Every month I send about 40,000 Turkish lira from the Netherlands to Ankara. That is roughly €720, and it pays the rent for my family: a single mother, two children in school, and one young adult who works for a modest wage.

One evening I asked a simple question. Would it make more sense to buy them a home instead of paying rent forever?

I expected a spreadsheet answer. What I got was a long night of questions about housing, debt, taxes, colonialism, communism and what a fair system for humanity might look like. This is that journey.

The math that doesn’t work

Buying a home in Turkey right now makes almost no sense for a family like mine. Not because houses are expensive (which is also true), but because borrowing is.

In autumn 2026, Turkish mortgages cost around 2.9% per month, roughly 42% a year. Meanwhile, a flat in Ankara’s Çankaya district “earns” only about 7% a year in rent. Borrowing at 42% to avoid paying 7% is a losing trade.

The last row is the only affordable path to ownership. In 2025, the government launched a program to build 500,000 social homes with 10% down and 20-year installments. More than 8.8 million people applied, and 5.2 million applications were valid. In other words, roughly one in ten valid applicants could win a home. Ownership was decided by lottery.

The mother in my family is studying for a civil-service exam (KPSS) that could get her a stable job. She and I both know her chances of scoring high are slim. Her security, and her children’s, depends on an exam score, a housing lottery and an exchange rate.

When helping your family becomes a tax problem

My own situation is better. I can borrow in euros at around 7% a year, not 42%. On paper, a personal loan could buy the family a modest flat for roughly what their rent costs me now.

Then the complications arrived. Helping your own family, it turns out, is something the system taxes like a windfall.

When so much of life is priced, financed and taxed, it is easy to feel like a unit in a machine rather than a person. So I asked the obvious question: would communism do better?

I wasn’t angry at any single rule. I was tired of the whole machine.

Is capitalism the machine?

When so much of life is priced, financed and taxed, it is easy to feel like a unit in a machine rather than a person. So I asked the obvious question: would communism do better?

The honest answer depends on which communism we mean. Marx described a final stage with no classes, no money and no state. No country ever reached it, or claimed to. What actually existed were one-party states that abolished most private ownership and planned the economy from the center.

Their record is mixed in a way neither side likes to admit. Some achieved rapid industrialization, near-universal literacy and big gains in basic health from very poor starting points. The Soviet Union went from a peasant society to a space power in about forty years.

But the costs were there too. The Soviet famine of the early 1930s and China’s Great Leap Forward killed millions, largely because of policy. Labor camps and censorship were features, not accidents. Once economies grew complex, central planning produced shortages and stagnation. Most of these states either collapsed, like the USSR in 1991, or survived by bringing markets back, like China after 1978.

The usual explanations are information (no planning office can know what millions of people need), incentives (effort and reward disconnected), and power (the “temporary” dictatorship never let go).

Defenders argue communism was never truly tried, because capitalist powers attacked it from the start. That history is real. Western armies intervened in the Russian Civil War, the US backed coups in Guatemala in 1954 and Chile in 1973, and Cuba has lived under embargo for over sixty years.

Were the gains just capitalism serving itself?

Defenders of the current system like to point at progress. Two centuries ago, roughly four in ten children died before age five; today it is under one in twenty-five. Extreme poverty has fallen from most of humanity to around one in ten people.

My suspicion was that this progress is not kindness. Capitalism needs healthy workers and consumers, including women and children, so of course it keeps them alive.

There is truth in that. Britain started school meals partly after finding many Boer War recruits too malnourished to fight. Bismarck introduced pensions partly to keep workers loyal and undercut the socialists. Women entered factories in huge numbers when wars needed labor.

But the test that matters is this: if health spending were driven only by production, it would stop where people stop producing. It doesn’t. The biggest share of health spending in rich countries goes to the elderly. People with severe disabilities who will never work receive lifelong care. Rich countries fund vaccines for children who will never work in their economies.

I also argued the opposite: maybe that care is just the system protecting its legitimacy. If it treated the old badly, the young would stop cooperating. That is partly true too. But a theory where cruelty proves exploitation and kindness also proves exploitation can’t be wrong, and so it explains nothing.

The more convincing story might be mixed. Production needs explain when states invest in health and how they talk about it. Genuine care, from parents above all, explains why the investment continues where no profit exists. And the pensions and sick pay we now take for granted were mostly won by workers’ movements and voters, often against the resistance of employers. Calling them capitalism’s clever strategy gives the credit to the side that fought them.

Still eating the bread of colonialism?

Then a harder question. Why do Dutch pensioners get generous care while Bangladeshi garment workers, sewing clothes for European shoppers, get so little? Is the wealth of rich countries built on the poverty of others?

Wealth compounds like interest, and so does poverty. The Netherlands, as an example, is a clear case. The Dutch East India Company was one of history’s great engines of colonial extraction. In the 19th century, forced cultivation in Java sent so much money home that, by many historians’ estimates, it made up around a third of Dutch state revenue at its peak. That money helped build railways and canals the country still uses. The Dutch government formally apologized for its role in slavery in 2022.

The advantages persist in other forms. Rich countries hold most of the voting power at the IMF and World Bank, issue the currencies the world saves in, and write many of the trade rules.

Still, colonial plunder doesn’t explain national wealth on its own. Switzerland and the Nordic countries had small colonial roles and are among the richest on earth. Spain and Portugal had vast empires and were relatively poor for much of the 20th century. Turkey was never colonized, and yet it is middle-income. South Korea was a colony and became rich anyway.

Where I landed: colonialism’s deepest legacy is often both the bread rich countries still eat and more the damage left behind. It left arbitrary borders, institutions built to extract rather than develop, and destroyed local industries. The harm on one side was often larger and longer-lasting than the gain on the other.

Half a system

This is the idea that changed how I see the whole debate. The mixed economy, markets plus a welfare state, works reasonably well inside rich countries. It fails between countries, because only half of it went global.

The market half crossed every border: capital, supply chains and profits move freely. The protective half stayed home: taxes, labor rights, pensions and democracy mostly stop at the border. A Dutch worker gets a minimum wage and a pension. The Bangladeshi worker who sews their shirt gets little of either.

So what should rich countries do? I would start by stopping the harm before offering charity:

1. Close the tax-avoidance routes that drain poor countries. The Netherlands has been one of the world’s biggest conduits for multinational profit-shifting.
2. Stop rigging trade with farm subsidies and tariffs that keep poor countries stuck exporting raw materials.
3. Pay for climate damage they mostly caused, in places like Bangladesh that face the floods.
4. Share power in the IMF and World Bank, and make debt relief fast and automatic after disasters.
5. Open legal routes for migrant work and cut the cost of sending money home. Remittances already dwarf all foreign aid.
6. Acknowledge history, return looted objects, and invest in the places most harmed, with those places deciding how.

The global minimum corporate tax agreed in 2021 was a small first step toward making the protective half follow capital across borders. It is nowhere near enough.

A floor, a market, a commons and a ceiling

If I design a system from the problems above rather than from any ideology, it comes down to four parts and one rule.

A floor. No one falls below a dignified minimum: a home, healthcare, lifelong education and enough income to say no to exploitation. A mother in Ankara could retrain without fear about next month’s rent.

A market. Above the floor, people are free to work, trade, invent and build businesses, including cooperatives and worker-owned firms. Markets do most of the producing because they coordinate millions of needs better than any planner has.

A commons. Some things stay out of the market or tightly limited within it: land, water, the atmosphere, basic research and a large share of housing. Vienna, a market economy, keeps a big stock of municipal and cooperative housing that brakes rents across the whole city. Land is taxed or held in common, so wealth comes from what people do, not from sitting on scarce ground.

A ceiling. This is the part most systems lack: limits on how much power any person, company or government can accumulate. That means strong rules against monopolies, limits on money in politics, heavy taxes on extreme inherited wealth and checks on the state itself. Capitalism and communism both failed where power concentrated.

And one rule: the system must be able to correct itself. Free speech, a free press, real democracy, and freedom for regions to experiment and learn from each other. The economist Amartya Sen observed that major famines have essentially never occurred in functioning democracies with a free press. A system that can admit its mistakes beats one designed perfectly on paper.

All of this would work in layers: local where possible, national where needed, and a thin global layer for what nobody can solve alone, like a minimum tax, basic labor rights, climate and pandemics.

Is this communism? I am not sure. It keeps markets, money, private enterprise and a state, and limits them rather than abolishing them. It is closer to social democracy pushed much further, with ideas borrowed from market socialism and from land-value thinkers. But it takes the socialist critique seriously, and it borrows some of its best ideas.

Would communism work without enemies?

Nobody can know, because it never happened. But we can think it through. Imagine a country of 100 million that adopts communism with no invasions, coups or sanctions, free to trade with the world.

Soviet-style planning, no enemies. The first decades would probably be impressive. Communist states were very good at early development: electricity, heavy industry, literacy, vaccines. Without an arms race, money could go to housing instead of tanks. But as the economy grew complex, planning would strain. Planners can’t know what millions want, factories chase targets rather than usefulness, and innovation lags. Without an outside enemy to blame, the party loses its excuse for total control. My guess is that it ends where China and Vietnam ended: a communist party running a market economy.

Democratic communism with modern computers. This is the version most modern communists argue for. Computers could handle logistics far better than Soviet planners, and a floor of housing and healthcare is very achievable. But huge companies like Walmart and Amazon can plan internally only because outside markets tell them what things cost and what people will buy. Without any prices, the computer is guessing. Deciding millions of production questions democratically exhausts people, so power drifts to experts, and elites form again. My guess is that within a generation, prices return for consumer goods while firms, land and housing stay collectively owned. That is market socialism, not communism.

History offers a few partial tests where hostility was weak:

• Yugoslavia split from Stalin and received Western aid. Its worker self-management gave people more freedom and better consumer goods than the Soviet bloc, but also unemployment, debt and 1980s hyperinflation before it broke apart violently.
• Kerala in India has elected communist governments since 1957 and reached very high literacy and life expectancy on low incomes, while operating inside India’s market economy and depending on money from workers in the Gulf.

My conclusion: without enemies, communism would likely have been far less brutal and more prosperous in its early decades. But the forces that pushed real communist states toward markets were mostly internal. Pure communism seems most likely to last in small, voluntary communities where people share values and can leave freely.

Imperfect isn’t evil

None of this makes communism evil for failing to be perfect. Rejecting an idea because it is flawed, while quietly excusing the flaws of the status quo, is a double standard. Philosophers call it the nirvana fallacy.

Apply the same standard to capitalism and its record has even more terrible chapters. Around a million people died in Ireland’s Great Famine of the 1840s while British policy, shaped by free-market doctrine, kept food exports flowing. The Bengal famine of 1943 killed around three million under British colonial rule. Pinochet imposed free-market reforms on Chile through torture and disappearances.

The idea at the heart of communism, that people shouldn’t be exploited and that wealth should serve everyone, is not evil. Where evil happened on either side, it usually came from the same belief: that the goal justified any cost to the people standing in the way.

So should we stick with what we have? No. The current system is not good enough, and fear of change is not a reason to stay still. But how we change matters as much as where we go. Persuasion, democracy and reversible experiments let us test shared ownership, cooperatives and a larger commons. If they work better, they will spread. If they fail, we learn without millions paying the price.

What critics would say

I don’t think this is a finished answer, and serious people would push back from both directions.

A free-market critic would say the floor and the ceiling hand too much power to the state. Large public housing sectors are expensive and create waiting lists that favor insiders. Capping wealth weakens the incentive to build and invent. And in their view, aid has often propped up corrupt governments; economists like William Easterly and Dambisa Moyo have argued exactly that. Deregulating supply would do most of the work.

A socialist critic would say leaving markets in charge of production keeps exploitation alive. Mixed systems are fragile: Britain’s council housing was a huge success until “Right to Buy” from 1980 sold off around two million homes, many of which ended up with private landlords. Every compromise gets rolled back when politics shifts. Only taking essentials out of the market for good actually works.

Others would argue that poor countries’ own governance, from corruption to conflict, matters more than anything rich countries do. And many voters in rich countries believe their governments’ first duty is to their own citizens.

Each of these has real evidence behind it. That is part of why I end up somewhere in the middle, and why I hold my conclusions loosely. The test I watch most closely is climate: if mixed systems cannot cut emissions fast enough to protect the people least responsible, that would be strong evidence that they work for rich countries but not for humanity.

Back to Ankara

I started with a practical question and I still have a practical answer. For now, I’ll keep paying rent, look for a cheaper unfurnished flat in the same neighborhood so the kids keep their schools, and keep a savings buffer. We’ll watch for the next social-housing round. Most of all, I’ll help the mother build an income, because that matters more than who owns the walls.

But the question underneath hasn’t gone away. Why should a family’s security depend on an exam score, a lottery and an exchange rate? Why does helping your own mother look, to a tax office, like a suspicious transaction?

I don’t think the answer is to burn everything down, and I don’t think it’s to accept things as they are. The answer I keep coming back to is a system with a floor no one falls through, a ceiling no one can climb above to dominate others, and the humility to correct itself when it gets things wrong.

No one has built that yet. But every pension, every public clinic and every cooperative was once just an argument someone refused to stop making.

Gulay, in collaboration with Claude

Gözlerimi açtığımda taburede değildim. Evimde, bilgisayarın başındaydım. Ekranda bir kira hesabı açıktı.

Her ay Ankara’ya kira gönderiyorum. Bekar bir anne, okula giden iki çocuk, bir de az maaşla çalışan bir genç. Ev almak mı daha mantıklı, kirada kalmak mı diye düşünürken kendimi kapitalizmi, sosyalizmi, sömürgeciliği sorgularken buldum.

Bisikletli, yemyeşil, parasız, mülksüz bir Kilis fikri güzeldi. Ama biraz daha ciddi düşününce insanın aklına şu soru takılıyor: Bunun ne kadarı gerçekten yapılabilir? Kilis halkının aniden bilgeleşmesini, sapsarı bir toz bulutunun gelip herkesi aydınlatmasını beklemeden, yarın sabah nereden başlanabilir?

Önce şunu hatırlayalım. Türkiye 24 Ocak 1980 kararlarından bu yana, yani kırk beş yıldır piyasanın yolunda yürüyor. Özelleştirme, serbest piyasa, “devlet işletmecilik yapmaz.” Bize refah sözü verildi. Otoyollar geldi, AVM’ler geldi, kredi kartları geldi, kabul.

Peki bugün nerede duruyoruz? Ev sahibi olmak bir kuraya, güvenceli bir iş bir sınava, gençlerin geleceği bir vize randevusuna bağlı. Milyonlarca insan asgari ücretle geçiniyor, her ay biraz daha az şey alarak. Kırk beş yılın sonunda soru şu: Kaybedecek neyimiz kaldı?

Bence pek bir şey kalmadı. Bu yüzden daha sol, daha kolektif, daha eşitlikçi sistemleri denemekten korkmamalıyız. Bu yazı bir parti programı değil, bir manifesto hiç değil. Gurbette oturup memleketini düşünen birinin yapılacaklar listesi.

1. Barınma: ev bir meta değil, hak

Hayaldeki sosyalist Kilis’te kimse ev sahibi değildi ama herkesin evi vardı. Gerçek Türkiye’de ise tam tersi: çoğumuz ev sahibi olmanın hayalini kuruyoruz ama bir evde güvende hissetmek giderek zorlaşıyor.

Rakamlar acı. Bugün konut kredisinin yıllık maliyeti yüzde 40'ın üzerinde. Ankara’da bir dairenin kirası, fiyatının ancak yüzde 7'si kadar getiri sağlıyor. Yani kredi çekip ev almak, kirada oturmaktan kat kat pahalı. Sıradan bir aile için ev sahibi olmanın neredeyse tek yolu TOKİ.

Geçen yıl açılan 500 bin sosyal konut kampanyasına 8,8 milyon kişi başvurdu, 5,2 milyonu geçerli sayıldı. Kabaca on kişiden birine ev çıktı. Barınma, bir ülkede piyango biletine dönüşmüşse orada bir sorun var demektir. Ve bu sorunun adı belli: evi oturulacak yer olarak değil, kâr edilecek mal olarak gören bir düzen.

Ne yapılabilir?

• Büyük ölçekte kamu ve kooperatif konutu. Viyana’da şehrin büyük kısmı belediye ve kooperatif konutlarında yaşıyor. Bu evler maliyetine kiralanıyor, satılmıyor, spekülatörlerin eline geçmiyor. Hedef birkaç yüz bin konut değil, kiralık konut stoğunun ciddi bir bölümünün kamuya ve kooperatiflere geçmesi olmalı.
• Şehrin kenarına değil, içine. Sosyal konutlar okullara, işe ve toplu taşımaya yakın olmalı. Çocuğunu okuldan koparmadan taşınamayan bir aile için Sincan’ın ucundaki ev, ev değil.
• Arsa rantı vergilendirilmeli. İmar değişikliğiyle bir gecede değeri on katına çıkan arsanın kazancı, emek vermeden zenginleşenin cebine değil, şehre gitsin. Boş tutulan arsa ve konut da vergilendirilsin.
• Çoklu konut sahipliğine sınır. Bir kişinin on dairesi varken bir annenin tek odası olmaması bir felaket. İkinciden sonraki her konut için artan oranlı vergi, büyük kurumsal ev sahiplerine ise kamulaştırma tartışması. Bu hayal değil: Berlin’de 2021'de büyük ev sahibi şirketlerin konutlarının kamulaştırılması referandumda yaklaşık yüzde 59 oyla kabul edildi (bağlayıcı olmadığı için henüz uygulanmasa da).
• Kiracı güçlü olsun. Kira artışı tavanı kalıcı olsun, keyfi tahliye bitsin, kiracı sendikaları kurulabilsin. Kentsel dönüşümde yıllardır o binada oturan kiracı da hak sahibi sayılsın.

2. Enflasyon: yoksulun görünmeyen vergisi

Sosyalist Kilis’te para yoktu, o yüzden enflasyon da yoktu. Bizde ise para var, ama her geçen ay biraz daha az.

Enflasyonu çoğu zaman ekonomistlerin tartıştığı teknik bir mesele sanıyoruz. Oysa en adaletsiz vergi o. Evi, altını, dövizi olan kendini koruyabiliyor. Maaşla, emekli aylığıyla, yardımla geçinen ise her ay biraz daha fakirleşiyor. Yıllık enflasyon hâlâ yüzde 30'un üzerinde.

Dahası, enflasyon konut sorununu da büyütüyor. Para değerini koruyamayınca insanlar birikimlerini eve yatırıyor, bu da ev fiyatlarını yerel maaşlardan koparıyor. Ev, oturulacak yer olmaktan çıkıp kumbaraya dönüşüyor.

Burada sihirli bir formül yok, ama birkaç ilke var:

• Öngörülebilirlik. Para politikası bir gecede yön değiştirmemeli. Kurallar baştan belli olmalı ki insanlar, esnaf ve yatırımcı plan yapabilsin.
• Bağımsız ve hesap veren kurumlar. Merkez bankası ve istatistik kurumu siyasetten bağımsız çalışmalı, ve halka karşı şeffaf olmalı. Enflasyon rakamına güvenilmeyen bir ülkede kira artışından asgari ücrete kadar her şey tartışmalı hale geliyor.
• Faturayı en zayıfa kesmemek. Enflasyonla mücadele genelde kemer sıkma demek, ve kemer önce yoksulun belinde sıkılıyor. Mücadele sürerken asgari gelir, kira desteği ve temel ihtiyaçlarda koruma şart.
• Temel ihtiyaçta kamu eli. Halk ekmek ve belediye marketleri gibi uygulamalar zaten var. Bunlar büyütülsün: temel gıda, ilaç, enerji ve toplu taşımada kamu üretimi, kamu dağıtımı ve gerektiğinde fiyat denetimi.
• Aracıya ve tekele sınır. Tarladan sofraya fiyatın kat kat artmasının sebebi çoğu zaman üretici değil, zincirdeki büyük aracılar. Tarım kooperatifleri ve kamu alım garantisiyle çiftçi ile tüketici doğrudan buluşsun.

3. Tek sınavlık hayatlar

Sosyalist Kilis’te çocuklar sınava girmiyordu. Bizde ise hayat sınavlardan oluşuyor: LGS, YKS, KPSS, ALES, YDS. Bir sabah, üç saat, bir optik form. Sonra yıllarca o sabahın sonucuyla yaşıyorsun.

Kira gönderdiğim evde anne KPSS ortaöğretime çalışıyor. İyi bir puan alırsa devlette güvenceli bir iş şansı, alamazsa belirsizlik. Kendisi de biliyor, şansı düşük. Ve elinde başka bir plan yok. Bir insanın, üç çocuğun geleceği bir sınava bağlanmamalı.

Sınav sistemi aslında bir kıtlığı yönetiyor: güvenceli iş azsa, insanları elemek için sınav yaparsın. Asıl çözüm daha zor bir sınav değil, daha çok güvenceli iş.

Ne yapılabilir?

• İş garantisi. Çalışmak isteyen ama iş bulamayan herkese devletin ya da belediyenin asgari ücretin üzerinde, sigortalı bir iş önermesi. Kreşte, yaşlı bakımında, ağaçlandırmada, deprem güçlendirmesinde, mahalle onarımında yapılacak iş çok. Kimse işsizlik ile kayıt dışı arasında sıkışıp kalmasın.
• Diploma yerine beceri. Hasta ve yaşlı bakımı, çocuk gelişimi, ön muhasebe, tesisat, yazılım gibi alanlarda sertifikalı, kısa ve ücretsiz programlar. Sınavdan çok yapabildiğin iş ölçülsün.
• Kamuda şeffaf işe alım. Mülakatların kayıt altına alındığı, puanların ve gerekçelerin açık olduğu bir sistem. Torpil değil liyakat. Bu bir parti meselesi değil, güven meselesi.
• Taşeron değil kadro. Kamuda aynı işi yapan iki insandan birinin güvenceli, diğerinin güvencesiz olması bitsin. Sendikalaşma önündeki engeller kalksın; iş güvencesi lütuf değil hak.

4. Kreş: çocuk herkesin sorumluluğu

Sosyalist Kilis’teki en sevdiğim yer o bakımevi. Oyuncaklar her yerde, emziren kadınlar köşede sohbet ediyor, gençler çocukları öğle yemeğine topluyor. Çocuk yalnızca doğuranın değil, herkesin sorumluluğu.

Gerçek Türkiye’de ise çocuk büyük ölçüde annenin sorumluluğu. Çalışma çağındaki kadınların yalnızca üçte biri çalışabiliyor. Bunun en büyük sebeplerinden biri de basit: çocuğu bırakacak güvenilir, ucuz bir yer yok. Özel kreş bir maaş götürüyor, büyükanne yoksa kadın evde kalıyor.

Kapitalizm bakım emeğini görünmez kılar: annenin, büyükannenin, ablanın karşılıksız emeği olmadan bu ekonomi bir gün bile dönmez, ama bu emek hiçbir hesapta yer almaz. Hayaldeki gibi altı yıllık kolektif bakımevlerine belki gerek yok. Ama bakımı toplumsallaştırmak mümkün:

• Her mahallede ücretsiz ya da gelire göre ücretli kreş. Belediyeler, okullar ve büyük işyerleri birlikte. Kreş bir lüks değil, okul gibi bir altyapı olmalı.
• Bakım işine saygı ve maaş. Kreş öğretmenleri, bakıcılar, yaşlı bakım personeli düzgün maaş ve güvence almalı. Bugün en hayati işler en az kazandıran işler arasında.
• Babaya da izin. Doğum izni sadece annenin hakkı olduğu sürece, işveren gözünde riskli olan hep kadın olacak. Babaya ayrılmış, devredilemeyen bir izin dengeyi değiştirir. Tabii önce cinsiyet eşitliği konusunda alınacak çok uzun bir yol var, ama o başka bir yazının konusu olsun.
• Tek ebeveynlere öncelik. Kreş sırasında, sosyal konutta, kurslarda. Yalnız çocuk büyüten bir anne, sistemin en çok desteklemesi gereken kişi.

5. Vergi: kimden, ne kadar?

Bütün bunlar para ister. Kreş, sosyal konut, kurs harçlığı, asgari gelir. Peki bu para kimden gelecek?

Bugün Türkiye’de vergi gelirlerinin yarıdan fazlası KDV ve ÖTV gibi dolaylı vergilerden geliyor. Yani ekmek alan, akaryakıt alan, telefon alan herkes aynı oranda ödüyor. Milyoner de asgari ücretli de. Gelirinin tamamını harcamak zorunda olan yoksul, gelirine oranla zenginden çok daha fazla vergi ödüyor. Bu bir tesadüf değil, bir tercih.

Daha adil bir düzen için:

• Servet vergisi. En zengin yüzde birin net servetine yıllık, artan oranlı bir vergi. Kimse bir gecede fakirleşmez, ama bir mahallenin kreşi, bir ilçenin sosyal konutu buradan çıkar.
• Dolaylı vergiden doğrudan vergiye. Temel gıda, ilaç ve faturalarda KDV sıfırlansın ya da en aza insin, açık gelir ve servet vergisiyle kapatılsın.
• Emekle değil, rantla zenginleşen ödesin. Arsa değer artışı, imar rantı, büyük mirasın vergisi gerçekten tahsil edilsin. Çalışarak kazanılan para, oturarak kazanılandan fazla vergilendirilmesin.
• Sermaye kazancı emek kadar vergilensin. Borsa, faiz ve döviz kazancı maaştan daha az vergilendirildiği sürece sistem çalışanı değil, parası olanı ödüllendirir.
• Kayıt dışıyla gerçek mücadele. Bordrosu olan memur ve işçi kuruşu kuruşuna vergi öderken, büyük kazançların kayıt dışı kalması adaletsiz.
• Af değil, düzen. Her birkaç yılda bir çıkan vergi ve imar afları, kuralına uyanı enayi yerine koyuyor. Bir kere de dürüst olan kazansın.

6. Ortak mülkiyet: belediye, kooperatif, mahalle

Sosyalist Kilis’in en inanılmaz yanı, değişimin Ankara’dan değil, Kilis’in kendi meydanlarından başlamasıydı. Küçük ve kıyıda köşede kalmışlık ilk kez bir işe yaramıştı. Ve orada her şey ortaktı: evler, tarlalar, fabrika.

Bu kısım o kadar da hayal değil. Dünyanın birçok yerinde en cesur deneyler şehir ölçeğinde yapılıyor. Viyana’nın konut modeli bir belediye işi. Brezilya’nın Porto Alegre şehri, bütçenin bir kısmını mahalle meclislerinin oyuna açan katılımcı bütçeyle ünlendi. İspanya’daki Mondragon kooperatifleri on binlerce işçinin ortak olduğu dev bir ağa dönüştü.

Kırk yıldır kamu malı satıldı: Telekom, Tekel, şeker fabrikaları, limanlar, otoyollar. Şimdi ters yönde yürümeyi denemenin zamanı::

• Temel hizmetler yeniden kamuya. Su, elektrik dağıtımı, toplu taşıma ve doğal kaynaklar kâr için değil, ihtiyaç için yönetilsin. Kâr eden kamu şirketlerinin geliri halka geri dönsün.
• İşyerinde demokrasi. Belli büyüklüğün üzerindeki şirketlerin yönetim kurullarında çalışan temsilcileri olsun. Almanya’da büyük şirketlerde bu zaten yasal zorunluluk.
• İşçi kooperatiflerine destek. Kapanan ya da satılan bir işyerini çalışanlarının devralması için kamu kredisi ve öncelik hakkı. Patron gidince fabrika kapanmasın, işçiler devam ettirsin.
• Belediyelere daha çok yetki ve kaynak. Kreş, sosyal konut, toplu taşıma ve yerel istihdam gibi işler, insanı tanıyan yerel yönetimlerde daha iyi yürür. Kaynak ise siyasi renge göre değil, nüfusa ve ihtiyaca göre dağıtılmalı.
• Katılımcı bütçe. Mahalle sakinleri bütçenin küçük de olsa bir kısmının nereye harcanacağına doğrudan oy versin. Park mı, kreş mi, kaldırım mı?
• Kooperatif yeniden. Türkiye’de kooperatif kelimesi yarım kalmış konut projeleri ve dolandırıcılıklarla biraz yara almış. Ama düzgün denetlenen konut, tarım ve üretim kooperatifleri insanlara mülk sahibi olmadan da ortaklık ve söz hakkı verebilir.
• Küçük şehirlere şans. Kilis gibi şehirler deney alanı olabilir. Bir şey küçük ölçekte işe yararsa yayılır, yaramazsa milyonlar bedel ödemeden ders çıkarılır.

7. Kendini düzeltebilen bir sistem

Sosyalist Kilis hayalinin sonunda başım ağrımaya başlamıştı, hatırlarsanız. Komplo teorileri, diktatörlük vakaları, uçsuz bucaksız sorular. O korku boşuna değil, ve sol bu korkuyu ciddiye almadan kimseyi ikna edemez.

Tarih, iyi niyetle (diye umuyoruz en azından) kurulup kötü yerlere varan sistemlerle dolu. Kötülük çoğu zaman sistemin adından değil, gücün tek elde toplanmasından ve “amaç her şeyi meşru kılar” düşüncesinden çıkıyor.

Ekonomist Amartya Sen’in bir gözlemi var: İşleyen demokrasilerde, özgür basının olduğu yerlerde büyük kıtlıklar neredeyse hiç yaşanmamış. Çünkü insanlar şikâyet edebiliyor, haber yapabiliyor, oy verebiliyor. Kimse bir felaketi görmezden gelemiyor.

Yani yukarıdaki tüm maddelerin altında yatan bir şart var:

• Konuşabilmek. Özgür basın ve ifade özgürlüğü, bir sistemin hatasını görebilmesinin tek yolu.
• Bağımsız yargı ve denetim. Kuralların herkes için aynı işlediğine inanmadan kimse vergi ödemek, kooperatife girmek, sisteme güvenmek istemez.
• Güce limit. Tekel karşıtı güçlü kurallar, siyasette paranın sınırlanması, kamu ihalelerinde şeffaflık. Ne bir şirket, ne bir kişi, ne de devletin kendisi denetimsiz büyümeli.
• Sandıkla gelen, sandıkla gidebilmeli. Kalıcı olan bir parti değil, halkın kazandığı haklar olmalı.
• Yanılma payı. Her reform bir deney gibi ele alınmalı: dene, ölç, gerekirse geri al. Kâğıt üstünde mükemmel bir plan değil, hatasını düzeltebilen bir düzene ihtiyacımız var.

8. Gidenler ve dönenler

Sosyalist Kilis’ten giden doktorlar, mühendisler 5–10 yıl içinde geri dönüyor, birikimlerini şehre bağışlıyordu. Bu kısmı yazarken biraz kendimi gördüm, biraz da gülümsedim.

Çünkü ben de gidenlerdenim. Ve çevremde gidenlerin sayısı her yıl artıyor. Doktorlar, mühendisler, yazılımcılar, akademisyenler, işçiler. Çoğu memleketini sevmediği için değil, orada bir gelecek kuramadığı için gidiyor. Gidenler de bir şekilde geride kalanları taşımaya devam ediyor: kira gönderiyor, harçlık gönderiyor, hastane masrafı karşılıyor. Devletin kurmadığı sosyal güvenliği, gurbetçiler kendi maaşlarından kuruyor.

Beyin göçünü yasaklarla (ya da gidenlere hakaret ederek) durduramazsınız. Ama dönmeyi, ya da hiç gitmemeyi mantıklı kılabilirsiniz:

• Liyakat ve güven. İnsanlar parası düşük olduğu için değil, emeğinin karşılığını alamayacağına inandığı için gidiyor. Şeffaf, adil bir işe alım ve terfi düzeni en güçlü geri dönüş teşviki.
• Güvenceli bir hayat. Ev, kreş, sağlık ve iş güvencesi olan bir ülkeden insanlar kolay kolay gitmez. Yukarıdaki maddelerin hepsi aynı zamanda bir geri dönüş politikası.
• Yurtdışındakiler için köprüler. Uzaktan çalışma, kısa dönem projeler, üniversitelerle ortak araştırma. Herkesin dönmesi gerekmiyor, katkı sunabilmesi yeter.
• Para göndermek kolay olsun. Gurbetçilerin ailelerine gönderdiği para, birçok aile için en güvenilir sosyal güvenlik. Bu transferlerin masrafı düşük, süreci basit olmalı.

9. Karşı sesler

Bu listeyi okuyan herkesin aynı fikirde olmayacağını biliyorum. Olmamalı da. Hatta muhtemel itirazları da konuşalım.

Serbest piyasa tarafı diyecek ki: Servet ve rant vergisi sermayeyi ülkeden kaçırır, yatırımı durdurur. Devletin yaptığı konut pahalı ve verimsiz olur, bekleme listeleri torpile açık hale gelir. Kira tavanları ev sahiplerini kiraya vermekten vazgeçirir. Asıl çözüm imar ve izin süreçlerini kolaylaştırıp özel sektörün daha çok ev yapmasına izin vermek.

Sol taraf diyecek ki: Bu liste fazla ılımlı. Piyasa üretimin başında kaldıkça sömürü devam eder. Karma sistemler kırılgan; İngiltere’nin belediye konutları 1980'den sonra “satın alma hakkı” ile satılıp milyonlarca ev ev sahiplerinin eline geçti. Her uzlaşma siyaset değişince geri alınır. Temel ihtiyaçlar piyasadan tamamen çıkarılmadan kalıcı çözüm olmaz.

Muhafazakâr taraf diyecek ki: Çocuk bakımı devletin değil ailenin işi. Kreşleri yaygınlaştırmak aile bağlarını zayıflatır. Asıl mesele aileyi ekonomik olarak güçlendirmek, anneyi evde çocuğuyla kalabilecek hale getirmek.

Pratik taraf da diyecek ki: Güzel de, bütçe nerede? Enflasyon yüzde 30'larda, kamu borcu ortada. Bu kadar harcama yeni bir enflasyon dalgası yaratmaz mı? 1970'lerin sonundaki kuyrukları, karaborsayı unuttuk mu?

Her birinin haklı olduğu yerler var ve kulak tıkamamak lazım. Ama şunu da söyleyeyim: Kırk beş yıldır bize hep “başka bir yol yok” dendi, ve o yolun sonunda bir konut kurasına, bir optik forma, bir vize kuyruğuna vardık. Belki her şeyi bir anda değiştirmemeliyiz. Ama bir mahallede, bir şehirde, bir sektörde denemekten korkmamalıyız. Belki de en doğrusu, her birini bir yerde, küçük ölçekte denemek ve işe yarayanı büyütmek.

Toz bulutunu beklemeden

Hayali sosyalist Kilis’e yakında gidemeyeceğiz, biliyorum. Parasız, mülksüz, herkesin her işi yapabildiği bir şehir belki hiç kurulmayacak. Belki kurulsa da kâğıt üstündeki kadar güzel olmayacak.

Ama o hayalden elimde kalan bir şey var. Bir ailenin güvencesi bir sınav puanına, bir konut kurasına ve döviz kuruna bağlı olmamalı. Bir anne çocuğunu bırakacak yer bulamadığı için eli kolu bağlı kalmamalı. Bir genç, emeğinin karşılığını alamadan çalışmaya mahkum olmamalı. Eğitimini tamamlamış bir yetişkin, fikirlerine kulak verilmediğini düşündüğü için memleketini terk etmemeli. Ve bunların hiçbiri piyasanın insafına bırakılmamalı.

Bize hep “gerçekçi olun” dendi. Ama bir anneyi bir sınava, bir aileyi bir kuraya mahkûm eden düzen ne kadar gerçekçi? Asıl ütopya, kırk beş yıldır aynı şeyi yapıp farklı bir sonuç beklemek.

Bunların hiçbiri için devrim gerekmiyor. Ne sapsarı bir toz bulutu, ne meydanlara dökülen kalabalıklar. Bir mahallede açılan bir kreş, bir şehirde kiraya verilen on bin kamu konutu, kayda alınan bir mülakat, en zenginden alınan bir vergi. Bugün aldığımız her emekli maaşı, her devlet hastanesi, her sendika hakkı da bir zamanlar “gerçekçi değil” denen ve birilerinin vazgeçmeden savunduğu bir fikirdi.

Ben de bir taraftan kira göndermeye devam edeceğim. Bir taraftan da yazmaya. Belki bir gün, gerçekten on altı yıl sonra döndüğüm bir şehirde, bu listeden birkaç maddenin hayata geçtiğini görürüm.

O gün başım ağrımayacak, eminim.

Gulay

Çim insanlarız ama var bir kalbimiz

Sabahları yaprak yaprak atar tertemiz

Yosun yatağımızda yumuşacık uyanır

İlk yumuşak nefesle kendimize geliriz

Penceremize dolar yemyeşil bahçemiz

Yeşilin masum anaçlığına bulanır olgunlaşmamış meyvelerimiz

Başlar ilk günden fotosentezimiz

Dallanır budaklanır yeşil gövdemiz

Taptaze damarlarımız sulanır

Dingin bir avokado gibi tatlanır

Lezzetli uykumuzdan uyanırız

Çim adamlarız ama var bir sevgimiz

Öğleden sonraları aşkla demlenir sesimiz

Akşama doğru hareketlenir çekirgelerimiz

Bataklıktaki o akışkan kıvama ulaşır

Azgın çalıların kırçıllı yeşiline bulaşır

Sudaki sakin yansımalar gibi kendimize geliriz

Çam kokusunun keskin yeşilinden gözlerimiz

Karpuz kabuğu gibi sağlam sözlerimiz

Yeşil bir ahenkle çalışan ellerimiz

Hepsi usulca birbirine karışır

Sevdiklerimizle bakışırız

Çim kadınlarız ama var bir sevgimiz

Geceyi aydınlatır parlak yeşil rengimiz

Kuşlarımızın şarkısında buluşur

Ormanın ihtişamıyla büyür geleceğimiz

Gece yarısı rüzgarın yeşiliyle kavuşur

Köklerimizi besler sevincimiz

Atmosfer gibi bir bütünüz hepimiz

Sabaha karşı el ele tutuşur

İlkbaharın yaratıcı gücüyle barışır

Yazın yeşil coşkusuyla karışır

Doğururmuşçasına hayat veririz

Minik çim insancıklarız biz

Serpilmişiz merhametli toprağa

En derinlerimizde kadim yeşillerimiz

İhtiyacımız yok başka kaynağa

Minik çim insancıklarız

Yeşil bizim anamız babamız

Hiç gerek yok başka bayrama

Yeşillerimiz bayrağımız

Haziran 2023

Dönerci, bıçağıyla dönerden ilk kesiği almaya yeltenince, hemen önünde sıra oluşmaya başladı. Önce öğretmenler doldurdu safları. Hiyerarşi ve cinsiyete göre bir dağılımla, en önde müdür ve yardımcıları, ardından yaşlı erkek öğretmenler, sonra yaşlı kadın öğretmenler, en son da genç öğretmen ve stajyerler. Saygı bunu gerektirirdi.

Dürümlerini ya da tabakta porsiyonlarını alan öğretmenler okulun tek gölgelikli çardağına geçip bu müthiş lezzeti tatmaya koyuldu. Öğrenciler içinse iştahlı bekleyiş yeni başlıyordu. Dürümünü alanlar bahçenin çeşitli noktalarına dikilip ya da yere çömelip hevesle yerken, kimileri şimdiden ikincinin hayalini kuruyordu.

Enerjik bir mutluluk hakimdi bahçeye, şenlik havası gibiydi. İnce ve kalın, yüksek ve alçak çocuk ve ergen sesleri birbirine karışıyor, dönerin pişerken çıkardığı cızırtıyı bastırıyordu. Hafiften duman altı bir görüntü oluşmuştu. Sokak kedileri içerde, köpekleri dışarda kısmetlerine bir parça et düşmesini bekliyordu. Yer yer bazı kızlar kedilere ekmeklerinden bir parça veriyor, ya da sevmedikleri yağlı kısımları atıyorlardı. Kuşlar bile okulun semalarında öbeklenmiş, hiç değilse kokudan nasiplerini alıyorlardı.

En son nevruzda böyle bir neşe görülmüştü. Baharın gelişini ateş yakıp üstünden atlamak suretiyle kutlamak tam da bu çocuklara göre bir şeydi. Önce yangın söndürme tüpüyle deneme yapılmış, sonra nerdeyse tüm orta okul öğrencileri ve öğretmenler bahçede yakılan minik ateşin üstünden atlamış, büyük bir kaza olmasa da bir son sınıf öğrencisi ateşe fazla yaklaşıp kirpiklerini hafifçe yakmayı başarmıştı.

Böyle günler hem evde taşranın zorlu hayatını yaşayan çocuklara, hem de ülkenin dört bir yanından bu ücra okula atanmış öğretmenlere moral ve motivasyon olurdu. Bir günlüğüne, hatta birkaç saatliğine tüm sıkıntıları unutup yalnızca o keyifli ana tutunmak herkese iyi gelirdi. Fakirliğin bu derece baskın, cehaletin bu denli yoğun, unutulmuşluğun böyle derin olduğu bu Anadolu toprağında bile umut olabileceğini hatırlatırdı belki. İdealleri ülkenin ekonomi ve politika ayakları altında çiğnenmiş, çevresi tarafından küçümsenmiş o nadir kişiler bile gaza gelir, ‘bu okula bir kütüphane kurmak lazım aslında,’ ya da ‘kendi imkanlarımızla da olsa müzik öğretsek çocuklara’ gibi fikirler üretirlerdi. Bazıları denerdi de.

Böyle öğretmenler sayesinde en verimsiz topraklardan bile büyük müzisyenler, araştırmacılar, sporcular ve yazarlar yetişebildi. Ya yarattıkları minik kıvılcımlar doğru kişilere ulaşıp büyüyebildi, ya verdikleri muazzam emekler karşılığında müthiş başarılar yarattı. Ama en önemlisi, kattıkları vizyonlar, hayat boyu öğrenmeyi aşıladıkları çocuklar, sorgulamayı öğretebildikleri beyinler sağlıklı bir toplumun temelini oluşturdu. Keşke böyle öğretmenlerden tek tük olmasaydı da gerçekten sağlıklı bir toplum oluşturabilecek kadar sağlıklı yurttaş yetişebilseydi. Ne yazık ki o idealist öğretmenlerin sayısı her geçen gün azaldı, ve var olanlar da zamanla kendilerini gizlemek zorunda kaldı.

Cemre de o umut vadeden öğrencilerden olsa gerek, o zar zor yakılan minnacık kıvılcımlardan ruhuna bir ateş, bir ışık katabiliyordu. Kendisi henüz anlamasa da, karakterini şekillendirecek besini o tek tük öğretmenden ve birkaç öğrenciden alıyor, kabuğunun dışına olmasa bile sınırlarına çıkıyordu. Hem büyük şehri, hem taşrayı görmüş ve yaşamış olmak da gözlerini açıyor, farklılıkları gözlemleyip sebepleri üzerine düşünmeye itiyordu. Ama unutmayalım, henüz bir çocuktu o. Hem de kitaplara ya da internete erişimi olmayan (sene 1994), okul dışında hep ağır iş yüküne mahkum, anne babasız bir çocuk. Daha 12 yaşında tüm evi yıkayıp temizleyebilecek, çeşit çeşit yemeği pişirebilecek, hasta bakabilecek ve yıkayabilecek kapasiteye sahip olmak zorunda bırakılan bir kız çocuğu. Ne kadar Ünzile değil mi?

Dört yıl okudu bu okulda Ünzile. Yarı zamanlı okul, yarı zamanlı ev işi ve hasta bakımı… Bolca fiziksel şiddet, psikolojik baskı, yalnızlık ve keder.

Yine de dayandı, direndi, her şeye ve herkese katlandı. Okul bitip de annesine ve kardeşlerine döneceği gün için yaşadı. Hiç ses etmedi, hiç olay çıkarmadı, hiç asilik yapmadı. Hiç ama hiçbir suç işlemedi. En ufak bir yanlışı bile olmadı.

15 yaşına daha basmamıştı bile okul biterken.

O tek kalan umudu, o dayanağı, o geri dönme planı öyle ani darbelendi, öyle sert parçalandı ki, sustu kadın Ünzile.

Annesi aramadı, her yaz söylediği gibi okul bitince yanıma geleceksin demedi, evet kızım başardın, akıllı uslu bir kız oldun ve bitirdin okulunu, aferin sana demedi, onu yanına alıp sarılmadı, öpmedi.

Onun yerine, Teyze’nin evine iki üç mahalle ötede oturan çelimsiz ve niteliksiz bir delikanlıya verildi Ünzile. Ailesi zengindi, kaçmazdı. Kaç koyun edeceğine sonra bakılırdı.

Varmadan sekizine
Ergin oldu Ünzile
Hem çocuk hem de kadın
On ikisinde ana
Bir gül gibi al ve narin
Bir su gibi saydam ve sakin
Susar kadın Ünzile

.

Hemen dışarı çıkıp, çok uzaklaşmadan arabacıyı durdurmayı başardım. Kel bir adamın sürdüğü küçük kamyonet dar sokağın ortasında durdu. Adam bana başını sallayıp olanca gücüyle bağırmaya devam etti: ‘Patateeees, soğaaaaan, pırasaaaa.’

Ankara’nın aygaz arabalarını hatırlattı bana. Buraya hiç aygaz arabası gelmiyordu. Aklımda çalmaya başlayan müzik beni hemen kardeşlerime, köyün gürüldeyen deresine, yeşile ve Ankara’nın akıl almaz yokuşlarına götürdü. Burada bunların hiçbiri yoktu, ne kardeşlerim, ne haykıran bir dere, ne bir yeşillik, ne de o heyecan verici yokuşlar. Sarıydı burası, ve sessiz. Yokuşları da sıkıcı ve tatsızdı.

Teyze haftalık alışverişini yapmak üzere arabacıya gitti.

Eve girdim. Her zamanki gibi kokuyordu, hasta ve umutsuz. Girer girmez Emine’nin sesini duydum, bir şey istediği zaman elinden geldiğince ‘çağıran’ sesler çıkarırdı. Konuşulan hiçbir dile benzemeyen, dağınık ve boğuk seslerden bir anlam çıkarmak ve ne istediğini anlamak çok zor olurdu. Nedense su isteyeceğini düşündüm, yatağına gitmeden önce mutfaktan bir bardak su aldım. Suyla beraber giderken cayır cayır yanan sobanın sıcağı birden çok çekici geldi. Dışarısı çok soğuktu ve ellerim daha ısınmamıştı. Emine biraz bekleyebilir diye düşündüm. Sobanın yanında dikilip ellerimi ısıttım, hatta Emine’nin suyundan birkaç damla sobanın yüzeyine döküp çıkan ses ve buharla mest oldum. Öyle hipnotize ediciydi ki, tekrar tekrar yapıyor, her seferinde aynı şekilde keyif alıyordum. Elimi yarısına kadar boşalmış bardağa daldırıp bir kez daha sobaya akıtacaktım ki, Teyze’nin hiç hayra alamet olmayan bağırmasıyla korkup bardakta kalan suyu olduğu gibi üstüme döktüm. Emine’nin odasından beni çağırıyordu.

Koştum hemen. Meğer Emine’nin derdi su falan değilmiş.

Odaya girdiğim anda o koca siyah örümceği yakaladı gözlerim. Gördüğüm en büyük örümcek olabilirdi, ve Emine’nin yüzündeydi. Emine korkudan bayılmış. Teyze bir bardak ve bir kağıt parçasıyla örümceği kıstırdı, atmak için hızla dışarı çıkıp geldi ve olay mahallindeki tüm kanıtlar ortadan kalkmış oldu. Emine de uyanıp sakinleştikten sonra artık cezalandırma vaktiydi. Tabi ki de suçlu, içeri girip de Emine’ye bakmayan, onun yerine keyif çatan, umursamaz, bencil, sorumsuz ben’dim.

Emine normal bir çocukken, Teyze sinirlenip de biz başımıza gelecekleri anladığımız zamanlarda, evdeki sert malzemeleri gizlemeye, el altından kaldırmaya çalışırdık. Ayakkabılığı açar, sert ve topuklu olanları en arkalara ittirir, ev terliklerini öne alırdık. Emine oklava gibi sopamsı şeyleri ortalıktan kaldırırdı. Annesi hışımla içeri girene kadar elimizden geldiğince güvenli hale getirirdik evi, ve kadın öfkeyle bağırmaya başlayınca ön hazırlığımızın verdiği güvenle şiddete teslim olurduk. ‘Siz beni rezil mi edeceksiniz? Ahlaklı olmak bu kadar mı zor, iki dakika sakin duramaz mısınız siz? Koskocaman oldunuz ne halt yemeye oynaşırsınız böyle?’ gibi laflar eşliğinde ilk bulduğu terlikle (ki bu Emine’nin öne koyduğu yumuşak ev terliği olurdu) defalarca vururdu. Anadolu kadınıydı, eli kolu güçlüydü. Ama bazen, eğer çok ama çok sinirlendiyse, yeni ve yaratıcı bir araç bulur, tüm ön hazırlığımızı da boşa çıkarırdı. En kötülerinden biri halı dövmek için kullandığı sopasıydı.

Teyze kötü biri değildi aslında, ama çok sertti. Gülümsediği nadiren görülmüştü. Çoğunlukla öfkeli ve saldırgandı. Bazen neye sinirlendiğini ve neden dövdüğünü hiç anlayamıyordum, çünkü döverken söylediği şeylerin hiçbirini yaptığını düşünmüyordum. Her türlü ev işini yapıyor, bakkala fırına gidiyor, hiçbir şekilde ağzımı açmıyor, tüm kurallara sonuna kadar uyuyor ve saygıda en ufak bir taviz vermiyordum. Yok denilen şeyi ikinci defa sormuyor, bana verilen her işi yapıyor, yine de yeterince iyi yapamadığım için azarlanıyordum. Teyze’ye yaranmanın hiçbir yolu olmadığını öğrenmiş, onda sevgi adına bir şey olmadığına ya da kalmadığına karar kılmıştım. Onu öylece kabul etmekten başka şansım yoktu.

“Küçük Cemre’nin, istese de yapamayacağı bir şeydi zaten taşkınlık çıkarmak. Büyüklerin bir bildiği vardı mutlaka, onları dinlemek gerekirdi. Doğru olmak, doğruyu yapmak, doğrudan şaşmamak kutsaldı onun için. Ve şu anki doğru kaynağı Teyze’ydi. Geri dönüp ailesine kavuşana kadar teyzesi annesi, Emine kız kardeşiydi.”

Emine’yi çok özlüyordum. Her deliğe girebilişini, her duvara tırmanışını, her şeye karışabilmesini. İçinde tükenmez bir enerji vardı sanki. Durup düşünmeyi pek sevmez, keyfince anı yaşamak isterdi. Fevri kararlar alıp sonunu düşünmeden hareket edebiliyordu o yüzden. Bir sabah uyandığında ısınmak için yeni yakılmış sobaya oturmuştu mesela. Soba yavaş yavaş ısındığı için hemen yakmaz ama zamanında kalkmak çok önemlidir. Emine tabi ki bunu umursamamış ve pijamasının kumaşını eritmişti. Bir yerini yakmadan kurtulabiliyordu neyse ki.

Sahra’yı da çok özlüyorum. Her şeyden bir eğlence çıkarabilmesini, komikliklerini, üzülünce bana sarılmasını. O daha küçük tabi, annesiz yapamadı. Ne yapıyor şimdi acaba? Diğer kardeşlerimle nasıl oyunlar oynuyorlar, nerelere gidiyorlar? Yaz gelince annem arayacak, ve hepsinden haber alacağım.

En çok da annemi özlüyorum. Beni korumak için yapıyor her şeyi, biliyorum. Orda büyük şehirdeyken, okula giderken yetişkin bir erkek takılmıştı peşimize. Öpmek istediğini söylemişti, yakınımıza kadar gelmişti. Köşeden muhtar amca çıkmasa o gün neler olurdu kim bilir.

Burası daha güvenli çünkü herkes herkesi tanıyor. Okul da çok yakın ve yatılı. Neden burada olduğumu kavrayabiliyorum. Ama kabul etmesi yine de çok zor. Keşke erkek olsaydım.

Neyse, birkaç yıl yalnızca… Dişimi sıkacağım, orta okulu bitirip döneceğim anneme.

Gittiği günün sabahı Sahra çok ağladı. O kadar ağladı ki kustu ve ateşi çıktı. Teyze ona bir şeyler içirdi, soğuk bezlerle sardı, dualar okudu. Akşama ancak sakinledi ve erkenden, ben ayağımda sallarken uyudu. Sonraki günlerde ara ara oyun oynasak da çoğunlukla halsiz ve asabiydi.

Bense yeni eve ve yeni anneye çabuk alıştım. Başka çarem yoktu.

Sabah erken uyanıp Emine'yle kahvaltı hazırlanmasına yardım ediyor, kahvaltıdan sonra hep birlikte bulaşık yıkıyor, patlıcan oymak ya da pirinç ayıklamak gibi işler varsa onlara yardım ediyor, temizlik günlerinde süpürme silme yapıyor, Sahra ağlarsa onunla ilgileniyordum. Anneme göre daha titizdi Teyze, temizliğimi hiç beğenmiyordu. Hem yavaş hem özensiz yaptığım için sık sık bağırıyordu.

Bakışlarından korkuyordum Teyze’nin. Ne zaman direkt olarak bana baksa bir kabuğa girip saklanmak istiyordum. Bir kere sordum ona, neden bana böyle kötü bakıyorsun? Hiçbir şey anlamadı.

Görevlerimi tamamlayıp onun takdirini almak için çok uğraşıyordum. Saatlerce banyo temizlediğim oluyordu. Maalesef hiçbir zaman kusursuz bir iş başaramıyordum. Yerde bir leke bırakıyor, ocakta bir şeyi gereğinden fazla tutuyor, üstüne bir de çok yavaş çalışıyordum. Sahra’ya bakmakta da çok beceriksizdim.

Bazen sırf Teyze’yi şaşırtıp, mutlu etmek için o evde yokken Emine’yle evi temizler gül gibi yapardık. O kapıdan girerken biz heyecandan bayılacak gibi olur, onu ne kadar sevindireceğimizi ve bize vereceği aferinleri açlıkla beklerken bir hiçlikle karşılaşırdık. Bazen daha da kötüsü olur, daha uyumadığımız ya da onun aklındaki başka bir işi yapmadığımız için bizi azarlardı.

Çocuk masallarının kötü cadıları kadar olmasa da, üvey annelerini aratmayacak kadar acımasız olabiliyordu. Bize ev işlerini ve makul bir kadın olmayı öğretmek için uğraşıyordu. Kızını dövmeyen dizini döver lafına o da inandırılmıştı pek tabi. Birbirimize yeterince alıştıktan sonra gerçekten dövmeye de başladı zaten.

Attığı tokatlar, vurduğu sopalar ve üzerime fırlattığı envaı çeşit eşya canımı acıtıyor, oramı buramı morartıyordu. Ama asıl, bunları yapma sebepleri mahvediyordu gururumu ve beni. Haddim olmadan bir şeye cevap verdiğim ya da fikir belirttiğim için, kapıyı sesli kapattığım için, bazen sadece bir bardak sıcak süt istediğim için. Kendi elim yok muydu?

Bize kalan zamanlarda Emine ve Sahra’yla denizlere açılıyor, ateşi suyu veya havayı kontrol eden kraliçeler oluyor, çiftlik kuruyor, lavlarda yürüyor, yetenek yarışması düzenliyor, yastıklardan parkur yapıyor, şekilli halıda araba sürüyor, ip atlıyor, sokakta çamurdan pastalar pişiriyor, damda su savaşı yapıyor, asma demirlerine asılıp taklalar atıyorduk.

Geceleri uyumadan önce birbirimize hikayeler anlatıyor, bazen de hayal kurma oyunu oynuyorduk. Bir gün ev, bir gün araba, bir gün prenses elbisesi ya da gelinlik… Bir süre hayali kurup aklımızda tamamlıyor, sonra sırayla birbirimize anlatıyorduk. Hayalimde öyle canlı renkler ve desenler oluşturuyordum ki, gerçekten daha gerçek oluyorlardı. Anlatırken heyecanlanıyor, ne kadar muhteşem bir elbise tasarladığımı anladılar mı diye gözlerinin içine bakarak anlatıyordum.

Favori hikaye anlatıcımız Emine’ydi. Özellikle ‘yıldızlı çeşme’ hikayesine bayılıyor, tekrar tekrar anlattırıyorduk. O da aynı hikayeyi farklı kelimelerle anlatıp duruyordu.

Yaz böyle geçti, ve okul başladı. Yatılı bölge okuluna gidiyordum. Ülkedeki üç beş taşra okulundan biri. Köy enstitüleri hakkında anlatılanlara göre, onlar kadar kapsamlı ve iyi planlanmış olmasa da hiç fena sayılmazdı. Evin dışındaki hayatla tanışmak, arkadaş edinmek güzeldi. Annemin bizim için Teyze’ye gönderdiği harçlığımla her sabah bir açma alıyor, kalanını biriktiriyordum.

Benim okula başlamam Sahra’yı delirtmişti ama, bardağı taşıran damla olmuştu. Teyze ben olmayınca onunla idare edememiş olmalı ki, hafta sonu eve döndüğümde Sahra’yı da gitmiş buldum. Annem gelip almış. Bana kimse haber vermemiş.

Çok ağladım... Ama kimseye duyurmadan, sessizce.

Okul ne kadar evin karanlığından kurtarıcı olsa da, zorluyordu. Hem maddi hem manevi. Dersler zordu, insanlar sert. Teyze’nin beklentileri de değişmemişti. Eve her gidişimde evi baştan aşağı temizliyordum. En ufak bir hatamda dayak yiyor, okula gönderilmemekle tehdit ediliyordum.

Bu eziyet altında yaşarken iki şeye tutunuyordum, Emine’ye ve okulu bitirip aileme geri döneceğim güne.

İlki hiç beklenmedik bir anda kayıp gitti ellerimden.

Bir gün Emine hastalandı. Çocuk bu, hastalanır, ateşlenir de. Teyze’nin deneyimli bakımında iyileşecekti plana göre. Ama Emine’nin ateşi 5 gün düşmedi, sonunda da havale geçirdi kızcağız. Ertesi gün uyandıklarında felçti. Boyundan aşağısı tamamıyla felç. Uyurken havale geçirip kusmuğunda boğulmuş, biraz daha fark edilmese ölecekmiş.

Hasbelkader 90'lı yıllarda, Allah’ın unuttuğu bir Anadolu şehrinde, eğitim seviyesinin geçim derdiyle baltalandığı bir ailede doğmuş olmanın cezası kesilmişti Emine’ye. Ateşlendiğinde doktora götürülmedi, geçer dendi. Felç olunca fizik tedavi uygulanmadı, çözüm arama ihtimali akla bile gelmedi. Emine bir gecede, konuşma yetisini bile kaybettirecek bir felçle yatalak oluverdi, ve 35 yıldır da öylece yaşıyor*. Ölmediğine şükretmek mi gerek? Bilmiyorum!

Emine’nin trajedisi beni mahvetmişti. Günlerce hiçbir şey yiyemedim, Emine’yi yatakta kımıldamadan ve ağzıyla anlamsız garip sesler çıkarırken görmeye dayanamıyordum. Üzüntüm sorumluluk bilinciyle bastırılana kadar bu böyle devam etti.

Teyze bu olaydan sonra katılaştı, soğudu ve bir taşa dönüştü. Dayakları çok daha ağır, bakışları çok daha korkunçtu. Ve artık yegane yardımcısı bendim. Emine’yi giydirirken, yıkarken, altını değiştirirken ve yemek yedirirken hep ordaydım, her seferinde göz yaşlarımı gizlemeye çalışıyordum. Arkadaşım, kuzenim, kardeşim olan Emine artık hiçbir iletişim kuramayan, bizi anlayıp anlamadığını bir türlü kestiremediğim bir yüke dönüşmüştü.

Önce kardeşim, şimdi Emine gitmiş, yapayalnız kalmıştım.

Dayan diyordum kendine, şu okul bi bitsin annem alacak zaten yanına. Benimle de gurur duyacak.

*Emine hala Teyze’nin bakımında yaşıyor, buna yaşamak denebilirse (2026). Gerçek hikayesinde çok daha erken felç kaldı, 5-6 yaşlarında.

Anne, gelin geldiği köyde, yaban elde kalmak istemedi. Nasıl geçim sağlardı ufacık yerde, minicik çocuklarla. En büyüğü 11 olmamıştı daha. Mecbur kente, kardeşlerinin yanına göçmeliydi. Göçerdi göçmesine de, çocuklar büyük dertti. Hadi karınlarını doyurdun, edeplerini nasıl koruyacaksın. Hangi birine yetişecekti anne. Tüm gün çalışmalıydı zaten, ne iş yapacaktı. Okuma yazması bile yoktu. Kalifiye hiçbir iş yapamazdı. Hizmet edeceği alnına yazılıydı sanki.

Anne bir süre sonra büyük kentte bir güzellik salonunda iş buldu. 15, 16 yaşlarında görünen bir çocuk ve iki göçmen kadınla çalışıyordu. Çalışma saatleri belirsizdi, akşam kaçta çıkacağını müşteri belirliyordu. Tüm gün ayakta çalışıyor, kaş bıyık ve diğer envai çeşit kılın temizlenmesi işini gerçekleştiriyordu.

Elbette ki işi yalnızca bununla sınırlı değildi. Salonun temizliği, havluların yıkanması, katlanması ve yerleştirilmesi, gerektiğinde salon ürünlerinin çarşıdan alışverişi gibi ekstra hizmetlerin sağlanması ve ufak mutfakta kendi yemeğini kendi hazırlaması gibi ilave görevleri de vardı.

Anne, bu sömürü serüvenine seve seve atılırken, çocukların ve tabi kendisinin karnını doyurabileceği için çok mutluydu. Gençliğin kaynayan kazanı gerekli enerji ve motivasyonu üretiyor, bilgisizlik sorgulamayı engelliyor, inanç da karşılığını almaya hiç ihtiyaç duymadan bol bol çalışmasını garanti altına alıyordu. İdeal bir vatandaş.

Çalışmaya ve para kazanmaya başlayınca nihayet asıl önemli konuya, çocukların ahlakı ve özellikle kızların iffetine sıra gelebilmişti. Anne pek de öyle uzun uzadıya düşünecek, plan yapacak bir kafaya sahip değildi. Sebep sonuç ilişkileri kuracak, eyleminin sonucunu önceden tahmin edecek bir donanımdan da yoksundu. Ama en tehlikelisi, aklı, kalbi ve vicdanı acı, korku ve cehaletle kaplanmış, başkalarının doğrusuyla yaşıyor ve asla onların kabul etmeyeceği bir şey yapmamak üzere içsel yeminler ediyordu.

Anne oğullarını hemen tek erkek kardeşine emanet etti. Eti de senin kemiği de, dedi, yeter ki adam olmayı öğrensinler.

Erkek kardeş, yani çocuklara göre dayı, garip bir adamdı. Dediğini yapmaz, yaptığını inkar eder, ne iş yaptığını kimse bilmez, asla ciddiyetle konuşmaz ama bazen aniden parlar, etrafa çatar, bağırır çağırırdı. Korkutucu ve tutarsız olmak dışında elle tutulur bir özelliği yoktu aslında. Ama erkekti işte, o yeter.

Oğullar dayılarına hevesle sordular, ne yapacağız? Dayıları cevaplamak yerine gecekondu evin en aydınlık köşesindeki koltuğuna oturdu, iştahlı bir nefes aldı, ve dedi ki:

‘Şimdi bir oyun oynayacağız.’

Bu oyunda herkesin farklı bir görevi vardı. Küçükler bahçeye çıkıp ot temizlemeli, büyükler çatıya çıkıp kiremitlerin altındaki muşambayı yenilemeliydi, ki yağmur suyu içeri girmesin. İlk başta çocuklar hevesle atıldı, gerçekten de eğlenerek oynadılar. Zamanla görevler farklılaştı, zorlaştı, ağırlaştı. Dayının göreviyse hep koltuğu korumak oldu. Göbeği büyüdükçe büyüdü.

Erkek çocuklar böyle ‘oyun oynamak’ zorunda kalarak adam olmayı öğrenecek ve güvenle (!) büyüyeceklerdi. Ama onlar başka öykünün konusu olsun.

Kızlara ise ne olacağı bir süre daha belirsiz kaldı. Talihsizlik de bu ya, çok güzellerdi. İffetleri iyice tehlikedeydi yani. Güzellikleri suç sebebi olabilirdi.

Anne bazen kızlarını çalıştığı salona götürüyor, hem eli ayağı oluyorlar hem de onları gözünün önünde tutuyordu. Yine bir gün kızlar salondayken yaşlıca bir kadın geldi. Hizmetini alırken gözünü kızlardan hiç çekmedi, onları, özellikle de büyük olanı yaşlılara özgü bir utanmazlıkla inceledi. Kızlar o kadar masumdu ki fark etmediler bile. Ama annelerinin kadınsal içgüdü radarı yeterince açıktı tabi. Sordu yaşlıca kadına, hayırdır oğlun mu var?

Müşteri abartı bir tepkiyle ne kadar şaşırdığını göstermeye çalıştı. Nereden çıkmış bu, olsa ne olacakmış. Çok merak ettiyse varmış bir oğlu. Biraz geveledikten sonra konuya geldi. Kızlar dedi, temizler mi?

Anne garanti verdi, tertemizler tabi. Senin oğlun ne iş yapar?

Kadın “memur” dedi, “sağlam iş, sabit maaş.” Çöpçatanlıktan dayanılmaz bir keyif alan ikili, kahkahalarla konuşmaya devam etti. Anne, aklında hiç küçücük kızlarını evlendirmek gibi bir fikir olmasa da, gelecek için iyi bir fırsatı kaçırmamak adına sordu. “Eli yüzü nasıl?”

Kadın oğlunu güzelce övdü. Alkolü yoktur pek ama sigara içer dedi. Kahveye falan gitmez, dayak huyu yoktur.

Annenin hafiften aklına yatmaya başlasa da en derinlerinden bir soru yükseldi aniden. Kaç yaşında peki senin oğlan? Benim büyük kız daha 9 olmadı.

Kadın pis pis gülüp ne olacak canım, bizimkinin de kalbi genç diye zırvalayıp oğlunun 32 yaşında olduğunu söyleyince neye uğradığını şaşırdı anne. Müşteri konumunda olan kadına bırak ağzının payını, hiçbir rahatsızlık vermeden kibarca hizmetini verip gönderdi. Ama içine kurt düştü bir kere. Bu büyük şehirde kızlarının iffetini nasıl koruyacak, nasıl emin olacaktı emin ellerde olduklarından.

Bu iki küçük kız bir anda herkese dert oldu. Kimi diyordu ki sakın evden çıkarma, kaçırırlar; kimi diyordu ki aman okula gönderme, azıtırlar. Gelen geçen, hangi komşu kızının başına hangi korkunç musibetin geldiğini anlatıyor, annenin yüreğini hoplatıyor, içini akıl almaz bir endişeyle kaplıyorlardı. Dulsun zaten, herkes senden bilir dediler. Sonra dizini döversin dediler. Büzülmemiş torbalarını döktü, konuştu da konuştular.

Anne bu komşuların, akrabaların, sürekli müşterilerin ve iş arkadaşlarının iyi niyetli ‘akıl verme’ yardımına müteşekkir, ve hatta mahcup bir şekilde beyin fırtınaları yapıyor, kızları için en iyi olacak senaryoyu onlarla birlikte bulmaya çalışıyordu. Düşündü (yani onun yerine düşünenleri dinledi), taşındı (yani A’dan duyduğunu B’ye, B’den duyduğunu C’ye anlattı ve yorumlattı), ve en sonunda kesin kararını verdi (yani çoğunluğun onayladığı senaryoyu uygulamaya koyuldu).

Patronuyla konuştu anlaştı, bir hafta içinde kızlarını da alıp yola çıktı. Akşam vakti otobüse bindiler. Anne, kendisi ve iki kızı için iki koltuk bileti aldı, o bile çok pahalıydı. Çocuklar için tam bir maceraydı bu, gece yolda olmak. İkisi de pencere kenarına oturup yolu izlemek istedi. Tam sürtüşme başlayacak gibiydi ki muavin kek ve kolonya getirince dikkatleri dağıldı ve keyiflendiler. Keklerini yedikten sonra ‘evet/hayır’ gibi kelime ve ‘alkış oyunu’ gibi el oyunlarıyla zaman geçirdiler. Pencereler kararıp dışarı görünmez hale gelince uyku bastırmaya başladı. Büyük kız koltuğun altında yerde, bir battaniye üzerine yattı; küçükle anne de koltuklara büzüldü bölük pörçük de olsa uyudular.

Ertesi sabah otobüsün mola için durduğu yerde, anons sesine uyandılar. Hiçliğin ortasındaki ufak bir tesistelerdi. Kapıdan dışarı atılan ilk adım çarpıcıydı, şafak serinliği yaz mevsimi olduğunu unutturacak kadar sert ve gerçekti. Aceleyle tuvalet ihtiyaçlarını giderdi, sonra annenin önceki gece hazırladığı patates ekmekleri yediler. Tesiste daha önce hiç görmedikleri şeyler satılıyordu. Garip oyuncaklar, harfli takılar, sabunlar, lokum gibi ama farklı tatlılar ve tam anlayamadıkları şekillerde masaj malzemeleri. Bu hiçliğin ortasında bunlara kim ihtiyaç duyabilir diye düşünmekten kendilerini alamadılar.

Serin moladan sonra ılık otobüs çok iyi geldi. Güneş hafiften yükselmeye başladığı için aracın içi ısınmıştı bile. Tekrar yola koyuldular ve birkaç saat daha gittiler. Bu son birkaç saat çocuklara sanki günler, aylar gibi gelmişti. Sıkıntıdan patlayacaklardı, malzemesiz oyun repertuvarları bu kadar uzun bir yolculuk için yetersiz kalmıştı. Biçare yolu izliyorlar, birden bire manzaranın ne kadar düzleşmeye başladığına şaşırıyorlardı, dağlar nereye gitmişti. Geniş ve sarı bir düzlükte, ince bir yolda ilerliyorlardı. Şaşkınlık ve gün çok ilerlemeden, otobüs bir yere varıp durdu. Terminal demek zor, ufak bir boş alandı yalnızca burası. Birkaç başka otobüsün de bulunduğu küçük, toprak bir meydan.

Çocuklar çok hevesliydi. İlk defa gezmeye çıkmışlardı, hem de anneleriyle, hem de gerçekten uzak bir yere. İkisi de annenin birer eline yapıştı, sımsıkı tutundular. Dışarı çıktıklarında anne çocukları kaldırımda bırakıp bagajdan bavulları aldı. İki orta boy bavul, bir de çanta. Kısa süre sonra, yaklaşan bir arabaya el edip yanlarına çağırdı, sonra da o arabadan inen bir kadına hasretle sarıldı.

Çocukları gösterdi, bu Cemre bu da Sahra dedi. Kadın yanlarına gelip yanaklarından öptü çocukları, hoş geldiniz kızlarım dedi. Çocuklar bu kadının yıllardır hiç görmedikleri teyzeleri olduğunu çabucak anladılar.

Teyze ve enişte bavulları arabaya yerleştirdi, sonra hep birlikte o ufak meydandan ayrıldılar. Araba garip sesler çıkararak çalışıyordu ama ne çocuklar ne de anne bununla hiç ilgilenmemişti. Teyze, anne ve çocuklara yolun nasıl geçtiğini sordu, açlar mıydı, uyumak isterlerse yatakları hazırdı, banyo falan yapacaklarsa hemen sobayı yakabilirdi. İyiyiz dediler, yol rahattı.

Kısa sürede teyzelerinin evine vardılar. Görece eski görünen bir mahallede, kırık döküklerle dolu, yıkılacak gibi görünen tek katlı damlı evlerin arasında fena olmayan bir evdi. Sarımsı cephesi birçok yerde kavlamış veya beyazlamış, incecik pencere demirleri paslanmış, kapısı demirden, kilidi yıllanmış, kapının üstündeki sıvaya bir yıl (muhtemelen birilerinin hac ibadetini gerçekleştirdiği tarih) yazılmıştı. Duvarlar da kurşun kalem, sprey boya, çamur gibi malzemelerle bezenmişti. Külüstür arabanın eski tekerleri evin duvarına olabildiğince yanaşıp dar sokağa park etti ve eve girdiler.

Evde garip, ağır ama baskın olmayan, derinden gelen bir koku vardı. Babaanne evi kokusu gibi, ama daha farklı, daha rutubetli, çamaşır suyu etkili, hafif iyot tadında ve sanki hüzünlü bir koku. Çocukları ürküttü bu koku, ve evin karanlığı. Mutfak penceresinden gelen çok az ışık tüm evi aydınlatmaya çalışıyordu. Penceresiz bir saloncuk ve iki küçük oda yapay ışıkla az uz aydınlatılmıştı.

Evin kasvetini, içeri girdiklerinde karşılaştıkları kendi yaşlarında bir çocuk, bir kız çocuğu, hemencecik dağıttı. Heyecanlanıp, evi incelemeyi bıraktılar ve oyun beklentisiyle çocuğa yöneldiler. Çocuk çekingen ama o da meraklı ve istekli bir şekilde baktı misafir kızlara. Ama herhangi bir aksiyonda bulunabilmesi için annesinden gelecek talimatı beklemesi gerektiğini çok iyi biliyordu. Öylece durdu o yüzden.

Herkes dar holden içeri girdi. Yarı aydınlık salonun tek koltuğuna anneyle teyze oturdu, enişteyse kendi görevini tamamladığı ve kadınların arasında oturamayacağı için içerideki odaya geçti. Anne ve teyze iştahla muhabbete geçmeden önce kızlara özgürsünüz sinyali verildi, ve kızlar heyecanla küçük odaya geçtiler.

Ev sahibi kız adını söyledi, Emine. Sevecen ve meraklıydı. Yaşça Cemre ve Sahradan büyük duruyordu. Sorunca 10 buçuk yaşında olduğunu söyledi. Kıvırcık saçları uzun, gözleri sürmeliydi. Üstünde siyah bir erkek tişörtü, altında şalvar gibi bir şey vardı. Hiç yerinde duramıyor, bir sandalyenin üstüne çıkıyor, bir gömülü dolaba yönelip bir şeyler çıkarıyordu. Okul kitabı çıkardı birden. Okuma yazma biliyordu. Cemre kendisinin de okuma yazma öğrendiğini söyledi, hem köyde hem şehirde birer yıl okula gitmişti. Ama Sahra bilmiyor henüz, dedi, o daha hiç okula gitmedi.

Sahra 6 yaşındaydı. Hayır biliyorum diye karşı çıktı ama diğerleri yalnızca güldüler. Emine dolaptaki ilginç şeyleri çıkarırken misafirlerine sordu.

“Nasıl geldiniz gece, eşkıyalar falan yok muydu?”

Cemre şaşırdı. Eşkıya ne demekti? O hiç öyle bir şey görmemişti. Karanlıktı, pek de bir şey görmedik zaten dedi.

Emine sorularına devam etti.

“Ankara nasıl bir yer peki?”

Bilmem, güzel, büyük gibi şeyler söylediler. Ev sahibi pek tatmin olmuş görünmüyordu. “Trafik ışıkları varmış?” dedi. Sahra atıldı, evet kırmızı sarı ve yeşil ışık var diye karşılık verdi. Sahra heyecanlı ve hırçındı. Devam etti, “yollar kocaman, bir sürü araba var, dolmuşlar var. Bizim evimizde bahçe de var, elma ve kayısı ağacımız çok güzel, tavuklarımız da var. Sizin bahçeniz var mı?”

Emine hayır dedi, bizim damımız var. Kızlar dam ne demek bilmiyorlardı. “Göstereyim mi?”

Kızlar gülüşerek annelerinden izin aldı. Başta ‘ne işiniz var damda’ tepkisi alsalar da, usluluklarıyla ikna ettiler. Onlarca ‘aman dikkat edin, Emine sakın …, duvarlara yaklaşmayın’ ve benzeri ikazla dış kapının oraya uğurlandılar. Emine önde rehberlik ediyor, kızlar ardından pıtı pıtı yürüyordu. Dış kapının önüne kadar gelince dışarı çıkacaklarını sanmışlardı, fakat Emine aniden sert bir dönüş yapıp koridorun yan tarafından bir yere girdi. Kızlar takip edince, koridorun beyaz duvarının, şimdi içinden geçtikleri açıklığı nasıl sakladığına şaşırdılar. Dışarıdan ilk girdiklerinde bu gizli girişi fark etmemişlerdi. Salona geçen koridora paralel bir koridor daha var gibiydi, ama bu seferki düz değil yukarı uzanan merdivenlerle döşeliydi. Koşturarak tırmandılar.

Merdivenin sonunda yine demir bir kapı çıktı karşılarına. Emine kapıyı açınca ani ve pasparlak bir ışıkla çocukların gözleri kamaştı. İçerinin karanlığına alışan gözler bu yoğun güneş ışığıyla başa çıkamadı, ve bir süre ovalanmak durumunda kaldılar. Saniyeler sonra gözleri alışınca, buranın, kenarları kısacık bir duvarla kaplı, taştan bir zemin olduğunu gördüler. Teras gibi bir şeydi, ama evin tüm tavanını kaplıyordu. Çatısı yoktu bu evin, hatta buradaki evlerin hiçbirinin çatısı yoktu. Kızlar bu ilginç yere bayılmıştı. Biraz koşturdular, ve koştururken hakkında uyarıldıkları salçalara düşmemeye veya içine bir şey düşürmemeye çok dikkat ettiler. Çamaşır iplerinde kuru biber, patlıcan, kabak ve acur asılıydı. Çarpınca beklenmedik bir ses çıkarıyorlardı, aynı balkona asılıp rüzgarla ses çıkaran süslerdeki gibi. Emine kızlara salçadan birer parmak tadım yaptırttı, sonra parmağıyla dokunulan yeri düzeltip eski haline getirdi. Salça inanılmaz lezzetliydi, Sahra daha çok yemek istedi ama büyükler dikkatini oyunla dağıtıp engellediler. Kenardaki duvarlardan birine dikkatle yaklaşıp aşağı baktılar, hatta yere tükürdüler. En uzağa tüküren kazanır yarışmasını Emine kazandı. Öğlen güneşinin altında deli gibi oynadılar. Dam harika bir yerdi.

Öğleden sonra yemek yediler, evdeki sayılı oyuncakla oynadılar, akşam serinliğine doğru hep birlikte dışarıda oturdular, mahallenin diğer çocuklarıyla ve Emine’nin işten dönen abisiyle tanıştılar ve çok geç olmadan bitkin düşüp uyudular.

Rüyalarında ikisi de erkek kardeşlerini ve babalarını gördü, onlara bugünü ve damı anlatıyor, Emine’den öğrendikleri yeni oyunları oynuyorlardı.

Ertesi sabah ilk önce Cemre uyandı. Sabah erken saatte birden bire rahatsızlıkla gözlerini açtı. Birlikte yattıkları annesini yanında göremeyince iyice huzursuzlandı, yerinden kalktı. Mutfak boştu. Kapıya doğru ilerlerken aniden tuvaletten biri çıktı ve kızın ödünü kopardı. Annesi, bu saatte ayakta olmasına ayrı, yabancı evde böyle kalkıp gezinmesine ayrı kızdı ve birlikte yere, yataklarına geçtiler. Ne oldu, neden böyle erken uyandın diye sormadı anne.

Cemre o gün neden öyle erken uyandığını ertesi sabah anladı.

Ertesi sabah uyandıklarında annesi gerçekten yoktu. Gitmişti.

Kızlarını 10 saat mesafede, sınırdaki bu ilçede yaşayan teyzelerinde bırakmıştı. Burası küçük yer, teyzeleri de disiplinli ve sert, güvende olurlar diye düşünmüştü (ya da düşündürülmüştü). Kaygılanmama hiç gerek kalmaz, güzelce büyürler, ahlaklı ve temiz birer kadın olunca da geri dönerler. Ne var bunda?

Darmadağın evin sessiz mutfağında bulaşıklarla konuşan bir kadın vardı. Hiç gerçek bir yanıt vermeseler de, iyi dinleyicilerdi. Arada bir ani bir tepki verip kayda değer bir gürültü koparabiliyorlardı, ama genelde minik çıngırtılar dışında pek sessizdiler. En önemlisi, kadının konuşmasına izin veriyor ve sonuna kadar dinliyorlardı. Bugünlerde bu kadarını bile bulmak çok zor.

Kadın, özellikle cam bulaşıkların, nadiren de olsa verdikleri abartı tepkileri, parmağını ya da avuç içini kesmelerini affediyordu. Sonuçta kadının da bazen kendine hakim olamayıp içlerinden birini fırlatıp attığı oluyordu. Ama sonrasında hep çok üzülür, hatta bazen ağlardı. Yazık oldu güzelim tabağa, kaç para verildi kim bilir.

Bugün daha sakindi. İçinde fırtınalar kopmuyor, hırçın dalgalar boğazına boğazına köpürmüyordu. İçi de ev gibi yalnızlık doluydu. Çocuklar ve kocası uyumuş, televizyon sönmüş, mutfak dışındaki odalar karanlığa teslim olmuştu. Dolunay gecenin ilk yarısını atlatmış, pencereden içeri sızıyor, ayın hüzünlü ışığında bulaşık yıkayan kadın konuşuyordu.

‘Hiç bisiklete binemedim. En çok da onu isterdim. Söyledim evet, seninle binelim dedim, yalnız ya da başkasıyla da değil. Paramız boldu o zamanlar. Yok dedi, kadının ne işi var bisikletle. Halbuki 15 yaşındaydım. Kadın oldum ha 15 yaşında. Bisiklete binemedim o yüzden, ne çok istedim yoksa.’

Bulaşıklar da hüzünlenmiş, ağlamaya başlamışlardı. Akan göz yaşları taşlığın soğuk mermerini ıslattı. Sarı bezle mermerde göllenmiş yaşları temizleyen kadının gözleriyse kupkuruydu. Islak bulaşıklar fazla suyu önce taşlığın lavaboya yakın kısmına akıtıyor, sonra biraz sakinleyince tamamen kurumak üzere daha uzak kısımdaki havlunun üstüne taşınıyorlardı. Temizlenmiş bulaşıklarını avutan kadın omuzlarını kısaca hareket ettirip, yağlı veya kurumuş yemek kalıntılarıyla kaplı diğerlerini lavabonun içine yerleştirdi.

Buz gibi suyla uyuşan parmaklarını sudan çekip oynattı. 40 yıllık vücuduna 70 yıllık yük binmiş gibi yorgundu. Bacakları boydan boya ağrıyor, boynu öne eğilmekten tutulmuş, rahmiyle idrar kesesi taş atarmışçasına sızlıyor, parmak eklemleri soğuktan katılaştığı için katır kütür sesler çıkarıyordu. Elleri suda çok uzun durduğundan, soğuk, bileğine vurmuş, sanki tendonunu derisinden dışarı doğru çekiştiriyorlarmış gibi sızlıyordu. Yarına mı bıraksam kalanını diye geçirdi içinden.

Bugün, aslında gece yarısını geçtiğimiz için teknik olarak dün, evden hiç çıkmamıştı. Kış gelmeden halıların yıkanması lazımdı, hastalığından dolayı yazın yapamamış, ertelemek zorunda kalmıştı. Bayram seyran var, ayıp olurdu yıkanmazlarsa. Sonbahar geçmeden yapamazsa, kışın kesin çocukları hasta ederdi. O yüzden dama çıkarıp en az yarısını yıkadı halıların. Önce damda zemin temizlenir, üzerine halılar yerleştirilip ıslanır, yarım saat kadar ıslak bekleyen halılar deterjanlanır (ucuz olduğu için toz kullanıyordu), sonra soğan torbasının filesinden yapılmış bezlerle ve bazen de fırçayla her yerleri ovulur, biraz da köpüklü bekleyen halılar en sonunda durulanıp asılırdı. Çocuklar köpüklü halıda kayar, su savaşı yapar ve en sonunda annelerinin azarıyla halıya su tutar veya paspas atarken kadının içi rahattı. Havalar hasta edecek kadar soğuk değildi henüz.

Yıkanmış ıslak halıları tek başına serdi damın korkuluklarına, uçmasınlar diye de sandalyeyi ataş gibi geçirdi üstlerine. Kocası yardım edecekti güya, hayret verici ölçüde ağır oluyordu ıslak halılar. Ama gelmedi tabi, tamam yaparız diye diye defalarca geçiştirince kadın da kendi vücudundan aldı hırsını.

‘Hep aynı hikaye’ dedi sonra kaşık çatallara, ‘beni çıldırtana, bağırıp çağırtana kadar yapmaz hiçbir şeyi. Saatlerce telefonundan okey oynar, hiç anlamadığı haberleri izler, sürekli yer ve uyuklar. Ben de bağırıp çağırmak istemiyorum artık. Çocuklar çok kötü etkileniyor, sinir hastası oluyorlar. E n’apsaydım, mecbur bir başıma kaldırdım koca halıları. Anadolu kadını dememişler boşuna. Ama kızlarım olsa iyiydi, onlarla yapınca daha kolay olurdu.’

Kızlarından bahsedince yalnızlığını hatırladı. Kalbi çarpmaya başlayıp kelimeler aynı anda diline doluşunca hızlı hızlı anlatmaya başladı olanları. Sonra birden durdu. Bulaşıklara fazla yüklenmemeye karar verip sustu.

Çocukluk

İç Anadolu’nun Karadeniz’e uzanan kıyılarındaki ufak köy yemyeşildi. Toprağı ve çocukları Yeşilırmak’tan beslenen çayla sulanır, tarlaları soğan ve patatesle kaplanırdı. Ağaçları kadim ve dost canlısı, havası gerektiğinde sert ama sıklıkla güler yüzlü, hayvanları çeşit çeşit ve heyecanlı, insanıysa bildiğimiz gibiydi. Halkı ya tarım ya hayvancılık yapar, bazen de mevsimlik işçi olarak şehre gider gelirdi.

Ortalama bir çocuk mutlaka en az bir defa eşekten düşmüş, şakasına eşeğe ters binmiş ya da binen birine gülmüş, tavuklar tarafından kovalanmış, sapanla taş fırlatmış ve bolca ağaca tırmanmış olurdu. Nehre su alma bahanesiyle gidip içine atlayıp serinlemek, sapanla taşı yanlışlıkla (!) komşunun hayvanına isabet ettirmek, tasmalı köpekleri azdırmak ve bazen yumurtaları ya da yavru kuşları çalmak gibi günahları vardı. Nehirde yüzünce azar işitmekle kurtuluyor, komşu inleyen hayvanı görmeden kaçabiliyorlardı. Köpekleri azdırma işine, bir tanesi tasmasının bağlı olduğu direğin toprağını eşip direği devirince ve doğrudan azdıranı kovalayınca korkudan son verdiler. Yumurtaları, çatlayıp civciv çıkınca bahçeye salıyor, yuvadan kaçırdıkları yavru kuşlaraysa uçmayı öğretmeye çalışıyorlardı. Bir keresinde gerçekten de işe yaramıştı. Kuşu adım adım daha yüksekten bırakıyor, her seferinde de ‘hadi, yapabilirsin’ diye motive ediyorlardı. Hayvancağız elbette kanat çırpıyor, çok yüksekten bırakılmadıysa yumuşak bir iniş yapıyordu. Çocuklar ilgisini kaybetmeden uçmayı öğrenip kedilere yem olmaktan kurtulmuştu neyse ki yavrular.

Köyün yegane okulunda birlikte okurdu tüm çocuklar. Sınıflar kalabalık, sıralar sığamayacak kadar yetersizdi. Soba her sabah erkenden yakılır ama yine de sınıfın tamamını ısıtması zaman alırdı. Bahçesi küçük ve taştan, duvarları kısa ve arkası ormanlıktı. Bahçede bir beyaz bir de kırmızı dut ağacı vardı, ve her yıl daha olmadan çocuklar tarafından kapılırdı dutlar. Kışın gitmesi gelmesi ayrı dert, malzemelerine yetişmesi ayrı dertti. Ama okul vardı ya, o bile fazlasıyla yeterliydi.

6 kardeş birlikte koşa koşa giderlerdi okula. Nehrin öteki tarafındaydı evleri. Sabahları kalabalık bir kargaşayla uyanır, bir şey yemeden çıkar, ağır çantalarını sürüyerek okula yürürdü çocuklar. Okulda annelerinin çantalarına koyduğu salça veya peynir ekmekleri yerlerdi. Ekmeğe ince sürülmüş salça, üzerine zeytin yağı, üstüne de nane. Bu lezzet şölenine hiçbir çocuk hayır diyemezdi.

Hafta sonları neredeyse tüm gün dışarda oynardı çocuklar. Bir keresinde iki küçük kardeş birlikte çıkmış oynuyorlardı. Biri kardeşler arasında en muzırı, her şeyden oyun üretebilen, burnundan sümüğü, tırnaklarından kiri tozu hiç eksik olmayanı; diğeri de oyunbaz ve meraklı, fakat her zaman temkinli. Muzır oğlanın sarı saçları boyu gibi kısacık, çorapları delik, büyük gelen terliği yırtık ve şortunun kapattığı diz kapağı yara bereyle dolu. Temkinli kızın kısa ve koyu kahverengi saçları dolaşık, annesinin o saçları sabah iki yandan toplayıp bağladığı tokalar bileğinde, askılı üstü omzundan düşüp duruyor, ve onun da diz kapağı ve hatta bacakları çiziklerle dolu. Yaşları 6, 7 ya var ya yok.

Bahçede gezinirken komşuları Belkıs teyzeyi gördüler. Belkıs teyze ördeklere bir şey atıyordu. Yakından bakınca gördüler: solucan!

Beyin fırtınası beş saniye sürdü.
 — “Biz de toplayalım.”

Kız, her ne kadar bu karardan tam emin olamasa da, komşularına yardım edecek olmaları fikri şüphelerini silip süpürdü, ve başladı büyük kazı operasyonu. Bahçenin her karışı, küçük eller tarafından arkeolojik kazı alanına döndü. Çamur dizlere, çoraplara, saçlara ve hatta kulak arkalarına kadar ulaştı. Öğlene kadar ellerinde bir poşet dolusu, kıvranan, bükülen, başlarına ne geleceğinden habersiz solucan vardı.

Ödül töreni vakti gelmişti. Komşunun kapısına gittiler. Kapı çalındı. Belkıs teyze açtı. Çocuklar gururla bakıştılar, sanki olimpiyat meşalesi teslim edeceklerdi. Sonra… hop! Poşet ters çevrildi.

Yüzlerce kıpır kıpır solucan kapının önüne döküldğ. Belkıs teyzenin bakışı önce şaşkın, sonra karışık bir gülme ve hafif bir “Allah sizi ne yapmasın” tonuna dönüştü.

Çocuklar ise, görevi başarıyla tamamlanmış bir bilim insanı gibi, çamurlu ayak sesleri eşliğinde eve doğru uzaklaşacaklardı ki, kız Belkıs teyzenin peş peşe lafları arasında ‘toplayın çabuk bunları buradan’ kısmını anlayabildi.

Günler böyle geçip gidiyor, çocuklar her gün mutlaka dışarı çıkıyor, toprağa ya da kara basıyordu. Bazen köye uğrayan çerçilerin peşine takılıyor, çok şanslı günlerindelerse babaları çerçiden bir oyuncak veya toka alıyor, sıklıkla oyunlarından alıkonulup ayak işlerine koşuyor, bazen inek sağıyor, bazen koyun güdüyor, her gün hayvanları yemliyor, nadiren sulamaya yardım ediyorlardı.

Bir gün yine okuldaydı kardeşler. Matematik öğretiyordu öğretmen, sayılar önemlidir diyordu. Sayılar çok şeyi belirler. Eşyanın değerini, kişinin yaşını, o sene ne kadar yem alınacağını ve üründen ne kadar para kazanılacağını hep sayılar belirler. Sayılara hükmetmek hayatidir o yüzden. Nasıl ve ne zaman toplaman, ne zaman çıkarman gerektiğini iyi bileceksin. Bu iş şakaya gelmez.

Temkinli kız merakla dinliyordu. Sayıları severdi. Toplamak için parmaklarını kullanmak hep çok eğlenceli gelmişti. Sanki ellerinden çıkıyordu tüm rakamlar, onundu ve ona aitti. Ağaçtan topladığı meyveleri sayar, merdivenlerin basamaklarını sayar, bazen öğretmenin kaç defa ‘velhasıl’ dediğini sayar, ve en çok da babasının şehirden getirdiği hediyeleri sayardı. Matematik, diye düşündü, benim işim galiba.

O sırada hışımla bir yetişkin girdi sınıfa. Doğruca öğretmenin yanına gidip kulağına bir şeyler fısıldadı. Öğretmenin gözleri büyüdü, tüm sınıfı hızla taradı, kısacık göz göze gelir gibi oldular kızla. Sonra adama dönüp kısaca bir şeyler söyledi. Adamı gönderdikten sonra çocuklara dönüp bugünlük bu kadarın yeterli olduğunu, şimdi evlerine dönmeleri gerektiğini bildirdi.

Kız sınıftan çıktı ve kardeşlerine bakındı, fakat hepsi gitmişti. İçine garip ve karanlık bir his çöktü. Öğretmeni yanına gelip, hiçbir yere uğramadan doğruca eve gitmesini öğütledi. Ses tonu bir farklı geldi kıza, yüzü de endişeli görünüyordu. Çocuk kalbi, pek anlayamadığı bu duruma ne tepki vereceğini bilemiyordu.

Eve yürüdü, yürüdü, yürüdü. Bir türlü bitmedi hep gittiği yol. Nehri geçince bir rahatlama geldi içine. Eve çok yakınım, güvendeyim, dedi sanki minik aklı.

Yaklaşınca evlerinin önünde bir kalabalık gördü. Akrabalar, komşular, bir sürü insan toplanmıştı. Sonra da çok iyi tanıdığı bir sesten bir ağıt işitti.

‘Gitti, evimin direği kocam gitti! 6 çocuğumun babası gitti eyvah. Gitti Allahım, gitti!’