Heritage Istanbul’u, “koruma, restorasyon, arkeoloji, müze ve teknoloji” alanlarında bir fuar ve konferans olarak özetleyebiliriz. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından desteklenmekle birlikte Avrupa miras fuarları ağı Herifairs’in de 2019’dan beri parçası. Bu sene beşincisi gerçekleşecek olan fuar, 23–25 Haziran tarihlerinde Lütfi Kırdar Kongre ve Sergi Sarayı’nda, fuarın web sitesinden alabileceğiniz ücretsiz giriş biletiyle ziyarete açık olacak.

Fuarın bu seneki etkinlik alanları “konferans program”, “miras sohbetleri”, “atölyeler” ve “akademia” başlıklarında toplanıyor. Konferans programında ise Kültür ve Turizm Bakanı Ersoy ve İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı İmamoğlu’nun yanı sıra Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Kültür Varlıkları Daire Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü gibi kültürel miras yönetiminin önemli aktörleri yer alıyor.

Ne Beklemeli?

Fuarın, “kültürel miras sektörü”nün çeşitli aktörlerini kapsamakla birlikte merkezi kamu idareleri ve özel sektör odaklı bir temsiliyete alan açtığını söylemek yanlış olmaz. Ayrıca, geçtiğimiz dört fuarın konferans programını bu seneki akışla karşılaştırdığımızda, yerel yönetim temsilcilerinin sayıca büyük bir artış gösterdiğini gözlemliyoruz. Bu sene konferans programında yerli sivil toplum kuruluşu olarak ise sadece Antalya Tanıtım Vakfı ve Baksı Müzesi & Kültür Sanat Vakfı yer alıyor.

Fuarın konferans tarafındaki bu içerik planı, sektörü “kamu+özel” aktörlerine indirgese de fiziksel alandaki standlarda çeşitli sivil toplum aktörlerini görebilmeyi umuyorum. Zira 2019 senesinde katıldığım ve fuar sayesinde tanıştığım STK’ları hâlâ takip ederek güzel çalışmalarından haberdar oluyorum. Önümüzdeki seneler için umuyorum ki alanı genişletmek ve kamu+özel+sivil aktörler arasındaki diyalogu geliştirmek adına çeşitliliği ve kapsayıcılığı daha ön planda tutan bir konferans programıyla karşılaşırız.

Erişilebilirlik

Ek olarak kısıtlamaların azalmasıyla birlikte artan yüz yüze etkinliklere sevinsek de pandeminin ender olumlu etkilerinden olan ve pek çok etkinliğe daha demokratik erişim hakkı sağlayan dijital olanaklar, tamamen vazgeçilmemesi gereken etkinlik bileşeni olarak organizatörlerin gündeminde olmalı. Fuar yetkililerinden aldığım bilgiye göre program sadece fiziksel olacak, daha sonra arşivine ise Youtube üzerinden erişilebilecekmiş. Umarım etkinliklerin tamamının aktarılabileceği bir çekim gerçekleşir. Bu sırada fiziksel etkinliklere erişemeyecek olanların, fuarın sosyal medya hesaplarına yazarak bunu talep etmesi, yetkililer için önemli bir itici güç sağlayabilir.

Ne dinlemeli?

Programda ayrı ayrı merak edilen ve dinlemek isteyeceğimiz pek çok oturum var. Sizlerin de önerileri olursa lütfen bana yazın. Ben, geçen sayıdaki odak konusuna da atıfla, “İstanbul’da Yeni Müze Projeleri” panelini merakla bekliyor olacağım. Ayrıca daha önce Kültür Sohbetleri’nden de hatırlayacağınız yüksek mimar Erkan Kambek ile arkeolog ve sanat tarihçisi Levent Tökün de bülten okuyucuları için önerilerini paylaştı. Katkıları için sonsuz teşekkürler.

Erkan Kambek öneriyor:

“İlber Ortaylı’dan dinleyeceğimiz “Sıra Dışı Bir Devlet: Selçuklu” sohbetinde, Selçuklu mimarisine ne kadar değinilecek bilmiyorum. İstanbullular olarak Selçuklu mirasına coğrafi olarak bir nebze uzak olmamız nedeniyle zenginliğinin ne kadar farkındayız acaba? Şahsen Gökmedrese restorasyon çalışmaları yürütülürken yakınlaşma imkânı bulduğum bu değerli mirasın farkına varmak için Selçuklu’yu merak edenlere iyi bir başlangıç olacağını düşünüyorum. Daha yakından bakmak isteyenler için de Prof. Dr. Oktay Aslanapa’nın Anadolu’da İlk Türk Mimarisi Başlangıç ve Gelişmesi başlıklı kitabını önerebilirim.”

Levent Tökün öneriyor:

“Benim iki önerim olur: Zeynep Boz Hanım’ın “Gurbetteki Eserlerimiz” panelinde söyleyecekleri yıllardır ülkemize sayısız eser kazandıran bir ekibin başindaki ve doğrudan alanda çalışan bir kişi olarak pek çokları için yenilik olacaktır diye düşünüyorum. Eser kaçakçılığını önleme konusundaki bilgiler oldukça eksik bilindiği veya hiç bilinemediği için bu oturumu ilgililerin mutlaka takip etmesi gerekir! Diğeri de Cuma sabah olacak İtalya oturumu. O da İtalya gibi kültürel yönden yine zengin bir ülkenin uzun yıllardır devam eden arkeolojik çalışmalarını ilk elden dinleme fırsatı sunacak.”

Kültürel ve doğal miras, tanımları itibariyle ayrışıyor olsa da birbirini tamamlayan, özellikle de uygulama süreçlerinde bağımsız düşünülemeyecek bir değerler bütünü. Kentlerin, doğal olanı kısıtlayarak insan elinden olana sürekli daha fazla alan açma eğilimi, kendini tüm dünya metropollerinde olumsuz sonuçlarıyla açıkça gösteriyor. Çevre sorunlarına dair her yeni çıkan haberle de geleceğe dair endişelerimiz artıyor.

Birleşmiş Milletler (BM) tarafından 1972’de alınan kararla her sene 5 Haziran’da kutlanan Dünya Çevre Günü, bu yılki teması kapsamında tüm insanları “kaygılı” ve “endişeli” olmak yerine “cesur” ve “aktif” olmaya davet ediyor. Yılın temasını da gezegeni iyileştirmek adına “ekosistem restorasyonu” olarak belirliyor.

İstanbul Kent Konseyi’nin Kent Kültürü ve Kültürel Miras çalışma grubu olarak Dünya Çevre Günü vesilesiyle “İstanbul’un tehdit altındaki doğal mirası”na dikkat çekmek üzere bir çağrıda bulunduk. “Doğal miras da ne?” derseniz ya da kültürel mirastan farkını ayırt etme noktasında kararsızlık yaşarsanız Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’ndan da yola çıkarak doğal miras kapsamına milli parklar, tabiat parkları, tabiat anıtları, tabiatı koruma alanları, sulak alanlar, ormanlar, kıyılar, anıt ağaçlar, ağaç toplulukları, mağaralar, denizler, göller, akarsu alanları, biyolojik çeşitliliğin kaynağı olan habitatları örnek verebiliriz.

Pandeminin henüz başlarında Argonotlar için hazırladığım yazı serisinde Prof. Dr. Asu Aksoy “Ekolojik altyapı olarak şehir: Bir post-covid tahayyülü” başlıklı bir metin kaleme almış ve kentleşmenin bugün biyoçeşitlilik kaybının temel sebebi haline geldiğinden bahsetmişti: “Yakın gelecekte dünya nüfusunun yaklaşık yüzde yetmişinin şehir ve kasabalarda yaşayacağı düşünülecek olursa ekosistemlerin karşı karşıya olduğu büyük tehdidi kavramak mümkün. Birleşmiş Milletler Biyoçeşitlilik Konvansiyonu’nun (1993) önümüze koyduğu görev tam da bu: insanlığın ve doğanın birlikte esenliğini sağlamak zorundayız ve işe kentlerden başlayabiliriz.”

New York’un büyük ölçekli kamusal alan ve yeşil altyapı projelerinin lideri Scape Studio’dan Sera Tolgay da, geçtiğimiz Ocak ayında yaptığımız röportajda İstanbul’un yapılan analizlerde, iklim değişikliğinden hem etkilenecek kişi sayısı hem de olumsuz finansal sonuçlar bakımından dünyada ilk on şehir arasında olduğunu ifade etmişti. Tolgay, iklim değişikliğinin miras değerleri üzerindeki etkilerine ilişkin okullarda daha çok eğitim verilmesi, mühendislerin iklim riskleri konusunda bilgilenmesi ve mimari, planlama ve tasarım fakültelerinde stüdyolar oluşturulması yönünde tavsiyede bulunmuştu.

Disiplinlerarasılık ve bütüncül yaklaşımın, dünyayı iyileştirmenin ve hayatta kalmanın temel gerekliliği hâline geldiği aşikâr. Dünya Çevre Günü kapsamında SALT’ın “Bu son şansımız mı?” başlıklı film gösterimleri, bu gerekliliği çarpıcı yaklaşımlarla ortaya koyan bir seçki sunuyor.

İstanbul’un yoğun nüfuslu merkezinde tarihi bir yapının terasında kentsel tarım yapmak üzere kolları sıvamış Postane İstanbul ise olası çözümler için umut vadeden bir örnek olma yolunda.

Kadıköy’ün Koşuyolu, Üsküdar’ın Altunizade ve Barbaros mahallelerinin kesiştiği noktada yer alan ve İstanbul’un Anadolu yakasının ikinci büyük yeşil alanı olan Validebağ Korusu için yapılaşma tehdidine karşı 22 yıldır mücadele eden Validebağ Gönüllüleri de günümüzün en anlamlı mücadelelerinden birini vermeye devam ediyor.

Sorunun muhatapları ve olası çözümleri çevre politikaları adına kompleks bir hâl almış olsa da Birleşmiş Milletler’in dikkat çekmek istediği gibi “cesur” ve “aktif” olmanın tam zamanı.

Geçtiğimiz gün Kültür ve Turizm Bakanlığı, Erzincan Kemaliye Tarihî Kenti ile Mardin Midyat Çevresi (Tur Abdin) Geç Antik ve Ortaçağ Kilise-Manastırları’nın UNESCO Dünya Mirası geçici listesine girdiğini duyurdu. Kalıcı listeye geçişin önemli bir aşaması olan bu güzel gelişmenin, Erzincan ve Mardin’in kültürel değerleri ve bilinirliğine yönelik pek çok fırsatı doğuracağını umuyorum. Öte yandan, kültürel alanlar için bütün mesele, Dünya Mirası olmak ya da olmamaktan ibaret değil.

Dünya Miras alanlarının yorumlanması (interpretation) ve sunuşu (presentation) üzerine UNESCO himâyesinde faaliyet gösteren WHIPIC, “Dünya Mirası, Çoklu Anılar” başlığında, tam da bu meseleden yola çıkıyor ve listede yer almanın anlamları üzerine bir seminer dizisi düzenliyor. Temmuz’a kadar her ay farklı bir temada, çeşitli aktörlerin katılımıyla gerçekleştirilen seminerlerin bu ayki konusu “Dünya Miras alanlarında tartışmalı çoklu anılar” (contested multiple memories). Kore Cumhuriyeti Kültürel Miras İdaresi’nin ev sahipliğinde ve Afrika Dünya Miras Fonu iş birliğinde düzenlenen seminerde, Aya Sofya (İstanbul), Meiji Endüstriyel Miras Alanları (Japonya) ve Kölelik Güzergâhı örnekleri ele alındı.

Tartışma bana göre iki açıdan önemli ve ufuk açıcıydı. Birincisi konuşmacılar, hem akademik hem de sivil toplum çevrelerince tartışmalı olan bu alanları, konuyu siyasileştirmeden ele almayı başardı. İkincisi ise her üç konuşmacı da Dünya Mirası listesine girmek için aranan “olağanüstü evrensel değerler”e eleştiri getirerek kriterlerin somut yerine somut olmayan değerlere yönlenmesi gerektiğini vurguladı. Peki, seminerde tartışılan bu “somut olmayan değerler” ve “tartışmalı çoklu anılar”dan Kemaliye ve Mardin için neler öğrenebiliriz?

Tartışmalı Çoklu Anılar (Contested Multiple Memories)

Bir kültürel varlığın değerini ne belirler? Tarihi bir alanı gezerken ya da üzerine okurken en çok hangi anlatılarla karşılaşırız? Bir yapıyı, kimlerin anılarından dinleyip öğreniriz?

Ulusal Tayvan Üniversitesi akademisyeni Shu-Mei Huang, ilk kez batılı olmayan bir ulusun endüstrileşmeye geçiş dönemi hafızasını taşıyan ve bu değeriyle UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan Meiji endüstriyel devrimini bu sorularla ele aldı seminerde.

Meiji endüstriyel mirasının listeye adaylığı 2015’te başarıya ulaşmış olsa da listede hangi değerlerin öne çıkarıldığı özellikle Çin ve Kore’den pek çok akademisyen tarafından eleştiriliyor. Huang da UNESCO’nun, Meiji döneminin sömürgecilik ve zorla çalıştırılma geçmişini dışarıda bırakan anlatısına işaret ediyor.

Bir başka anlatı: Yamamoto Koleksiyonu

Yukarıdaki resim Japon kömür madencisi ve aynı zamanda ressam olan Sakubei Yamamoto’nun Meiji endüstriyel devrimine (1850–1910) tanıklık eden eserlerinden biri.

Dönemin ağır iş yükünü ve işçilerin durumunu anlatan bir kişisel arşiv olan Yamamoto resimleri, 2011’de UNESCO’nun Dünya Belleği Programı’na (Memory of the World Program) kabul edilmiş. Yamamoto Koleksiyonu, bu programda yer alan ilk Japon belgesel mirası (documentary heritage).

Kayıtlı belge ve arşivlerin ağırlıkta devletin elinde olduğu Japonya için, bir işçi tarafından alınan bu özel kayıtların varlığı çok nadir bir değer taşıyor. UNESCO programına kabul edilmek için süreçlerin devlet himayesinde ilerlediği notunu da düşelim. Sakubei’nin resimleri, dünya tarihinin bu önemli dönemine ışık tutan, kişisel ve otantik bir kültürel miras örneği olarak Meiji döneminin çoklu anlatılarına önemli bir katkı.

Ve Kemaliye

UNESCO web sitesinde Kemaliye’nin anlatıldığı İngilizce metin şöyle diyor: “Kemaliye kozmopolit bir şehirdi. Müslüman Türkler, Ermeniler, Ortodokslar ve Rumlar Kemaliye’de (Eğin) yaşıyordu. Kemaliye (Eğin) ve köylerinde yaşayanlar arasında sosyal ve kültürel açıdan pek bir fark yoktu.”

Bakanlığın duyuru metnine ve bu metinden yola çıkarak listeye girişin haberini yapan mecralara baktığımızdaysa tarihi kentin ancak mimari değerlerinin ön plana çıkarıldığını görüyoruz.

1985’ten beri Dünya Miras listesinde yer alan Ayasofya’da, yapılan statü değişikliği ve mekânsal müdahaleler bize çok önemli bir şey anlatıyor: Listede olmak, devletçe kurgulanan anlatılarla sınırlı kalmak, sadece “olumlu” tarihe odaklanmak, bir kültürel varlığın değerini korumaya yetmiyor.

Kemaliye ve Mardin’in hem somut hem de somut olmayan kültürel mirası zenginliği, daha fazla ve farklı perspektiflerden, uluslararası diyalogdan beslenen, kişisel arşivlere hoşgörüyle yaklaşan anlatıları zorunlu kılıyor. Bundan sonraki süreçte, mirasın yorumlanması ve sunuşunda çoklu anlatılar için harekete geçen bir sivil toplum ve buna alan açan kamu idarelerinin olması dileğiyle.

“National Trust’ın mülklerini ziyaret ederek büyüdüm. Ve tabi ki İngiliz çocuk edebiyatına yerleşmiş gizemli ve büyülü kırsal evlerin hikâyelerini okuyarak. Fakat bu mekânlar üzerine okudukça, gezerken aldığım keyif hissi karmaşık bir hâl aldı. Çünkü bu mekânların, ırk, güç ve sömürgecilikle tarihi bağları olduğunu öğrendim.” Megaphone editörü Leila, Colonial Countryside (CC-Sömürge Kırsalı) projesinin onu neden heyecanlandırdığını bu sözlerle anlatıyor.

Leila’nın iki editöründen biri olduğu Megaphone, İngiltere’de yaşayan “beyaz” olmayan yazarların (people of color) çocuk ve ergen romanı yazmalarını desteklemek için bir yıllık birebir mentorluk desteği aldıkları bir kültür projesi. Leila’nın girişte tanıtımını yaptığı Colonial Countryside ise, İngiltere’nin kırsal alanlarında konumlanan on tarihi yapıyı sömürgeci geçmişiyle yüzleştirmek amacıyla başlatılan ve çocukları da kapsayan bir tarih yazım projesi.

Megaphone ve Colonial Countryside, Avrupa’nın kültürel çeşitlilik ve kapsayıcılık temaları çevresinde yürüttüğü pek çok kültür projesinden sadece ikisi. Bültenin önceki sayılarında da sık sık bu kavramlara dokunan Dünya’dan gelişmelere rastlayabilirsiniz. Geçtiğimiz sayıda Avrupa Miras Günleri’nin “Miras: Her Şey Dahil” (Heritage: All Inclusive) başlıklı, kültürel miras için kapsayıcılığı geliştirmeye yönelik örnek vakaların yer aldığı yeni yayının haberi de bu gelişmelere güncel bir örnek.

Çeşitlilik ve Kapsayıcılık Sözlüğü

Yukarıdaki iki proje, başta çocuklar olmak üzere çeşitli ırkların anlatımlarını görünür kılma amacı güdüyor. Öte yandan, Avrupa Miras Günleri’nin kapsayıcı etkinlik geliştirmek isteyen yöneticiler için rehber işlevi görebilecek güncel bir yayını (Inclusive Events Toolkit) daha var. Etkisi altında olduğumuz yerel dinamikler karşısında ya da kolaylığında, bireysel-toplumsal farklılıklarımızı özgürce yaşamanın mikro yöntemlerini keşfetmek üzere, bu yayının sözlük kısmında yer alan birkaç kavrama göz atmakta fayda olduğuna inanıyorum:

BAME (Black, Asian and Minority Ethnicity): Siyah, Asyalı ve diğer etnik azınlıklar anlamına gelen İngilizce kelimelerin baş harflerinden oluşan bir kısaltma.

Class: Sınıf. Sosyoekonomik güç, toplumda diğerlerine göre nerede olduğunu gösteren statü. Kavramın tanımı üzerine bir ortak kanı olmamakla beraber genellikle gelir düzeyi, meslek, eğitim ve kültürel geçmiş gibi değerlerle ilişkilendiriliyor.

Diversity: Çeşitlilik. Bu terim cinsiyet, etnik köken, ırk, yaş, din, sosyoekonomik sınıf, fiziksel engel, cinsel yönelim, eğitim, tecrübe, bakış açısı bakımından farklılık gösteren tüm insanları kapsıyor.

Co-production: Birlikte üretme. Katılan herkesin, uygulayıcıyla birlikte, kendi tecrübe ve becerilerinden yararlanarak üretim sürecine dâhil olduğu birlikte çalışma şekli. Amacı, herkesin üretim sürecinde aktif olduğu ve yararlanabileceği anlamlı bir çıktı sağlamak.

LGBTQI+: Lezbiyen, Gey, Biseksüel, Transeksüel, Queer ve Intersex anlamına gelen İngilizce kelimelerin baş harflerinden oluşan bir kısaltma. Sondaki +, kısaltmada adı geçmeyen diğer tüm cinsiyet ve cinsel kimlikleri ifade ediyor. LGBTQI+ toplulukların, kültürel etkinliklere dâhil edilmesi, bu toplulukların kendi tarihleri, hareketleri ve kültürel pratikleri olduğuna da işaret ediyor. Türkçe açılımlarını merak edenler, KaosGL’nin LGBT sözlüğüne de göz atabilir.

Neurodiversity: Nörolojik çeşitlilik. Otizm üzerine çalışan sosyolog Judy Singer tarafından, insan beyninin sonsuz öğrenme ve düşünme farklılıklarını anlatmak için üretilmiş bir terim. Otizm spektrum bozukluğu, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, dispraksi, disleksi gibi farklılıkları “anormal” görmek yerine tanıma ve bu topluluklara saygı duyma.

Under-represented groups: Yetersiz temsil edilen gruplar. Kültür ve miras sektöründe toplumdaki güç konumları sebebiyle yeterince temsil edilmeyen gruplar anlamına geliyor. Örneğin, Romanlar, etnik azınlıklar, gençler ve çocuklar, yaşlılar, engelliler.

Inclusion: Kapsama/dâhil etme. Rehber dokümanda kapsayıcılık kavramı, “düzenlenen etkinliklerde katılımı engelleyen faktörleri ortadan kaldırarak herkesin dâhil olabileceği açık ve hoşgörülü bir deneyim alanı yaratılması” anlamında kullanılıyor.

Colonial Countryside (Sömürge Kırsalı) Projesi

Kültürel miras için kapsayıcılığı hedefleyen bir tarih yazım projesi olan Colonial Countryside, yazının başında Leila’nın bahsettiği National Trust mülklerinden on tanesini ele alıyor. Bu yapılar arasında İngiliz Doğu Hindistan Şirketi üzerinden edinilmiş mal varlığıyla kurulan Basildon Park ve Osterley Park, köle tüccarı Francis Drake’in 16. yüzyılda satın alarak manastırdan konuta dönüştürdüğü Buckland Abbey, 17. yüzyılın önde gelen sömürge yöneticisi William Blathwayt’ın mülkü olan Dyrham Park gibi İngiltere’nin görkemli “kültürel miras”ları yer alıyor.

Colonial Countryside projesi, işte tam olarak bu yapıların pek de öne çıkarılmayan karanlık mirasını tematik olarak ele alma ve tarihi “beyaz” olmayanların, yeterli temsil edilmeyenlerin gözünden yeniden anlatma amacında. 2018–2023 arasını kapsayan 5 yıllık proje, bu amacı 10 yazar ve 9 farklı okuldan ilkokul öğrencilerinin katılımıyla gerçekleştiriyor. Çocuklar, proje sayesinde akademisyen, eğitmen, tarihçi ve yaratıcı yazarlarla bir araya gelerek sergi, metin ve festivaller üretiyor. Altını çizelim: Çocuklar sadece izlemiyor ya da dinlemiyor, yazarlarla birlikte üretiyor.

Projenin ortakları Leicester Üniversitesi, İngiltere merkezli bir koruma kuruluşu olan ve pek çok tarihi alanın yönetimini üstlenen yardım örgütü National Trust, Karayipler, Karayip diasporası ve Birleşik Krallık üzerine bağımsız bir yayınevi şirketi olan Peepal Tree Press ve kamu destekli bağımsız bir kültür kurumu olan Arts Council England.

Üniversitenin projeyi anlattığı web sayfasında, National Trust mülklerinin Britanya İmparatorluğu’nun karanlık geçmişine dair ilginç detaylar var. Merak edenler için link burada. Öte yandan projenin samimiyetini ya da sürecin amaçlanan etkisine ulaşıp ulaşmayacağı tartışmasına girmeden, bireysel ve toplumsal hareketlerimizde kapsayıcılık ve çeşitlilik üzerine düşünmemiz gereken ilhamı verdiğini de yadsıyamayız. Başta bağımsız kültür kurumlarının, politikaya malzeme etmeden tarihi yeniden yazmanın yöntemleri üzerine düşünmesi ve harekete geçmesi bir ihtiyaç. Bir sözlükle başlamak nasıl olur dersiniz?

Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (ICOMOS), 1965 yılında Varşova’da kurulmuş, kültürel miras alanlarının korunmasına yönelik çalışan küresel ve hükümetler dışı bir örgüt. Binalar, tarihi alanlar, kültürel peyzajlar ve arkeolojik alanların korunması için bir araya gelmiş mimarlar, tarihçiler, arkeologlar, sanat tarihçileri, coğrafyacılar, antropologlar, mühendisler ve şehir plancılarından oluşan disiplinler arası bir uzman ağı.

ICOMOS bünyesinde, 2018 verilerine göre 151 ülkeden 10.000’in üzerinde bireysel üye, 271 kurumsal üye, 107 ulusal komite ve 28 uluslararası bilimsel komite bulunuyor. Bütün bu kurumlar ve bireyler ağı, kültürel mirasın korunmasına yönelik belirli hedefler doğrultusunda çeşitli çalışmalar yürütüyor. ICOMOS’un bu kapsamdaki çalışmalarından biri de, 1982’de ilan ettiği 18 Nisan Uluslararası Anıtlar ve Sitler Günü. Her sene, belirli bir tema üzerinden ICOMOS üyeleri, komiteleri ve günü kutlamak isteyenlerle birlikte bu tema çerçevesinde bir dizi etkinlik gerçekleştiriyor.

2021 Teması: Complex Pasts: Diverse Futures

2021 senesi için belirlenen tema başlığı Karmaşık Geçmişler: Çeşitlilikleri Gözeten Gelecekler (Complex Pasts: Diverse Futures). Türkiye’de yasal olarak 1974 yılında yayımlanan bir yönetmelikle Kültür Bakanlığı’na bağlı, yarı resmi bir konsey olarak kurulan ICOMOS Türkiye Milli Komitesi, temanın kavramsal çerçeve metnini Türkçeleştirerek yayınladı. ICOMOS TR’nin daha sonra yönetmelikte yapılan değişiklilerle, özellikle 1992 sonrasındaki üyeleri ve etkinlikleri açısından özerk bir yapıya sahip olduğunu da ekleyelim.

Kısaca Karmaşık Geçmişler: Çeşitlilikleri Gözeten Gelecekler teması, kültürel mirasın korunmasında geçmişe dair anlatıları çeşitlendirmenin, daha kapsayıcı bir hâle getirmenin önemine vurgu yapıyor. Biraz daha açarsak, bu tema bize, hoşgörülü ve barışçıl bir gelecek için, kadın, LGBTİ+, mülteciler, azınlıklar gibi pek çok alanda baskılanan toplulukların hikâyelerinin de duyulduğu bir miras yaklaşımına ihtiyacımız olduğunu söylüyor.

Dekolonizasyon

Tema kapsamında pek çok etkinlik olsa da, burada “Mirası Çeşitlendir/Dekolonize Et!” (Diversify / Decolonise Heritage!) başlıklı çalıştaya özellikle değinmek istiyorum. ICOMOS’un 2017’de kurulmuş olan ICOMOS Uluslararası Genç Profesyoneller Çalışma Grubu tarafından 2020 Temmuz ayında başlatılan bu çalıştay, ırkçılık karşıtı miras uygulamaları konusuna yöneliyor. Tahmin edebileceğiniz üzere, çalıştayın çıkış noktası, Mayıs 2020’de George Floyd’un polis tarafından öldürülmesi üzerine etkisini arttıran Black Lives Matter hareketine dayanıyor. Anketlere göre sadece Amerika’da protestolara katılanların sayısı 15 ile 26 milyon arasında.

Akla her ne kadar sosyal medyanın popüler meme’i “Hâlâ bu saçmalığı protesto ettiğime inanamıyorum” (I can’t believe I still have to protest this fucking shit) gelse de, Black Lives Matter hareketinin kültürel miras alanında da pek çok uygulamayı ve kurum politikasını etkilediği aşikâr. Kurumsallaşmış kültürel miras pratikleri, artık miras anlatımına çoklu perspektifleri dâhil etmenin yollarını arıyor.

Örneğin British Museum’un direktörü Hartwig Fischer, Ağustos 2020’de The Telegraph’a verdiği röportajda, müzenin kurucusu Sir Hans Sloane’in büstünü, köle sahibi olduğu gerekçesiyle ana sergi alanından kaldırarak Britanya İmparatorluğu’nun sömürgeci geçmişiyle yüzleşmeye çalıştıklarını söyledi. Fischer, açıkça “Onu kaidenin dışına ittik. Hiçbir şeyi saklamamalıyız. Bilgi iyileştirmededir” diyor.

Başkalarına Kulak Verebilmek

Uluslararası alandaki dekolonize etme çabalarından (her ne kadar geç kalınmış ve hâlâ açık veren pek çok yanı olsa da) öğrenmemiz gerekenler var. Artık bir “çoğunluk” oluşturarak “azınlıkları” baskılamanın, o “çoğunluğa” dayanarak kararlar almanın, iktidarların “çoğunluk” yararındansa kendi gücünü pekiştirmesine hizmet eden demode bir araç olduğu her zamankinden daha bariz.

Kültür ve kent politikalarında, geçmişi tüm çeşitliliğiyle anmak, gerekiyorsa özür dilemek, hataları kabullenmek ve çeşitliliği kucaklamak, her geçen gün daha da zorunlu bir hâle geliyor. Kültürler arası diyalogu, çatışma çözümünde barışçıl yöntemler geliştirmeyi başarabilen ülkeler, tüm dengelerin yerinden oynadığı bu dönemin ardından, Dünya’nın yeni gelişmiş ülkeleri arasında yerini alabilecek.

“Bir Başkadır”

Çabucak unuttuğumuz fakat yayınlandığı tarihlerde paylaşmaktan, konuşmaktan usanmadığımız Netflix dizisi “Bir Başkadır” da en ana akım duruşuna rağmen bunları anlatmıyor muydu? Başkalarının hikâyelerini dinlemeyi, duymayı öğrenmeyi, “diğer”leriyle empati kurabilmeyi. Üstelik dizi bunu Türkiye’nin çoğunluktaki toplulukları arasında yapıyordu.

Türkiye olarak, kültürel çeşitlilik ve farklı perspektifler denilince konuşmaktan çekindiğimiz, benim de zaman zaman otosansürden kaçamadığım o kadar çok “hassas” konumuz var ki. Hâlâ dini ya da siyasi liderlere saygısızlık içerdiğini iddia edebildiğimiz sanatsal üretimler gündemimizi meşgul edebiliyor, hatta yaptırımları olabiliyor.

Umut Verenler

Öte yandan, her geçen gün daha fazlasını keşfettiğim, keşfettikçe heyecanlandığım, yaratıcı ve pratik araçlar kullanarak yapılan çoğulcu bir kültür anlatımı da yayılmaya devam ediyor. Bunlardan sadece birkaçı:

Derleme haberler kısmında da yer verdiğim, Dilan Elveren’in, etnik ve kültürel farklılıkları olan topluluklar arasındaki çatışma çözümü ve barış yapma pratiklerini, Aleviliğe özgü barış yapma mekanizmaları üzerinden değerlendirdiği metni.

Yesayan Salonu’nun “unut(tur)ulan” kentlilerin perspektifinden miras anlatımlarına yer verdiği herkesin erişimine açık Youtube yayınları.

Türkiye’deki kültürel çeşitliliği akademi dışında çalışma yürüten bağımsız araştırmacılar ile kurumları desteklemek ve akademi ile aralarındaki kompartmanlaşmayı (kendi grubunun dinamiklerinin dışına çıkmama, diğerlerinin pratiklerini görmeme) giderme motivasyonundan yola çıkan, Kürt, Alevi, Yahudi, Çerkes topluluklarına yönelik çalışma gruplarını geliştiren Türkiye Kültürleri.

Fırat Şenol’un Beyoğlu’nun çeşitliliğini tarihteki mekân ve insan hikayelerini paylaştığı Instagram hesabı.

Erdem Dilbaz’ın, kentin yaşayan mirasının izini gündelik yaşam pratikleri içerisinde izlediği ve heyecanla izlettiği Instagram hikâyeleri.

Umuyorum ki Türkiye’de, çeşitliliği konuşabilen, çoğunluktan değil, çoğulluktan beslenen inisiyatifler ve bireyler, kurumsallaşmış ve görece daha güçlü kaynakları elinde tutan kültür kurumlarının da gündemine girecek. Kültürün sivil alanı barışçıl yöntemlerle örgütlenmeyi başarırsa, nihayetinde kültür politikalarına yön verebilecek potansiyelini keşfetmesi de neden mümkün olmasın?

Europa Nostra’nın (EN) 2013’ten beri düzenlediği Avrupa’nın Tehlike Altındaki 7 Kültürel Mirası programının 2021 listesi, geçtiğimiz gün düzenlenen canlı yayın ile açıklandı. Listeye giren kültürel varlıkların yer aldığı ülkeler Avusturya, Hırvatistan, Yunanistan, İtalya, Kosova, Makedonya ve İspanya. Peki bu listede yer almak ne anlama geliyor? 2021’in tehlikeler listesinde neler var?

1963’te Paris’te kurulan Europa Nostra, bugün Avrupa’nın en bilinen kültürel miras odaklı sivil toplum örgütlerinden biri. EN’nın Avrupa Yatırım Bankası Enstitüsü ortaklığında yürüttüğü Avrupa’nın Tehlike Altındaki 7 Kültürel Mirası programı, Türkiye’de en son, listeye 2018’te giren Büyükada Rum Yetimhanesi’yle gündeme geldi. Programın başladığı ilk sene olan 2013’te Mardin Surp Kevork Ermeni Katolik Kilisesi, 2016 yılında ise Hasankeyf bu listede yer almıştı. Yetimhane’nin güncel durumuna ilişkin geçtiğimiz sayıda detaylı bilgiler paylaşmıştım. Yapıyı ayakta tutacak projenin hâlâ fon arayışında olduğunu da ekleyelim.

Bu sene listeye giren kültürel miras alanlarının her birine 10.000 Euro’ya kadar destek verilecek. Fakat programın asıl katkısı maddi destek değil. Yetimhane’nin listeye girdiği sene Agos’a konuşan EN Türkiye Derneği Başkanı Burçin Altınsay, programın işlevini “uzmanlık ve kaynak sağlamak üzere yol gösterici bir rol üstleniyorlar. Burada önemi olan yapının sahipleri, sorumluları ve yerel aktörler.” ifadeleriyle anlatmıştı.

Programın İyi Örnekleri

2014’te listeye giren Portekiz’deki Mafra Sarayı’nın çanları, 20 senelik sessizliğin ardından geçirdiği kompleks restorasyon süreciyle çalmaya başladı. Yine 2014’te listeye giren Belçika’daki Bourla Tiyatrosu’nun sahne mekanizması, kent yönetimince restorasyon kararı alınarak kurtarıldı. Başarılı projelerin temel kriterleri arasında yerel otoritelerin desteği ve tüm aktörlerin proje sürecine proaktif katılımı gösteriliyor.

Listedekiler ve Tehlikeler

Çok disiplinli bir yaklaşımla hazırlanan listede demiryolu, mezarlık, kültürel peyzaj alanı olarak adalar bütünü, özel bahçe, manastır, postane binası ve şapel yapıları yer alıyor. Avrupa Yeşil Mutabakatı’nın gündemde olduğu açılış toplantısında kültürel mirası tehdit eden unsurların başında iklim değişikliği, doğal afetler, ihmalkârlık, ekonomik koşullar ve yanlış siyasi tercihler geliyor.

Bu yazıya kaynak oluşturan ve tek temel sorusu “Sizce aşağıdakilerden hangisi ya da hangileri Türkiye’nin kültürel mirası olarak kabul edilebilir?” olan anket çalışması, İnternet’te üç gün içerisinde 100 kişi tarafından cevaplandı. Sorunun ana amacı, herhangi bir ön koşul olmadan araştırmaya katılan kişilerin kültürel mirası nasıl tanımladıkları ve verilen liste içerisinde hangi varlıkları Türkiye’nin kültürel mirası olarak gördüklerine dair fikir edinmekti. Bu meraka zemin hazırlayan durum ise, kültürel mirasın uluslararası literatürde genişleyen kapsamı ve iyi uygulamalarda gösterilen yaklaşımlara rağmen ülkemizde hala “tarihimize sahip çıkalım” anlayışıyla bugünden kopuk bir algının dolaşması oldu. O nedenle bu metnin içeriği kültürel mirasın kapsamını ve onu korumanın bugünümüzle bağlantılı olduğunu anlatmak üzere kurgulandı.

Ankette katılımcılara yöneltilen soru şöyleydi: “Sizce aşağıdakilerden hangisi ya da hangileri Türkiye’nin kültür mirası olarak kabul edilebilir?” Birden fazla seçeneğin işaretlenebileceği liste ve verilen yanıtların sayısını aşağıdaki tabloda görebilirsiniz.

Konuyla yakından ilgili bazı okuyucular anlayacaktır ki bu liste Türkiye’de UNESCO’nun Dünya Miras Listesi’ne kayıtlı somut ve somut olmayan kültür varlıklarından oluşuyor. Anketteki bazı isimler UNESCO’nun resmi web sitesinde geçtiği şekilde değil. Örneğin, Bursa kentinin listede yer alışı “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu” şeklinde. Yine UNESCO’nun sitesinde detaylı açıklamaya baktığınızda Bursa kentinde kültürel miras değeri olan sekiz alanın tanımlanmış olduğunu görüyorsunuz. Ankette bu varlıkların sadece Bursa ismiyle yer alması ise katılımcıların bir kenti kültürel miras olarak kabul edip edemeyeceklerini anlama amacına yönelikti.

Peki bir kenti, kültürel miras olarak kabul etmek mümkün müdür? Mümkünse bu ne anlama gelir?

Kültürel miras nedir?

Anketin sonuçlarına geçmeden önce, listede yer alan varlıkların somut ve somut olmayan ayrımından bahsedelim. Bunun için kültürel miras kavramının nasıl tanımlandığına ve kapsamın tarihsel süreçte nasıl evrildiğine değinmek gerekli. Kültürel mirasa yönelik ilk tanımlar, bu konudaki uluslararası metinlerin ilk örneklerinden sayılan 1931 tarihli Atina Tüzüğü (Charter of Athens) ile 1954 tarihli Lahey Sözleşmesi’nde (Hague Convention) görülür. 2. Dünya Savaşı’nın yarattığı yıkım ve eserlerin yerlerinden edilerek başka ülkelere kaçırılması gibi meseleler karşısında tarihi ve kültürel değeri olan varlıkların korunmasına yönelik ihtiyaç bu metinlerin oluşmasına zemin hazırlamıştı. Bu çerçevede kültürel mirasın kapsamına alınan varlıkların listesi şöyle sıralanıyordu:

anıtsal mimari eserler, tarihi ya da sanatsal öneme sahip yapılar ve arkeolojik sit alanları gibi taşınmaz kültür varlıkları; resim, heykel gibi sanat eserleri, kitaplar, arşivler, el yazmaları, bilimsel açıdan önemli koleksiyonlar gibi sanatsal, tarihi veya arkeolojik öneme sahip taşınabilir kültür varlıkları

Kültürel mirasa bu obje odaklı ve anıtsal eser perspektifinden bakışın en önemli nedeni olarak önce imparatorluklar ardından da ulus-devletler çağında mirasın siyasi egemenlik göstergesi olarak değerlendirilmiş olması gösterilmektedir.

1940 ve 50’lerde 2. Dünya Savaşı’yla yüzleşen Avrupa kentleri sivil mimari yapıları yeniden inşa ederken sadece anıtsal değeri olan yapıları koruma politikası izledi. 60 ve 70’lerde ise artan nüfusun ihtiyacını karşılamak üzere büyük ölçekli yıkım ve yapım süreci başladı. Yıldız Teknik Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü profesörü Zeynep Enlil, Avrupa’daki bu kentleşme sürecinin kültürel mirasa savaş dönemlerinden daha çok zarar verdiğini söylemekte. 1965 yılında mimari ve arkeolojik mirasın korunmasını sağlamak üzere bir sivil toplum kuruluşu olarak kurulan Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (ICOMOS) 1964’te gerçekleştirilen bir kongreyle, bugün kültürel mirasın korunmasındaki en önemli yol gösterici belgelerden biri olarak kabul edilen Venedik Tüzüğü’nü (The Venice Charter) yayınladı. Venedik Tüzüğü’nün en önemli etkilerinden biri miras kavramına getirdiği kapsayıcı yaklaşımdır. Tüzükte miras şöyle tanımlanıyor:

“Tarihi anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz, bunun yanında belli bir uygarlığın, önemli bir gelişmenin, tarihi bir olayın tanıklığını yapan kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kapsar. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil, ayrıca zamanla kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de kapsar.”

Tabii bu yaklaşım, uygulamaya geçirilme aşamasında maddi engellerle karşılaştı. Kültürel öneme sahip yapıların sahipleri, herhangi bir destek alamadıklarından yapılar ciddi bir bozulma sürecine girdi. Bu sefer, kentsel yenileme süreçleriyle tarihi alanlar kentin zenginlerine pazarlandı; dar gelirli topluluklar ise evlerinden edilerek kentin dışına itildi. Bu durumun topluluklar üzerindeki sosyoekonomik yıkıcı etkisinin yanında yeni sahipleriyle buluşan tarihi alanlar da otantik dokularını ve kültürel önemlerini kaybetti. Bu durum aynı zamanda çevresel pek çok zarara da yol açtı.

İşte kabaca bahsettiğim bu süreç, koruma pratiklerinde mirasın, etrafındaki insan topluluklarından bağımsız değerlendirilemeyeceği anlayışını oluşturmaya başlamıştır. Türkiye’de bu sürecin yansımaları ise daha farklı çünkü sanayileşme ve kentsel gelişim Avrupa kentlerinde olduğu gibi değil. Türkiye’de kentler, yerel yönetimler üzerine Prof. Dr. Zerrin Toprak’ın deyişiyle ani ve sıçramalı bir büyüme göstermiştir. Bugün, Türkiye’nin 1950’lerde hızla artan nüfus karşısında bir türlü “planlayamama süreci”nin başlaması, çevre ve kent düzenindeki olumsuz etkileriyle hala gözlemlenebilmekte.

1972 yılında UNESCO’nun yayınladığı Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme ise kültürel mirasın korunması adına atılan diğer bir önemli adım. Türkiye bu sözleşmeyi 1983 yılında imzalayarak taraf devletlerden biri olmuştur.

UNESCO’nun ne yaptığı, Dünya Miras Listesi’nin ne olduğu ve bu listede olmanın ayrıcalıkları ya da yükümlülükleri üzerine Yonca Kösebay Erkan’ın yazdığı Bianet’teki kapsamlı metne buradan ulaşabilirsiniz.

Kısaca Dünya Mirası Sözleşmesi olarak geçen metinde “peyzaj” kavramı benimsenmiş, 2008’de yayınlanan Operasyonel Rehber’de (Operational Guidelines) ise “kültürel peyzaj” şöyle tanımlanmıştır:

Kültürel peyzaj insan ve doğanın ortak üretimi olan kültür varlıklarını temsil eder. Bu varlıklar, insan topluluklarının; doğal çevrelerinin ve sosyal, ekonomik ve kültürel unsurların etkisiyle ortaya çıkan fiziksel sınırlar ve/ya imkanlar altında şekillenen, zaman içindeki evrimini ve yerleşim biçimlerini örneklendirir ve açıklar.

Bu tanım, aslında neyin kültürel miras olarak tanımlanması gerektiğini bir ölçüde muğlakta bırakırken, bu konuda karar verme yetkisini de uzmanlardan sıradan insanlara, geniş bir paydaş kitlesine dağıtmaktadır. Bu görüş, Avrupa Konseyi başta olmak üzere farklı uluslararası kurumlar tarafından da benimsenerek kültür mirasının saptanması, tanımlanması ve korunması süreçleri kamuyla bütünleşik bir yönetim anlayışıyla ele alınmaya başlandı.

2005’te Avrupa Konseyi’nin yayınladığı Toplum İçin Kültürel Mirasın Değeri Sözleşmesi bu konudaki en belirleyici adımlardan biri. Faro Sözleşmesi olarak da geçen bu metinde kültürel miras ile insan hakları ve demokrasi arasındaki bağın öneminden bahsedilmiş, kültürel mirası önemli yapanın nesneler ya da mekânlar değil, bunların insanlar için ifade ettiği değerler olduğu vurgulanmıştır. “Değer” ifadesi, burada dikkat edilmesi gereken bir kelime kullanımına işaret ediyor. Zira “kültürel değer” denilen kavram, bugün bir kültür varlığına nasıl yaklaşılması gerektiğini belirlemede birincil rolü oynamakta. Bir kültür varlığının “kültürel değer”ini anlamak ise, ilgili paydaşların fikirlerinin alındığı katılımcı ve kapsayıcı kültür politikalarıyla gerçekleşebilmekte.

Doğa için biyoçeşitlilik neyse, insan için kültürel çeşitlilik o.

Meseleye somut olmayan değerlerin dahiliyeti ise UNESCO’nun 2001’de kültürel çeşitlilik üzerine yayınladığı evrensel bir bildirge ile başladı. Orijinal adı The Universal Declaration on Cultural Diversity olan bu bildirgeye göre kültürel çeşitlilik “insanlığın ortak mirası” (the common heritage of humanity) olarak kabul ediliyor. Doğa için biyoçeşitlilik ne kadar gerekliyse, insanlık için de kültürel çeşitlilik o anlama gelir deniyor. Bildirge aynı zamanda kültürel çeşitliliği korumanın, insanlık onuru için etik bir zorunluluk olduğunu ileri sürüyor. UNESCO’nun bu hedefle koruma yolunda attığı en önemli adımlardan biri 2003’te yayınladığı Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi (Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage). Sözleşme temelde globalleşmenin ve yeni sosyal dönüşümlerin, yaşayan ve somut olmayan miras üzerinde yol açtığı tahribatlara karşı yapılabilecekleri sunan bir içeriğe sahip.

UNESCO’nun eski genel direktörü Irina Bokova sözleşmenin 2003 versiyonunda somut olmayan kültür mirasının görece yeni bir konsept olsa da insanlık kadar eski bir kavram olduğunu ifade ediyor. Bu kavram, gelenekselden çağdaşa, kırsaldan kente geniş bir ifadeyi kucaklıyor. Somut olmayan kültürel mirasın sözleşmede belirlenen kapsamı ise şöyle:

topluluklar, gruplar ve bireylerin kendi kültürel miraslarının bir parçası olarak tanıdığı uygulamalar, temsiller, ifadeler, bilgi ve beceriler ve bunlarla ilgili araçlar, nesneler, eserler ve kültürel alanlar

Bu miras, jenerasyonlar arasında aktarılır ve topluluklar ve gruplar tarafından çevreleriyle, doğayla, tarihle girdikleri ilişki neticesinde tekrar tekrar yeniden yaratılır. Kültürün bu sürekli üretimi, üreticilerine kimlik ve süreklilik duygusu sağlar.

Sözleşmenin diğer bir vurgusu ise yaşayan mirasın tüm biçimlerine eşit bir saygıyla yaklaşması ve toplulukların mirasa atfedilen değerleri belirlemede ve tanımlamada özne rolünü üstlenmesinin önemi. Çünkü yaşayan mirasın belirleyici özelliklerinden biri, doğal yollarla evrilen akışkan bir yapıya sahip olması. Tek bir somut olmayan kültürel miras unsuru düşünelim. Bu unsur, geniş bir coğrafyada var olabilir ve toplulukların karşılaştığı çeşitli bağlamlara uyarlanma akışkanlığına sahiptir.

Peki “koruma” nasıl olmalı?

Bahsettiğimiz çerçevede algıladığımız kültürel mirası etrafına bariyer çekerek ve çevresinden izole ederek korumak mümkün değil. Çünkü böyle bir yaklaşım, varlığın sosyal değerini ve fonksiyonunu azaltmakta. İyi bir korumanın yolu ise, varlığın yaşayan karakterini, değerini ve fonksiyonunu sürdürebilmekten geçiyor. Dünyadaki iyi örneklerde kültürel mirası koruma süreçleri kapsayıcı projeler ile gerçekleştiriliyor. Bu projelerin hazırlanma ve uygulama aşamasına, mirasla ilgili tüm paydaşlar dahil oluyor. Örneğin ilgili kamu kurumları, mimarlar, arkeologlar, sanat tarihçileri ve kültür yöneticileri gibi profesyonellerin yanı sıra alandaki sivil toplum kuruluşları ve yerli halkla iletişim içerisinde oluyor. Açık toplantılar ve anket çalışmaları gibi yöntemlerle korunacak mirasın değeri saptanıyor ve koruma politikası paydaşlarla birlikte belirlenerek, projenin uygulama aşamaları da iş bölümüyle yürütülüyor. Bu anlayışın Türkiye’de nasıl ele alındığı ve korumaya yönelik politikaları bültenin ilerleyen sayılarında tartışmaya devam edeceğiz.

Anket: Türkiye’nin kültürel mirası

Tekrar ankete dönersek, elbette ki bu araştırma, pek çok değişkeni sorgulamadığı için, sonuçları yorumlama aşamasında da iddialı çıkarımlar ve genellemeler yapmak doğru değil. Fakat anketin “eklemek istediğiniz bir not var mı?” kısmına gelen gönüllü cevaplar ve tanınan katılımcıların bir kısmıyla yapılan birebir görüşmeler neticesinde elde edilen bilgiler, konunun meraklılarına ve araştırmacılara bir fikir verebilir.

Anket katılımcılarından alınan demografik bilgilere göre, 21 ve 63 yaşları arasında olan 100 katılımcının 44’ü 25–30 yaş arasında. 64 kişi eğitim durumunu üniversite olarak belirtirken 25’i yüksek lisans/doktora seçeneğini işaretledi. Katılımcıların 60’ı İstanbul’da yaşıyorken, kalan kısmı Ankara, Antakya, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Gaziantep, Hatay, İzmir, Mersin, Muğla ve Nevşehir’de yaşadığını belirtti.

Ankette sorunun cevabı olarak verilen kültür varlıkları listesi rastgele sıralı. Toplama bakıldığında kültürel miras olarak kabul edilen varlıklardan somut olmayan ve somut olanlar çok yakın bir değerde. İlk üç sıralamaları ise aşağıdaki şekilde:

Somut kültürel miras olarak en çok kabul gören üç varlık:

1. Troya Antik Kenti (69 kişi)
2. Nemrut Dağı (62 kişi)
3. Efes (62 kişi)

Somut olmayan kültürel miras olarak en çok kabul gören üç varlık:

1. Türk kahvesi (59 kişi)
2. Karagöz (56 kişi)
3. Ebru Sanatı (54 kişi)

Somut kültürel miras olarak en az kabul gören üç varlık:

1. Küçükyalı Arkeopark (23 kişi)
2. Bursa (24 kişi)
3. Xanthos — Letoon (24 kişi)

Somut olmayan kültürel miras olarak en az kabul gören üç varlık:

1. Sabantoy / Habantoy (10 kişi)
2. Sarıkeçililer (13 kişi)
3. Geleneksel sohbet toplantıları (20 kişi)

Burada gözlemlenen en şaşırtıcı bilgilerden biri İstanbul’un tarihi alanlarının 59 kişiyle Troya Antik Kenti, Nemrut Dağı ve Efes’ten sonra geliyor olması. Buna sebep olarak İstanbul’un tarihi alanlarının bu isimde bilinmemesi, İstanbul’un sürekli değişen ve yeni yapılarla donatılan kültürel peyzajının miras değerini katılımcıların gözünde azaltması gibi sebepler gösterilebilir.

Somut olmayan kültürel mirasta ise geleneksel sohbet toplantılarının 20 kişiyle az kabul görmüş olması şaşırtıcı olarak değerlendirilebilir. Çünkü UNESCO’nun listesinde, ankette 45 kişiyle kabul görmüş olan sıra geceleri, geleneksel sohbet toplantılarının alt başlığı olarak yer alıyor. Bunun sebebi olarak da sıra gecelerinin isim olarak popülerliğinin karşısında, bir sohbet toplantısı niteliğinin az bilinmesi gösterilebilir.

UNESCO’nun listesine girebilmek için belli başlı kriterler var, ilgilenenler buradan öğrenebilir. Ülkeler ve kentler sahip oldukları kültür varlıklarının Dünya Miras Listesi’ne alınması için çaba gösteriyor. Bu çabanın temel amacı, listeye giren ülkelerin koruma standartlarının ve uluslararası bilinirliğinin artıyor olması. Öte yandan Türkiye’nin listede yer almayan pek çok kültür varlığı da mevcut. UNESCO’nun koruma ve tanıtım süreçlerine kattığı değer tartışmasız çok önemli fakat bu yazıda vurgulanmak isteneni, başta yaptığımız tanıma dönerek anlatabiliriz. Bir takım unsurları kültürel miras yapan şey, aslında onu üreten topluluğun ona ne kadar sahip çıktığı ve onu nerede konumlandırdığı. Bu da hem birey hem de ait olduğumuz topluluğun bir parçası olarak kimliğimizi sürdürebilmeyi, bireysel ve toplumsal çabalarla mümkün kılıyor. İşte bu çaba, kültürel mirasın korunmasıyla paralel ilerleyebilir.

Sosyal kuramcı David Harvey kültürel mirası, “insanların geçmişi kullanarak çağdaş bir sosyal kimlik yaratma süreci” olarak tanımlıyor. Bu demek oluyor ki, kültürel mirasla her dönem süregelen kimlik inşasını birbirinden bağımsız düşünmek mümkün değil.

Bugüne yön verme yetkisinin ekonomik gücü elinde tutan gruplar olması, geleceğimizin de bize ait olamayacağının bir göstergesi. O nedenle kültürel mirasa sahip çıkmak, tarihimizi korumaktan çok, bugün etrafımızdaki çeşitliliğe saygı duymak, kimliğimizi inşa etmek ve sürdürmek, diğer bir deyişle bugünümüz ve geleceğimizin yönetimini elimize alabilmekle sıkı sıkıya bağlantılı. Kültürel mirasa yönelik bu algıyı geliştirebildikçe belki de, dünyanın tüm varlıklarına karşı duyarlılığımız artabilir, hızla artan nüfus içerisinde kaybolmadan birlikte yaşamayı öğrenebiliriz.

Kaynakça

Basic Texts of the 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage

http://whc.unesco.org/en/statesparties/tr

Zerrin Toprak, Kent Yönetimi ve Politikası, 2016

Kültürel Miras Yönetimi, Anadolu Üniversitesi Yayını