shqipe. Sugjerojmë që kjo fjalë të përkthehet <strong>kopje e shtypur</strong> kur është fjala për dokumente, libra apo objekte që shtypen në letër. Për objekte të tjera fizike mund të përkthehet <strong>kopje fizike</strong>. Përkthimi “kopje e fortë” që ndeshet te [19] f. 47 nuk na duket i përshtatshëm. Shembuj: <em>send the hardcopy by mail</em> — dërgoje kopjen fizike me postë, <em>hard-copy delivery</em> — shpërndarje e kopjes fizike.</p><p><strong><em>hard-copy</em></strong> si mbiemër nënkupton cilësinë e të qenit fizik apo në trajtë materiale, veçanërisht për objektet që paraqiten edhe në version digjital. Sugjerojmë që të përkthehet <strong>i,e shtypur</strong>, <strong>fizik</strong>. Shembuj: <em>hard-copy manual </em>— udhëzues i shtypur, <em>hard-copy version</em> — versioni fizik.</p><p><strong><em>hard disk</em></strong> që ndeshet edhe hard-disk është pajisje që shërben si kujtesë dytësore dhe ruan në mënyrë të përhershme të dhënat në sistemet kompjuterike. Na ndodh shpesh ta ndeshim të papërkthyer, pra në format *hard disk* ose *hard-disk*, jo vetëm në ligjërimin bisedor, por edhe në tekste si te [4] f. 58, te [11] f. 7, te [27] f. 10 etj. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>disk i fortë</strong>, <strong>disk i ngurtë</strong> që përdoren saktësisht te [15] f. 153, te [3] f. 116 etj.</p><p><strong><em>high-definition</em></strong> është fjalë që i referohet kryesisht cilësisë së figurës (por ndonjëherë edhe zërit) në pajisjet elektronike të viteve të fundit si dhe transmetimeve me atë cilësi. Në shumicën e rasteve kjo fjalë nuk përkthehet, pra edhe në gjuhën shqipe haset *high-definition*. Në disa raste haset përkthimi i gabuar *me definicion të lartë*. Përkthimi i saktë është <strong>me qartësi të lartë</strong>. Shembuj: <em>high-definition transmission</em> — transmetim me qartësi të lartë, <em>high-definition screen</em> — ekran me qartësi të lartë, <em>high-definition video</em> — video me qartësi të lartë, <em>high-definition sound</em> — zë me qartësi të lartë.</p><p><strong><em>hub</em></strong> është pikë qendrore në një rrjet me topologji yll në të cilën kryhet ndërlidhja midis të gjitha pikave të tjera të rrjetit. Kjo fjalë nuk përkthehet, ndaj në gjuhën e folur dëgjojmë shpesh *hab* dhe në tekste ndeshim *hub*, p.sh. te [11] f. 82, te [3] f. 19 etj. Përkthimi i duhur në është <strong>vatër</strong>, <strong>qendër</strong>. Shembuj: <em>a network hub</em> — një vatër rrjeti, <em>the hub is off</em> — vatra është e fikur.</p><p><strong><em>insert</em></strong> kuptimi më i zakonshëm i kësaj fjale është <strong>fut</strong>, <strong>ndërfut</strong>. Disa forma të papërkthyera si *insertoj* që ndeshen te [31] f. 44, te [17] f. 12 etj. janë fare të panevojshme dhe madje qesharake. Shembuj: <em>insert an element in the stack</em> — fut një element në stivë, <em>insert the packages at the head of the source file</em> — futi paketat te kreu i skedarit burimor.</p><p><strong><em>interrupt</em></strong> është veprim i sinjalizimit të nevojës për të trajtuar një problem apo ngjarje në sistem. Kjo fjalë duhet përkthyer <strong>ndërprerje</strong>, siç ndeshet te [10] f. 65, te [9] f. 22 etj. Forma e papërkthyer *interrupt* duhet shmangur. Shembuj: <em>interrupt handler </em>— trajtuesi i ndërprerjeve, <em>interrupt request</em> — kërkesë për ndërprerje.</p><p><strong><em>job</em></strong> është një bashkësi programesh dhe të dhënash që përpunohen, të cilat ekzekutohen nga sistemi kompjuterik për të përmbushur një qëllim të caktuar. Edhe kjo fjalë nuk përkthehet në shumë raste, duke u shkruar *xhob* ose *job*. Përkthimi i duhur është <strong>punë</strong>, <strong>detyrë</strong>. Shembuj: <em>job monitoring</em> — mbikëqyrje e punëve, <em>user jobs</em> — punët e përdoruesit.</p><p><strong><em>joystick</em></strong> është pajisje që përdoret për të komanduar kursorin apo ndonjë element grafik në ekran, veçanërisht në sistemet e lojërave elektronike. Sugjerojmë që kjo fjalë të mos përdoret si në gjuhën angleze por të përkthehet <strong>dorezë</strong>, <strong>levë</strong>, siç gjendet te [24] f. 29, te [19] f. 45 etj. Shembuj: <em>joystick gaming system </em>— sistem lojërash me doreza, <em>broken joystick</em> — levë e thyer.</p><p><strong><em>layout</em></strong> është pamje skematike e parë nga sipër që tregon shpërndarjen apo vendosjen e elementeve në një objekt apo pajisje. Sugjerojmë që kjo fjalë të përkthehet <strong>planvendosje</strong>, <strong>planpamje</strong> sipas rastit të përdorimit. Duhet të shmanget në çdo rast fjala e papërkthyer *layout*. Shembuj: <em>keyboard layout</em> — planpamje e tastierës, <em>motherboard layout </em>— planvendosje e pllakës amë.</p><p><strong><em>layout</em></strong> i referohet edhe mënyrës së vendosjes së faqeve njëra pas tjetrës në një libër. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>faqosje</strong> si te [5] f. 72, te [10] f. 145, te [6] f. 6 etj. Përkthimi *faqe e rregulluar* që ndeshet te [2] f. 52 nuk na duket i përshtatshëm. Shembuj: <em>book layout</em> — faqosje e librit, <em>standard layout</em> — faqosje standarde.</p><p><strong><em>logistic regression</em></strong> teknikë parashikimi që modelon probabilitetin e një ngjarjeje bazuar te kampionët e një bashkësie të dhënash me të cilat ajo ngjarje lidhet. Përkthimi i duhur është <strong>regres logjistik</strong> që ndeshet te [23] f. 31.</p><p><strong><em>Machine Learning (shkurt. ML)</em></strong> është degë e inteligjencës artificiale e cila ndërton programe apo modele që mësojnë të japin parashikime gjithnjë e më të sakta nga përvoja, të dhënat apo shembujt me të cilët trajnohen. Kjo shprehje po haset pa përkthim nëpër shkrime, artikuj, tema diplomash etj. Te [20] ndeshet e përkthyer në formën të mësuarit automatik e cila qëndron por nuk është praktike apo e përmbledhur. Propozimi ynë është shprehja <strong>mësim automatik</strong>, <strong>mësim i makinës</strong>, siç ndeshet te [23] f. 13.</p><p><strong><em>Machine Translation (shkurt. MT)</em></strong> i referohet një dege të inteligjencës artificiale dhe gjuhësisë kompjuterike që zhvillon modele inteligjente për përkthime automatike të teksteve nga një gjuhë njerëzore në një tjetër. Përkthimi i saktë i saj në gjuhën shqipe është <strong>përkthim automatik</strong>, <strong>përkthim i makinës</strong>, dhe ndeshet te [20] f. 20.</p><p><strong><em>malicious</em></strong> është fjalë që përdoret veçanërisht në fushën e sigurisë kompjuterike për të cilësuar viruset dhe programet apo përdoruesit që sulmojnë sistemet dhe rrjetet. Mund të përkthehet <strong>keqdashës</strong> ose <strong>dashakeq</strong>. Shembuj: <em>malicious software</em> — softuer keqdashës, <em>malicious network activity</em> — aktivitet keqdashës në rrjet.</p><p><strong><em>motherboard</em></strong> është struktura e një kompjuteri në të cilën nguliten apo vendosen pjesë të ndryshme si mikroprocesori, kujtesa dhe pajisje të tjera periferike duke u lidhur me linjat komunikuese. Në shumicën e rasteve kjo fjalë nuk përkthehet, pra ndeshim *motherboard* si te [18] f. 10, ose *matherboard* si te [24] f. 9. Dy përkthime të mundshme janë <strong>pllaka amë</strong> ose <strong>bordi mëmë</strong> që ndeshet te [24] f. 14. Shembuj: <em>this motherboard price is very high</em> — çmimi i kësaj pllake amë është shumë i lartë, <em>asiatic motherboard manifacturers are very sucessful </em>— fabrikuesit aziatikë të bordeve mëmë janë shumë të suksesshëm.</p><p><strong><em>mouse</em></strong> është pajisje elektronike që lidhet me kompjuterin dhe rrëshqitet në një sipërfaqe të rrafshtë për të komanduar shënjuesin në dritaret grafike me të cilat ndërvepron përdoruesi. Kjo fjalë përkthehet <strong>miush</strong> dhe fatmirësisht ka hyrë së fundmi me këtë kuptim edhe në FGJSSH. Fatkeqësisht, në të folurën e përditshme dhe në bibliografi mbizotëron fjala angleze *mouse* të cilën e gjejmë te [38] f. 20, te [17] f. 9, te [41] f. 6 etj. Edhe përkthimi miu që ndeshet te [24] f. 14, te [19] f. 45, te [37] f. 3 etj. nuk është i përshtatshëm. Shembuj:<em> optical mouse</em> — miush optik, <em>laser mouse </em>— miush me lazer.</p><p><strong><em>multitasking</em></strong> cilëson një sistem kompjuterik që mundëson ekzekutimin e njëkohshëm të shumë punëve në formë pseudoparalelizmi ose par- alelizmi real. Sugjerojmë <strong>shumëpunësh</strong> si përkthim të përshtatshëm. Shembuj: <em>Unix systems are multitasking</em> — sistemet Unix janë shumëpunësh, <em>multitasking computation platform</em> — platformë përllogaritëse shumëpunëshe.</p><p><strong><em>namespace</em></strong> është bashkësi emrash që formohen nga një alfabet sipas disa rregullave të caktuara dhe që përdoren për të emërtuar objekte të të njëjtit tip. Edhe kjo fjalë shpesh nuk përkthehet. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>hapësirë emërtimesh</strong>, <strong>hapësirë emrash</strong>. Shembuj: <em>variable namespace</em> — hapësira e emërtimeve të ndryshoreve, <em>function namespace</em> — hapësira e emrave të funksioneve.</p><p><strong><em>nest</em></strong> si folje në kontekstin e programimit, vendos një strukturë apo bllok një nivel më poshtë (ose më në brendësi) një strukture apo blloku të ngjashëm. Sugjerojmë që kjo folje të përkthehet <strong>ndërfut</strong>, <strong>nënvendos</strong>. Shembuj: <em>nest a block of code</em> — ndërfut një bllok kodi, <em>nest a for loop</em> — ndërfut një cikël for.</p><p><strong><em>nested</em></strong> është strukturë apo bllok i vendosur një nivel më poshtë (ose më në brendësi) një strukture apo blloku të ngjashëm. Njësoj si më sipër, për këtë mbiemër sugjerojmë përkthimin <strong>i,e nënvendosur</strong>, <strong>i,e ndërfutur</strong> që ndeshet te [6] f. 34, te [9] f. 45 etj. Mbiemri *i,e ndërthurur* që ndeshet te [29] f. 63 dhe te [17] f. 151 nuk na duket bindës, sepse jep idenë sikur kombinohen struktura të ndryshme. Edhe varianti *i,e shtrënguar* që ndeshet te [19] f. 103 duket jo i qartë. Shembuj: <em>nested block of code</em> — bllok i ndërfutur kodi, <em>nested for loop</em> — cikël for i ndërfutur.</p><p><strong><em>network</em></strong> shpreh konceptin e rrjetit në përgjithësi dhe atë kompjuterik në shumicën e rasteve. Shpeshherë nuk përkthehet dhe shkruhet *network*, p.sh. te [6] f. 52, te [18] f. 71 etj. Fjala e duhur në gjuhën shqipe është <strong>rrjet</strong>, <strong>rrjeti</strong>, <strong>rrjete</strong>, <strong>rrjetet</strong> që ndeshet p.sh. te [3] f. 161 dhe te [28] f. 15. I dhamë të katërta format e emrit, sepse ndodh shpesh që të përdoret gabimisht fjala rrjetë, rrjeta, rrjetat që ndeshet p.sh. te [32] f. 12, te [5] f. 82, te [13] f. 96 etj. Kjo fjalë përfaqëson emra të tjerë (rrjeta e peshkatarit, merimangës, etj.) dhe nuk ka lidhje me fjalën angleze network. Shembuj: <em>computer network </em>— rrjet kompjuterik, <em>network communication </em>— komunikim në rrjet.</p><p><strong><em>networking</em></strong> shpreh lidhje të njësive për të komunikuar me njëra-tjetrën ose njohje të njerëzve nëpër rrjete shoqërore. Kjo fjalë mund të përkthehet <strong>lidhje në rrjet</strong> ose <strong>rrjetëzim</strong> si te [10] f. 172. Shembuj: <em>networking software</em> — softuer rrjetëzimi, <em>professional networking platform</em> — platformë për rrjetëzim profesional.</p><p><strong><em>network security vulnerability</em></strong> i referohet ndonjë dobësie në rrjet, e cila mund të bëhet shkak për thyerje të sigurisë. Përkthimi i duhur për këtë shprehje është <strong>dobësi e sigurisë së rrjetit</strong>.</p><p><strong><em>Neural Network (shkurt. NN) </em></strong>i referohet një strukture nyjash të vendosura në shtresa të njëpasnjëshme dhe lidhjesh midis tyre, që përdoret për trajnimin e modeleve parashikuese. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>rrjet nervor</strong> si te [23] f. 15. Përkthimi *rrjet neural* që ndeshet te [20] f. 13 nuk është i shqipëruar mirë dhe duhet shmangur.</p><p><strong><em>newsletter</em></strong> është raport me lajme mbi veprimtaritë e një klubi apo organizate që u dërgohet rregullisht të gjithë anëtarëve të saj. Kjo fjalë nuk po përkthehet vitet e fundit, ndaj po dëgjojmë shpesh *njuzletër*. Sugjerojmë që të përdoret fjala tradicionale <strong>buletin</strong>. Shembuj: <em>subscribe to our newsletter</em> — pajtohuni te buletini ynë, <em>newsletter of electronics</em> — buletini i elektronikës.</p><p><strong><em>newsroom</em></strong> është zyra e një gazete, radioje apo stacioni televiziv ku merren lajme, të cilat më pas përgatiten për shtyp ose për transmetim publik. Edhe kjo fjalë nuk po përkthehet vitet e fundit, ndaj po dëgjojmë shpesh *njuzrum*. Sugjerojmë që të përdoret fjala tradicionale <strong>redaksi</strong>. Shembuj: <em>public television newsroom </em>— redaksia e televizionit publik, <em>weekly newsroom publication</em> — publikim javor i redaksisë.</p><p><strong><em>outline</em></strong> në një kuptim është paraqitja e përmbledhur dhe me pikat kyçe të një diskutimi apo kumtese. Fjala e duhur shqipe ëshë <strong>përvijim</strong> e cila gjendet e sqaruar saktë te [5] f. 72. Te [1] f. 87 e ndeshim pa përkthim në formën *outline* ndërsa te [5] f. 23 përkthehet gabimisht *kontur*. Shembuj: <em>presentation outline</em> — përvijim i prezantimit, <em>grafical outline</em> — përvijim grafik.</p><p><strong><em>output </em></strong>kjo fjalë ka përkthime të ndryshme sipas rastit të përdorimit, por më të zakonshmet janë <strong>dalje</strong>, <strong>rezultat</strong> dhe <strong>prodhim</strong>. Në bibliografi gjejmë përkthime qesharake si *autput* që ndeshet te [1] f. 52 dhe [1] f. 63. Në këto dy raste, përkthimet e sakta do të duhet të ishin përkatësisht <strong>dalje</strong> dhe <strong>rezultat</strong>. Shembuj: <em>device output</em> — dalja e pajisjes, <em>arithmetic operation output</em> — rezultati i veprimit aritmetik.</p><p><strong><em>overload</em></strong> ngarkoj më shumë se norma një njësi informacioni apo përpunimi, çka mund të çojë në humbje të dhënash ose në një mosfunksionim të përshtatshëm të sistemit. Këtë folje ndodh ta dëgjojmë të papërkthyer, pra *overload*. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>mbingarkoj</strong>. Shembuj: <em>do not overload the disks</em> — mos i mbingarko disqet, <em>overload the memory only if necessary </em>— mbingarkoje kujtesën vetëm nëse është e domosdoshme.</p><p><strong><em>overloading</em></strong> në përgjithësi i referohet ngarkimit më shumë se norma të një njësie informacioni apo përpunimi, sipas foljes më sipër. Edhe këtë fjalë ndodh ta dëgjojmë si në anglishte, pra *overloading*. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>mbingarkim</strong>, <strong>mbingarkesë</strong>. Edhe fjala <strong>tejngarkim</strong> që ndeshet te [22] f. 287 është e pranueshme. Shembuj: <em>avoid memory overloading</em> — shmangni mbingarkimin e kujtesës, <em>system overload prevention policy</em> — politika e parandalimit të mbingarkesës së sistemit.</p><p><strong><em>overwrite</em></strong> shkruaj informacion në një njësi mbajtëse, duke prishur apo asgjësuar informacionin e mëparshëm që gjendej në të. Kjo folje ka përdorime në kontekste të shumta, por shpesh dëgjohet *ovërrajt* ose lexohet *overwrite* si në gjuhën angleze. Përkthimi i duhur i saj është <strong>mbishkruaj</strong>, siç ndeshet te [19] f. 29. Shembuj: <em>overwrite the text file</em> — mbishkruaj skedarin tekst, <em>overwrite the register</em> — mbishkruaj regjistrin.</p><p><strong><em>password</em></strong> është varg shkronjash, numrash apo simbolesh të tjera që mbahet i fshehtë dhe bën të mundur identifikimin e përdoruesit në sisteme apo rrjete të ndryshme informacioni. Hyn te ato fjalë që dikur përktheheshin, por sot nuk po përkthehen nga përtacia, ndaj dhe po dëgjojmë shpesh *pasuord*. Sugjerojmë që të përdoret rregullisht fjala shqipe <strong>fjalëkalim</strong> që ndeshet te [5] f. 38, te [5] f. 84 etj. Shembuj: <em>user password</em> — fjalëkalim i përdoruesit, <em>strong password </em>— fjalëkalim i fortë, <em>weak password</em> — fjalëkalim i dobët.</p><p><strong><em>patch</em></strong> është ndryshim në kodin e një softueri për të korrigjuar ndonjë gabim apo për të përmirësuar ndonjë funksion. Edhe kjo fjalë qëllon shpesh të mos përkthehet dhe dëgjojmë shqiptime të ndryshme si *paç* apo *peç*. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>arnë</strong>, <strong>pullë</strong>, <strong>korrigjim</strong>. Shembuj:<em> important security patch</em> — pullë e rëndësishme sigurie, <em>system security patches are mandatory</em> — korrigjimet e sigurisë së sistemit janë të detyrueshme.</p><p><strong><em>patch</em></strong> kryej një ndërhyrje në kodin e një softueri për të korrigjuar gabime që lidhen me sigurinë apo funksionet e tij. Sugjerojmë që të përdoren përkthimet <strong>arnoj</strong>, <strong>korrigjoj</strong>. Shembuj: <em>patch a security breach </em>— arnoj një të çarë sigurie, <em>patch the graphics module</em> — arnoj modulin e grafikës.</p><p><strong><em>patching</em></strong> në këtë rast kemi të bëjmë me emrin foljor, pra veprimin sipas foljes më sipër. Sugjerojmë që kjo fjalë të përkthehet <strong>arnim</strong>, <strong>korrigjim</strong>. Shembuj: <em>software patching is not an easy proces</em> — arnimi i softuerit nuk është një proces i lehtë, <em>periodic software pathing is important</em> — arnimi periodik i softuerit është i rëndësishëm.</p><p><strong><em>point-to-point</em></strong> lidhje komunikimi direkte midis dy nyjave apo entiteteve komunikuese. Kjo fjalë nuk po përkthehet, sidomos në gjuhën e folur. Dëgjojmë shpesh të thuhet *point-tu-point* dhe të shkruhet *point-to-point*. Përkthimi i duhur është <strong>pikë-me-pikë</strong>, siç ndeshet saktësisht te [13] f. 112 dhe te [24] f. 153. Shembuj: <em>point-to-point interconnection</em> — ndërlidhje pikë-me-pikë, <em>point-to-point protocol</em> — protokoll pikë-me-pikë.</p><p><strong><em>pointer</em></strong> element grafik që përdoret për të shënjuar objekte në ekran ose vlerë që tregon adresën e një ndryshoreje apo strukture të dhënash në kujtesë. Kjo fjalë nuk përkthehet në asnjë nga dy kuptimet, ndaj dëgjojmë shpesh *pointer* në gjuhën e folur dhe lexojmë *pointer* në bibliografi, p.sh. te [19] f. 153. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>shënjues</strong> për secilin rast dhe gjendet te [15] f. 32. Duhet bërë kujdes të shmanget fjala shenjues e cila përfaqëson një koncept tjetër dhe ndeshet gabimisht te [29] f. 88, te [10] f. 61 etj. Shembuj: <em>calibrate the mouse pointer</em> — kalibro shënjuesin e miushit, <em>a pointer of four bytes</em> — një shënjues prej katër bajtesh.</p><p><strong><em>preview</em></strong> shfaqje e pamjes apo e karakteristikave të tjera të një entiteti përpara përpunimit, shtypjes, emetimit apo hedhjes së tij në treg. Mospërkthimi i kësaj fjale bën që të dëgjojmë shpesh të thuhet *privju*. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>parashfaqje</strong>, <strong>parapamje</strong>. Në bibliografi ndeshet e përkthyer në forma të ndryshme si “shikim para shtypjes” te [4] f. 103, “shikim paraprak” te [2] f. 52 apo “shikim” te [26] f. 76, të cilat edhe pse jo të gabuara, nuk janë shumë të qarta. Shembuj: <em>print preview</em> — parashfaqje e shtypjes, <em>preview of the product prototype</em> — parapamje e prototipit të produktit.</p><p><strong><em>preview</em></strong> folje që shpreh veprimin e shfaqjes paraprake të një entiteti përpara përpunimit, shtypjes, emetimit apo hedhjes në treg. Njësoj si më sipër, edhe për foljen dëgjojmë të thuhet *privju* ose *bëj privju*. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>parashfaq</strong>. Shembuj: <em>preview the document before printing</em> — parashfaq dokumentin përpara shtypjes, <em>preview the final model</em> — parashfaq modelin përfundimtar.</p><p><strong><em>qualitative</em></strong> që lidhet me vlerën apo cilësinë e diçkaje, pra duhet përkthyer <strong>cilësor</strong> në çdo rast. Fjala *kualitativ* që ndeshet te [6] f. 51, te [19] f. 187 etj. duhet shmangur. Shembuj: <em>qualitative product analysis</em> — analiza cilësore e produktit, <em>qualitative differences </em>— dallime cilësore.</p><p><strong><em>quantitative</em></strong> që lidhet me sasinë e diçkaje, pra duhet përkthyer <strong>sasior</strong> në çdo rast. Fjala *kuantitativ* duhet shmangur. Shembuj: <em>quantitative analysis</em> — analiza sasiore, <em>quantitative differences</em> — dallime sasiore.</p><p><strong><em>random</em></strong> cilëson ndonjë entitet apo proces pa ndonjë rend të paracaktuar apo që ndodh në mënyrë të çrregullt dhe të papërsëritshme. Ndeshet shpesh e papërkthyer dhe dëgjojmë *rendëm*, ndërkohë që fjalët përkuese janë <strong>rastësor</strong>, <strong>i rastësishëm</strong>, <strong>i rastit</strong>. Shembuj: <em>random number</em> — numër i rastit, <em>random sampling </em>— kampionim i rastësishëm, <em>random variable </em>— ndryshore e rastit.</p><p><strong><em>random forest</em></strong> përfaqëson një bashkësi teknikash të mësimit të mbikëqyrur që bashkojnë parashikimet e shumë pemëve të vendimeve për të arritur një parashikim të përgjithshëm me një saktësi më të lartë. Përkthimi i duhur për këtë shprehje është <strong>pyll rastësor</strong>.</p><p><strong><em>Recurrent Neural Network (shkurt. RNN) </em></strong>është familje rrjetesh nervore me lidhje midis nyjave që formojnë një graf përgjatë një vargu kohor. Përkthimi i duhur për këtë shprehje është <strong>rrjet nervor rekurent</strong>.</p><p><strong><em>redundancy</em></strong> është caktim mbi masën e domosdoshme i njësive përllogaritëse apo mbajtëse në një sistem me qëllim shmangien e gabimeve, defekteve apo keqfunksionimit. Një formë pa përkthim është *redundancë* që ndeshet te [33] f. 110 dhe duhet shmangur në çdo rast. Përkthimi i duhur është <strong>tepri</strong>, <strong>tepricë</strong>, siç ndeshet te [16] f. 8, te [9] f. 84 etj. Fjala bollëk që haset te [20] f. 70 nuk është e gabuar, por paraqitet jo shumë e përshtatshme për ligjërimin teknik, duke pasur parasysh kuptimin e përgjithshëm të saj. Shembuj: <em>memory reduncandy</em> — tepria e kujtesës, <em>reduncancy check</em> — kontrolli i tepricës.</p><p><strong><em>redundant</em></strong> që jepet në një masë më të madhe sesa duhet, pra që përfshin përsëritje. Edhe kjo fjalë rastis të mos përkthehet dhe të shkruhet *redundant*, p.sh. te [33] f. 110. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është mbiemri <strong>i,e tepërt</strong>. Shembuj: <em>redundant records</em> — regjistrime të tepërta, <em>redundant list elements </em>— elemente të tepërta në listë.</p><p><strong><em>Reinforcment Learning (shkurt. RL)</em></strong> përfshin teknika të inteligjencës artificiale që trajnojnë agjentë softuer për të marrë vendime të mençura dhe për të optimizuar detyra. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe për këtë shprehje është <strong>mësim përforcues</strong> dhe ndeshet te [23] f. 17. Shprehja të mësuarit e përforcuar që ndeshet te [20] f. 36 është disi e paqartë, ndaj sugjerojmë që të shmanget.</p><p><strong><em>refresh</em></strong> është përditësim i vazhdueshëm i gjendjes së një sistemi për të garantuar funksionimin e tij brenda parametrave të duhur. Edhe kjo fjalë nuk përkthehet thuajse asnjëherë, ndaj dëgjojmë të thuhet *rifresh* edhe në gjuhën shqipe. Përkthime të mundshme janë <strong>freskim</strong>, <strong>rifreskim</strong>, <strong>përtëritje</strong> që gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH. Shembuj: <em>high screen refresh rate</em> — shpejtësi e lartë rifreskimi e ekranit, <em>refresh of memory cell charges </em>— përtëritje e ngarkesave në qelizat e kujtesës.</p><p><strong><em>refresh</em></strong> përditësoj gjendjen e një sistemi për të garantuar funksionimin e tij brenda parametrave të duhur. Edhe për foljen dëgjojmë të thuhet *bëj rifresh* në vend që të përkthehet <strong>freskoj</strong>, <strong>rifreskoj</strong>, <strong>përtërij</strong>. Shembuj: <em>refresh the knowledge base</em> — rifreskoj bazën e njohurive, <em>refresh the web page</em> — rifreskoj faqen ueb.</p><p><strong><em>remote</em></strong> që ndodhet në largësi të madhe nga një sistem tjetër, me të cilin komunikon apo ndërvepron. Nuk ka asnjë arsye që kjo fjalë të mos përkthehet, pra nuk duhet të përdoret fjala *remote* edhe në gjuhën shqipe. Mbiemri <strong>i,e largët</strong> e zëvendëson atë më së miri. Shembuj: <em>remote connection</em> — lidhje e largët, <em>remote processing capacities</em> — kapacitete të largëta përpunimi.</p><p><strong><em>remotely</em></strong> si ndajfolje mbart kuptim të ngjashëm me atë të mbiemrit më sipër, pra cilëson një aktivitet që kryhet në largësi të madhe nga njësia në të cilën veprohet. Përsëri duhet shmanguar fjala e huaj *remotely* me përkthimin e saktë në gjuhën shqipe, që është <strong>nga larg</strong>, <strong>së largmi</strong>. Shembuj: <em>remotely controlled</em> — i,e kontrolluar nga larg, <em>work remotely</em> — punoj nga larg.</p><p><strong><em>research</em></strong> është fjalë e ligjërimit të përgjithshëm që ka të bëjë me veprimtarinë hulumtuese, studimore apo kërkimore. Fatkeqsisht nuk përkthehet në shumicën e rasteve, pra dëgjojmë edhe në gjuhën shqipe *risërç*. Propozimi ynë është që kjo fjalë të përkthehet <strong>hulumtim</strong>, <strong>punë hulumtuese</strong>. Shembuj: <em>research work</em> — punë hulumtuese, <em>strategic research direction</em> — drejtim strategjik i hulumtimit.</p><p><strong><em>research</em></strong> kryej hulumtim, kërkim apo studim të kujdesshëm për një çështje, temë apo drejtim. Sugjerojmë që kjo folje të përkthehet <strong>hulumtoj</strong>, <strong>kryej hulumtim</strong>. Shembuj: <em>research on a new topic </em>— hulumtoj në një temë të re, <em>we do research on computational linguistics topics</em> — ne hulumtojmë tema të gjuhësisë kompjuterike.</p><p><strong><em>researcher</em></strong> është personi që kryen veprimtari hulumtuese. Po e hasim të papërkthyer, pra dëgjojmë *risërçër*. Sugjerojmë që të përkthehet <strong>hulumtues</strong> duke plotësuar familjen e fjalëve, bashkë me foljen dhe emrin më sipër që gjenden të gjitha në FGJSSH. Shembuj: <em>computational linguistics researcher</em> — hulumtues i gjuhësisë kompjuterike, <em>renowned researcher </em>— hulumtues i njohur.</p><p><strong><em>review </em></strong>kryej vlerësimin e një vepre artistike, punimi shkencor etj., por vitet e fundit edhe produkti apo shërbimi në internet, duke vënë në dukje të mirat dhe të metat. Kjo fjalë ka filluar të mos përkthehet, pra dëgjojmë shpesh *rivju* edhe në gjuhën shqipe. Përkthimi i duhur është fjala <strong>recensoj</strong> që gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: <em>review a scientific paper</em> — recensoj një artikull shkencor, <em>review the theatre play</em> — recensoj pjesën teatrore.</p><p><strong><em>review</em></strong> është veprimi sipas kuptimit të parë të foljes review dhënë më sipër, pra vlerësim kritik me shkrim për një punim shkencor, vepër artistike, shfaqje, produkti të blerë në internet etj. Njësoj si folja, edhe ky emër vazhdon të mos përkthehet. Përkthimi i duhur është fjala <strong>recensim</strong>. Shembuj: <em>the review process takes time</em> — procesi i recensimit kërkon kohë, <em>the article review will be finished soon</em> — recensimi i artikullit do të përfundojë së shpejti.</p><p><strong><em>review</em></strong> është rezultati i procesit të recensimit që paraqitet si një vlerësim kritik i një artikulli, libri, vepre arti, produkti të blerë në internet etj., i shkruar në një dokument, libër, apo si koment dhe vlerësim me pikë. Fjalët e duhura për këtë kuptim janë <strong>recensë</strong>, <strong>recension</strong> që gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH. Ndodh që kjo fjalë të mos njihet dhe në vend të saj të ndeshim shpjegime të konceptit me shprehje të gjata dhe të papërshtatshme si “analizat online të përdoruesve”, p.sh. te [26] f. 55. Shembuj: <em>a highly positive review</em> — një recension shumë pozitiv, <em>the novel review was objective and fair </em>— recensa e romanit ishte objektive dhe e drejtë.</p><p><strong><em>review</em></strong> kryej një analizë dhe shqyrtim të hollësishëm të karakteristikave dhe të funksioneve të një malli, produkti, shërbimi, etj. Ky kuptim i fjalës është disi i ngjashëm me atë më sipër, por ka të bëjë më shumë me produktet apo pajisjet që blihen. Përkthimet e duhura janë <strong>shqyrtoj</strong>, <strong>rishqyrtoj</strong>, <strong>inspektoj</strong> që gjenden në FGJSSH dhe mund të përdoren sipas rastit. Shembuj: <em>review a new computer model </em>— shqyrtoj një model të ri kompjuteri, <em>review the device in details</em> — shqyrtoj në detaje pajisjen.</p><p><strong><em>review</em></strong> ky kuptim i tretë i emrit lidhet me kuptimin e dytë të foljes, pra nënkupton një analizë apo shqyrtim të detajuar të një malli, produkti, shërbimi, apo edhe të ndonjë dokumenti a të literaturës së një fushe të caktuar. Përkthimet e duhura janë emrat <strong>shqyrtim</strong>, <strong>rishqyrtim</strong>, <strong>inspektim</strong>. Shembuj: <em>review of a new computer model</em> — shqyrtim i një modeli të ri kompjuteri, <em>bibliography review</em> — shqyrtim i bibliografisë.</p><p><strong><em>run</em></strong> ekzekutoj një program, softuer, komandë etj. në një sistem kompjuterik. Kjo fjalë shpesh nuk përkthehet, ndaj dëgjojmë shtrembërime si *jepi ran* apo *ranoje*. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>ekzekutoj</strong>. Shembuj: <em>run a command</em> — ekekutoj një komandë, <em>run the programs in paralel</em> — ekzekutoj programet paralelisht.</p><p><strong><em>run</em></strong> interpretim i instruksioneve të një programi apo softueri nga sistemi kompjuterik. Edhe në këtë rast duhen shmangur fjalët *ran* apo *ranim* dhe të përdoret përkthimi i saktë <strong>ekzekutim</strong>. Shembuj: <em>run time </em>— koha e ekzekutimit, <em>dry run</em> — ekzekutim provë.</p><p><strong><em>scroll bar</em></strong> është element i rëndësishëm i dritareve grafike që i mundëson përdoruesit të zhvendoset vertikalisht apo horizontalisht përgjatë dritares. Fjala e duhur në këtë rast është <strong>ashensor</strong> dhe ndeshet te [4] f. 57, te [13] f. 6 etj.</p><p><strong><em>security breach</em></strong> dobësi në një sistem apo rrjet që mund të bëhet shkak për thyerje të sigurisë. Përkthimi i duhur është <strong>vrimë sigurie</strong>, <strong>çarje sigurie</strong>.</p><p><strong><em>semi-supervised learning</em></strong> përfshin një bashkësi metodash të mësimit automatik të cilat trajnohen për të kryer parashikime duke përdorur si të dhëna të etiketuara edhe të dhëna të paetiketuara. Shprehja e duhur në gjuhën shqipe është <strong>mësim gjysmë i mbikëqyrur </strong>dhe ndeshet te [23] f. 14.</p><p><strong><em>sequence-to-sequence</em></strong> cilëson diçka që funksionon duke çiftuar vargje njësish nga një domen me vargje përkatëse nga një domen tjetër. Sugjerojmë që kjo fjalë të përkthehet <strong>varg-me-varg</strong>. Shembuj: <em>sequence-to-sequence learning model</em> — model i mësimit varg-me-varg, <em>sequence-to-sequence matching</em> — përputhje varg-me-varg.</p><p><strong><em>setup</em></strong> rregulloj apo përshtat sipas nevojave specifikime të ndryshme të një sistemi, programi etj. Kjo folje shpesh nuk përkthehet dhe shprehet me shprehje si *bëj setap*. Një fjalë e përshtatshme për shumë raste përdorimi është <strong>ujdis</strong>, fjalë që gjendet dhe shpjegohet në FGJSSH. Shembuj: <em>setup the printing specifications</em> — ujdis specifikat e shtypjes, <em>setup the system configurations</em> — ujdis konfigurimet e sistemit.</p><p><strong><em>setup</em></strong> është procesi i lidhjes, vendosjes apo përshtatjes së një programi, pajisjeje apo moduli tjetër në një sistem kompjuterik apo më gjerë. Edhe ky emër nuk po përkthehet, ndaj dëgjojmë shpesh *setap*. Përdoren sipas rastit edhe fjalë të tjera të paqarta si krijimi, ngritja, p.sh. te [4] f. 106. Përkthimi i duhur do të ishte <strong>ujdisje</strong>. Shembuj: <em>system configuration setup </em>— ujdisja e konfigurimit të sistemit, <em>default setup</em> — ujdisja paraprake.</p><p><strong><em>setup</em></strong> është folje që shpreh veprimin e instalimit apo vendosjes së një pjese fizike ose të një moduli softuer në një sistem më të madh fizik apo në një sistem kompjuterik. Fjala më e përshtatshme për këtë folje është <strong>instaloj</strong>. Shembuj: <em>setup a program</em> — instaloj një program, <em>setup the Python interpreter</em> — instaloj interpretuesin e <em>Python</em>-it.</p><p><strong><em>setup</em></strong> është emri foljor që lidhet me kuptimin e dytë të foljes që u sqarua më sipër. Edhe në këtë rast ndeshim shpesh formën *setap*, ndërkohë që përkthimi i duhur do të ishte <strong>instalim</strong>. Shembuj: <em>the operating system setup takes a long time</em> — instalimi i sistemit operativ kërkon shumë kohë, <em>the setup is fast</em> — instalimi është i shpejtë.</p><p><strong><em>setup</em></strong> është kuptimi i emrit që lidhet me një skedar që përdoret posaçërisht për të instaluar një program në një sistem kompjuterik. Përkthimi i duhur është <strong>skedar instalimi</strong>. Shembuj: <em>download the setup</em> — shkarkoj skedarin e instalimit,<em> the setup is not working</em> — skedari i instalimit nuk funksionon.</p><p><strong><em>setup</em></strong> është kuptimi i emrit që i referohet disa njësive që së bashku formojnë një komplet apo plotësi të përdorur për një qëllim të caktuar. Edhe ky kuptim i fjalës ndeshet më së shumti i papërkthyer, pra në formën *setap*. Si përkthim të saktë të këtij kuptimi propozojmë fjalën <strong>komplet</strong>, që megjithëse nuk gjendet ende në FGJSSH, përdoret në masë dhe e mbulon mirë kuptimin. Shembuj: <em>work setup</em> — kompleti i punës, <em>setup units</em> — njësitë e kompletit.</p><p><strong><em>share </em></strong>përdor në mënyrë të përbashkët me të tjerë një burim, godinë, pajisje, sistem, etj. Kjo folje nuk po përkthehet dhe rastis të dëgjojmë shpesh përdorimin e *sher*. Disa përkthime të përshtatshme që sugjerojmë janë <strong>bashkëndaj</strong>, <strong>bashkëpërdor</strong>, <strong>përdor bashkërisht</strong>. Shembuj: <em>two processes share the memory</em> — dy procese bashkëndajnë kujtesën, <em>the system is shared by many users</em> — sistemi përdoret bashkarisht nga shumë përdorues.</p><p><strong><em>share</em></strong> përhap në rrjete shoqërore një njoftim, postim, mesazh, fotografi apo formë tjetër informacioni. Edhe në këtë rast, fjala e huaj *sher* duhet të zëvendësohet me përkthimin e duhur që është <strong>shpërndaj</strong>. Shembuj: <em>share a photo</em> — shpërndaj një fotografi, <em>share a post in the virtual social networks </em>— shpërndaj një postim në rrjetet shoqërore virtuale.</p><p><strong><em>slash</em></strong> është simboli / që përdoret shpesh në shprehje aritmetike apo në gjuhë formale. Për këtë simbol po përdoret shpesh emërtimi *slesh* si në gjuhë angleze i cili ndeshet te [6] f. 24, te [1] f. 37, te [13] f. 131 etj. Në shqip vlejnë fjalët <strong>thyesë</strong>, <strong>fraksion</strong> të cilat gjenden në FGJSSH. Shembuj: <em>slash symbol</em> — simboli i thyesës, <em>double slash symbol</em> — simboli i fraksionit të dyfishtë.</p><p><strong><em>slot</em></strong> është hapje në një pajisje ku mund të futet ose të lidhet një pjesë apo pajisje shtesë. Shpeshherë e hasim këtë fjalë si në gjuhën angleze, pra në formën *slot*. Kjo ndodh p.sh. te [13] f. 98. Përkthimi i duhur është fjala <strong>fole</strong> që ndeshet e përdorur saktë te [1] f. 68. Shembuj: <em>expansion slot </em>— fole zgjerimi, <em>SIM card slot</em> — foleja e kartës SIM.</p><p><strong><em>source code </em></strong>është kodi i një programi kompjuterik i shkruar në një gjuhë programimi të nivelit të mesëm ose të lartë, dhe që më pas kompilohet në kod makine ose interpretohet nga interpretuesi. Duke iu referuar përkthimit në italishte (it. <em>codice sorgente</em>) te [34] f. 27 si dhe shembullit te [9] f. 25, gjykojmë që shprehja e duhur është <strong>kod burimor</strong>. Fjalë apo shprehje të tjera si kodburim apo kod burim që ndeshet te [1] f. 49 duhen shmangur.</p><p><strong><em>subnet</em></strong> koncepti i nënrrjetit, pra një rrjet i vogël që është pjesë e një rrjeti më të madh. Po ndeshet shpesh *subnet* edhe në gjuhën shqipe, p.sh. te [6] f. 59. Fjala e duhur do të ishte <strong>nënrrjet</strong>. Shembuj:<em> subnet mask</em> — maska e nënrrjetit, <em>subnet address block</em> — blloku i adresave të nënrrjetit.</p><p><strong><em>subscribe</em></strong> pranoj disa kushte për një shërbim apo ofertë periodike. Kjo fjalë po përdoret gjithnjë e më shumë pa përkthim, sidomos në kanalet e mediave shoqërore që përdoruesit pranojnë të ndjekin. Mund të zëvendësohet nga <strong>pajtoj</strong>, <strong>pajtohem</strong> ose <strong>abonoj</strong>, <strong>abonohem</strong> të cilat megjithëse me prejardhje nga italishtja (it. <em>abbonarsi</em>), kanë hyrë në përdorim dhe në FGJSSH kohë më parë. Mund të përdoret në ndonjë rast edhe anëtarësoj, anëtarësohem që gjendet te [10] f. 170. Shembuj: <em>subscribe to our channel</em> — pajtohuni te kanali ynë, <em>subscribe to receive the latest news</em> — pajtohuni që të merni lajmet e fundit.</p><p><strong><em>subscriber</em></strong><em> </em>është person që pranon kushtet për një shërbim apo ofertë periodike. Në kontekstin e portaleve apo mediave elektronike në internet, kjo fjalë paraqitet në një buton që i mundëson përdoruesit të pranojë mesazhe periodike me lajme, njoftime apo të reja. Në ngjashmëri me foljen më sipër, ky emër mund të përkthehet <strong>pajtimtar</strong>, <strong>abonent</strong>, siç ndeshet te [7] f. 69. Shembuj: <em>digital service subscriber</em> — pajtimtar i shërbimit digjital, <em>how many subscribers does your channel have?</em> — sa pajtimtarë ka kanali yt?</p><p><strong><em>subscription</em></strong> është veprimi sipas foljes subscribe të sqaruar më sipër. Edhe për këtë emër kemi fjalët e ngjashme <strong>pajtim</strong>, <strong>abonim</strong>, duke plotësuar familjen e kësaj fjale. Shembuj: <em>monthly subscription</em> — pajtim mujor, <em>subscription fee</em> — tarifa e pajtimit.</p><p><strong><em>supervised learning</em></strong> bashkësi metodash të mësimit automatik që trajnohen me të dhëna të etiketuara për të kryer parashikime. Shprehja e duhur në gjuhën shqipe është <strong>mësim i mbikëqyrur</strong>. Shprehja të mësuarit e mbikëqyrur që ndeshet te [20] f. 51 nuk është e gabuar, por paraqitet disi e paqartë.</p><p><strong><em>switch</em></strong> është njësi që përdoret në qarqet elektrike, elektromekanike apo elektronike për hapjen ose mbylljen e qarkut, çka shoqërohet nga efekte të tjera në përputhje me funksionet e sistemit përfshirës. Emërtimi në gjuhën shqipe është <strong>çelës</strong>. Ndonjëherë ndeshet edhe fjala ndërprerës, p.sh. te [22] f. 98, e cila vlen në disa raste. Shembuj: <em>elektrik switch</em> — çelës elektrik, <em>transistor switch</em> — çelës me transistor.</p><p><strong><em>switch</em></strong> është folja që lidhet me veprimin e hapjes dhe mbylljen e qarqeve ose me ndryshimin e gjendjes së elementeve të ndryshme në sisteme. Përkthimi i duhur në shqip varet shumë nga konteksti dhe rasti specifik, por veçojmë fjalët <strong>kyç</strong> ose <strong>ndez</strong> për <em>switch on</em> dhe <strong>shkyç</strong> ose <strong>fik</strong> për <em>switch off</em>. Në rastet e tjera kur ndeshet vetëm fjala <em>switch</em> kemi të bëjmë me ndryshim të gjendjes së pajisjeve, kuptim që mbulohet në gjuhën shqipe nga fjalë të ndryshme si <strong>ndërkyç</strong> ose <strong>ndërçel</strong>. Shembuj: <em>switch off the light </em>— fik dritën, <em>switch on the electric relay element</em> — kyç elementin rele, <em>switch the deviced status</em> — ndërkyç gjendjen e pajisjes.</p><p><strong><em>switch</em></strong> ky kuptim i dytë i emrit lidhet me një pajisje, teknikë apo mekanizëm që bën të mundur ndryshimin midis dy apo më tepër gjendjeve ose ndërlidhjen midis disa kanaleve komunikuese. Ky koncept në gjuhën shqipe shprehet nga fjalë të ndryshme si <strong>ndërkyçës</strong>, <strong>ndërçelës</strong> që ndeshet te [35] f. 47 ose <strong>komutator</strong> si te [12] f. 54. Shembuj: <em>automatic switch </em>— ndërçelës automatik, <em>a switch of multiple states </em>— një ndërçelës me shumë gjendje.</p><p><strong><em>switch</em></strong> ky kuptim i tretë i emrit është më specifik dhe i referohet pajisjes së rrjetit, e cila lidh kompjutera të ndryshëm dhe drejton njësitë e informacionit që ata shkëmbejnë me njëri-tjetrin. Kjo fjalë nuk po përkthehet dhe po shkruhet *switch*, p.sh. te [6] f. 59, te [3] f. 19 etj. Fjala e duhur është <strong>ndërçelës</strong>. Shembuj: <em>a switch of 16 ports</em> — një ndërçelës me 16 porta, <em>Cisco is the biggest manifacturer of computer network switchs</em> — Cisco është fabrikuesi më i madh i ndërçelësave të rrjeteve kompjuterike.</p><p><strong><em>switching</em></strong> është veprimi sipas foljes switch të sqaruar më sipër. Njësoj si më sipër mund të përdoren fjalë si <strong>ndërçelje</strong> që ndeshet te [35] f. 47 dhe te [12] f. 78, <strong>komutim</strong> që ndeshet te [9] f. 121 ose <strong>ndërkyçje</strong>, duke shmangur kështu fjalën *suiçing*. Shembuj: <em>packet switching network</em> — rrjet me ndërkyçje paketash, <em>circuit switching network </em>— rrjet me ndërkyçje qarku.</p><p><strong><em>tag</em></strong> është fjalë që përfaqëson etiketat e gjuhës HTML të cilat përcaktojnë karakteristika të ndryshme të formatimit të hipertekstit. Duhet përkthyer <strong>etiketë</strong> siç haset te [10] f. 175, te [20] f. 51, te [5] f. 86 etj. Në bibliografi ndodh ta ndeshim edhe *tag* si në gjuhën angleze, p.sh. te [1] f. 14 dhe te [1] f. 36. Shembuj: <em>color tags</em> — etiketat e ngjyrave, <em>hyperlink tag</em> — etiketa e hiperlidhjeve.</p><p><strong><em>template</em></strong> është objekt apo strukturë që përdoret si shembull për të krijuar të tjera si ajo, sa më lehtë. Po e hasim gjithnjë e më shpesh krejt të papërkthyer, pra në formën *templeit*. Në gjuhën shqipe ka fjalë të ndryshme si <strong>model</strong>, <strong>shabllon</strong>, <strong>gjedhe</strong>, që e mbartin kuptimin e saj. Në bibliografi ndeshen më shpesh dy fjalët e para, përkatësisht te [10] f. 116 dhe te [3] f. 38, si dhe te [1] f. 21 e te [5] f. 10. Shembuj: <em>software template </em>— model softueri, <em>design template</em> — shabllon projektimi.</p><p><strong><em>theme</em></strong> është bashkësi elementesh grafike (p.sh. madhësia dhe stili i shkrimit, ngjyrat, hijet, ndriçimi etj.) që përdoren bashkërisht për të stilizuar një dokument, ndërfaqe grafike apo objekt tjetër virtual. Kjo fjalë ndeshet shpesh *theme* si në gjuhën angleze. Në gjuhën shqipe përdoret fjala <strong>temë</strong> që mbart kuptime të tjera, por që zgjerohet fare mirë duke mbartur edhe këtë kuptim, si p.sh. te [1] f. 87, te [7] f. 82, te [26] f. 7 etj. Shembuj: <em>default Word theme</em> — tema e paracaktuar <em>Word</em>-it, <em>grayscale theme</em> — temë bardhezi.</p><p><strong><em>timeline</em></strong> paraqitje grafike e kohës, zakonisht si vijë e zgjatur me data, muaj apo edhe vite dhe me ngjarjet përkatëse të renditura në kohë. Kjo fjalë po merr përdorim të gjerë në rrjetet shoqërore virtuale ku tregon historikun e postimeve të përdoruesve. Në vend që të përdoret pa përkthim, sugjerojmë që të përkthehet <strong>kohështrirje</strong>. Një tjetër kuptim i kësaj fjale është ai i boshtit horizontal që përfaqëson ndonjë njësi të kohës (sekonda, minuta etj.) në të cilën projektohet si grafik dinamika e ndonjë madhësie tjetër. Në këtë rast, fjala e duhur do të ishte <strong>boshti i kohës</strong>, dhe jo *rreshti i kohës* siç lexojmë te [3] f. 35 dhe te [3] f. 181 Shembuj: <em>timeline of computer models </em>— kohështrirja e modeleve të kompjuterave, <em>user post timeline </em>— kohështrirja e postimeve të përdoruesit, <em>timeline in seconds</em> — boshti i kohës në sekonda.</p><p><strong><em>tool</em></strong> është vegël apo mjet që mund të jetë fizik ose virtual, pra program kompjuterik. Përdoret shpesh në sistemet kompjuterike, veçanërisht në kontekstin e programimit ku përdoren mjete softuer për të lehtësuar zhvillimin e softuerëve të rinj. Në vend që të përdoret pa përkthim, kjo fjalë duhet të përkthehet <strong>vegël</strong>, <strong>mjet</strong>. Shembuj: <em>user tools</em> — mjetet e përdoruesit, <em>software development tools</em> — vegla për zhvillim të softuerit.</p><p><strong><em>trick</em></strong> është mënyrë e lehtë, e shpejtë apo e frytshme për të kryer diçka. Kjo fjalë ndeshet në gjuhën e folur në formën *trik*, pra pa përkthim. Në gjuhën shqipe mund të përdorim fare mirë fjalët <strong>truk</strong>, <strong>marifet</strong>, siç gjenden te [6] f. 26, te [13] f. 229, te [15] f. 16 etj. Shembuj: <em>a useful trick for fast typing</em> — një marifet i dobishëm për shtypje të shpejtë, <em>learning programming tricks saves a lot of time</em> — mësimi i marifeteve të programimit kursen shumë kohë.</p><p><strong><em>unsupervised learning</em></strong> bashkësi metodash të mësimit automatik të cilat trajnohen me të dhëna të paetiketuara për të kryer parashikime. Shprehja e duhur në gjuhën shqipe është <strong>mësim i pambikëqyrur</strong>, ndërsa të mësuarit e pambikëqyrur që ndeshet te [20] f. 34, paraqitet disi e paqartë.</p><p><strong><em>update</em></strong> ndryshoj diçka duke pasqyruar në të informacionet më të fundit apo duke e pasuruar me njohuritë, teknikat e teknologjitë bashkëkohore. Po hasim gjithnjë e më shpesh *apdejt*, ndërkohë që përkthimi i duhur është <strong>përditësoj</strong>, siç përdoret te [26] f. 9. Fjalë të tjera te bibliografia si përtërij te [21] f. 84 apo freskoni te [18] f. 56 nuk janë të gabuara, por lidhen më shumë me fjalën <em>refresh</em>. Ndeshen edhe fjalë si *abdetohet* te [11] f. 61 apo *azhurnohen* te [20] f. 93, të cilat janë jo vetëm të papërshtatshme, por edhe qesharake. Shembuj: <em>update the software</em> — përditësoj softuerin, <em>update the user data</em> — përditësoj të dhënat e përdoruesit.</p><p><strong><em>update</em></strong> është veprimi sipas kuptimit të foljes më sipër, ose vetë entiteti i përditësuar që ka rezultuar nga ai proces. Edhe në këtë rast, në vend të *bëj update* që ndeshet te [6] f. 56, *azhurnim* te [10] f. 99, apo *azhornim* te [11] f. 85 dhe [1] f. 23 duhet të përdoret emri <strong>përditësim</strong>. Shembuj: <em>regular updates</em> — përditësime të rregullta, <em>monthly updates</em> — përditësime mujore.</p><p><strong><em>user</em></strong> është fjalë që ka përdorim masiv në thuajse të gjitha kontekstet apo drejtimet e teknologjisë së informacionit dhe komunikimit. Fatkeqësisht, kjo fjalë po haset gjithnjë e më shpesh pa përkthim, pra dëgjojmë *juzër*. Përkthimi i duhur në gjuhën shqipe është <strong>përdorues</strong>, siç e ndeshim te [5] f. 65, te [3] f. 89 etj. Shembuj: <em>user account</em> — llogari e përdoruesit, <em>user rights </em>— të drejtat e përdoruesit.</p><p><strong><em>weakly supervised learning</em></strong> është bashkësi metodash të mësimit automatik të cilat trajnohen për të kryer parashikime duke përdorur të dhëna me etiketime “artificiale”, pra të gjeneruara automatikisht dhe jo të vendosura nga njerëzit. Shprehja e duhur në gjuhën shqipe është <strong>mësim i mbikëqyrur dobët</strong> dhe ndeshet te [23] f. 18.</p><p>Mospërkthimet e fjalëve dhe shprehjeve nga fusha e teknologjisë së informacionit përbëjnë një shqetësim të madh, veçanërisht sa i takon botimeve shkollore. me të cilat formohen të rinjtë e të rejat. Një trajtim më i hollësishëm i kësaj problematike jepet te [36].</p><p><strong>Referenca</strong></p><ol><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “TIK 12 (për klasën e dymbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2011.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 2 (për shkollat e mesme të përgjithshme)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.</li><li>Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komu-<br>nikimit 10 (për klasën e 10-të të arsimit të mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2016.</li><li>Neki Frashëri, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Informatika 1 (për shkollën e mesme të profilizuar)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (bërthamë, për klasën e XI-të)”, IDEART, Tiranë, 2012.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Silvana Greca, Indrit Baholli: “TIK i<br>Avancuar (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 8 (për klasën e tetë të arsimit 9-<br>vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2020.</li><li>Luçiana Toti (Kini): “Elektronika 1”, Shtëpia Botuese e Teksteve Mësimore (BOTEM), Tiranë, 2014.</li><li>Altina Myderizi, Ada Gogu: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komu-<br>nikimit 12 (me zgjedhje, për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi,<br>Tiranë, 2018.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 4 (për shkollat e mesme, drejtimi natyror)”, IDEART, Tiranë, 2006.</li><li>Marenglen Bukli, Esmeralda Tasho, Genc Brahimaj, Guri Tome:<br>“Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula bërthamë)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>R. Çani, E. Emiri, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M.<br>Domi, S. Riza: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia<br>e elektroteknikës)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të<br>Serbisë, Prishtinë, 1969.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Entela Jegeni: “Informatika 3 (drejtimi<br>natyror)”, IDEART, Tiranë, 2008.</li><li>Suela Maxhelaku, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “Ushtrime dhe prob-<br>lema TIK 11 (bërthamë dhe me zgjedhje)”, Irisoft Education, Tiranë,<br>2017.</li><li>Ilia Ninka: “Struktura të dhënash”, SHBLU, Tiranë, 1998.</li><li>Ilia Ninka: “Sisteme logjike”, SHBLU, Tiranë, 2010.</li><li>Agni Dika: “Bazat e Programimit në C++”, Arbëria Design, Tetovë, 2005.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 6 (për klasën e gjashtë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2019.</li><li>Eqerem Arkaxhiu, Juliana Ahmeti: “Hyrje në informatikë”, SHBLU, Tiranë, 2007.</li><li>Matt Burgess: “Inteligjenca Artificiale: Si do të përcaktohet dekada e<br>ardhshme nga zhvillimi i sistemeve kompjuterike?”, Lekë, 2021.</li><li>Ilia Ninka: “Struktura të dhënash”, SHBLU, Tiranë, 2012.</li><li>Agni Dika: “Qarqet Kompjuterike Kombinuese 1”, Adea, Prishtinë, 2005.</li><li>Samela Bajraktari: “Zbulimi i Sulmeve në Rrjet Nëpërmjet Teknikave të<br>Mësimit Automatik”, Zenodo, Tetor, 2021.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (për klasën e X-të)”, IDEART, Tiranë, 2011.</li><li>University of Columbia: “Dictionary of Computer and Internet Terms<br>(seventh edition)”, Columbia University Press, New York, 2002.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 7 (për klasën e shtatë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2020.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 9 (për klasën e nëntë të arsimit<br>9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2019.</li><li>Ada Gogu, Altina Myderizi: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komu-<br>nikimit 11 (për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2017.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Informatika 3 (për shkollën e mesme të<br>përgjithshme të profilizuar, profili natyror)”, SHBLSH, Tiranë, 2003.</li><li>Mihallaq Maçko: “Praktika me televizorët bardhezi dhe me ngjyra”, 8<br>Nëntori, Tiranë, 1989.</li><li>Bashkim Ruseti, Kozeta Sevrani: “Informatika (për Fakultetin e Ekonomisë)”, Tiranë, 2012.</li><li>Bashkim Ruseti, Kozeta Sevrani: “Sistemet e informacionit të menaxhimit”, Tiranë, 2014.</li><li>Nuri Gokaj: “Baza të gjuhësisë së përgjithshme”, Universiteti “Luigj Gu-<br>rakuqi”, Shkodër, 1997.</li><li>Michelangelo Grosso, Paolo Prinetto, Maurizio Rebaudengo, Matteo Sonza Reorda: “La programmazione in Assembler x86”, Xlibris, 2012.</li><li>S. Kuneshka, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M. Domi:<br>“Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e elektromag-<br>netizmit)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë,<br>Prishtinë, 1969.</li><li>Erion Çano, Edmond Tupja: “Terminologji Informatike: Problematika dhe Zgjidhje”, UETPRESS, Tiranë, 2022, URL: <a href="https://zenodo.org/record/6378930">https://zenodo.org/record 6378930</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=1cb6dcede067" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Prurjet me shkronjën W]]></title>
            <link>https://medium.com/@erionc/prurjet-me-shkronj%C3%ABn-w-2bb495b2cc6e?source=rss-cee2267b1241------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/2bb495b2cc6e</guid>
            <category><![CDATA[drejtshkrimi-shqip]]></category>
            <category><![CDATA[shqipjainformatike]]></category>
            <category><![CDATA[teknologji-informacioni]]></category>
            <category><![CDATA[fonema]]></category>
            <category><![CDATA[shqip]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erion Çano]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 22 Jul 2023 09:09:44 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-07-22T09:09:44.268Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Nësoj si problemet fonetike të trajtuara në <a href="https://medium.com/@erionc/shtremb%C3%ABrime-t%C3%AB-fonem%C3%ABs-gj-87d86eafbfa7">shkrime të ngjashme</a>, problem përbëjnë edhe huazimet nga anglishtja që përmbajnë shkronjën <strong>w</strong>. Tri<br>nga fjalët kryesore të kësaj kategorie bazuar te shpeshtia e përdorimit janë <em>hardware</em> (elementet apo pjesët fizike të sistemeve kompjuterike), <em>software </em>(elementet skematike, logjike e konceptore të tyre si p.sh. programet dhe<br>dokumentimi), <em>web</em> (hapësira virtuale e programueshme që mundëson identifikimin, lidhjen dhe shpërndarjen e burimeve digjitale në internet). Tri fjalët e mësipërme hasen shpesh pa asnjë përshtatje, pra *hardware* si te [1] f. 82, *software* si te [2] f. 51, dhe *web* si te [3] f. 6. Disa forma të tjera të tyre janë ato me shkronjën <strong>w</strong> të kthyer në <strong>v</strong>, si *hardver* apo *hardverik*, *softver* apo *softverik* që ndeshet te [39] f. 2, ndoshta të ndikuara nga shqiptimet përkatëse të tyre në gjuhën gjermane në të cilën shkronja <strong>w</strong> shqiptohet si v-ja në gjuhën shqipe. Këto forma përbëjnë devijime të konsiderueshme fonetike nga fjalët në gjuhën burim, ndaj gjykojmë se janë jo të përshtatshme.</p><p>Në traditën e përkthimeve nga anglishtja, fjalët me shkronjën <strong>w</strong> janë përshtatur në gjuhën shqipe duke e kthyer atë në <strong>u</strong>. Ky rregull përbën në shumicën e rasteve përafrimin më të mirë fonetik të fjalëve që hyjnë te kjo kategori. Disa shembuj që mund të japim janë <em>Walt Whitman</em> — Uollt Uitman, <em>Washington</em> – Uashington, <em>William </em>— Uiliam, <em>Newton</em> — Njuton, <em>Stewart </em>— Stjuart, <em>Swift</em> — Suift etj. Në të njëjtën mënyrë, gjykojmë që përshtatjet e duhura për fjalët e kësaj kategorie janë <strong>harduer</strong> siç ndeshet te [5] f. 186, <strong>softuer</strong> si te [2] f. 50 dhe <strong>ueb</strong> si te [3] f. 132. Po njësoj veprohet edhe me mbiemrat, pra shkruhet <strong>harduerik</strong> si te [6] f. 32 dhe <strong>softuerik</strong> si te [7] f. 67. Duhet bërë gjithashtu kujdes me fjalën <em>web</em> e cila në përdorimin si emër shkruhej dikur me nistore të madhe, pra <em>Web</em>. Vitet e fundit po trajtohet gjithnjë e më shpesh si një emër i përgjithshëm i shkruar <em>web</em>, por mund të ndeshet në ndonjë rast edhe <em>Web</em>. Në secilin rast duhet përkthyer e shkruar në formën <strong>ueb</strong>. Në përdorimin si mbiemër, kjo fjalë ndeshet gjithnjë <em>web</em> dhe përkthehet <strong>ueb</strong>. Një trajtim më i hollësishëm i kësaj problematike jepet te [8].</p><p><strong>Referenca</strong></p><ol><li>Marenglen Bukli, Esmeralda Tasho, Genc Brahimaj, Guri Tome: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula bërthamë)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Silvana Greca, Indrit Baholli: “TIK i<br>Avancuar (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Entela Jegeni: “Informatika 3 (drejtimi natyror)”, IDEART, Tiranë, 2008.</li><li>Agni Dika: “Bazat e Programimit në C++”, Arbëria Design, Tetovë, 2005.</li><li>Ilia Ninka: “Struktura të dhënash”, SHBLU, Tiranë, 1998.</li><li>Matt Burgess: “Inteligjenca Artificiale: Si do të përcaktohet dekada e ardhshme nga zhvillimi i sistemeve kompjuterike?”, Lekë, 2021.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “TIK 12 (për klasën e dymbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2011.</li><li>Erion Çano, Edmond Tupja: “Terminologji Informatike: Problematika dhe Zgjidhje”, UETPRESS, Tiranë, 2022, URL: <a href="https://zenodo.org/record/6378930">https://zenodo.org/record 6378930</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=2bb495b2cc6e" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Shtrembërime të fonemës GJ]]></title>
            <link>https://medium.com/@erionc/shtremb%C3%ABrime-t%C3%AB-fonem%C3%ABs-gj-87d86eafbfa7?source=rss-cee2267b1241------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/87d86eafbfa7</guid>
            <category><![CDATA[fonema]]></category>
            <category><![CDATA[drejtshkrimi-shqip]]></category>
            <category><![CDATA[shqip]]></category>
            <category><![CDATA[shqipjainformatike]]></category>
            <category><![CDATA[teknologji-informacioni]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erion Çano]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 16 Jul 2023 10:25:22 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-07-16T10:28:06.045Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Veç problematikave që lidhen me ngatërrimin e fonemave <strong>c</strong> dhe <strong>ç</strong> që janë trajtuar në <a href="https://medium.com/@erionc/ngat%C3%ABrrime-t%C3%AB-c-s%C3%AB-me-%C3%A7-n%C3%AB-83af8dec45bc">shkrime të ngjashme</a>, vihen re shpesh edhe probleme që lidhen me ngatërrimin e fonemës <strong>gj</strong>. Kjo fonemë kthehet shpesh në <strong>xh</strong>, si në të folur edhe në të shkruar. Kjo ndodh veçanërisht në fjalët që përmbajnë <strong>gi</strong> apo <strong>ge</strong>, të cilat shqiptohen <strong>xhi/xhe</strong> në italishte dhe <strong>zhi/zhe</strong> në frëngjishte. Më poshtë jepen disa shembuj konkretë.</p><p><strong><em>agenda</em></strong> ka si kuptim të parë një plan veprimesh të shtrirë në kohë, ndërsa kuptim të dytë një bllok shënimesh apo pajisje elektronike që ndihmon në hartimin dhe mbajtjen mend të planit të veprimeve. Fjala e duhur është <strong>agjendë</strong>. Duhet shmangur nga përdorimi forma *axhendë* e cila dëgjohesh shpesh dhe haset te [1] f. 13. Shembuj: <em>personal agenda</em> — agjendë vetjake, <em>digital agenda</em> — agjendë digjitale.</p><p><strong><em>digital</em></strong> që përdoret shpesh duke treguar natyrën e një njësie informacioni, një aparati, shërbimi, procesi etj. Përshtatja e duhur është forma <strong>digjital</strong> që ndeshet e shkruar saktë te [2] f. 3, te [3] f. 92, te [4] f. 64 etj., si edhe fjalë të tjera si numerik, shifror që janë gjithashtu të përshtatshme. Duhet shmangur në çdo rast forma *dixhital* e cila haset te [5] f. 130, te [3] f. 67,<br>te [1] f. 13 etj., si dhe forma *digital* që ndeshet te [6] f. 232. Shembuj: <em>digital photography</em> — fotografi digjitale, <em>digital device</em> — pajisje digjitale.</p><p><strong><em>digitalize</em></strong> është folja që shpreh veprimin e kthimit të një objekti apo njësie informacioni nga paraqitja analoge apo fizike në atë digjitale. Fjala e duhur është <strong>digjitalizoj</strong> e cila duhet përdorur duke shmangur formën e pasaktë *dixhitalizoj*. Shembuj: <em>digitalize an archive</em> — digjitalizoj një arkivë, <em>digitalize the rare scripts</em> — digjitalizoj shkrimet e rralla.</p><p><strong><em>digitalization</em></strong> është emri që shpreh veprimin apo procesin e kthimit ë një objekti apo njësie informacioni nga paraqitja analoge apo fizike në atë digjitale. Në gjuhën shqipe fjala e duhur është <strong>digjitalizim</strong> dhe duhet shmangur emri *dixhitalizim*. Shembuj: <em>libraty digitalization</em> — digjitalizim i<br>bibliotekës, <em>photo album digitalization</em> — digjitalizim i albumit të fotografive.</p><p><strong><em>tangent</em></strong> është koncept nga matematika që në shqipe është emërtuar historikisht tangjent ose tangjente (kur përdoret si mbiemër) prej të paktën 50 vjetësh, duke qenë se gjendet te [7] f. 185. Fatkeqësisht, vitet e fundit po shkruhet *tangent*, pra njësoj si në gjuhën angleze. Shembuj: <em>tangent lines</em> — vija tangjente, <em>the curbe tangent</em> — tangjenti i lakores.</p><p>Problemet me fonemën <strong>gj</strong> vihen re edhe në fjalë të tjera përtej teknologjisë së informacionit apo terminologjisë librore, si p.sh. tek fjala <strong>agjenci</strong>. Ndodh shpesh përdorimi i kësaj fjale në formën *axhenci*. E njëjta gjë ndodh me fjalën <strong>gjirafë</strong> e cila haset shpesh në formën *xhirafë*. Një tjetër lloj shtrembërimi i fonemës <strong>gj</strong> vihet re në rastet kur në vend të saj përdoret fonema <strong>g</strong>. Disa shembuj janë fjala <strong>gjen</strong> që haset në formën *gen* si dhe <strong>gjenetikë</strong> që shtrembërohet në *genetikë*. Format e sakta të këtyre shembujve gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH. Një trajtim më i hollësishëm i kësaj problematike jepet te [8].</p><p><strong>Referenca</strong></p><ol><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (për klasën e X-të)”, IDEART, Tiranë, 2011.</li><li>Suela Maxhelaku, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “Ushtrime dhe problema TIK 11 (bërthamë dhe me zgjedhje)”, Irisoft Education, Tiranë, 2017.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “TIK 12 (për klasën e dymbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2011.</li><li>Lediana Bardhi, Anduela Lila: “TIK 8 (për klasën e tetë të arsimit 9-vjeçar)”, Mediaprint, Tiranë, 2020.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 4 (për shkollat e mesme, drejtimi natyror)”, IDEART, Tiranë, 2006.</li><li>Eqerem Arkaxhiu, Juliana Ahmeti: “Hyrje në informatikë”, SHBLU, Tiranë, 2007.</li><li>Q. Turdiu, P. Pilika, A. Xhuvani, A. Kostallari, E. Çabej, L. Dodbiba, M.<br>Domi: “Fjalor i terminologjisë tekniko-shkencore (terminologjia e matematikës dhe e mekanikës teorike)”, Enti i botimeve shkollore i Republikës Socialiste të Serbisë, Prishtinë, 1969.</li><li>Erion Çano, Edmond Tupja: “Terminologji Informatike: Problematika dhe Zgjidhje”, UETPRESS, Tiranë, 2022, URL: <a href="https://zenodo.org/record/6378930">https://zenodo.org/record 6378930</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=87d86eafbfa7" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ngatërrime të c-së me ç-në]]></title>
            <link>https://medium.com/@erionc/ngat%C3%ABrrime-t%C3%AB-c-s%C3%AB-me-%C3%A7-n%C3%AB-83af8dec45bc?source=rss-cee2267b1241------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/83af8dec45bc</guid>
            <category><![CDATA[drejtshkrimi-shqip]]></category>
            <category><![CDATA[fonema]]></category>
            <category><![CDATA[shqip]]></category>
            <category><![CDATA[teknologji-informacioni]]></category>
            <category><![CDATA[shqipjainformatike]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Erion Çano]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 09 Jul 2023 08:05:08 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2023-07-09T08:05:08.066Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Veç problematikave që lidhen me parashtesat dhe prapashtesat që janë trajtuar në <a href="https://medium.com/@erionc/terminologji-informatike-prapashtesa-icien-a19158ae0abc">shkrime të ngjashme</a>, mund të vihen re thuajse gjithnjë edhe probleme që lidhen me ngatërrimin e fonemave në fjalë të ndryshme, pra shkrimin apo shqiptimin e gabuar të atyre fjalëve kundrejt një shkronje apo foneme. Rast tipik përbëjnë c-ja me ç-në të cilat ngatërrohen shpesh. Më poshtë jepen disa shembuj, ku varianti i saktë shkruhet i theksuar ndërsa ai i gabuar midis simboleve * (yllth).</p><p>Fjala <strong>procedurë</strong> përdoret shpesh në ligjërimin teknik apo në atë të programimit. Çuditërisht jemi mësuar ta shkruajmë e shqiptojmë këtë fjalë në formën e gabuar *proçedurë*.</p><p>Fjala <strong>proces</strong> ka përdorim të gjerë në ligjërimin e përgjithshëm, në disiplina<br>tekniko-shkencore, por edhe më specifikisht në terminologjinë e sistemeve operative. Edhe këtë fjalë e dëgjojmë shpesh në formën e gabuar *proçes* dhe e ndeshim në këtë formë të gabuar edhe te [1] f. 42, te [2] f. 102, te [3] f. 57 etj.</p><p>Fjalët <strong>certifikatë, certifikoj, certifikim</strong> përdoren gjithashtu si në ligjërimin e përgjithshëm edhe në atë të teknologjisë së informacionit, veçanërisht në çështje të sigurisë kibernetike. Në shumicën e rasteve, këto fjalë i hasim në format e gabuara *çertifikatë*, *çertifikoj*, *çertifikim*.</p><p>Fjalët <strong>licensë, licensim, licensoj</strong>, përdoren shpesh për të qartësuar të drejtat dhe detyrimet që kërkohen për përdorimin e programeve kompjuterike apo të burimeve të tjera. Në shumicën e rasteve jemi mësuar që këto fjalë t’i hasim në format e gabuara *liçensë* si te [4] f. 67 ose *licencë* si te [5] f. 26, *liçensim* si te [6] f. 128 dhe *liçensoj*.</p><p>Fjala <strong>koeficient</strong> ka përdorim të gjerë në të gjitha disiplinat tekniko-shkencore, ekonomi, teknologji informacioni e më gjerë. Duhet pranuar se kjo fjalë ndeshet më shpesh në formën e gabuar *koefiçent*.</p><p>Fjalët <strong>eficient</strong> dhe <strong>eficiencë</strong> janë huazuar gjithashtu nga gjuhët neolatine, njësoj si fjala <strong>koeficient</strong>. Në analogji me të, edhe këto fjalë ndeshen më shpesh në format e gabuara *efiçent* dhe *efiçencë*, p.sh. te [7] f. 30.</p><p>Fjalët <strong>deficit</strong> dhe <strong>deficitar</strong> përdoren më tepër në terminologjinë e financës, por ndonjëherë edhe në atë inxhinierike. Edhe këto fjalë ndeshen në format e gabuara *defiçit* dhe *defiçitar*.</p><p>Të gjitha fjalët e mësipërme gjenden dhe shpjegohen në FGJSSH në formën e tyre të saktë, pra me shkronjën c. E njëjta formë shkrimi duhet ndjekur edhe në artikuj, libra, dhe shkrime të tjera. Një trajtim më i hollësishëm i kësaj problematike jepet te [8].</p><p><strong>Referenca</strong></p><ol><li>Bashkim Ruseti, Kozeta Sevrani: “Informatika (për Fakultetin e Ekonomisë)”, Tiranë, 2012.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Frederik Shalësi: “Informatika 2 (për shkollat e mesme të përgjithshme)”, SHBLSH, Tiranë, 2002.</li><li>Frederik Shalësi, Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu: “Teknologjia e Informacionit dhe Komunikimit (për klasën e X-të)”, IDEART, Tiranë, 2011.</li><li>Marenglen Bukli, Genc Brahimaj, Silvana Greca, Indrit Baholli: “TIK i Avancuar (për klasën e njëmbëdhjetë të gjimnazit, kurrikula me zgjedhje të detyruar)”, ERIK, Tiranë, 2010.</li><li>Altina Myderizi, Ada Gogu: “Teknologjia e Informacionit dhe e Komunikimit 12 (me zgjedhje, për arsimin e mesëm të përgjithshëm)”, Pegi, Tiranë, 2018.</li><li>Ilia Ninka, Eqerem Arkaxhiu, Entela Jegeni: “Informatika 3 (drejtimi natyror)”, IDEART, Tiranë, 2008.</li><li>Suela Maxhelaku, Esmeralda Tasho, Silvana Greca: “Ushtrime dhe problema TIK 11 (bërthamë dhe me zgjedhje)”, Irisoft Education, Tiranë, 2017.</li><li>Erion Çano, Edmond Tupja: “Terminologji Informatike: Problematika dhe Zgjidhje”, UETPRESS, Tiranë, 2022, URL: <a href="https://zenodo.org/record/6378930">https://zenodo.org/record 6378930</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=83af8dec45bc" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>