<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Garalama on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Garalama on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@garalama?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/1*8NgRNkpk6fLodK9utaYsnQ.jpeg</url>
            <title>Stories by Garalama on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@garalama?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Fri, 20 Nov 2026 07:43:32 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@garalama/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Günüň Ewolusiýasy]]></title>
            <link>https://medium.com/yolbelet/g%C3%BCn%C3%BC%C5%88-ewolusi%C3%BDasy-623cce894e32?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/623cce894e32</guid>
            <category><![CDATA[gün]]></category>
            <category><![CDATA[garalama]]></category>
            <category><![CDATA[ýyldyzlar]]></category>
            <category><![CDATA[ewolusiýa]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Garalama]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 20 Dec 2021 00:49:34 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-12-21T20:44:53.549Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<blockquote>Bu ýazgynyň dowamynda, Gün we ululygy boýunça Güne meňzeş ýyldyzlaryň ömürleri boýunça geçyän ýollary barada başardygymdan gürrüň bermekçi.</blockquote><h4>Gysgaça</h4><p><em>Gün, mundan 4.5–5 milliard ýyl öň emele geldi. Häzir ömrüniň ortasynda, sagdyn. Ömrüniň soňunda çişip giňär. Soň daşky gatlagy, gabygy </em><strong><em>Planetar Nebula, </em></strong><em>merkezi-de </em><strong><em>Ak Karlige </em></strong><em>öwrüler. We ýuwaş-ýuwaş sowar.</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/750/1*am5FZcDej_0095GJ1sB1GQ.png" /><figcaption>Çeşme: <a href="https://static.sciencelearn.org.nz/images/images/000/001/993/full/Lifecycle-of-the-Sun20160922-23875-6o6ajj.png?1522305166">https://static.sciencelearn.org.nz</a></figcaption></figure><h4>Emele Gelşi</h4><p><em>Ýyldyzlaryň emele gelşine, ýaşaýşyna we ölümlerine ýakyndan täsir edýän iki esasy fiziki ululyk bar. Birinjisi </em><strong><em>Grawitasiýa</em></strong><em>, ikinjisi </em><strong><em>Basyş. </em></strong><em>Dartyş güýji, Ýyldyzlaryň emele gelmegi üçin gerek bolan maddanyň bir merkezde toplanmagyna sebäp bolýan güýç. Basyş bolsa o merkeze jemlenýän maddany merkezden daşaryk itýän güýç. Ilki başda madda, Grawitasiýanyň täsiri bilen bir merkezde jemlenmäge başlaýar. Gerek bolan şertler ýerine ýetende o toplanan maddanyň merkezinde termoýadro reaksiýasy başlaýar. Şeýlelik bilenem täze bir ýyldyz dogulýar.</em></p><p><em>Ýyldyzlar, ýyldyzara gaz we tozan bulutlarynda(n) dogulýar. Ýagny, Älem boşlugynda, ýyldyzlaryň emele gelip biljek belli ýerleri bar. Emele geliş prosesi-de aşakdaky ýaly bolýar.</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/800/0*spoNuMUNd4AFkwNP.png" /><figcaption><a href="https://garalama.medium.com/%C3%BDyldyzlary%C5%88-emele-gel%C5%9Fi-d84b67c9f7f5">Bir Ýyldyzyň emele gelşi</a></figcaption></figure><h4>Deňagramlylyk, Grawitasiýa vs Basyş</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/402/1*eOQbYB4sSMKRUPspsrQ_tw.jpeg" /><figcaption>Deňagramlylyk. Eger Grawitasiýa üstün gelse bar madda bir ýere jemlener. Basyş üstün bolsa hiç hili madda ýygnanman dagamak bilen bolar. Şonuň üçin bu güýç, belli bir ýerde, Deňagramlylykda bolmaly. We boşlukda bu güýçleriň deňagramlylygyny sazlaýan, iň ideal, simetriýa eýe bolan şekil-de şar şekli. Elbetde öz oklarynyň daşyndan aýlanma tizligine görä şekilleri üýtgäp biler. Aýlanma tizlik artdygyça ekwatorlaryndan giňäp başlar. Ýokardaky parameterlerdäki üytgeşmeler-de deňagramlylygyň bozulmagyna sebäp bolup biler. Ýöne biz häzirlikçe Ýyldyz doglanyndan başlap ömrüniň soňky bölegine çenli Deňagramda bolýar diýip kabul edeliň. Gysgaça, Wodorod gutarýança has dogrusy ýadrolaryndaky wodorod reaksiýasy gutarýança ýyldyza degişli parametrler özara deňagramda bolýar. Ondan soň Wodorod reaksiýasy gutaranyndan soň Grawitasiýa bilen Basyşyň arasyndaky balans bozulmaga başlaýar.</figcaption></figure><h4>HR Diagrammasy</h4><p><em>Termoýadro reaksiýasy bilen Wodorody Geliýä öwürmäge başlasa, täze bir ýyldyz doguldy diýmekdir. Ýyldyzymyz Günde 4.5–5 milliard ýyldan bäri şeýle reaksiýa dowam edýär. Ýene şonçarak wagt şeýle dowam eder. Bu ýyldyzlaryň ömrüniň sagdyn döwrüdir. Bu döwri aşakdaky diagrammada, çep ýokarky burçdan sag aşaky burça giden diagonal(da) bilen görkezilýär. Ýyldyzlaryň aglabasy ömürleriniň agramly bölegini şunuň ýaly geçirýärler.</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*L3qnRpSo6NTTsywJYnXzTg.jpeg" /><figcaption>Bu diagramma Ýyldyzlara degişli bir näçe parameteri özünde jemleýär. Ady, ony döreden alymlaryň atlarynyň ilkinji harplary HR Diagrammasy. Iň aşakda, ýyldyzlaryň üstündäki Temperatura Birligi <strong>K</strong>elvin. Onuň ýokarsynda ýyldyzlaryň reňk synpyny (Spectral class-y )görýäs. 7 sany harp biler görkezilen. O, B, A, F, G, K, M. Gyzgynlyk çepden saga, gökden gyzyla azalýar. O, B, A reňk synpyndaky ýyldyzlaryň üstündäki gyzgynlyk aşa ýokary bolýar. Şonuň üçin ak-mawy reňklerde şöhle saçýarlar. F, G synpyndaky ýyldyzlar Gün we ululygy, reňki güne meňzeş ýyldyzlar. Ak-sary reňklerde şöhle saçýarlar. Çep tarapdan sag taraba gitdigiçe ýyldyzlaryň üstündäki temp-de azalýar. K, M synpyndaky ýyldyzlaryň gyzylymtyl-sary reňkler bilen görkezilýär. Reňk synplaryny görkezýän her bir harplar öz içlerinde-de bölünýär. O5-den başlap O9-a çenli, soňky klaslar B0-B9, A0-A9, F0-F9… görnüşinde M8-e çenli dowam edýär. Iň gyzgyn ýyldyzlaryň O1-den däl-de O5-den başlaýanlygynyň sebäbi, häzire çenli açylmadyk ýyldyzlar üçin (ähtimal) boş ýer galdyrylylanlygy. Ýokardaky suratyň çep tarapynda ýyldyzlaryň ýagtylandyryş Güýji görkezilýär. Soň, ýyldyzlaryň radiusyny görkezmek üçin ulanylýan çyzgylar bar. Oňun kömegi bilen degişli ýyldyzyň ululygyny, göwrümini bilip bilýäs. Ölçeglerde Gün referans alnyp, 1 kabul edilýär.</figcaption></figure><p><em>Ýyldyz main sequencede wagty, Wodorodyň belli bir mukdaryny reaksiýa girýär(</em>~<em>10%). Soň, gezek Geliýä gelýär. Ýadrodaky temp 100 mln K ýetip, Geliý reaksiýasy başlaýar. Bu prosesde ýyldyzyň içki bölegi gysylyp, daşky gatlaklary giňemäge başlaýar. Bir tarapdan, gysylýan merkezdäki dykyzlyk we temp artýar, beýleki tarapdan giňeýän gaz barha sowaýar. Ýyldyzyň ýüzi, üsti sowadygyça saçýan şöhlesi-da gyzylgylt bolmaga başlaýar. Şeýle ýyldyzlara Gyzyl Äpetler (Red Giants) diýilýär. Ýyldyz, gysga wagtyň içinde(kosmik ölçegde), merkezi öz içine gysylyp </em><strong><em>Ak Karlik</em></strong><em>, daşgy gatlagy bolsa Älem giňişligine dargap </em><strong><em>Planetar Nebula </em></strong><em>öwrülýär. Meselem, Helix Nebula-da olardan biri.</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*QMGpuXPZVa9Vaj6IVDn6Sw.jpeg" /><figcaption><em>Helix Nebula.</em> Başga reňklerdäki tapawutly suratlara duş gelmek mümkin. Sebäbi her suratçynyň reňklendirşi başgaça. Bu <a href="https://pixabay.com/tr/photos/sarmal-bulutsusu-ngc-7293-11156/?download"><strong>WikiImages</strong></a><strong> -</strong>iň taýýarlany<strong>.</strong></figcaption></figure><h4>Ak Karlikler | White Dwarfs</h4><p><em>Umuman, Gün we Gün ýaly ýyldyzlara ömrüniň soňunda ýokardaky suratdaka meňzeş ýagdaý garaşýar. Daşky gabyk Äleme saçylyp, merkezde kiçijek, dykyz, gyzgyn we beter ýagty bolmaýan ýyldyz galýar. Aslynda ýyldyz diýmegem dogry däl. Ýyldyz mazarlygynda ýuwaş-ýuwaş sowap, gözden ýitjek asman jisimleri. Ak Karlikleri HRD çep aşaky burçda görkezilýär. Hem göwrümleri kiçi hem-de az şöhle saçýarlar.</em></p><p><em>Gyş möwsümi ýyldyzlaryndan bolan Ýaldyragyň(Sirius A) ýoldaşy-da bir Ak Karlik. Dury howaly gijelerine Sirius belli bolýar. Ýöne sada göz bilen Sirius B-ni saýgarmak kyn.</em></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*D7sr811kwtu0Y1oGeDhUDg.jpeg" /><figcaption><a href="https://pixabay.com/tr/photos/y%c4%b1ld%c4%b1z-g%c3%bcne%c5%9f-beyaz-c%c3%bcce-67705/">Çepdäki Sirius A sagdaky Sirius B.</a></figcaption></figure><h4>Günüň ömür ýolunyň HRD-de görkezilşi</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/800/0*ot9Gl7Yu9J7_NiHF.jpg" /><figcaption>Gaz we tozan bulutlarynyň bir ýerde jemlenip, onuňam merkezinde reaksiýa başlaýança-da 10 millionlarça ýyl gerek. Ondan soň uzak wagt Main Sequence-de bolýar. Soň Gyzyl Äpet döwri. Yz ýany bilenem gabygyň Planetar Nebula, merkeziň Ak Karlige öwrülişi.</figcaption></figure><p><strong>Çeşmeler.</strong></p><ol><li><strong>Astronomiýa. Orta mekdepleriň X synpy üçin synag okuw kitaby</strong>, 2007. H. Meläýew, G. Gurbandurdyýew, H. Hydyrow. Türkmen döwlet neşirýat gullugy. sahypa ,</li><li><strong>Gökyüzünü Tanıyalım</strong>, 2018. Tübitak Popüler Bilim Kitapları 47. Mehmet Emin Özel, A. Talat Saygaç. ISBN 978–975–403–072–3. s:28.31,33</li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=623cce894e32" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/yolbelet/g%C3%BCn%C3%BC%C5%88-ewolusi%C3%BDasy-623cce894e32">Günüň Ewolusiýasy</a> was originally published in <a href="https://medium.com/yolbelet">Ýolbelet</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ýyldyzlaryň Reňk Synplary]]></title>
            <link>https://medium.com/yolbelet/%C3%BDyldyzlary%C5%88-re%C5%88k-synplary-f9b3e617cb34?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/f9b3e617cb34</guid>
            <category><![CDATA[ýyldyzlar]]></category>
            <category><![CDATA[reňk]]></category>
            <category><![CDATA[amateur-astronomy]]></category>
            <category><![CDATA[astronomy]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Garalama]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 19 Jun 2021 22:52:31 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-06-28T17:49:09.205Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*oMOGsllFsRaReU3g.png" /><figcaption><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Stellar_classification#/media/File:Morgan-Keenan_spectral_classification.svg">1-nji surat.</a> <a href="https://www.universetoday.com/wp-content/uploads/2013/05/Morgan-Keenan_spectral_classification-e1463083687574.png">https://www.universetoday.com</a></figcaption></figure><p>Gijelerine, bize uzaklardan göz gyrpýan ýyldyzlaryň parlaklygy we reňkleri bir-birinden tapawutlanýar. Muňa sebäp bolýan esasy zat, olaryň ýaşy hem-de massasy. Ýagny gysgaça aýdylanda, bir ýyldyzyň parlaklygy, ýaşy, radiusy, gyzgynlygy we reňki bir-biri bilen özara baglanyşykly. Hat-da olary dürli aýratynlyklaryna görä synplandyrmak mümkin.</p><p>Astronomlar reňklerini /gyzgynlygyny synplandyrmak üçin 7 sany harp ulanýar. Olar<strong> O, B, A, F, G, K, M</strong>. Belli bir yzygiderligi bolmaýan bu harplary ýatda saklamak üçin “Oh Be A Fine Girl/Guy Kiss Me” ýaly söz oýunlaryna ýüz tutýanlar hem bar.</p><p>Bir synpa degişli bolan ýyldyzlaryň hemmesi şol bir mukdarda ýagty saçanok. We meňzeş ululykda-da däl. Şol sebäpli harplar-da öz içinde böleklere, bölümlere bölünýär. 0-dan başlap 9-a çenli dowam edýär. Meselem A0,A1..A9 ýa-da B0-B9 şeklinde bolýar. B9-dakylar B0-dakylara görä sowuk bolýar. Ortaça ululykda sary reňkili ýyldyzymyz Günüň spekral synpy G2.</p><p><strong>M </strong>synpyna degişli ýyldyzlaryň <em>üstindäki</em> ortaça temperatura 3000 Kelvin (K*) töweregidir. Bagça aýdylanda iň sowuk ýyldyzlar bar bu klasda. Gyzyl Göýdükler we gyzyl Gigantlar, Äpetler bu synpa girizilen. Mysal üçin bir gyzyl göýdük bolan goňşy ýyldyzymyz Proxima Centauri, Içýan ýyldyz toparyndan(ý.t) Antares we Üç Ýyldyz — Orion ý.t-dan Betelgeuse ýaly ýyldyzlar bu synpda.</p><blockquote>Bir ýyldyz diňe bir reňkde şöhle saçmaz. Ýagny, ýagtylygy her frekansda(ýa-da tolkun uzynlygynda) bolup biler. Radio, Infragyzyl, Optik, Ultramelewşe…Möhüm bolan, iň köp haýsy aralyklarda ýagtylyk saçýanlygy. Meselem M synpyndaky ýyldyzlaryň ýagtylyk tolkunlary gyzyl reňke gabat gelýar. Şol sebäpli gyzyl reňk bilen görkezilýär. Aslynda reňkleri gyzylymtylrak.</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/902/1*VeS9FDMMIJZ80MBnCJJgSg.png" /><figcaption>2-nji surat. Betelgeuse. <a href="http://aladin.unistra.fr/AladinLite/?target=05%2054%2023.454%2B07%2023%2047.42&amp;fov=2.45&amp;survey=P%2FDSS2%2Fcolor">http://aladin.u-strasbg.fr</a></figcaption></figure><p><strong>K </strong>synpyna geldik. Gyzgynlyk artdy. Ortaça 3500 K — 5000 K töweregine çykdy. Reňkleri-de gyzyldan mämişä geçdi. Arcturus we Aldebaran bu K synpyna degişli ýyldyzlar.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/744/1*GFPXBAwbNVqDjv5HOWrZUw.png" /><figcaption>3-nji surat. Aldebaran. <a href="http://aladin.unistra.fr/AladinLite/?target=04%2036%2057.737%2B16%2030%2030.73&amp;fov=2.45&amp;survey=P%2FDSS2%2Fcolor">http://aladin.u-strasbg.fr</a></figcaption></figure><p><strong>G</strong>. Güneş we onuň ýaly ömrüniň ortasynda (esasan+ meňzeşiräk ölçeglerde ) bolan ýyldyzlar girizilen bu topara. Üstündäki temperaturalary ortaça 5000-6000 K töweregi boýar. Reňkleri-de sary. Günüň bu topara degişlidigini ýokarda gürleşipdik.</p><p><strong>F</strong> toparyndaky agzalaryň üstündäki temperatura ortaça 6000 K — 8000 K. We reňkleri sarymtyl — ak. Canopus ve Procyon F synpyndan.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/678/1*PiWg5KfHT9orTaZPLFmDOg.png" /><figcaption>4-nji surat. Procyon. <a href="http://aladin.unistra.fr/AladinLite/?target=04%2036%2057.737%2B16%2030%2030.73&amp;fov=2.45&amp;survey=P%2FDSS2%2Fcolor">http://aladin.u-strasbg.fr</a></figcaption></figure><p><strong>A</strong> klasynda gyzgynlyk 10 000 K töweregi. Bärde kimler bar? Ýaldyrak ýa-da başgaça ady bilen Sirius we Wega bar. Reňkleri ak, ak-mawy.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/791/1*cHFbnWyFNnFCFl7NZ0xATg.png" /><figcaption>5-nji surat. Sirius. <a href="http://aladin.unistra.fr/AladinLite/?target=04%2036%2057.737%2B16%2030%2030.73&amp;fov=2.45&amp;survey=P%2FDSS2%2Fcolor">http://aladin.u-strasbg.fr</a></figcaption></figure><p>O,B bu toparda ýaş** hem aşa gyzgyn ýyldyzlar bar. Iň başdaky M toparynda temp 3000K , reňk gyzyldy. Bärde bolsa temp 40 000 K töweregine çykdy. Reňk mawy, melewşe(O). Spika we Rigel bu synpdaky ýyldyzlara mysal.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*KiZ8JgEkob-pxb3f0PWIbw.png" /><figcaption>6-njy surat. Orion-yň kemeri Çepden saga Alnitak, Alnilam we Mintaka .<a href="http://aladin.unistra.fr/AladinLite/?target=05%2037%2053.781-01%2018%2017.65&amp;fov=17.35&amp;survey=P%2FDSS2%2Fcolor"> http://aladin.u-strasbg.fr</a></figcaption></figure><blockquote>* Kelvin: Santigradus (°C) ýa-da Fahrenheit ýaly(°F) Temperaturanyň ölçeg birliklerinden biri. K bilen görkezilýär. minusa geçmez. 0-dan başlar. 0 K , -273.15 °C deň.</blockquote><blockquote>**Ýaş bolmaýanlaram bar. Ýöne olar häzirlikçe möhüm däl.</blockquote><p><strong>Gökyüzünü Tanıyalım</strong>, 2018. Tübitak Popüler Bilim Kitapları 47. Mehmet Emin Özel, A. Talat Saygaç. ISBN 978–975–403–072–3. s:29</p><p><a href="https://www.britannica.com/science/stellar-classification">Stellar classification | astronomy</a></p><p><strong>Astronomiýa. Orta mekdepleriň X synpy üçin synag okuw kitaby</strong>, 2007. H. Meläýew, G. Gurbandurdyýew, H. Hydyrow. Türkmen döwlet neşirýat gullugy. sahypa 127</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=f9b3e617cb34" width="1" height="1" alt=""><hr><p><a href="https://medium.com/yolbelet/%C3%BDyldyzlary%C5%88-re%C5%88k-synplary-f9b3e617cb34">Ýyldyzlaryň Reňk Synplary</a> was originally published in <a href="https://medium.com/yolbelet">Ýolbelet</a> on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.</p>]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Brown Dwarfs | Goňur Göýdükler]]></title>
            <link>https://garalama.medium.com/brown-dwarfs-go%C5%88ur-g%C3%B6%C3%BDd%C3%BCkler-1fdd1f95786c?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/1fdd1f95786c</guid>
            <category><![CDATA[ýyldyzlar]]></category>
            <category><![CDATA[asman]]></category>
            <category><![CDATA[brown-dwarf]]></category>
            <category><![CDATA[goňur-göýdük]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Garalama]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 07 Mar 2020 17:42:10 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-03-07T17:42:10.956Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/960/1*1BngzmNHNVvY2UQiG7N1vg.jpeg" /><figcaption>Surat Hyýaly meňzetme. <a href="https://www.kozmikanafor.com/wp-content/uploads/2014/12/1622154_422709087875576_1727566443_n.jpg"><strong>Çeşme</strong></a></figcaption></figure><p>Ýyldyzlaryň ewolusiýasy barada bir zatlar öwrenmek üçin käbir ylmy-populýar sahypalarynda gezýärkäm, ýyldyzlardan kiçi, planetalardan uly asman jisimleriniň barlygyny gördüm. Bu jisimlere Brown Dwarfs ýa-da Substellar objects<strong> </strong>diýilýär. Bu ýazgynyň dowamynda men olara <strong>Goňur Göýdükler</strong> diýjek(<em>Türkmençesine duş gelmedin heniz. Eger başgaça adlandyrylýan bolsa guk diýiň, düzederin</em>). <strong>Goňur Göýdüklere </strong>gysgaça öli ýa-da kemli doglan ýyldyzlar diýsek ýalnyş bolmasa gerek. Näme üçinmi?</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/360/1*p_NP-yq17m8Zea185gD6mw@2x.jpeg" /><figcaption>Sagdan çepe Ýer şary, Ýupiter, Brown Dwarf, Gyzyl Karlik ýyldyz we Gün(G tipindäki ýyldyzlardan biri). <strong>©NASA/JPL-Caltech/UCB</strong></figcaption></figure><p>Bir ýyldyzyň energiýasy (mes. Günüň), dykyz we aşa gyzgyn ýadrosynda bolup geçýän termoýadro täsirleşmesi bilen emele gelýär. Ýyldyzyň massasy Günüň massasynyň 0.08-inden kiçi bolan halatynda, onuň merkezindäki temperatura Wodorody Geliýe öwürmäge ýetmeýär. Massalary, mundan ( <strong>0.08M ☉ </strong>— <em>ýaly görkezilýän ýerlerine-de duş gelmek mümkin</em>) kiçi bolan astronomik jisimlere <strong>Goňur Göýdükler</strong> diýilýär. <strong>Goňur Göýdükleriň </strong>massasy, Gün Sistemasynyň iň uly planetasy Ýupiteriň massasynyň( <strong>Mj</strong>) ortaça 13 we 75–80 essesi, başgaça aýdylanda 2.5×10²⁸ kg bilen 1.5×10²⁹ kg aralygynda bolýar. Massalarynyň kiçiligi sebäpli merkezlerinde Wodorod-1 reaksiýasy( ¹H) bolmaýar. Şonuň üçin <strong><em>Ýyldyza</em></strong> öwrülip bilmeýär(aslynda gerekli şertler ýerine ýetende ýyldyz öwrülip biler emma bu gaty seýrek duş gelýän hadysa). Ýöne, agyrlygy(massa bilen bir zat bolmasa-da) 13Mj-den uly bolan Goňur Göýdüklerde <strong>Deuterium</strong> ( ýa-da başgaça aýtsak , bir proton we bir neýtrony bolan Wodorod atomy) reaksiýasy (²H), 65Mj-den uly bolan Goňur Göýdüklerde bolsa, Litiý reaksiýasyny (⁷Li) bolup bilýär.</p><p>Goňur Göýdükleriň emele geliş prosesinde, Grawitasiýanyň täsiri bilen bir agyrlyk merkezinde gysylan maddanyň massasy ýyldyz bolmak üçin ýeterlik däl. Şol sebäpli diňe gysylýar we gysyldygyça temp artýar. Artan temp, olaryň şöhle saçmagyna sebäp bolýar. Goýy gyzyl we infragyzyl tolkun uzynlygynda äleme şöhlelerini saçýarlar. Has dogrysy sowaýança şöhle saçýarlar. Sowagydyça şöhleleri hem azalar. We soňunda kosmosyň sowuk, garaňky we sessiz boşlugynda gözden gaýyp bolup, ýitip gider.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*JE_mvmzIJ4jkfljkOZmMRA.png" /><figcaption><a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyzlary%C5%88-re%C5%88kleri-we-hr-%C3%A7yzgysy-21dceb167bb9"><strong><em>Ýyldyzlaryň reňkler</em></strong>i</a> üçin 7 sany esasy synp ulanylýar. Goňur Göýdükleriň reňk synpy üçin hem literatura L, T we Y klaslary girizilipdir. Surat wideodan bölek Çeşme: <a href="https://youtu.be/4zKVx29_A1w"><strong>Brown Dwarfs: Crash Course Astronomy #28</strong></a></figcaption></figure><p>Bize iň ýakyn Goňur Göýdük, 6.5 <a href="https://medium.com/@garalama/astronomik-birlik-we-%C3%BDagtylyk-%C3%BDyly-1bb701768984"><strong><em>ýagtylyk ýyly</em></strong></a> uzaklykda ýerleşýär. Goşa ýyldyz sistemanyň bir agzasy bolup, ady <strong>Luhman 16. </strong>2013-nji ýylda açyldy.</p><p>Häzirki wagtda käbir Goňur Göýdükleriň planetalarynyň barlygy bilinýär.</p><h4><strong>Giňişleýin Maglumat Üçin:</strong></h4><ol><li><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Brown_dwarf">https://en.wikipedia.org/wiki/Brown_dwarf</a></li><li><a href="https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/kahverengi-cuce-nedir">https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/kahverengi-cuce-nedir</a></li><li><a href="https://www.kozmikanafor.com/kahverengi-cuce-nedir-nasil-bir-seydir/">https://www.kozmikanafor.com/kahverengi-cuce-nedir-nasil-bir-seydir/</a></li><li><a href="https://www.universetoday.com/138338/wheres-line-massive-planet-brown-dwarf-star/">https://www.universetoday.com/138338/wheres-line-massive-planet-brown-dwarf-star/</a></li><li><a href="https://youtu.be/4zKVx29_A1w">https://www.youtube.com/047e0215-81e3-46d8-b0d2-ca90f5ccaa80</a></li><li><a href="https://science.howstuffworks.com/brown-dwarf-isnt-failed-star-magnetic-powerhouse.htm">https://science.howstuffworks.com/brown-dwarf-isnt-failed-star-magnetic-powerhouse.htm</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=1fdd1f95786c" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Gyş Üçburçlygy]]></title>
            <link>https://garalama.medium.com/gy%C5%9F-%C3%BC%C3%A7bur%C3%A7lygy-d4d8abde535b?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/d4d8abde535b</guid>
            <category><![CDATA[asman]]></category>
            <category><![CDATA[ýyldyzlar]]></category>
            <category><![CDATA[betelgeuse]]></category>
            <category><![CDATA[sirius]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Garalama]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 17 Feb 2020 22:18:57 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-02-17T22:18:57.798Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/935/1*Z8yj9g4ZHwjmMBDOCkrHIA.png" /><figcaption>Winter Triangle. Betelgeuse, Sirius we Procyon. Çeşme: <a href="https://stellarium-web.org/"><strong>https://stellarium-web.org</strong></a></figcaption></figure><p>Gyş agşamlarynda ýurdumyzyň çäginde, (amatly howa şertlerinde) gözegçilik edip biljek ýyldyzlarmyzyň biri-de <strong>gyş üçburçlygy</strong>dyr. Bu üçburçlyk, <strong>Üç Ýyldyz, Uly </strong>we<strong> Kiçi Köpek</strong> ýyldyz toparlarynyň ýagty ýyldyzlaryndan emele gelýän hyýaly geometrik şekildir (asterism).</p><h4><strong>Betelgeuse (</strong>α<strong> Ori — Üç Ýyldyz)</strong></h4><p>Soňky günlerde ýagtylygynyň azalýanlygy sebäpli Supernowa<strong>*</strong> hadysasyna garaşylýar. Betelgeuse-iň asmandaky ýeri üçin günorta tarapda, ýagtylygy boýunça biri-birine meňzeş we bir hatara düzülen Üç Ýyldyzy tapmak ýetik. Şol üç gök ýyldyzyň ýokarsynda çepde gyzyl reňkdäki ýyldyz. Orion ýyldyz toparynyň ortaça 10 töweregi ýagty ýyldyzy bardyr. Olaryň 7–8 sanysyndan emele gelen hyýaly şekil, gum sagadyna çalymdaş (maňa görä ) bolup, ýokarda agzalan 3 ýyldyz şol sagadyň ortasynda ýerleşýär.</p><p><strong>Supernowa*: </strong>Uly massaly ýyldyzlaryň ömürleriniň “soňy”. Ýyldyzlaryň Ewolusiýasy baradaky ýazgyda giňişleýin ýazmakçy.</p><h4>Sirius (α CMa — Uly Köpek)</h4><p>Gum sagadyň aşaky tarapynyň çepinde, gözýetimiň sähel ýokarsynda ýerleşýän gök reňkli ýyldyz. Başgaça ady Ýaldyrak.</p><h4>Procyon (α CMi — Kiçi Köpek )</h4><p><strong>Procyon,</strong> asmandaky iň ýagty ýyldyzlaryň biri. Siriusyň çepinde ýokarda, Betelgeuse-niň gabadynda ýerleşýär.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/900/1*Qk6MR0OHptPq2yGe4xZDDw.jpeg" /><figcaption><a href="https://www.kozmikanafor.com/kis-ucgeni/">Çeşme</a></figcaption></figure><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=d4d8abde535b" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ýyldyzlaryň emele gelşi]]></title>
            <link>https://garalama.medium.com/%C3%BDyldyzlary%C5%88-emele-gel%C5%9Fi-d84b67c9f7f5?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/d84b67c9f7f5</guid>
            <category><![CDATA[ýyldyzlar]]></category>
            <category><![CDATA[astronomiýa]]></category>
            <category><![CDATA[türkmençe]]></category>
            <category><![CDATA[orion]]></category>
            <category><![CDATA[asman]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Garalama]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 21 Nov 2019 13:03:54 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2019-11-21T13:03:54.771Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<blockquote>Kiçi massaly ýyldyzlaryň emele gelşi barada umumy ýazgy<strong>.</strong></blockquote><p>Gijeleri, emeli ýagtylyk çeşmeleriniň bolmadygy ýerlerde asmana seredenimizde, bizden ýüzlerçe hat-da münlerçe ýagtylyk ýyly uzaklarda, Günümiz ýaly nuryny äleme saçýan, ululy- kiçili ýyldyzlaryň bizlere göz gyrpyşyny göreris. Käbirleri gyzyldyr, käbirleri mawy. Garaz ýyldyzlar, kosmik ummanyň kiçijek adasynda ýaşaýan ynsan kowmunyň ünsini asyrlar boýy özüne çekip gelýän asman jisimleri bolup, atalarymyz olaryň emele gelşi hakda dürli pikirler, çaklamalar, ynançlar döredipdir. Häzirki wagtda ýyldyzlaryň emele gelşi jikme-jik bilenmese-de umumy process şeýleräk:</p><p>Ýyldyzlaryň emele gelmegi üçin bir näçe millionlar ýyl gerek bolýar. Ortaça 400 milliard ýyldyzly galaktikamyzda, ýagny Akmaýanyň Ýolynda her ýylda ortaça 1–2 ýyldyz dogulýar. Bu sanlar kiçi (az) ýaly görünse-de kosmik ölçeglere görä kiçi(az) däl. Ýyldyzlaryň emele gelmegi üçin amatly bolan ýerler,galaktikalardaky içindäki ýyldyzara boşlukdaky gaz we tozana baý bolan gaz-tozan bulutlarydyr. Şeýle sredadaky (<strong>Intersteller Medium – ISM</strong>) maddanyň ortaça 90%-i gaz halynda bolup, gazlaryň 70%-i Wodoroddan (H ýa-da H₂), 28%-i Geliýden (He) we galan 2%-i Kislorod (O), Uglerod (C) ýa-da Azot (N) ýaly (agyr) elementlerden emele gelýär. Bu bulutlar garaňky dumanlyk sypatyny özünde jemleýän, “Garaňky Molekulýar Bulutlardyr” (Dark Moleculer Clouds). Molekulýar bulutlaryň giňişligi onlarça parsege ýetýär. We şeýle bulutlaryň içinde iň “ýönekeýi” Bok Globulalary / Bok Bulutlary / Bart damjalary (<strong>Bok globules </strong>– Açan astronom <em>Bartholomeus Jan Bart Bok</em>). Bu ýerlerde temperatura ortaça 10–20 Kelvin, dykyzlyk (~10³ -10⁴) /cm³ massalary 10 bilen 100 arasynda Gün massasyna deň bolup bilýär. Ginişlikleri bolsa bir näçe parsege deň bolýar. We ideal gaz kanunyna görä şeýle gurşawlar, hem sowuk hem-de pes basyşda bolýar.</p><h4>Ýyldyzlaryň dogulýan ýerleri</h4><p><strong>Orion Nebulasyny </strong>Aýsyz, açyk gijelerde emeli ýagtylyk çeşmelerinde uzak, garanky ýerlerde gözegçilik edilende sada göz bilen görmek mümkin.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/800/1*TjWHgqCrVrDT7QcJCSDuYw.jpeg" /><figcaption>1-nji surat. <strong>Orion Nebulasy.</strong> Çeşme:<a href="https://www.kozmikanafor.com/wp-content/uploads/2015/01/orion_nebula_complex_wide.jpg"> https://www.kozmikanafor.com</a></figcaption></figure><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FxCFg5udYbAg%3Ffeature%3Doembed&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DxCFg5udYbAg&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FxCFg5udYbAg%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/43e1ce25953f854ef45cab475fcc5f10/href">https://medium.com/media/43e1ce25953f854ef45cab475fcc5f10/href</a></iframe><p><strong>Üç Ýyldyz</strong>daky —<strong> Orion</strong> <a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyz-toparlary-3c72b56edc6b"><em>ýyldyzlar topary</em></a>nyň içinde/çäginde ýerleşýän, bizden ortaça 1500 ýagtylyk ýyly uzakdaky atyň kellesine meňzeýän gara dumanlyk hem ýyldyzlaryň dogulýan ýerlerinden biri.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*2TeBRTs6z1zswRSErT_0Tg.jpeg" /><figcaption>2-nji surat. Bernard 33. Çeşme: <a href="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/68/Barnard_33.jpg">https://upload.wikimedia.org</a></figcaption></figure><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2F-PQpNb_yJVE%3Ffeature%3Doembed&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3D-PQpNb_yJVE&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2F-PQpNb_yJVE%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/027ea27ea61f4321fb32bc3cb094c262/href">https://medium.com/media/027ea27ea61f4321fb32bc3cb094c262/href</a></iframe><p><strong>IC 2944 ýa-da başgaça ady bilen “ Runnıng Chicken Nebula”</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/900/1*ASOXShXaaKwvXd3MZTPnHg.jpeg" /><figcaption>3-nji surat. <a href="https://yt3.ggpht.com/a/AGF-l7-8ncdO3V6OaHjv_y38bNW_qkzuHB7NiBpHEA=s900-c-k-c0xffffffff-no-rj-mo">Çeşme.</a></figcaption></figure><p>VLT bilen seredeli.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2Fh3mvBiKk1GM%3Ffeature%3Doembed&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3Dh3mvBiKk1GM&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2Fh3mvBiKk1GM%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/d7376590cd87da51ece8a053b08bda01/href">https://medium.com/media/d7376590cd87da51ece8a053b08bda01/href</a></iframe><p><strong>Bernard 68</strong></p><p>Asmanda bir gowak ýaly garanky görünýän Bernard 68 Molekulýar Buludy.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/980/1*S4yU16QLa48AwmkKS4wTcA.jpeg" /><figcaption>4-nji surat. Barnard 68 Molekulýar Buludu(Optik). Çeşme: <a href="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5a/Molecular_Cloud_Barnard_68.jpg">https://upload.wikimedia.org</a></figcaption></figure><p>Suratdaky garaňky ýerler ýokarda agzalan Molekulýar Bulut. Garaňky bolmagynyň sebäbi ol ýerdäki gaz we tozan üstüne gelýän şöhlani serpikdirmeýär. Içindäki hem-de arkasyndaky ýyldyzlaryň şöhlesini geçirmän özüne siňdirýär. Ýyldyzlaryň emele gelýän gurşawlaryna gözegçilik etmek üçin Infragyzyl (IR) tolkun uzunlygynda işleýän teleskoplardan peýdalanýas. Sebäbi Temperaturasy bolan her bir jisim Infragyzyl tolkun uzynlygynda şöhle saçýar. ( Termal kameralaryň işleýşi hem şeýle ). 3-nji suratdaky Barnard 68 Molekulýar Buluduna Infragyzyl tolkun uzynlygynda “seretsek” garaňky ýerleri nähili görünerdi?</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/773/1*linn3USFpVPwpPolhSTvmw.jpeg" /><figcaption>5-nji surat.Barnard 68 Molekulýar Buludu (IR). Çeşme: <a href="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Barnard_68_%28with_infrared%29_-_Eso0102b.jpg/773px-Barnard_68_%28with_infrared%29_-_Eso0102b.jpg">https://upload.wikimedia.org</a></figcaption></figure><p>“Bäbek ýyldyzlar” bilen doly görerdik.</p><p>Ýyldyzlaryň dogulşyna, ýaşaýşyna we ölümlerine ýakyndan täsir edýän iki esasy fiziki ululygyň birinjisi <strong>Dartyş güýji</strong>, ikinjisi bolsa <strong>Basyş</strong>dyr. Dartyş güýji, Ýyldyzlaryň emele gelmegi üçin gerekli bolan maddanyň bir merkezde toplanmagyna sebäp bolýan güýçdir. Basyş bolsa o merkeze jemlenýän maddany merkezden daşaryk itýän güýç. Muňa mysal hökmünde Dünýämiziň atmosferasyny gözöňüne getirsek, ýeriň Dartyş güýji hemme zady çekşi ýaly howany hem özüne çekýär, ýöne howanyň hemmesi ýer ýüzüne ýelmeşip, ýapyşyp durmaýar. Munyň sebäp bolýan güýç Basyşdyr.</p><p>Ilki başda Bulutdaky maddalaryň bir merkezde jemlenebilmesi üçin Dartyş güýji Basyşdan güýçli bolmalydyr. Eger şeýle bolmasa hadysa başlap bilmez. Bir merkezde toplanmaga başlaýan madda mukdary artdykça ol ýerdäki dartyş güýji hem artar, Basyş bolsa muna rugsat bermez we merkezde ýygnanmaga başlaýan maddany merkeziň daşyna iter. A eger şert ýerine ýetse, madda merkeze tarap akmaga başlar. Bu ýagdaý dowam etdikçe dykyzlaşýan agyrlyk merkezine tarap ymtylýan madda-da artar.We Dartyş güýji-de basyş-da artar. Basyş ýokarlansa Temperatura-da ýokarlanar. Temp. ortaça 10 mln Kelvine ýetende termoýadro täsirleşmesi başlar. Mundan soň Ýyldyz wodorod “ýakyp” öz energiýasyny özi öndürmäge başlar we ömrüniň agramly bölegini <a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyzlary%C5%88-re%C5%88kleri-we-hr-%C3%A7yzgysy-21dceb167bb9">HR çyzgysyndaky</a> Easy ýyldyz yzygiderliliginde geçirer.</p><h4>Deňagram</h4><p>Belli bir ýerden soň Dartyş Güýji bilen Basyş deňleşýär. We boşlykda bu güýçleriň deňagramlylygyny sazlaýan, iň ideal, simetriýa eýe bolan şekil şar şeklidir. Şonuň üçin ýyldyzlar we planetalar “togalakdyr”. Elbetde oklarynyň daşyndan aýlanma tizligine görä şekilleri üýtgär. Tizlik artdykça ekwatorlaryndan giňär. Basyşdaky haýsydyr bir üýtgeşme hem deňagramlylygyň bozulmagyna sebäp bolup biler.</p><p>Eger güýçler, reaksiýa başlamazdan öň deňleşse <strong>ÝYLDYZ EMELE GELMEZ*</strong></p><h4>Madda mukdary</h4><p>Elbetde, ýyldyzyň emele gelibilmegi üçin gerek bolan, birleşmeli maddanyň mukdary-da gaty möhümdir. Bulutda Wodorod we Geliýden başga elemelere az bolsa, Günüň massasynyň minimum ~8,3% -ine barabar madda toplanmaly. A eger, H we He-den başga elementlere ( Astronomiýada bulara metal diýilýär eken) baý bolsa, meselem 1–2%, Günüň massasynyň minimum 7,5%-ine deňeçer madda gerek. Ýa-da başgaça aýdanymyzda Ýupiteriň massasyndan 80 esse uly bolmaly. Şertler ýerine yetmese Termoyadro täsirleşmesi başlamaz. Toplanan madda yuwaş-yuwaşdan sowar we millionlaça ýylyň dowamynda gözden ýiter.</p><h4><strong>Zaman</strong></h4><p>Gaz we tozanyň öz içine çökmegi üçin gerek bolan zaman (wagt), onuň başlangyç dykyzlygyna baglydyr. Dykyzlyk derejesi artdykça zaman gysgalar. Ýagny, has dykyz gaz-tozan buludy has gysga wagtyň içinde çöker. Çünki, çökmäne sebäp bolýan güýç, Dartyş Güýjidir. Dykyzlyk derejesiniň ýokary bolmagy, biri-birine ýakyn, köp mukdarda madda bar diýmekdir.</p><h4>Termoýadro Täsirleşmesi ( Gündäki )</h4><p>Ýyldyzlaryň merkezinde termoýadro täsirleşmesi bolup geçýär. Şol sanda, dünýädäki ýaşaýyşyň energiýa çeşmesi bolan, Günde-de. Günüň massasynyň ~73%-i Wodorod, ~23% -i Geliý we galan bölegi beýleki elementlerden ybarat. Gündäki wodorodyň Geliýe öwrülmegine Termoýadro täsirleşmesi sebäp bolýar. Ýagny bu täsirleşmäniň dowamynda bir atom başga bir atoma öwrülýär.</p><p>Birinji ädim.</p><p>Wodorod + Wodorod → Deuterium + Neýtrino</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/574/1*5Rb3WoWA1OYLrKTRFsaW3Q.png" /><figcaption>1-nji ädim</figcaption></figure><p>Täsirleşmede 2 Wodorod atomy birleşip, massasyz, bir bölejik bolan neýtrinony hem-de Wodorodyň izopotlarynyň biri bolan <strong>Deuterium</strong> (D)-y ýa-da başgaça aýtsak , bir proton we bir neýtrony bolan Wodorod atomyny emele getirýär. Ýüze çykan bu wodorod atomyna agyr wodorod hem diýilýär.</p><p>Ikinji ädim.</p><p>Bir Wodorod atomy bir Deuterium atomy birleşip, kararsyz (Termoýadro täsirleşmesi bilen başga atomlara öwrülmägä meýilli ) bir Geliý-3 ýadrosy emele gelýär.</p><p>Deuterium + Wodorod → Geliý-3</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/390/1*JnAKX5JuxDEAVRvXowUPWg.png" /><figcaption>2-nji ädim</figcaption></figure><p>Geliý-3, ýadroda diňe bir protony bolan bir Geliý atomydyr. Kararsyz iki Geliý atomynyň birleşmegi bilen ýyldyzlaryň energiýa çeşmesi bolan Termoýadro täsirleşme tamamlanýar.</p><p>Geliý-3 + Geliý-3 → Geliý-4 + Wodorod + Wodorod</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/680/1*S1XZqpuyJ3qGNbW5Cay4-g.png" /><figcaption>3-nji ädim</figcaption></figure><p>Bu täsirleşmäniň soňunda emele gelen <strong>Geliý-4, </strong>ýadrosynda iki proton bolan kararly (Termoýadro täsirleşmesine girmägä islegsiz ) bir atomdyr.</p><p>Ýokardaky üç ädimi jemlesek: 4 Wodorod → Geliý-4 + 2Neýtrino</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/813/1*f8r0JwUguO31xPcobsazwA.png" /><figcaption>jemi</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/339/1*q5eS1ZgPLeVK0QiWuMchGA.png" /><figcaption>Çeşme: <a href="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/FusionintheSun.png/339px-FusionintheSun.png">https://upload.wikimedia.org</a></figcaption></figure><p>Processiň ( reaksiýalaryň )soňunda emele gelen <strong>Geliý-4</strong>-iň massasy, täsirleşmä girýän <strong>4 Wodorod</strong>yň atom massasyndan azdyr. Massadaky azalyş E = mc² fomulasyna görä energiýa öwrülýär. Gündäki bolup geçýän bu Termoýadro täsirleşmesi bilen her bir sekuntda ortaça 600 million tonna Wodorod Geliýä, 4 mln ton massa-da, energiýa öwrülýär. We umumy massasy 2*10³⁰ kg bolan ýyldyzymyzda ýene 5 milliard ýyl boýunça şeýle hadysa dowam eder diýilip çaklanylýar.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FiZnCaNtPeD0%3Ffeature%3Doembed&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DiZnCaNtPeD0&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FiZnCaNtPeD0%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="640" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/595f8ca6d88580795aa937648e5b7955/href">https://medium.com/media/595f8ca6d88580795aa937648e5b7955/href</a></iframe><h3>Jemlesek</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*DeHezzEKIGbhUtK0RdNvKA.png" /></figure><p>(a): Garaňky Molekulýar Buludyn içindäki madda, käbir ýerlerde jemlenmäge başlaýar. We maddanyň toplanýan ýerlerindäki dykyzlyk derejesi beýleki ýerlere garaňda uly bolýar.</p><p>(b): Dartyş Güýjiniň täsiri bilen buludymyz öz içine çökmäge başlayar.</p><p>(c): Häzirki ýagdaýda merkezdäki “bäbek ýyldyzyň” massasy daşardaky gaz we tozan buludynyň massasyndan kiçidir. Madda mukdarynyň artmagy bilen ýyldyzyň öz okynyň daşyndan aýlanma tizligi azalar. Bu artykmaç Burçlaýyn momentden gutulmak üçin polýuslaryndan madda çüwdirilmägä başlar( ΔL=0). Bu ýagdaýy aşakdaky wideoda has gowy düşündirilipdir.</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2F64t-dVtDwkQ%3Ffeature%3Doembed&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3D64t-dVtDwkQ&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2F64t-dVtDwkQ%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/778d271bdd9ae96eac8a977eda667c24/href">https://medium.com/media/778d271bdd9ae96eac8a977eda667c24/href</a></iframe><p>(d): Wagtyň geçmegi bilen maddanyň akşy birigen disk bilen dowam edýär. Çüwdürimler azalýar.</p><p>(e): Uzagna çüwdürimler durýar. Galan madda ýa merkezdäki öňýyldyza akar ýa-da aýlanmaga dowam eder. Ondan-da planetalaryň emele geler.</p><h4>Çeşmeler</h4><ol><li><a href="https://www.kozmikanafor.com/yildiz-olusumu-bir-yildiz-nasil-dogar/">https://www.kozmikanafor.com/yildiz-olusumu-bir-yildiz-nasil-dogar/</a></li><li><a href="http://abyss.uoregon.edu/~js/ast122/lectures/lec13.html">http://abyss.uoregon.edu/~js/ast122/lectures/lec13.html</a></li><li><a href="http://www.bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/gunes-enerjisinin-kaynagi-nedir">http://www.bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/gunes-enerjisinin-kaynagi-nedir</a></li><li><a href="https://youtu.be/susXE52B9jk">https://youtu.be/susXE52B9jk</a></li><li><a href="https://www.academia.edu/2999640/Milimetre_milimetre-alt%C4%B1_G%C3%B6zlemleri_ile_Y%C4%B1ld%C4%B1z_Olu%C5%9Fumu">https://www.academia.edu/2999640/Milimetre_milimetre-alt%C4%B1_G%C3%B6zlemleri_ile_Y%C4%B1ld%C4%B1z_Olu%C5%9Fumu</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=d84b67c9f7f5" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Uly Ýedigen — Ursa Major (UMa)]]></title>
            <link>https://garalama.medium.com/uly-%C3%BDedigen-ursa-major-uma-d1e655c428a7?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/d1e655c428a7</guid>
            <category><![CDATA[ýyldyzlar]]></category>
            <category><![CDATA[asman]]></category>
            <category><![CDATA[ýyldyzlar-topary]]></category>
            <category><![CDATA[ursa-major]]></category>
            <category><![CDATA[uly-ýedigen]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Garalama]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 19 Oct 2019 20:38:05 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2019-10-22T12:36:42.622Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Uly Ýedigen — Ursa Major (UMa)</p><blockquote>Ýedigenim ýedi ýyldyz…</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Kchi60OeTts57Lcgc6R12Q.jpeg" /><figcaption>Suratçy: <em>© </em>Miguel Claro. Çeşme: <a href="https://www.miguelclaro.com/wp/wp-content/uploads/2019/06/DSAldeiasXistoPampilhosa_4898-net.jpg">www.miguelclaro.com</a></figcaption></figure><p>Ýedigenleriň başga dillerdäki ady Aýy. Munyň sebäbi onuň (her ýyldyzda bolşy ýaly özüne mahsus) hekaýasy bilen baglanşykly bolsa gerek. Mit gysgaça şeýleräk. Zeus, başga biriniň keşbine girip, Callisto bilen bile bolýar. Bu pynhan gijeden soň Callisto göwreli galýar. We ýagdaý Zeusyň aýaly we aýal dogany Hera belli bolýar. We gabanjaň Hera, Callisto-ny Aýa öwürýär. Aý aýlanyp, ýyllar geçýär. Günleriň bir güni Callisto-nyň Zeus-dan bolan çagasy, Arcas, tokaýda awçylardan gaçyp, gizlenip ýören, aýa öwrülen ejesine duş gelýär. Ony öldürmek üçin okun-ýaýyn gerende Zeus ýetişýär-de Arcas-y hem Kiçi Aýa öwürýär. We aýylaryň ikisine-de asmanda ýer berýär. Ýokaryk ýerleşdirmek üçin aýylaryn guýruklaryndan tutýar we zyňýar. Şol wagt aýylaryň guýruklary birazjyk uzaýar. Ýogsam ýerdäki hiç bir aýynyň guýrugy uzyn däl(!). Şonluk bilen Callisto <strong>Ursa Major</strong> ýagny <a href="https://medium.com/@garalama/uly-%C3%BDedigen-ursa-major-uma-d1e655c428a7"><strong>Uly Ýedigen</strong></a>, Arcas bolsa <strong>Ursa Minor</strong> ýagny <strong>Kiçi Ýegiden </strong>bolýar. Gahary ýatyşmaýan Hera ar almaga dowam edýär. Aýylary durman Demirgazyk ýyldyzynyň daşynda aýlanyp durar ýaly edýär. Bu hekaýanyň başgaçarak görnüşleri hem bar.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/300/1*qE59ioJ3iO6bkwGhrIlHsA.gif" /><figcaption>1 — nji surat. Çeşme: <a href="https://commons.wikimedia.org/">https://commons.wikimedia.org</a></figcaption></figure><blockquote>Ýyldyzlar Demirgazyk ýyldyzy Polarisiň daşyndan aýlanýar.</blockquote><p>Uly Ýedigen Demirgazyk ýarym şardaky <a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyz-toparlary-3c72b56edc6b">ýyldyz toparlarynyň</a> biri we ýaşmaýan ýyldyzlardan. Ýagny, ýylyn dowamynda islendik möwsümde 7 ýagty ýyldyzyň özara birleşmegi bilen emele gelen susagyň şeklini synlamak mümkin. Ýyldyzlar toparynyň beýleki ýyldyzlary sönük bolany üçin olary görmek kyn. <a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyz-toparlary-3c72b56edc6b">Ýyldyzlar toparynyň</a> ýyldyzlaryny şöhle saçyşyna görä Grek harplary bilen görkezilýär (belgilenilýär). Iň ýagty bolanlary alfa(α) ondan soň betta(β), gamma(γ) diýip, sönük bolanlara tarap dowam edýär. Käbir taryhy wakalar sebäpli hemişe bu tertipde bolmazlygy ahmal.</p><p>Bu 7 ýagty ýyldyzdan emele gelýän susaga başgaça asterism diýýäs.Sebäbi resmi ýyldyzlar topary bolmaýan, gijeleri asmanda aňsatlyk bilen tanalýan ýyldyzdan emele gelen grupbalardan biri bolan üçin. Asterisme başga mysal Kiçi Ýedigeniň susagy ýa-da Summer Triangele (<a href="https://medium.com/@garalama/wega-deneb-we-altair-%C3%BC%C3%A7bur%C3%A7lugy-f18057d32f8a"><strong>Wega</strong>,<strong> Deneb </strong>we<strong> Altair </strong>üçburçlugy</a>), Orion Belt — Awçynyň bilindäki <strong>Üç Ýyldyz</strong>, Winter Triangle (Betelgeuse, Procyon we Sirius<strong> </strong>üçburçlugy) we ş.m ýyldyz grupbalary.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*c5VBzqKcJTc-sgc7eo_SOA.png" /><figcaption>2 — nji surat. <a href="https://www.kozmikanafor.com/wp-content/uploads/2018/07/buyuk-ayi-yildizlar-2665153.jpg">Çeşme.</a></figcaption></figure><p><strong>Dubhe (α UMa) — U. Ý alfa.</strong></p><p><a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyz-toparlary-3c72b56edc6b">Ýyldyzlar topary</a>nyň alfasy, <a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyz-ululygy-sistemasy-db8e28736687">ýyldyz ululygy</a> 1.8, <a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyzlary%C5%88-re%C5%88kleri-we-hr-%C3%A7yzgysy-21dceb167bb9">renk synpy</a> KII bolan bir <a href="https://medium.com/@garalama/go%C5%9Fa-%C3%BDyldyzlar-169d1f01fb31">Goşa ýyldyz</a>dyr. Bizden ortaça 123 <a href="https://medium.com/@garalama/astronomik-birlik-we-%C3%BDagtylyk-%C3%BDyly-1bb701768984">ýagtylyk ýyly</a> uzaklykda ýerleşýär</p><p><strong>Merak (β UMa) — U.Ý betta.</strong></p><p>Mawy Zeminden 79.7 ýagtylyk ýyly uzakda, 2.37 ýyldyz ululygynda we A1 reňk synpynda. Merak, Dubhe ikisi<strong> </strong>Demirgazyk ýyldyzyny tapmak üçin möhüm ýyldyzlar.</p><p><strong>Phecda </strong>ýa-da<strong> Fhad (γ UMa) — U. Ý gamma.</strong></p><p>Ýyldyzlar ömürleriniň saglykly bölegini <a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyzlary%C5%88-re%C5%88kleri-we-hr-%C3%A7yzgysy-21dceb167bb9">HR çyzgysy</a>ndaky <strong>Easy ýyldyz yzygiderliliginde*</strong> geçirýär. Phecda hem häzirki wagtda esasy yzygiderlikde ýerleşýän, A0V reňk synpynda, 2.438 ý.u-lygynda bir ýyldyz. Ýyldyzlar toparynyň gamma ýyldyzyndan çykan şöhläniň bize gelmesi üçin 83.2 ýyl gerek.</p><p><strong>Megrez (δ UMa) — U. Ý delta.</strong></p><p>Ýyldyz ululygy 3,312. 58.4 ýagtylyk ýyly uzagymyzdaky bu ýyldyz, 7 ýyldyzyň içinde iň sönük bolany. Reňk synpy A3V.</p><p><strong>Alioth (ε UMa) — U. Ý epsilon.</strong></p><p>Alioth,<strong> </strong>asterismdäki 7 ýyldyzdan iň ýagty bolanydyr. Aradaşlyk 80.9 ýagtylyk ýyly. Susagyň sapynyň ýa-da Aýynyň guyrugynyň başlangyjyndaky ýyldyzyň reňk synpy A0, ýyldyz ululugy 1.76.</p><p><strong>Mizar (ζ UMa) — U. Ý dzeta we Alcor</strong></p><p>Sapyň egrilýän ýerinde ýerleşýän bir Goşa ýyldyz. Ýagty bolanyň ady <strong>Mizar</strong> bolup, reňk synpy A2, ýyldyz ululygy 2.23. Goşa ýyldyz sistemasynyň beýleki agzasy <strong>Alcor</strong>yň reňki A5 ýyldyz ululygy 4.2. Ýyldyzlaryň öz aralaryndaky uzaklyk 3 ýagtylyk ýyly. Bizden uzaklygy ortaça 80 ýagtylyk ýyly. Şol sebäpli <strong>Alcor-</strong>a başgaça <strong>80UMa </strong>hem diýilýär.</p><p><strong>Alkaid </strong>ýa-da<strong> Beretnash (η UMa) — U. Ý eta. </strong>Susagyň sapynyň ujyndaky ýyldyz bizden 101 ý.ý uzakda ýerleşýär. Reňki B3V. HR diagrammasyndan mälim bolşy ýaly B: ýaş we mawy, V: Easy ýyldyz yzygiderliligindäki ýyldyz diýmekdi. Güne garanynda Alkaid-iň massasy 6 esse, şöhle saçyşy 700 esse uly. Ýyldyzlar toparynyň iň ýagty 3-nji ýyldyzy. Görünýän ýyldyz ululygy 1,85. Asmandaky ýagty ýyldyzlaryn sanawynda 37/38-nji ýerde.</p><h4>Susagyn kömegi bilen beýleki ýagty ýyldyzlaryň bir näçesiniň ýerini kesgitlemek mümkin.</h4><p>Stellarium sahypasyndan Aprel aýy üçin alynan surat.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*0Llvy5nyhClqAvEKblJi9g.png" /><figcaption>3 — nji surat. <a href="https://stellarium-web.org/">Çeşme</a>: <a href="https://stellarium-web.org/">https://stellarium-web.org</a>/</figcaption></figure><ol><li>Ýaz möwsüminde Dubhe bilen Merakyň üstünden geçýän hyýaly bir çyzgy çyzyp, susagyň açyk bolan tarapyna gitsek, Demirgazyk ýyldyzy Polarise bararys.</li><li>A eger tersine gitsek Şiriň kalby Regulue bararys.</li><li>Susagyn düýbindäki iki ýyldyzyň üstünden geçen hyýaly çyzgy çyzgyp sapyň tersine gitse Ekizleriň iki ýagty ýyldyzyny Castor we Polluxy göreris.</li><li>Susagyň egri sapynyň egriligi boýunça dowam edýän hyýaly çyzgy çyzyp, ýola dowam etsek bizi gyzylymtyl bir ýyldyza, Bootes ýyldyzlar toparynyň alfa ýyldyzy Arktura elter. We ýene ýola dowam etsek Zodiakdaky ýeke-täk Gyz, Virgonyň alfasy Spica ýyldyzyna bararysyn.</li><li>Yzymyza, tazeden susagyn sapyna dolanyp, Artura tarap öwrülmän dowam etsek Demirgazyk Tajini göreris. Bu ýyldyzlar toparynyň şekli nala ýa-da halka menzeýär.</li></ol><p>Ýokarda yazylan ýyldyzlar we ýyldyz toparlarynyň ýerlerini görmek üçin aşakdaky sahypasyndan mugt peýdalanyp bilersiňiz.</p><p><a href="https://stellarium-web.org/">Stellarium Web Online Star Map</a></p><p><strong>Ursa Majoryň çäklerinde</strong></p><p>Uly Ýedigen 1280 gradus kwadrat meýdany bilen, ululugy boýunça 3-nji orny eýeleýär we ýyldyz bolmaýan asman jisimlerine-de baý. Olardan käbirleri:</p><p><strong>M:</strong> <strong>Messier katalogy. </strong>Guýrukly ýyldyzlar bilen meşgullanan <strong>Charles Messier</strong> tarapyndan döredilen bu katalogda asmandaky ýyldyz bolmaýan jisimleri ýer alýar. Katalog M1-den M110-a çenli dowam edýär. Bu kataloga girizilen astronomik jisimleriniň ählisini görmek üçin:</p><p><a href="https://www.constellation-guide.com/messier-objects/">Messier Objects</a></p><p><strong>Messier 81 (M81).</strong></p><p>Ýyldyz ululugy 8 bolan spiral görnüşli Galaktika. Ýerleşyän ýeri Demirgazyk ýyldyzy Polarise ýakyn. Kiçi teleskoplar bilen hem görmek mümkin.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*eaTsxbVlxdHTpQ9nahXOVg.jpeg" /><figcaption>4-nji surat. <strong>M81</strong>. Çeşme: <a href="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/M81.jpg/2048px-M81.jpg">https://upload.wikimedia.org</a></figcaption></figure><p><strong>Messier</strong> <strong>101</strong> (<strong>M101).</strong></p><p>Hasaplamalara görä ( Pinwheel) Galaktikasy bizden ortaça 25 mln ýagtylyk ýyly uzaklykda.Ýyldyz ululygy 7.9. Merkeziň töweregindäki gyzyl-sary reňkdäkiler garry ýyldyzlar, merkezden uzakdaky şahalarda mawy we ýaş ýyldyzlar bar.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*iDuts96igUCOtEueuaJGdw.jpeg" /><figcaption>5 — nji surat. <strong>M101</strong>. Çeşme: <a href="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c5/M101_hires_STScI-PRC2006-10a.jpg/1280px-M101_hires_STScI-PRC2006-10a.jpg">https://upload.wikimedia.org</a></figcaption></figure><p><strong>Messier 97 (M97)</strong> Başgaça ady <strong>NGC 3587</strong></p><p>Baýguş Planetar Dumanlygynyň (Owl Nebula) ýerleşýän ýeri Merak-yň golaýynda. Ýyldyz ululygy 9.9 we bizden 2,600 ýagtylyk ýyly uzaklykda. Aşakdaky suratda, sag ýokarda gök reňkli.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/658/1*1RCM7pO7WJv_Hrb8w5TjUg.jpeg" /><figcaption>6— njy surat. <strong>M108</strong> galaktikasy we <strong>M97</strong> Baýguş Dumanlygy.</figcaption></figure><p>Suratçy: Martin B. <a href="https://www.instagram.com/p/BhWko0tji3r/?utm_source=ig_web_copy_link">Çeşme</a> : instagram <a href="https://www.instagram.com/p/BhWko0tji3r/?utm_source=ig_web_copy_link">@invisible_mari</a></p><p><strong>Messier katalogyna g</strong>irizilen jisimlerin <a href="https://in-the-sky.org/data/catalogue.php?cat=Messier&amp;const=85&amp;sort=0&amp;view=1">sanawy</a>.</p><p><a href="https://in-the-sky.org/data/catalogue.php?cat=Messier&amp;const=85&amp;sort=0&amp;view=1">The Messier Objects in Ursa Major - In-The-Sky.org</a></p><p><strong>New General Catalogue (NGC)</strong>-e girizilen jisimleriň <a href="https://in-the-sky.org/data/catalogue.php?cat=NGC&amp;const=85&amp;sort=0&amp;view=1">sanawy</a>.</p><p><a href="https://in-the-sky.org/data/catalogue.php?cat=NGC&amp;const=85&amp;sort=0&amp;view=1">The New General Catalogue (NGC) in Ursa Major - In-The-Sky.org</a></p><p>Uly Ýedigen, Astronomiýa bilen ýakyndan gyzyklanmaýanlaryň hem asmanda aňsatlyk bilen tapyp biljegi ýyldyz toparyndan biri. Öň üns berdik bolsaňyz bir serediň! Hem-de ýyldyzlaryň atlary, ýerleri bilen bile.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*3mOT-vWBvQQEkQrthCYbUQ.png" /><figcaption>7— nji surat. <strong>Uly Ýedigen</strong>. Çeşme: <a href="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/56/Ursa_Major_charta.png">https://upload.wikimedia.org</a></figcaption></figure><p>9 — njy surat ýokarda agzalmaýan ýyldyzlar, galaktikalar görkezilen.</p><p><strong>Çeşmeler:</strong></p><ol><li><strong>Astronomiýa. Orta mekdepleriň X synpy üçin synag okuw kitaby</strong>, 2007. H. Meläýew, G. Gurbandurdyýew, H. Hydyrow. Türkmen döwlet neşirýat gullugy. sahypa 132</li><li><strong>Gökyüzünü Tanıyalım</strong>, 2018. Tübitak Popüler Bilim Kitapları 47. Mehmet Emin Özel, A. Talat Saygaç. ISBN 978–975–403–072–3. s:54–63</li><li><a href="http://astropixels.com/stars/brightstars.html">http://astropixels.com/stars/brightstars.html</a></li><li><a href="http://www.faculty.virginia.edu/rwoclass/astr1230/table-of-brightest-stars-Cosmobrain.html">http://www.faculty.virginia.edu/rwoclass/astr1230/table-of-brightest-stars-Cosmobrain.html</a></li><li><a href="http://www.astronomytrek.com/star-facts-megrez/">http://www.astronomytrek.com/star-facts-megrez/</a></li><li><a href="https://www.constellation-guide.com/constellation-list/ursa-major-constellation/">https://www.constellation-guide.com/constellation-list/ursa-major-constellation/</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=d1e655c428a7" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Goşa Ýyldyzlar]]></title>
            <link>https://garalama.medium.com/go%C5%9Fa-%C3%BDyldyzlar-169d1f01fb31?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/169d1f01fb31</guid>
            <category><![CDATA[ýyldyzlar]]></category>
            <category><![CDATA[ýyldyz]]></category>
            <category><![CDATA[asman]]></category>
            <category><![CDATA[goşaýyldyz]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Garalama]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 29 Sep 2019 12:09:37 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2019-09-29T12:09:37.344Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Eger häzirki şertlerde, Gün bir Goşa ýyldyz bolan bolsa, gündizleri kölegeler, günüň dogşy, batşy nähili bolardy? <a href="https://medium.com/@abatanna8696/%C5%9Fapak-wagty-704f1c2786f8">Şapak wagty</a> Günbatar we/ýa-da Gündogar gözýetimleri gyzarardymy? Ýa biri batsa beýleki dogarmy? Belki-de bu soraglardan öň, Goşa ýyldyz näme we olar nähili bolýar muna bir göz gezdirmelidir. Gijeleri ak patrak ýaly bolup görünýän ýyldyzlaryň agramly bölegi Günümiz ýaly ýeke bolman iki, üç, dört we has köp ýyldyzdan emele gelýän sistemalardyr.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*YuIBn53TMSx5247l7pRWRg.png" /><figcaption>1-nji surat. Goşa Günüň hyýaly keşbi. <a href="https://cdn.pixabay.com/photo/2015/12/29/14/51/landscape-1112911_960_720.jpg">Çeşme.</a></figcaption></figure><p>Dartyş güýjinin tasiri bilen belli bir merkeziň töwereginde ýa-da biri-biriniň töwereginde hereket eden ýyldyzlara <strong>Goşa yyldyzlar</strong> diýilýär. Garaz bir-biriniň ýa-da bir merkeziň daşyndan äppe-jüppe bolup, aýlanyp yören ýyldyz-da. Hereket edýän her bir asman jisminde bolşy ýaly bularyňam öz orbitalary bar we şol orbitalarda Keplerin kanunlaryna laýyklykda hereket ederýärler</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/180/1*E3WlfskZcxRqO2w_9_pyHw.gif" /><figcaption>2-nji surat. <a href="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/af/Doublesystar.gif">Çeşme</a></figcaption></figure><p>Galileo Galileý 1617-nji ýylda ýanyna gelen bir adamyň haýyşy boýunça teleskoby bilen, Ursa Majoryň Mizar ýyldyzyna ýagny Uly Ýegideniň susagynyň ikinji ýyldyzyna seredipdir. Bir görse öň ýeke ýaly görünen Mizaryň ýanynda ýene bir ýyldyz bar. Ol ikinji ýyldyzyn ady bolsa Alkor.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*M0e2EN0VRRglhSTx_6yGng.png" /><figcaption>3-nji surat. Uly Ýedigen. <a href="https://cdn.pixabay.com/photo/2017/08/05/18/24/star-2584986_960_720.jpg">Çeşme.</a></figcaption></figure><blockquote>Hawa, ýene şol öňki tanyş surat. Ýokardaky şekilde Uly Ýegideni, aşakdaky şekilde bolsa onuň Mizar we Alkor ýyldyzlaryny göryäris. Mizar ýagty bolan, Alkor onuň çepinde aşakda sönügräk bolan. Häzirki wagtda bularyň, Mizaryň 4, Alkoryň 2 jemi 6 ýyldyzly sistemalygy bilinýär.</blockquote><blockquote>Susak nireden çykdy? Ýyldyzlary nokat şeklinde gözöňüne getirip, çyzyk bilen yzygiderli birleşdirsek, susagyň şeklini aljagyny göreris. Has dogrusy ol şekli susaga meňzedýäs.</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*ztE4eqpYbHptq2m9VbiwDw.png" /><figcaption>4-nji surat. Alkor we Mizar. <a href="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e4/ALCOR_et_MIZAR_%287060991417%29.jpg">Çeşme.</a></figcaption></figure><p>Goşa ýyldyzlar, ýeke ýyldyzlara garaňda has köp maglumaty özünde jemleýänligi üçin olara gözegçilik etmek, dürli parametrlerini anyklamak ýyldyz Astrofizikasynda möhüm orna eýe.</p><h4>Goşa Ýyldyz Görnüşleri</h4><h4>Optik Goşa Ýyldyz.</h4><p>Ýerden seredenimizde ýyldyzlaryň käbiri biri-birine gaty ýakyn görünýär. Aralaryndaky uzaklyk ummansyz bolsa-da bizin seredýän ugrumyzda ýerleşýändikleri üçin ýakyn görünýärler. Bu käte biziň aldanmagymyza sebäp bolýar. Aralarynda fiziki baglanşyk bolmaýan şeýle ýyldyzlara <strong>Optik Goşa Ýyldyzlar</strong> diýilýär. Aslynda olar hakyky Goşa ýyldyz däldir.</p><p><strong>Görünýän</strong> <strong>Goşa Ýyldyzlar.</strong></p><p>Teleskop bilen seredilende görünýän, belli bir period bilen biri-biriniň ýa-da bir merkeziň daşyndan aýlanyan ýyldyzlar, <strong>Görünýän Goşa Ýyldyzlar</strong>dyr. Şeýle ýyldyzlaryň köplenç periodlary gaty uzak bolýar. Ýyldyzlaryň bir ýagty beýlekisi sönük bolsa, ýagty bolany esasy, birinji ýyldyz, sönük bolany ikinji, ýoldaş ýyldyz bolar.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/515/1*y2T2oMYP7t6I4ZW2UxB5ZQ.png" /><figcaption>5-nji surat. <a href="https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/28271/mod_resource/content/1/AST304%20%C3%87ift%20Y%C4%B1ld%C4%B1zlar%20%20Hafta%2004.pdf">Çeşme.</a></figcaption></figure><blockquote>Lenneç <a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyz-toparlary-3c72b56edc6b">ýyldyzlar topary</a>nyň çäklerinde ýerleşýän bir näçe Görünýän Goşa Ýyldyz. Kiçiräk teleskop bilen gözegçlik etmek mümkin.</blockquote><p><strong>Astronometrik Goşa Ýyldyzlar.</strong></p><p><strong>Astronometrik Goşa Ýyldyzlar</strong>y açmak üçin<strong> </strong>ýene teleskop bilen seredýäs, ýöne bu gezek sistemanyň ýyldyzlaryndan diňe biri görünýär. We biz şol görünýän ýyldyza uzak wagtlyk gözegçilik edenimizde, onuň herekedinde üýtgeşme göreris. Munyň sebäbi ýyldyzlaryn aralaryndaky özara dartyş güýji. Meselem ýyldyzyň boşlukdaky herekedi bir göni çyzyk bolsa, belli periodlar bilen ol çyzykda gyşarma peýda bolar.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*_w84c1IgfhTorGpeEXlsmA.png" /><figcaption>6-njy surat. Sirius A we B. <a href="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f3/Sirius_A_and_B_Hubble_photo.jpg">Çeşme.</a></figcaption></figure><blockquote>Sirius A we B ýyldyzlarynyň Kosmosdaky Hubble Teleskoby tarapyndan düşürlen suraty. Ýagty bolan Sirius* A , Sirius B bolsa onuň çepinde, aşakda sönük görünýän.</blockquote><blockquote>Sirius* : Ýaldyrak</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*vzOcOEPtLKNWPs06lC-FKA.png" /><figcaption>7-nji surat. Sirius A we B-nin herekedi. <a href="https://www.kozmikanafor.com/wp-content/uploads/2015/07/Astrometric.jpg">Çeşme.</a></figcaption></figure><blockquote>Ýokardaky suratda Astronometrik Goşa Ýyldyz bolan, Demirgazyk ýarym şarda görünýän iň ýagty ýyldyz Sirius A we sistemanyň beýleki agzasy Sirius B-niň ýyllara görä herekedi görkezilýär<em>.</em></blockquote><p><strong>Spektral Goşa Ýyldyzlar.</strong></p><p>Spektral Goşalara geçmezden öň <strong>Doppler Effekti </strong>barada<strong> </strong>gysgaça belläp geçmek ýerlikli bolar. Mysal üçin duralgada duran wagtymyz yoluň bir tarapyndan “wyýuw-wyýuwlap” Tiz kömek gelýär diýeli. Ulag bize ýakynlaşdykça ondan gelýän ses tolkunlarynyň ýygylygy artyp, tokun uzunlygy azalar. Deňimizden geçip, bizden uzaklaşdykça tersine, sesiň frekansy azalyp, tolkun uzunlygy artar. Bu hadysa diňe suw, ses ýaly mehaniki tolkunlarda däl, Elektromagnit yrgyldylarynda-da bolýar. Gözümiz bilen görüp bilmesek-de ýagtylyk çeşmesi bize ýakynlaşanda ondan gelýän şöhle mawy tarapa, bizden uzaklaşanda gyzyla tarap süýşýär. Muny spektroskobyñ kömegi bilen ölçeýäs.</p><p>Geleli Spektral Goşalara.</p><p>“Biri-birlerine has ýakyn ýerleşýän goşa ýyldyzlaryň häsiýetini hat-da güýçli teleskopyň kömegi boýunça-da kesgitlemek örän kyn bolýar. Sebäbi şeýle ýagdaýda olaryň goşadyklaryny diňe spektrleri boýunça kesgitläp bolýar. Spektrleri boýunça goşadyklary kesgitlenilýän ýyldyzlara <strong>Spektral goşa ýyldyzlar</strong> diyilýär. Spektrdäki çyzyklaryň süýşmesi daşky aýlanma wagtyna deň wagt bilen üýtgäp durýar. Eger ýyldyzlaryň ýagtylygy we spektrleri meňzeş bolsa, onda goşa ýyldyzlaryň spektrlerindäki çyzyklaryň gaýtalanýan ikä bölünmegine gözegçilik etmek bolýar”[1].</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*opSaw6Fl1nUeAAysx2oFYQ.gif" /><figcaption>8-nji surat. <a href="https://media1.giphy.com/media/5BmDgBaxWbiLK/giphy.gif">Çeşme.</a></figcaption></figure><blockquote>1. Ýyldyzlar gözegçiniň “gabadynda” wagty haýsydyr bir süýşme bolmaz.</blockquote><blockquote>2. Dopleriň hadysasy sebäpli, gözegçä ýakynlaşýan sary A ýyldyzyň spektri melewşe tarapa, gözegçiden uzaklaşýan gyzyl B ýyldyzyň spektri bolsa gyzyla tarap süýşýär.</blockquote><blockquote>3. Ýene süýşme bolmaz.</blockquote><blockquote>4. Gözegçiden uzaklaşýan sary A ýyldyzyň spektri gyzyl tarapa, gözegçä ýakynlaşýan gyzyl B ýyldyzyň spektri bolsa melewşe tarapa süýşýär.</blockquote><p><strong>Tutul(ý)an Goşa Ýyldyzlar.</strong></p><p>Sistemanyň ýyldyzlary, gezekli-gezegine biri-biriniň öňünden geçer. Ýagny, Gün, Ay tutulmasyndaky ýaly tutulma bolar. We şol wagt, arkada galan yyldyzyn şöhlesinde bir mukdar azalýanlygyny göreris. Elbetde muny görmek üçin ýyldyzlar gözegçilik edilýan tekizlikde ýerleşýän bolmaly.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/160/1*jjEL0hqELNjTGsTYGkd41w.gif" /><figcaption>9-njy surat.<a href="https://www.cs.mcgill.ca/~rwest/wikispeedia/wpcd/images/16/1689.gif"> Çeşme.</a></figcaption></figure><p>Gök ýyldyza A, gyzylymtyl bolana B diýsek (gifin aşagyndaky grafikdaki çukurjyklaryn yerini çalyşmaly) :</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*LJpxgp388NkDHn4Mfqyr3Q.png" /></figure><blockquote>1. A we B ýyldyzlaryndan gelen şöhläniň jemini görýäs. Göni çyzykly ýer.</blockquote><blockquote>2. B arkada wagty diňe A-dan gelen şöhläni göreris.</blockquote><blockquote>3. A we B ýyldyzlaryndan gelen şöhläniň jemini görýäs. Ýene göni çyzykly ýer.</blockquote><blockquote>4. B ýyldyzyndan gelen şöhlänin hemmesi A-nyň bir bölegini göreris.</blockquote><blockquote>5. A we B ýyldyzlaryndan gelen şöhläniň jemi</blockquote><p>Başdaky soraglara täzeden dolansak, anyk jogaplaryny bilemok. Ýöne bizden uzaklarda şeýle sistemalar bar. <strong>Kepler-47</strong>.</p><p><strong>Çeşmeler.</strong></p><ol><li><strong>Astronomiýa. Orta mekdepleriň X synpy üçin synag okuw kitaby</strong>, 2007. H. Meläýew, G. Gurbandurdyýew, H. Hydyrow. Türkmen döwlet neşirýat gullugy. sahypa 129–130, 132.</li><li><a href="https://www.kozmikanafor.com/cift-yildiz-turleri/">https://www.kozmikanafor.com/cift-yildiz-turleri/</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=169d1f01fb31" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ýyldyzlaryň Reňkleri we HR Çyzgysy]]></title>
            <link>https://garalama.medium.com/%C3%BDyldyzlary%C5%88-re%C5%88kleri-we-hr-%C3%A7yzgysy-21dceb167bb9?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/21dceb167bb9</guid>
            <category><![CDATA[asman]]></category>
            <category><![CDATA[türkmençe]]></category>
            <category><![CDATA[hrçyzgysy]]></category>
            <category><![CDATA[ýyldyzlar]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Garalama]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 08 Sep 2019 00:51:29 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2019-09-08T00:51:29.935Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Daşarynyň sergin howasyndan dem almak we şäherin ýagty çyralary sebäpli kän görünmese — de görünenje ýyldyzlary synlamak üçin daşaryk çykdym. Ileri tarapda, ady we şekli hemmämize mälim bolan, <strong>Uly Ýedigen </strong><a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyz-toparlary-3c72b56edc6b">ýyldyzlar topary</a> görünyär. We “susagyň” egri sapynyň egriligi boyunça dowam edýän hyýaly çyzgy çyzyp, ýola dowam etseň gyzylymtyl bir ýyldyza eltýär. Ady Arktur. Dik depede öňden tanyş ýyldyzlardan <a href="https://medium.com/@garalama/wega-deneb-we-altair-%C3%BC%C3%A7bur%C3%A7lugy-f18057d32f8a">Wega, Deneb we Altair<strong> </strong>üçburçlugy</a> bar. Üçburçlugyň birinji burçuny emele getirýän Wega, adyny gadymy rowaýatlardaky Orpheus-yň jadyly mukamyny çalýan saz guralyndan alan Lir-in alfa ýyldyzy. Ikinji burç, bizden 16 <a href="https://medium.com/@garalama/astronomik-birlik-we-%C3%BDagtylyk-%C3%BDyly-1bb701768984">ý.ý</a> uzaklykda yerleşýän Altair, Bürgüdin alfa ýyldyzy. Üçünji burç, asmanyn kemeri Akmayaň Ýolunyň üstünde ýerleşýän, Deneb. Deneb-den soň, Wega bilen Altairiň ortasyna ýakyn ýerde ýerleşýän, Guw ýyldyzlar toparynyň beta ýyldyzy bolan, sarymtyl görünýän Albireo-a gözüm düşdi. Albireo goşa ýyldyz bolup, asmandaky iň owadan goşa ýyldyzlardan biri. Ýyldyzlaryň biri altyn reňkde beýlekisi mawy.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*V9-RC2_kBeAqdhSSABpkdg.png" /><figcaption>1 — nji surat.Albireo. <a href="https://stellarium-web.org/skysource/Albireo?fov=63.242&amp;date=2019-08-29T17:49:59Z&amp;lat=37.27&amp;lng=62.39&amp;elev=0">Adres.</a></figcaption></figure><p>Has ýakyndan.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*ezRSEXRlIR9UGGuxXgeW-Q.png" /><figcaption>2 — nji surat.Albireo. <a href="https://s22380.pcdn.co/wp-content/uploads/Alberio-Capella-Observatory-ST.jpg">Adres.</a></figcaption></figure><p>Gyzgyn jisimleriň hemmesi, daş — töwerege şöhle saçýar. We bu ýagtylygyň reňki, onuň temperaturasyna bagly. Ýyldyzlaryň reňkleri, olary biri-birinden tapawutlandyrýan parametrleriň biri. Olaryň reňkleri, üstündäki temperaturalary, göwrümleri, massalary, düzümindäki elementler we ýaşlary biri-biri bilen özara baglanyşykly bolup, ýyldyzlary reňklerine görä synplandyrmak mümkin. Reňkleri <strong>O, B, A, F, G, K, M</strong> harplary bilen bellenilýär. Bu harplaryň ýatda galyjy bolmasy üçin “ oh be a fine girl/guy, kiss me” ýaly sözlerem ýok däl.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*igmLdmSkE_Q1QAa8qx2hAQ.png" /><figcaption>3 — nji surat. <a href="https://www.universetoday.com/wp-content/uploads/2013/05/Morgan-Keenan_spectral_classification-e1463083687574.png">Adres.</a></figcaption></figure><p>(O, B, A)da täze hem iri, äpet ýyldyzlar bar. Ýyldyzlar milliardlarça ýylyň dowamynda ewolýusiýa geçirip, (F, G)de yerlerini alýarlar. (K, M)däkiler bolsa ömürleriniň belli bir bölegini geçiren, “ýaşy bir çene baran”, “garry” ýyldyzlar ýerleşýär.</p><p>1 — nji jedwel.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*4ZWYDuPnuEaZzDQ2cIfckQ.png" /></figure><p>*0 Kelvin = -273.15ºC, 1K = -272.15ºC</p><p><strong>O. </strong><a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyz-toparlary-3c72b56edc6b">Ýyldyzlar topary</a>nyň her biriniň asman gümmezinde tutyan meýdanyny bar. 10 Lacertea, Suwulgan — Lacerta ýt-yň çäklerinde ýerleşýär. 10 Lac ýyldyzynyň massasy, Günüň massasyndan 26.9, radiusy 8,27 esse uly. Şöhle saçyşy Güne garaňda 102,000 esse güýçli. Temp. 36,000K.</p><p><strong>B.</strong> Bu renk synpyndaky ýyldyzlara mysal hökmünde Üç yyldyzdan Rigel(“Üçýyldyzyň (Orion ýyldyz toplumynyň) iň ýagty ýyldyzy Rigel ýyldyzy hasaplanylýar. Radiusy boýunça Günden 80 esse uludyr. Onuň üstüniň temperaturasy 13 müň gradusa golaý bolup, ol Äleme, Güne garanyňda 66 müň esse güýçli şöhle saçýar”) we Zodiakdaky Virgo (Gyz, Sünbüle) ýyldyzlar toparyndan Spica…</p><p>Ýokarda berilen reňk synplaryny öz içinde-de bölünýär( 0–9a çenli (B1, G2…A9)) Ýyldyzlar, 7 esasy reňkden(Gyzyl, mämişi, sary, ýaşyl, mawy, gök, melewşe) başga-da dürli ýygylykdaky elektromagnit tolkunlaryny saçýar. O, B, A-daky ýyldyzlaryň älema saçýan şöhleriniň köp bölegi Ultramelewşe, melewşe tolkunlary, K, M-dälikerde bolsa gyzyl we Infragyzyl tolkunlary agdyklyk edýär.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/614/1*ipHZ4Dv_UP4eH4vaB25l2g.png" /><figcaption>4 — nji surat. Üç ýyldyz — Orion. <a href="https://cdn.pixabay.com/photo/2017/11/12/12/04/orion-2942260_960_720.jpg">Adres.</a></figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*y1woFHBCCabY4aCjGej5gQ.png" /><figcaption>5 — nji surat. <a href="https://www.wikizeroo.org/index.php?q=aHR0cHM6Ly91cGxvYWQud2lraW1lZGlhLm9yZy93aWtpcGVkaWEvY29tbW9ucy80LzQ3L09yaW9uX0hlYWRfdG9fVG9lLmpwZw">Adres.</a></figcaption></figure><h4><strong>HR Çyzgysy</strong></h4><p><strong>Hertzsprung-Russell Çyzgysy (HRD)</strong> ilkinji gezek 1911–1913-nji ýyllarda Daniýaly himik, astronom Ejnar Hertzsprung we Amerikaly astronom Henry Norris Russell tarapyndan esaslandyrylypdyr. Bu diagramma ýyldyzlaryň esasy häsiýetlerini görkezýär.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*EYnOrI8a967Lwx2CQmtCKw.png" /><figcaption>6 — njy surat. HR Çyzgysy. <a href="https://www.wikizeroo.org/index.php?q=aHR0cHM6Ly91cGxvYWQud2lraW1lZGlhLm9yZy93aWtpcGVkaWEvY29tbW9ucy8xLzE3L0hlcnR6c3BydW5nLVJ1c3NlbF9TdGFyRGF0YS5wbmc">Adres.</a></figcaption></figure><p>HR çyzgysynda, aşakda keseligine ýyldyzlaryn reňk synpy we olaryň üstündäki temperatura , dikligine bolsa Şöhle saçy;y görkezilýär. Ýyldyzlaryň aglabasy, çep ýokarky burçdan(aşa gyzgyn we aşa ýagty bölüm) sag aşaky burça(“sowuk” we sönük ýyldyzlaryň ýerleşýän bölümi) dowam edýän diagonal çyzgynyň üstünde ýerleşip, ömürleriniň easy bölegini bu ýerde geçirýär. Bu bölüme “Easy ýyldyz yzygiderliligi” diýilýär. Esasy yzygideligin ortasyndan ýokarlygyna sag tarapda Gyzyl äpetler, çepde bolsa mawy renkde şöhle saçýän uly ýyldyzlar ýerleşýär. Dürli gyzgynlykdaky kiçi ýyldyzlar Akgöýdükler — karlikler ortadan aşakda çep tarapda ýerleşýär. Suratda görkezilen ýyldyzlaryň käbirleriniň üstünde olaryň massalary, aşagynda bolsa ortaça ömürleri ýazylypdyr.(“Çyzgyda ýyldyzlaryn ýerini kesgitleýän iň esasy zat olaryň massalary”). Bu ýazgylara seredip massasy uly bolan ýyldyzlaryň ömürleriniň gysga bolýandygyny görmek bolýar. Munyn sebäbi: “Ýyldyz uly boldugyça, onuň jümmüşindäki temperatura hem şonça ýokarydyr we şeýle ýyldyzlarda wodorod çalt “ýanyp”, geliý gazyna öwrülýär. Mawy ýyldyzlar esasy yzygiderlikde bolmak bilen, wodorody 10⁶ -10⁷ ýylyň dowamynda, Gün bolsa öz wodorodyny 10¹⁰ ýylyň dowamynda “ýakar”. Diýmek, Günüň içki energiýasy ýene milliardlarça ýyla ýeter.</p><p>Ýyldyzlaryň ýadrosyndaky wodorodyň ýanmagy bilen onuň ösüş ýagdaýy çaltlanýar. Gyzyl äpetleriň dykyz we gyzgyn ýadrosynda geliýniň ugleroda öwrülmegi bolup geçýär. Geliýniň mukdarynyň azalmagy bilen täsirleşme gutarýar. Ýyldyz gysylyp başlaýar we ol sowuk kiçi ýyldyza öwrülýär”[1]. Harplar we Arap sanlar ýyldyzyn reňkini, Rim sanlary bolsa ýyldyzyň görnüşini anladýar. Mes. Gün: G2V. V: Esasy yzygideligindäki (karlik) ýyldyz.</p><p>Astronomlar ýyldyzlardan gelen şöhläni analiz etmek bilen olar barada ýokardaky maglumatlary (bu diňe bir bölegi) almagy başarýarlar. HR Çyzgysynyndan peýdalanyp, “ ýyldyzlaryň belli bolan massalaryny we şöhle saçyşlaryny deňeşdirmek bilen, olar barada täze maglumatlaryň hem birgidenini anyklap bolýar”</p><p><strong>Çeşmeler:</strong></p><ol><li><strong>Astronomiýa. Orta mekdepleriň X synpy üçin synag okuw kitaby</strong>, 2007. H. Meläýew, G. Gurbandurdyýew, H. Hydyrow. Türkmen döwlet neşirýat gullugy. sahypa 135,136, 126–127,</li><li><strong>Gökyüzünü Tanıyalım</strong>, 2018. Tübitak Popüler Bilim Kitapları 47. Mehmet Emin Özel, A. Talat Saygaç. ISBN 978–975–403–072–3. s:31–32</li><li><a href="https://www.universeguide.com/star/10lacertae">https://www.universeguide.com/star/10lacertae</a></li><li><a href="https://www.wikizeroo.org/index.php?q=aHR0cHM6Ly9lbi53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvMTBfTGFjZXJ0YWU">https://www.wikizeroo.org/index.php?q=aHR0cHM6Ly9lbi53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvMTBfTGFjZXJ0YWU</a></li><li><a href="https://www.enchantedlearning.com/subjects/astronomy/stars/startypes.shtml">https://www.enchantedlearning.com/subjects/astronomy/stars/startypes.shtml</a></li><li><a href="https://rasyonalist.org/yazi/yildiz-astrofizigi-hertzsprung-russell-diyagrami/">https://rasyonalist.org/yazi/yildiz-astrofizigi-hertzsprung-russell-diyagrami/</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=21dceb167bb9" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Astronomik Birlik we Ýagtylyk Ýyly]]></title>
            <link>https://garalama.medium.com/astronomik-birlik-we-%C3%BDagtylyk-%C3%BDyly-1bb701768984?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/1bb701768984</guid>
            <category><![CDATA[asman]]></category>
            <category><![CDATA[astronomikbirlik]]></category>
            <category><![CDATA[ýagtylykýyly]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Garalama]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 26 Aug 2019 11:04:01 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2019-08-26T11:22:45.952Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Gündelik durmuşymyzda ulanylýan ölçeg birlikleriniň aglabasy Astronomik ölçeglerde öz manysyny ýitirýär. Munyn sebäbi asman jisimlerine degişli parametrleriň ummansyz uly bolmagydyr. Uly sanlary ýazmak hem hasaplamak oňaýsyz hem-de işleri kynlaşdyrýar. Şol sebäpli ulanylmasy amatly bolan bir näçe ululyklar girizilipdir.</p><p><strong>Astronomik Birlik (ab) — Astronomical Unit (AU, au). </strong>Günden Ýere çenli bolan uzaklyga <strong>1 Astronomik Birlik (ab)</strong> diýilyär. <strong>Kepleriň I kanuny</strong>na görä planetalar ellips orbita boýunça hereket edýär. Güne käte ýakynlaşyp käte ondan uzaklaşýarlar. Günden bize çenli ortaça uzaklyk 149,597,870,700 m, takmynan 150mln km-dir. Asman jisimleriniň uzaklyk ölçegi üçin ýagtylyk ýyly, parsek we astronomik birlik ululyklary ulanylyar. <strong>AB</strong> Gün Sistemasyndaky jisimleriň aradaşlygyny ölçemek üçin amatlydyr. Gün, Akmaýanyň Ýolyndaky ortaça 400 milliard ýyldyzdan diňe biri bolup, spiral şeklindäki Galaktikamyzyň Orion şahasynyň iç ýüzünde ýerleşyär.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*nBj6Et8q5lkEBjiOmcyjDQ.png" /><figcaption>1 — nji surat. Galaktikamyz. <a href="https://pixabay.com/tr/illustrations/samanyolu-g%C3%BCne%C5%9F-sistemi-bo%C5%9Fluk-60538/">Adres</a></figcaption></figure><p><strong>AB hasaplanyşy</strong></p><p>Ýokardaky deňlikden peýdalanyp Gün älemindaki jisimleriň Günden näçe <strong>ab</strong> uzakda yerleşýänligini hasaplamak mümkin. Weneranyň (Agşam <a href="https://medium.com/@abatanna8696/%C5%9Fapak-wagty-704f1c2786f8"><strong>şapa</strong></a><strong>gyn</strong>dan soň ýa-da Gün dogmazyndan öň asman gümmezinde peýda bolýan iň parlak jisim ) Günden näçe ab uzakda ýerleşýänligini hasapalasak:</p><p>1 ab → 149,6 mln km</p><p>x → 108,2 mln km</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/644/1*uxKZIlWRbtKAsN9CGIcChA.jpeg" /></figure><p>Dünýäniň ekizi Weneranyň Günden uzaklygy 0.72 ab çykar.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*RvHCxSDbX5pxmQ1aY8b3VQ.png" /><figcaption>2 — nji surat. Gün we Planetalar. <a href="https://pixabay.com/tr/illustrations/g%C3%BCne%C5%9F-gezegen-g%C3%BCne%C5%9F-sistemi-evren-1506019/">Adres</a></figcaption></figure><p>Bellik: 2 — nji surat dogry, takyk ölçeglerde däl. Planetalaryň ady (çepde → saga) aşakdaky 1 — nji jedwelde berilýär</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/401/1*cJIJDR0LpDxXLRzR1rqYCg.png" /></figure><p><strong>Ýagtylyk ýyly (ý.ý) — Light Year (ly)</strong></p><p>Ilki başda “ýyl” sebäpli wagty aňladýan ululyk ýaly görünmegi ahmal, ýöne däl. <strong>Ýagtylyk ýyly (ý.ý), </strong>gysgaça aýdylanda ýagtylygyň 1 ýylda geçen ýoluna diýilýär. 1 ý.ý 9,46*10¹² <strong>km</strong>-e ya-da ortaça 9,5 trillion km deňdir.</p><p><strong>Ý.Ý hasaplanyşy</strong></p><p>Fizikadan ýadymyzda bolsa geçilen ýol, wagt bilen tizligiň köpeltmek hasylyna deňdi.</p><p>Geç.ýol = (wagt)*(tizlik)</p><p>Geç.ýol = (1 ýyl)*(ýagtylygyň tizligi)</p><p><strong>Wagt ? </strong>1 ýylda näçe sekunt bar? ( Sekuntda bolasy hökman däl, tizligin birligi km/sek bolany üçin sekuntda hasaplarys)</p><p>1 ýylda 365 gün,</p><p>1 günde 24 sagat,</p><p>1 sagatda 60 minut,</p><p>1 minutda 60 sekunt bar bolsa</p><p>1 ýylda 365*24*60*60 = 31536000 sekunt bolar.</p><p><strong>Ýagtylygyň tizligi*</strong> takmynan 300,000 km/sek.</p><p>1 ý.ý = (31536000 sek)*( 300,000 km/sek)</p><p>Sekuntlar biri-biri bilen gysgaldy. Diýmek ýagtylyk , “boş” ginişlikde 1 ýyl hereket edende ortaça 9,4608*10¹² km ýol geçýär eken.</p><p>Gün şöhlesi bize (150*10⁶ km)/(300*10³ km/sek) = 500 sekunt ýa-da 8 minut 20 sekuntda gelip ýetýär. Başgaça aýdylanda Mawy Zeminimiz Günden 8 ýagtylyk minudy uzakda ýerleşýär.</p><p><strong>Parsek — Parsec (pc)</strong></p><p><strong>1 parsek </strong>3,26<strong> </strong>ý.ý-na<strong> </strong>deňdir<strong>. </strong>Has uzak aralyklar üçin kpc, Mpc ulanylýar.</p><p>k : kilo = 10³ =1000</p><p>M: Mega =10⁶ = 1000000</p><p>*Ýagtylygyň tizliginiň nireden nähili gelip çykarylýanlygyny görmek üçin Klassyky Elektromagnitizmany esaslandyran Maxwell deňlemelerine ýüz tutmaly.</p><p>Asman jisimlerini ýakyndan öwrenmek isleýänler üçin <a href="https://medium.com/@garalama/%C3%BDyldyz-ululygy-sistemasy-db8e28736687">Ýyldyz Ululygy Sistemasy</a> ýaly bir möhüm tema.</p><p><strong>Çeşmeler:</strong></p><p>1. <strong>Astronomiýa. Orta mekdepleriň X synpy üçin synag okuw kitaby</strong>, 2007. H. Meläýew, G. Gurbandurdyýew, H. Hydyrow. Türkmen döwlet neşirýat gullugy.</p><p>2. <a href="https://solarsystem.nasa.gov/solar-system/our-solar-system/overview/">https://solarsystem.nasa.gov/solar-system/our-solar-system/overview/</a></p><p>3. <a href="https://cneos.jpl.nasa.gov/glossary/au.html">https://cneos.jpl.nasa.gov/glossary/au.html</a></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=1bb701768984" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ýyldyz Ululygy Sistemasy]]></title>
            <link>https://garalama.medium.com/%C3%BDyldyz-ululygy-sistemasy-db8e28736687?source=rss-3ad614a020b4------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/db8e28736687</guid>
            <category><![CDATA[ýyldyzululygy]]></category>
            <category><![CDATA[astronomiýa]]></category>
            <category><![CDATA[asman]]></category>
            <category><![CDATA[türkmençe]]></category>
            <category><![CDATA[ýyldyzlar]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Garalama]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 15 Aug 2019 16:25:51 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2019-08-17T10:02:11.497Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*LsZFM9EwOH8GSqUKbCeORQ.jpeg" /><figcaption><a href="https://pixabay.com/tr/photos/a%C4%9Fa%C3%A7-g%C3%B6l-yans%C4%B1ma-su-sakin-838667/">Adres</a></figcaption></figure><p>Gijeleri asmana seredenimizde, gyzyl, ak, mawy ýaly dürli reňklerde ýyldyzlary göreris. Olaryň bir böleginiň şöhlesi parlak, bir böleginiň şöhlesi bolsa sönük görüner. Käbiri ýakynymyzda ýaly bolup görünse, käbiri bolsa alyslardan bize göz gyrpar. Ýa-da zehinli alym Aman Kekilowyň “Söýgi” romanynda aýdyşy ýaly:</p><blockquote><strong><em>Ýyldyzlar petreşip yüzüňe bakýar,</em></strong></blockquote><blockquote><strong><em>Göýä söýgüli ýar, gaşyny kakýar.</em></strong></blockquote><p>Garaz, “barlygymyz üçin özlerini pida eden” ýyldyzlar, gadymdan bäri ynsanlaryň ünsini, bilesigeljiligini özüne çekmegi başarýar. Kimler olara seredip gytlyk, bereket, söweş, yeňiş, ölüm, gozgalan, yşk, Taňrynyn gazaby we ş.m ýaly dürli manydaky çaklamalar etse, kimler olary san taýdan öwrenipdir. Şolaryň biri-de Astronomiýanyň ylym hökmünde ýüze çykmagyna uly goşant goşan, b.e.ö 190–125-nji ýyllarda ýaşap geçen, gadymy Greek alymy <strong>Gipparh</strong> ( <strong>Hipparchus</strong>) bolupdyr. <strong>Gipparh </strong>ilkinji bolup ýyldyzlary ýagtylygyna görä kataloglandyrypdyr. Bu ýaşulynyn döreden katalogynda iň ýagty ýyldyzlar 1-e ondan sönük bolanlar 2, 3 … şeklinde 6-a çenli dowam edipdir. Hazirki wagtda ulanylýan ý.u sistemasy <strong>Gipparh</strong>-yň sistemasyna menzeş bolsa-da dürli takyk ölçegler, hasaplar bilen kesgitlenýär. <strong>Gipparh</strong>-yň döreden sistemasynda käbir problemmalar bardy. Olardan käbiri:</p><p>· Ol döwürdäki mümkinçilikler bilen ýyldyzlaryn şöhlelerini takyk hasaplamak mümkin däldi.</p><p>· Kataloga girizilen ýyldyzlaryn ýagtylygy diňe 1–6 arasyndaky bahalary alyp bilýärdi. (- bahalar(-26, -12, -3.00), aralardaky bahalar(2.71, 3.14, 5.36 ýaly) ýa-da 6-dan uly bahalar 8,53 16, 22.78 ýokdy)</p><p>Günümizde ý.u sistemasy diňe ýyldyzlar üçin däl, ähli astronomik jisimler üçin ulynylýar. Ýyldyz ululygy ölçegi logaritmikdir ýagny katalogda 1-nji ý.u-a girizilen ýyldyzlar, 2-nji ý.uda bolan ýyldyzlardan 2,512 esse ýagtydyr. Başga bir mysal iki sany ýyldyz bar bolsa biri 1-nji ý.u beýlekisi 6-njy ý.u. 6–1= 5. Netije 2,512*2,512*2,512*2,512*2,512= (2,512)⁵ =100,0226 çykar. Bu bolsa birinji ýyldyzymyz ikinjiden <strong><em>100 esse ýagty</em></strong> ýa-da ikinji ýyldyzymyz birinjiden <strong><em>100 esse sönük</em></strong> diýmekdir.</p><h4><strong>Görünýän ýyldyz ululygy</strong></h4><p>Bir ýagtylyk çeşmesi göz öňüne getiriň. Ol bize, gözümize näçe ýakyn bolsa ýagty, uzakda bolsa sönük <strong>görüner </strong>(öz ýagtylygy üýtganok diňe bize <strong>görünýän</strong> ýagtylygy üýtgedi). Ýyldyzlar hem şeýle ýagtylyk çeşmesidir ( Bir ýyldyz we bir galaktikanyň (mes. Andromeda) ikisi-de şol bir ý.u eýe bolsa, şäherin ýagtylygynda ýyldyzy görmek başartsa-da galaktikany görmek başartmaz. sebäbi ýyldyzlaryň ýagtylygy bir “nokatdan” gelse-de galaktikalar beýle däldir.) Olardan bize gelen şöhle mukdary biziň olara bolan uzaklygymyza görä üýtgär.</p><p>Ululyklary ölçänimizde belli bir referansa görä ölçäris. Jisimleriň ý.u-ny kesgitlemek üçin Lir-yň alfa ýyldyzy bolan Wega-nyň ýagtylygy referans alynýar.</p><h4><strong>Ý.u hasaplamak</strong></h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/182/1*gujg2MDj6bjwgC0FlPIWFQ.png" /></figure><p><strong><em>m</em></strong>: görünýän ý.u (<strong><em>Apparent Magnitude</em></strong>)</p><p><em>“</em><strong><em>-</em></strong><em>“</em>: Jismiň ýagtylygy bilen ý.u ters baglanşygyny görkezýär. Yagny ý.u näçe kiçi bolsa jisim şonça köp şöhle saçar, ý.u näçe uly bolsa jismiň ýagtylygy şonça sönükdir.</p><p><strong><em>I:</em></strong> Ýyldyzyň ýagtylygy, parlaklygy.</p><p><strong><em>Iref :</em></strong> Referans ýyldyzyň ýagtylygy, parlaklygy. (Ref. Wega y.u 0,03).</p><p>Meselem: Wegadan ortaça 40 esse <strong><em>ýagty</em></strong> ýyldyzyň ý.u-sy -4, 40 esse <strong><em>sönük</em></strong> ýyldyzyň ý.u-sy 4 bolar. (2,512)⁴=39,8179</p><p>“Islendik iki ýyldyzyň ýagtylyklarynyň gatnaşygy, olaryň görünýän ýyldyz ululyklary bilen aşakdaky deňlik arkaly baglanyşyklydyr ”[1]</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/174/1*DIWWw03YWRok_-hPvA3CdQ.png" /></figure><p>1-nji jedwel.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/562/1*nW2z32pkwK84Pe264JfvgQ.png" /></figure><p><strong>Wenera</strong>, ýyldyz bolmasa-da halk arasynda Zöhre, Ömrüzaýa, Daň ýyldyzy atlary bar.</p><p>Başga yerlerde başgarak sanlar görmegiňiz ahmal, häzirlikçe gaty möhüm däl(!)</p><h4><strong>Absolýut ý.u</strong></h4><p>Ýokarda-da belleýşimiz ýaly jisimlerin <strong>görünýän</strong> ýagtylygy, bizden oňa bolan uzaklyk bilen ýakyndan baglanşyklydyr. Bu ýagdaý asman jisimlerinde-de şeýledir. Jisimleriň doly, hakyky ý.u kesgitlemek üçin Absolyut ý.u (<strong><em>M-</em> <em>Absolute magnitude</em></strong>) birligi (girizilipdir) ulanylýar.</p><p><strong>Absolyut ý.u näme?</strong> Gysgaça, Absolýut ý.u, jismiň 10 parsek(1parsek= 3,26 ý.ý bolsa 10 parsel= 32,6ý.ý) aradaşlykaky görünýän ý.u-sydyr.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/428/1*-3kYPUiZt1j0pb3nVRE2qw.png" /><figcaption>3-nji surat.Sirius-yň görünýän ý.u we absolyut ý.u. <a href="https://www.skyandtelescope.com/astronomy-resources/the-stellar-magnitude-system/">Adres.</a></figcaption></figure><p>1-nji jedwelde Ýaldyraga görünýän iň ýagty ýyldyz diýipdik. Sirius-yň ýagty görünmesiniň sebäbi aramyzdaky uzaklygyň 8,6 ý.ý bolmasydyr. 3-nji suratda <strong>Uly Köpek</strong> - <strong>Canis Major (CMa)</strong> ý.t-nyň beýleki ýyldyzlarynyň Sirius-dan has ýagty bolandygyny görýäris.</p><h4><strong>Absolyut ý.u hasaplanyşy</strong></h4><p>m görünýän ý.u, M absolýut ý.u, d uzaklyk(parsek) bolsa:</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/173/1*wks2sMq5Ame1deXPAJDPBA.png" /></figure><p>Görünýän ý.u we uzaklygy belli bolan jismiň absolýut ý.u tapmak üçin:</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/164/1*N4UxHbTE07y1YrE1pBsHlQ.png" /></figure><h4><strong>Dünýäden görünýän iň ýagty 26 ýyldyz</strong></h4><p>2-nji jedwel.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/605/1*mejJrSJQG2rEwazAqhaJfA.png" /></figure><p><strong>m</strong>*: Görünýän ý.u</p><p><strong>M** </strong>: Absolýut ý.u</p><p>Asman jisimleri öwrenilende olara degişli bir näçe parametr bar ý.u olardan diňe biri. Gözegçi üçin jisimleriň ý.u-syny bilmek, olara nirede we haýsy ölçeglerdaki abzallar bilen gözegçilik edip bolýanlygyny anyklamak üçin möhümdir.</p><h4><strong>Çeşmeler:</strong></h4><ol><li><strong>Astronomiýa. Orta mekdepleriň X synpy üçin synag okuw kitaby</strong>, 2007. H. Meläýew, G. Gurbandurdyýew, H. Hydyrow. Türkmen döwlet neşirýat gullugy. 1: sahypa: 127.</li><li><strong>Gökyüzünü Tanıyalım</strong>, 2018. Tübitak Popüler Bilim Kitapları 47. Mehmet Emin Özel, A. Talat Saygaç. ISBN 978–975–403–072–3.</li><li><a href="https://www.space.com/21640-star-luminosity-and-magnitude.html">https://www.space.com/21640-star-luminosity-and-magnitude.html</a></li><li><a href="https://rasyonalist.org/yazi/yildizlarin-parlakliklari/">https://rasyonalist.org/yazi/yildizlarin-parlakliklari/</a></li><li><a href="http://astronomi.itu.edu.tr/genel/kadir-sistemi/">http://astronomi.itu.edu.tr/genel/kadir-sistemi/</a></li><li><a href="https://www.skyandtelescope.com/astronomy-resources/the-stellar-magnitude-system/">https://www.skyandtelescope.com/astronomy-resources/the-stellar-magnitude-system/</a></li></ol><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=db8e28736687" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>