Maggie O’Farrell’ın Hamnet adlı romanı, Shakespeare ve karısı Agnes’ın, 11 yaşındaki oğulları Hamnet’ın ani ölümü sonrasında yaşadıkları kaybı ve yas sürecini konu edinmektedir. Roman, bir çocuğun hastalanmasıyla başlayan süreci, ailenin geçmişiyle iç içe geçerek anlatmaktadır. Bireysel yasın, aile ilişkileri ve duygusal yakınlık üzerindeki etkileri, tarihsel bir arka plan içinde ele alınmaktadır.

Romanın merkezinde yer alan Agnes’ın karakteri erken çocukluk deneyimlerinin yetişkinlikteki davranış kalıplarını nasıl şekillendirdiğini güçlü biçimde göstermektedir. Küçük yaşta annesini kaybetmiş olması ve öfkeli, eleştirel bir üvey anneyle büyümesi, onda sürekli tetikte olma ve hızlı hareket etme eğilimi geliştirmiştir. Büyüdüğü evde kendini istenmeyen ve değersiz biri olarak hissetmiş olması, aidiyet duygusunu köreltmiş, o evin kurtulması gereken bir yer olduğunu düşündürtmüştür. Çocukluk döneminde kardeşine karşı üstlendiği “koruyucu çocuk” rolü, ilerleyen yıllarda hem annelikte aşırı korumacılık hem de kendini suçlama eğilimi olarak ortaya çıkmaktadır.

Hamnet’ın ölümü sonrasında Agnes’ın yaşadığı yas süreci, travmatik yasın özelliklerini taşımaktadır. Olayın farklı bir şekilde gelişebileceğine dair karşıt düşünceler, yani “Eve erken gitmiş olsaydım belki de olayların gidişatını değiştirebilirdim” türünden zihinsel tekrarlar, suçluluk ve kendini sorumlu tutma duygularını beslemektedir. Yas literatürü, ebeveynlerin çocuk kaybı sonrasında yoğun suçluluk ve kontrol yanılsaması yaşamakta olduklarını göstermektedir. Bu, kaybın rastlantısallığını kabul etmenin yarattığı çaresizlikle baş etme çabası olarak değerlendirilmektedir.

Agnes’in yasının bir diğer boyutu, sessizlik ve içe çekilmedir. Acısını dramatize etmek yerine ağır, içe dönük bir şekilde yaşamaktadır. Aynı zamanda diğer çocuklarına yönelik koruma içgüdüsü belirgin biçimde artmaktadır. Travma sonrasında bakım davranışlarının yoğunlaşması, kaybedilenin yerine kalanları koruma yönünde gelişen doğal bir adaptasyon olarak görülmektedir.

Shakespeare’in, ki romanda hiç adı geçmeyerek Agnes’ın kocası ya da Hamnet’ın babası şeklinde ifade edilir, yasla baş etme biçimi ise farklı bir savunma hattı oluşturmaktadır. Çocukluk yıllarında öfke kontrolü zayıf, dengesiz bir baba ile büyümüş olması, onda insanların ruh hallerini okuma ve tepkilerini önceden tahmin etme becerisi geliştirmiştir. Sürekli tetikte olmayı gerektiren bu ortam, empatik gözlem gücünü artırırken aynı zamanda duygusal kaçınma eğilimini de pekiştirmiştir. Erken dönemde gelişen bu beceriler, onun hem bir yazar olarak karakter çözümlemelerinde ustalaşmasına hem de duygularını doğrudan yaşamaktansa zihinsel üretime yönelmesine zemin hazırlamaktadır.

Hamnet’ın ölümünden sonra Shakespeare’in Londra’ya dönmesi ve kendini yoğun biçimde işe vermesi, kaçınma ve bastırma savunma mekanizmalarıyla açıklanabilmektedir. Travma sonrası bazı bireyler duygusal temastan uzaklaşmakta, işlevselliği korumak adına aşırı çalışma davranışı geliştirmektedir. Bu durum kısa vadede baş etmeyi kolaylaştırmakta, ancak duygusal işlenmenin gecikmesine neden olabilmektedir.

Bu gecikmiş yasın yaratıcı bir dönüşümle ortaya çıkışı ise Hamlet oyununda görülmektedir. Sanatsal üretim, psikodinamik açıdan sembolleştirme ve anlamlandırma sürecinin önemli bir aracıdır. Shakespeare, doğrudan ifade edemediği kaybı ve özlemi, kurmaca bir metin aracılığıyla dışa vurmakta; böylece içsel acısını estetik bir forma dönüştürmektedir. Bu süreç, travmanın anlatıya dönüşmesi ve bireyin deneyimi üzerinde yeniden bir kontrol duygusu kazanması açısından iyileştirici bir işlev görmektedir.

Eşler arasındaki ilişki ise yasın çift dinamikleri üzerindeki etkisini göstermektedir. Evlat kaybı evliliklerde hem yakınlaşma hem de uzaklaşma durumu ortaya çıkarabilmektedir. Farklı yas tutma biçimleri, tarafların birbirini anlaşılmamış hissetmesine neden olabilmektedir. Agnes, eşinin uzaklığını ilgisizlik ve kaçış olarak yorumlamakta; Shakespeare ise duygusal temastan kaçınarak kendi baş etme yolunu sürdürmektedir. Bu durum, aralarında sessiz bir kopukluk yaratmaktadır.

Ancak Agnes’in Londra’ya giderek Hamlet oyununu izlemesi, yasın empati yoluyla yeniden bağ kurma potansiyelini ortaya koymaktadır. Başlangıçta hayal kırıklığı yaşamakta; fakat oyunun ilerleyen sahnelerinde oğluna dair izleri fark etmektedir. Shakespeare’in acısını doğrudan ifade edemediğini, ancak yapabildiği tek yolla oğullarını yaşatmaya çalıştığını görmekte ve eşinin kalbine bu sembolik anlatı üzerinden ulaşabilmektedir. Böylece sanat, yalnızca bireysel değil, ilişkisel bir onarım alanı da oluşturmaktadır.

Hamnet eseri, yasın tek tip yaşanan bir süreç olmadığını; her bireyin kaybı, kendi geçmişinden getirdiği duygusal öğrenmeler ve kişisel baş etme yolları üzerinden deneyimlemekte olduğunu güçlü ve incelikli bir biçimde ortaya koymaktadır.

Eser, yas temasını derin, katmanlı ve insani bir duyarlılıkla ele almakta; acıyı ağırlaştırmadan, fakat yüzeyselleştirmeden işlemektedir. Metin, yer yer okuyucuyu duygusal olarak sarsmakta ve gözleri doldurmakta; ancak bunu dramatik bir yoğunlukla değil, içe işleyen bir sadelikle gerçekleştirmektedir. Yas, boğucu bir karanlık olarak değil, zaman içinde insanın içinde demlenen ve şekil değiştiren bir deneyim olarak sunulmaktadır.

Romanın en güçlü yönlerinden biri, didaktik bir anlatıdan uzak durarak duygusal süreci okuyucunun iç dünyasında olgunlaşmaya bırakmasıdır. Bu yönüyle Hamnet, yalnızca bir kayıp hikayesi değil; sevginin, hatırlamanın ve insanın acıyla kurduğu yaratıcı ilişkinin edebi ve psikolojik açıdan güçlü bir anlatısı olarak öne çıkmaktadır.

ben henüz filmi izlemedim ama yakın zamanda izlemeyi planlıyorum :) sizler kitabı okudunuz mu ya da filmi izlediniz mi? yorumlarınızı okumaktan memnuniyet duyarım 🌸

Hamnet: Yasın Psikolojisi was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Kadın karakter henüz 13 yaşında iken, karşı daireye taşınan yazar Bay R.’ye karşı büyük bir merak ve hayranlık beslemeye başlamaktadır. Bu hayranlık zamanla bir saplantıya dönüşmekte, kadın karakter Bay R.’nin günlük hayatını kapı deliğinden izleyerek takip etmektedir. Bay R.’nin eşyalarına, yaşam tarzına ve kişiliğine duyulan bu yoğun ilgi, karakterin kendi varoluşunu bu adamın varlığıyla anlamlandırmasına neden olmaktadır. Kadın, “Hayat benim için seni tanıdığım gün başladı” diyerek bu bağı doğrudan ifade etmektedir.

Psikolojik açıdan değerlendirildiğinde, kadın karakterin bağımlı kişilik özellikleri sergilediği görülmektedir. Bağımlı kişilik yapısına sahip bireyler, kendilerini zayıf hissetmekte, güçlü birine bağlanma ihtiyacı duymakta, boyun eğici davranışlar sergilemekte ve terk edilme korkusu yaşamaktadır. Baş karakter de Bay R. ile geçirdiği kısa süreli temaslarda onun her isteğini yerine getirmekte, kendisinden hiçbir talepte bulunmamaktadır. Bu durum, patolojik düzeyde bir bağımlılığa işaret etmektedir.

Karakterin geçmişine bakıldığında, küçük yaşta babasını kaybettiği, annesiyle samimi ve yakın bir ilişki kuramadığı, sosyal çevresi kısıtlı bir birey olduğu anlaşılmaktadır. Irvin Yalom, *Aşkın Celladı adlı eserinde saplantının gücünün bir bölümünü, varoluşun diğer alanlarının yoksunluğundan alabileceğini belirtmiştir. Bu bağlamda, kadın karakterin çevresine ve kendine olan yabancılaşmasının, Bay R.’ye bağlanarak bir anlam yaratma çabasıyla örtüştüğü söylenebilmektedir.

Karakter, 16 yaşında annesinin evlenmesiyle birlikte başka bir kente taşınmak zorunda kalmıştır ve bu ayrılık onun için büyük bir acı kaynağı olmaktadır. 18 yaşına geldiğindeyse Bay R.’nin yaşadığı kente dönerek, onu yeniden görmek ve yanında olabilmek adına büyük çaba sarf etmektedir. Evinin bulunduğu sokakta Bay R.’nin dikkatini çekebilmeyi başarmaktadır ancak adam, geçmişte aynı apartmanda yaşadığı bu kadını tanıyamamaktadır. Hatta o dönemde birkaç gün birlikte vakit geçirmiş olduğu bu kadını yıllar sonra tekrar gördüğünde onunla geçirdiği zamanları yine hatırlamamakta, hatta ondan olan çocuğunu dahi öğrenememektedir.

Bay R.’nin kişilik yapısı incelendiğinde narsisistik özellikler göstermekte olduğu görülmektedir. Narsisistik bireyler, kendi önemlerine fazlaca odaklanmakta, başkalarının duygularına karşı duyarsız kalmakta ve başkalarından faydalanma eğilimi göstermektedir. Bay R. de kadın karakterle farklı zaman aralıklarıyla birlikte zaman geçirmiş olmasına karşın onu yalnızca geçici bir haz kaynağı olarak görmekte, kimliğini ve duygularını tanımamaktadır.

Bartholomew ve Horowitz’in (1991) geliştirmiş oldukları Bağlanma Kuramı çerçevesinde değerlendirildiğinde ise kadın karakterin saplantılı (kaygılı), Bay R.’nin ise kaçıngan bağlanma stiline sahip olduğu anlaşılmaktadır. Kaygılı bağlanan bireyler düşük benlik algısına sahiptir, sevilmeye layık olmadıklarını düşünmekte ve karşılarındaki kişiyi yüceltmektedir. Baş karakterin kendi değersizliğine karşılık Bay R.’yi idealleştirmesi, bu bağlanma stilinin temel özelliklerini yansıtmaktadır. Öte yandan, kaçıngan bağlanma stiline sahip bireylerin benlik algıları olumludur, özgüvenleri yüksektir fakat duygusal olarak bağlanmak konusunda isteksizdir ve başkalarına güvenmekten kaçınmaktadırlar. Bay R.’nin yalnızlığı tercih etmesi ve derin ilişkiler kurmaktan kaçınması bu yapıyı desteklemektedir.

Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu, Stefan Zweig’ın psikanalize olan ilgisinin güçlü bir yansımasıdır. Derin karakter tahlilleriyle ve ele aldığı konularla okurlarını büyüleyen Zweig, bu eseriyle de okurlara yalnızca bir aşk hikayesi değil, aynı zamanda çocukluk yaralarının, bağlanma şekillerimizin ve görülme arzumuzun nasıl şekillendiğini anlatan derinlikli bir öykü sunmuştur.

Yetişkin bağlanma stillerini daha detaylı bir şekilde ele aldığım yazıma aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz;

HEP DÜZENLİ OLSUN İSTEDİĞİM HAYATIMDA BU DÜZENSİZ BAĞLANMA DA NEREDEN ÇIKTI ?

*Aşkın Celladı. syf. 35

KAYNAKÇA

Çelik, Ç.B. (2018). “Bağlanma Stilleri, Psikolojik İyi Oluş ve Sosyal Güvende Hissetme: Aralarındaki İlişki Ne?” Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt: 13, Sayı: 25, 27–40.

Kring, A.M., Johnson, S.L., Davison, G., & Neale, J. (2015). Anormal Psikolojisi (12. basımdan çeviri, DSM-5 güncellemesi ile) (M. Şahin, Çev. Ed.). Nobel Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 2014).

Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu Kitap İncelemesi was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Edebiyat hiç kuşkusuz birçoğumuz için farklı yaşamlara dahil olma, belki hiç var olmayacağımız evrenlerde var olma ya da tam olarak hissettiğimiz, yaşadığımız olay ve duygu durumlarını anlamlandırabilme, yaşadıklarımıza, duygularımıza ortak olmuş birilerine rastlayabilmek için bir kapı aralıyor bizlere. Edebiyat insan ruhunu, hayatını konu alıyor ve buradan besleniyor. Edebiyat üzerinden çağı, insanoğlunun ruh dünyasını tahlil etmek mümkün olabiliyor.

Psikanaliz de tıpkı edebiyat gibi insan hayatına yakından bakar. Bireyin iç dünyasının ve bilinçdışının çözümlenmesiyle ilgilenir. Psikanaliz, psikolojiyle ilgisi olsun ya da olmasın hemen hemen herkesin adını duyduğu -çoğu zaman her ne kadar kendine ait olmayan sözlerle alıntılansa da- Sigmund Freud ile bilimsel yolculuğuna çıkıyor. Freud gibi kuramlarında, yazılarında hatta konuşmalarında sıkça edebiyata yer veren bir psikanalizin babası varken edebiyat ve psikanaliz üzerine durmak da kaçınılmaz oluyor.

İyi ki bir “yeniden göz gezdireyim bakayım” dediğim ajandamın pek tozlu sayılmayan sayfalarında bulduğum o yazı; edebiyat ve psikanaliz üzerine Gazeteci — Yazar Gülenay Börekçi’nin Psikoterapist Tuğçe Isıyel ile yaptığı röportajın bir bölümünü içeriyor:

- “Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud’a “Sizin ustalarınız kimlerdir?” diye sorulduğunda, Freud kütüphanesini dolduran edebiyat eserlerini gösterir. 70. doğum günü kutlamalarında da “Bilinçdışının Kaşifi” unvanıyla takdim edilince, bu unvanı reddederek şöyle der: “Ozanlarla filozoflar bilinçdışını benden çok daha önce açığa çıkarmışlardır. Benim açığa çıkarmış olduğum şey ise, bilinçdışının incelenmesine yardımcı olacak bilimsel yöntemdir.” Freud, hayatı boyunca tek bir ödül almış; 1930 yılında verilen Goethe Ödülü… Tüm bunlar Freud’un ve haliyle psikanalizin edebiyatla nasıl iç içe olduğunu gösteriyor. Freud’a göre bilinçdışı, sanatçıların yaratma ediminde ihtiyacı olan ilhamın da çok önemli bir kaynağı. Yani bilinçdışı; edebiyat ve psikanalizi buluşturan kavramların başında geliyor.

Edebiyat da psikoterapi de içsel çatışmaların çözümlenmesiyle ilgilenir. Her iki durumda da sembolleştirme ve yer değiştirme mekanizmaları kullanılır. Ve her iki durumda da metaforların zengin katkısını görebiliriz. Freud, psikanalizi antik tragedyalarla, Shakespeare’in, Dostoyevski’nin kahramanlarıyla desteklemiş. Örneğin Sophokles’in kahramanı Kral Oidipus, psikanaliz kuramının önemli kavramlarından biri olan Oidipus Kompleksi’ne isim babalığı yapmış. Flaubert’in histerik karakterlerinin, Freud’un 1895’de yayımladığı “Histeri Üzerine Çalışmalar” başlıklı eserini epey beslediği de söylenebilir.”

Edebiyat ve Psikanaliz

Freud’a göre, bilinçdışını en güzel ve en iyi yansıtan edebiyat eserleri Sophokles’in Kral Oidipus’u, Shakespeare’in Hamlet’i ve Dostoyevski’nin Karamazov Kardeşler’idir. Dostoyevski ve Karamazov Kardeşler romanı üzerine çokça duran Freud, Dostoyevski’nin yaşamına ve kişiliğine psikanalitik açıdan yaklaşmış ve Karamazov Kardeşler’de görülen baba katilliği olgusunun Dostoyevski’nin kendi baba katilliği arzusundan ileri geldiğini savunmuştur. Hamlet’in, babasının öcünü almayı sürekli ertelemesini ya da “Karamazov Kardeşler”deki baba cinayetini, söz konusu önermesini doğrulatmak için kullanmıştır.

“Kral Oidipus, Sophokles için bir oyun kahramanıdır, Freud içinse insan olmanın trajik adı.”

Dostoyevski’nin “Karamazov Kardeşler” ve Proust’un “Kayıp Zamanın İzinde” gibi eserleri, insan psikolojisinin derinlemesine analizini sunan örneklerdir. Hatta Freud: “Psikanalitik bir roman olan Karamazov Kardeşler, şimdiye dek yazılmış romanların en güçlüsüdür.” ifadesini kullanmıştır.

Ayrıca psikanalistin bilinçdışına ulaşmak amacıyla kullandığı “serbest çağrışım” yöntemi ile yazarın kullandığı bilinç akışı yöntemi de benzerlik göstermektedir. Her ikisinin temelinde çağrışım yatar. Özellikle James Joyce, Samuel Beckett, Marcel Proust ve Virginia Woolf gibi yazarlar bu tekniği tercih etmektedir: kesintisiz, parçalı ve dağınık, tarihsel sıraya bağlı kalmadan, çağrışım ve sembolleri kullanarak… Türk edebiyatında da Oğuz Atay’ın eserlerinde, özellikle de “Tutunamayanlar” romanında, bilinç akışını kullandığı görülmektedir.

Orhan Pamuk’un “Kırmızı Saçlı Kadın” romanında da babası tarafından terkedilen roman kahramanı Cem’in, baba figürü olarak gördüğü Mahmut Usta ve varlığından uzun süre haberdar olmadığı oğlu Enver ile yaşadıkları, kitapta da yer verilen ve Cem’in iç dünyasında önemli etkileri olan “Kral Oidipus” hikayesi ekseninde ilgi çekici bir örnek oluşturmaktadır.

Sonuç olarak psikanalitik düşünce, edebiyat sanatına ve eleştirisine derinlik kazandırmıştır. Edebiyat da insan ruhunu ele alışı ve kişilik çözümlemeleriyle psikanaliz çalışmalarına katkıda bulunmuştur. İki alanın da konusu insan olduğundan, insanın olduğu yerde psikolojinin varlığı da kaçınılmaz olduğundan sık sık yollarının kesişmesi ve birbirlerine göz kırpmaları da daima var olacaktır.

“Yaratıcı yazar, bir çocuğun oyun oynarken yaptığı şeyi yapar; hayal gücüyle bir dünya yaratır ve sonra da bunu gerçekmiş gibi ciddiye alır.” Sigmund Freud

KAYNAKÇA

Ayvaz, Ö. (2016). “D. H. Lawrence ve Baba Katilliği” ÇOMÜ Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 1(2), 37–45.

Börekçi, G. (2018, 8 Nisan). “Tuğçe Isıyel’e sordum: Psikanaliz, dünyayla aramızdaki fırtınayı sakinleştir mi?”. Egoist Okur. https://egoistokur.com/psikanaliz-dunyayla-aramizdaki-firtinayi-sakinlestir-mi/. (Erişim Tarihi: 07.10.2024).

Turna, M. (2020). “Edebiyat ve Psikanaliz Üzerine” Medeniyet ve Toplum Dergisi), 4(1), 1–17

Üretmen, P. K. (2016, 21 Nisan). Yaratmak için bilincin dışına çıkabilmek: Edebiyat ve bilinçdışı. Edebiyathaber.net. https://www.edebiyathaber.net/yaratmak-icin-bilincin-disina-cikabilmek-edebiyat-ve-bilincdisi-i-pinar-k-uretmen/. (Erişim Tarihi: 07.10.2024).

AJANDAMIN SAYFALARINDAN DÖKÜLEN KELİMELER: EDEBİYAT VE PSİKANALİZ was originally published in Türkiye Yayını on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.