<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Uyangaa Hariad on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Uyangaa Hariad on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@hariad?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/1*sOZ7TF2Ed2twiviAPL6uhg.jpeg</url>
            <title>Stories by Uyangaa Hariad on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@hariad?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Fri, 20 Nov 2026 09:30:31 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@hariad/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Дайны үед хийгдэж болохгүй зүйлс..]]></title>
            <link>https://hariad.medium.com/%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%8B-%D2%AF%D0%B5%D0%B4-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D0%B4%D1%8D%D0%B6-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%85%D0%B3%D2%AF%D0%B9-%D0%B7%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D1%81-48c2cf141717?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/48c2cf141717</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Uyangaa Hariad]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 01 Mar 2022 09:16:45 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-03-01T09:20:49.711Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Хүний эрх гэхээр хэдхээн хүн ойлгодог зүйл биш, хүн бүрт хүртээмжтэй байх ёстой мэдлэг.</p><blockquote>Тусгаар тогтнол ба Олон улсын хуультай холбоотой мэдэх зүйлсийг ойлгомжтой байдлаар хүргэхийг хичээлээ. Хэрвээ авч нийтлэхийг хүсвэл, чөлөөтэй хэрэглээрэй.</blockquote><p><strong>Олон Улсын Нийтийн Хууль</strong></p><p>Олон улсын хууль нь дотроо<strong> Хувийн </strong>болон <strong>Нийтийн </strong>гэж ангилагддаг.</p><p>Хувийн ОУ-н эрх зүй (хууль) нь хүний зөрчлийг шийддэг, үүнд хил хууль бусаар нэвтрэх байж болно. Энэ нь хоёр улсыг хамарч байгаа нэг хүний зөрчил. Тэгвэл Нийтийн ОУ-н хууль нь улсууд хооронд байгаа ойлголтуудыг зохицуулдаг. ОУ-н хуулиар доорхи баримт болон санамжууд үндсэн зохицуулагч баримтууд болж байдаг. Хамгийн дээр нь гэсэн үг. Мөн энэхүү санамжуудын зүйл заалт, зарчмын эсрэг хууль Монгол улсын хуулинд байх ёсгүй байдаг.</p><ul><li>Улс тусгаар болохыг зохицуулж байдаг хууль нь <strong>UN Charter</strong> гэдэг</li><li>ОУ-н эдийн засгийн зохицуулалт- WTO Intellectual property agreement.</li><li>ОУ-н хүрээлэн буй орчны зохицуулалт -Kyoto Protocol 1997</li><li>ОУ-н гэмт хэргийн хууль- үүний дагуу ОУ-н гэмт хэргийн шүүх байдаг</li><li>ОУ-н Хүмүүнлэгийн хууль- Женевийн Конвенциудаар зохицуулагдаж байдаг.</li><li>ОУ-н Хүний Эрхийн хууль- Жнь Иргэний болон Улс Төрийн Эрхийн Ковинантын баримт бичиг (ICCPR, 1966).</li></ul><p>Эдгээр конвенциудын нэрээр хайвал зарим нь албан бус орчуулгаар интернэт дээр Монгол хэл дээр олддог.</p><p>Эдгээр байгууллага ба зарчмууд нь НҮБ-д элсэн орсон, болон аливаа баримтыг аль нэг улс хүлээн зөвшөөрсөн бол, тухайн зөвшөөрсөн улсын аль ч хууль нь энэ зарчимтай зөрөх ёсгүй байдаг. Жнь Иргэний Улс Төрийн Эрхийн Конвенцид Монгол Улс нэгдэн орсон. Тиймээс уг нь иргэдийн эвлэлдэн нэгдэх эрхийг боож болохгүй юм. Боосон нь тогтоогдвол иргэд өөрийн шүүхдээ хандаад, эцэст нь гомдолтой бол, ОУ-н шүүхэд ханддаг. Энэ нь удаан процесс болдог нь харамсалтай. Гэхдээ та сэтгэлээр битгий унаарай. Та гомдлоо НҮБ, Хүний эрхийн комисс, Хүний эрхийн чиглэлээр ажилладаг ТББ-д мэдэгдсэн байхад, таны гомдол нь репорт болон сүүдрийн репортод орж байдаг. Энэхүү сүүдрийн репортоор улсуудад НҮБ шалгалт тодорхой давтамжтайгаар шалгалт оруулж байдаг. Энэхүү шалгагч нарыг Rapporteur гэдэг бөгөөд, үе үе Монголд ирхэд нь биечлэн уулзсан ч болно шүү. Гэхдээ сошл дээр олоод шууд мессеж биччих нь хурдан байх.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Y6q_p3aYPg_9vG3sXD0sFQ.png" /><figcaption>Дайны үед ийм тэмдэгтэй хувцастай хүн байвал та чөлөөтэй явуулах ёстой</figcaption></figure><p><strong>Олон Улсын Хүмүүнлэгийн хууль</strong></p><p>Олон Улсын Хүмүүнлэгийн хууль нь дайны үед хэрхэн талууд дайндаа оролцохыг зохицуулдаг. Талууд гэдэгт нь зөвхөн дайрч байгаа түрэмгийлэгч болон дайруулж байгаа улс гэсэн хоёр оролцогч биш. Оролцогч талууд олон байдаг, Жнь:</p><ul><li>Энгийн иргэд</li><li>Хүмүүнлэгийн байгууллагууд. Жнь Улаан Загалмай. Улаан Загалмайн ажилтан, эмч нар дайны талбар дундуур саадгүй нэвтэрч, шархадсан тусламж хэрэгтэй хүмүүсд тал харгалзахгүй тусалж байдаг. Үүнд талууд саад болж болохгүй, эс бөгөөс хүн төрлөхтний эсрэг гэмт хэрэг болдог (Женевийн Конвенцийн Артикл 3)</li></ul><p>Газрын тулааны үед<strong> хориотой </strong>зүйлсээс гадна <strong>БҮР ХОРИОТОЙ</strong> ангилал ч байдаг(Hague, 1899, Article 23), үүнээс дурдвал:</p><ul><li>Хор болон хорын зэвсгийн чанартай ашиглах, гол ус хордуулах</li><li>Байлдагчийн ёс бус аргаар алах, эсхүл шархадуулах</li><li>Зэвсгээ өгч, бууж өгсөн хүнийг шархдуулах, алах хориотой</li><li>Далбааг төөрөгдүүлэх аргаар ашиглах. Үүнд тусгай үүрэгтэй оролцдог оролцогчийн тусгай хувцасыг авч бусдыг төөрөгдүүлэх</li><li>Нөгөө талынхаа өмчид халдахгүй байх, аргагүй байдлаас бусад үед юм нураах хориотой</li></ul><p>Мөн <strong>Женевийн Конвенцээр</strong> хориотой зарим зүйлсээс дурдвал:</p><ul><li>Барьцаанд авах</li><li>яргалах хориотой, ёс бус аргаар алах</li><li>Хүний эрхэм чанарт халдсан байдлаар харьцах хориотой</li><li>Доромжилж болохгүй.</li><li>Шударга шүүхээр шүүлгэх эрхтэй, ёстой (МАН хэлмэгдүүлэлтийн үед муухай театрчилсан шүүхээр оруулж жигшүүлж байгаад бууддаг байсан муухай арга байж боломгүй)</li><li>Шархадсан хүмүүсд тусламж үзүүлнэ. үүнд саад болох ёсгүй.</li></ul><p>Халдах хориотой зүйлд иргэний өмч байдаг, жнь :</p><ul><li>Иргэний өмч, сууц нь халдлагаас ангид байх ёстой</li><li>Халдлага зөвхөн цэрэг армийн байгууламжийн хүрээнд явагдана</li></ul><p>Дээр дурдсан <strong>ОУ-н Иргэний болон Улс Төрийн Ковенантын </strong>8-р зүйлээр (ICCPR,1966):</p><ul><li>Хэнийг ч боолчилж үл болно.</li><li>Хэнийг ч зарцалж болохгүй</li><li>Хэн ч хүч тулгасан хөдөлмөр эрхлэх ёсгүй</li></ul><p>ОУ-н шүүх 2002 онд байгуулагдсан. Шийддэг гэмт хэргийн төрлүүд:</p><ul><li>Геноцит</li><li>Дайны үеийн гэмт хэрэг</li><li>Хүн төрлөхтний эсрэг гэмт хэрэг (Путин)</li><li>Агрессийн төрлийн гэмт хэрэг (Путин)</li></ul><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=48c2cf141717" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Сургасан зохиолыг нь өөр талаас нь харж үзвэл..]]></title>
            <link>https://hariad.medium.com/%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%B3-%D0%BD%D1%8C-%D3%A9%D3%A9%D1%80-%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%81-%D0%BD%D1%8C-%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B6-%D2%AF%D0%B7%D0%B2%D1%8D%D0%BB-7642e04f060a?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/7642e04f060a</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Uyangaa Hariad]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 26 Feb 2022 16:19:43 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2022-02-26T16:19:43.636Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Өөрийн айдэнтитигээ ойлгож эхэлж байгаа миний гэгээрлийн эхэн үеийн тэмдэглэл.</p><p>Би жишээ нь Монголын урлаг соёлын мэдлэг тун тааруу л өссөн. Занабазар гэж сонсож байснаас биш, тэр хүний бүтээл яагаад ийм чухал байдгийг Занабазарын музей орж үзэхээс өмнө ойлголт ч үгүй байсан байх. Анх орж үзээд ч, наалдаж ойлгосон зүйл нь мөн хангалтгүй л байх. Гэтэл гадаадад Занабазарын renaissance (урлаг соёлын сэргэн мандалт) үеийн гээд жижигхээн бүтээлүүд нь дуудлага худалдаагаар сая гаран доллар, еврогоор зарагдсан байх нь үнэхээр сонирхолтой. “Atelier de Zanabazar” гээд 3’457’500 Еврогоор хүрэл бурхан нь зарагдах жишээний.</p><figure><img alt="3,457,500 EUR at https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2014/arts-asie-pf1417/lot.38.html" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*q-Udgg7fqYmyMAOYxTUcqQ.jpeg" /><figcaption>3,457,500 EUR at <a href="https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2014/arts-asie-pf1417/lot.38.html">https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2014/arts-asie-pf1417/lot.38.html</a></figcaption></figure><p>Энэ нь Монголд байсан гар урлал, дархадын урлал, сургууль дамжсан авьяас нь өөрөө соёлын үнэт өв гэдгийг илтгэж. Олон гоё соёл дотроос Занабазарын сургуулийн ур ухааныг ойлгож олон улсад үнэлж байгаагийн нэг илрэл юм. Азийн Микеланжело ч гэж урлаг судлаачдын дунд гайхагддаг Занабазарыгаа би таниагүй байсан нь энэ.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/950/1*zauxTsdO57u6dih9_zyDoQ.png" /><figcaption>Занабазарыг Michelangelo of Asia гэж нэрлэдэг байна. @<a href="https://oxfordbusinessgroup.com/overview/impressive-international-art-sale-mongolia-highlights-countrys-fine-art">https://oxfordbusinessgroup.com/overview/impressive-international-art-sale-mongolia-highlights-countrys-fine-art</a></figcaption></figure><p>Монголын Хүрээ сүм хийд нь коммунист засаглалаас өмнө захиргааны гол нэгжийн үүрэгтэй байж. Хүрээ нь суурин сургууль, коллеж, эмнэлэг (мэс засал), шуудан холбооны үүрэгтэй байсан. Мөн уг суурингуудаа тойроод эрт дээр үеээс хөгжиж ирсэн олон төрлийн урлах ухаан, бичиж үлдээсэн ном судруудаа хадгалдаг өвийн суурингууд байлаа.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*2lfJp2fTEUb2mjK2QXTGlw.jpeg" /><figcaption>Хүрээ хийдэд байх оточ маарамбын (эмчийн ) мэсийн багажууд. Одоо Гандантэгчэнлин Хийдэд хадгалагдаж байгаа.</figcaption></figure><p>Ном судруудаа бичихдээ олон зуун жил хуримтлагдан ирсэн эрдэм, мэдлэг, туршлага дээр суурилж, олон салбар шинжлэх ухааны бүтээлүүд туурвидаг байжээ. Жишээ дурдахад уламжлалт анагаах ухаан, модон урлал, хөгжмийн зэмсгийн урлал, бурхан урлал, мөн түүхээ бичсэн судар, иргэний тооллого гэх мэт олон ном нь Монголын газар нутгаар хэрсэн Хүрээ хийдийн өртөөлсөн номын санд байршиж байж.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/322/1*uyEOlhxiiPZBTbc0RoH9Ug.png" /><figcaption>Занабазарын музейн модоор урлах Монгол ухааны талаар бичсэн ном. Номын дэлгүүрт нь зардаг шүү.</figcaption></figure><p>Монгол улсад улс төрийн хэлмэгдүүлэлт гэж Монголчуудын түүхэн ой санамж устгасан муухай олон жилийн дарлал нь 1920 оны үед эхэлсэн байдаг. 1930–1940 онуудад харгислал нь эрчимжиж, оргил үедээ хүрсэн. Харгислал нь мэдээж хүн амын 10%-ийг алж, 800 сүм хийд устгасан түүх байдаг. Энэ хооронд шашны татвар ч авч, өөрийн соёлоо ашиглахыг татвараар шийтгэх ч арга сэдсэн байсан. Тэгвэл энэ яргалал нь иргэдийн ой тогтоолт, зан үйлд нь хэрхэн бичигдсэн бол?</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/680/1*NbbLQi0wQY2ZDEFjGDRAFw.jpeg" /><figcaption>Хэлмэгдүүлэлтийн үед устгагдсан сүмийн бүртгэл газрын зураг дээр.</figcaption></figure><p>Монголд 1940–50-д оноос хойш төрөгсөд бол ихэнхи нь улс төрийн яргалалаас хойш төрсөн үеийнхэн. Үүнээс хойшхи үеийнхэн бол өнгөрсөн түүх, өөрийн Монгол гэх ижилслээсээ салангид, коммунист пропагандад нэвчин өсөхөөс өөр боломжгүй байлаа (Buyandelger, 2013). Хойч үеийнхэн эцэг эхийнхээ хэдхэн жилийн өмнө туулсан цуст яргалал, аллагын талаар ойлголтгүй өсөж. Яагаад гэхээр үлдсэн ээж нарыг нь айдсаар дуугуй байлгаж, харин хүүхдүүдийг нь коммунист төрийн өгүүлэл, зохиомжинд өсгөж байлаа. Мэдээж эцэг эх нь өөрийн түүхээ тээж байгаа тул, хүүхдийнхээ нүднээс далдуур зан үйлсээ хийж, хэрвээ хүүхэд нь мэдсэн байвал дуугуй байлгахын тулд зодсон ч түүх байдаг (Тэгшээгийн бөөгийн зан үйл дуурайж байгаад эцэг эхдээ зодуулсан түүх, 2013).</p><p>1960–70 онд төрөгсөд бол өөрийн түүх, ижилслээс улам холдож өссөн үеийнхэн байдаг. Тэр үеийнхэн маань аргагүй эрхэнд ийм байдалд бус, өссөн орчин нь бүхэлдээ энэ тороор хэлхэн торолсон үеийнхэн. Энэ хэрэлтийг хүнд суртлын матриц гэж Мандухай Буяндэлгэр (Tragic Spirits, х.81) тэмдэглэсэн байдаг.</p><p>Ийнхүү чимээгүй болгох технологиор дамжсан Монгол улс маань хуучнаа мэдэх боломжгүй болж, Коммунист өгүүлэл зохиомжин дунд өсөн торнисон байдаг.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/560/1*eIhdlL-lA9bLBnCVuFpFqA.png" /><figcaption>“Шашны хуурмаг номлолд бүгдээр мунхран төөрөгдөж байлаа” гэж хэлдэг мөч, Нүгэл Буян МУСК, 1963</figcaption></figure><p>Тэгвэл нэг жишээ болгож 1963 оны Нүгэл Буян МУСК кино эхлэхдээ хэлдэг гоё яруу уншдаг үгсийг задалж үзье. Энэ кино хийгдэх үед Монгол Кино нэгдэл мөн л хатуу хүнд суртлын хяналтан дунд, зөвлөлт суртал ухуулгыг нь хийж өгдөг институц байлаа. Нүгэл Буян киноны эхлэл хэсэг дээрээс бидэнд юу итгүүлж байсныг харах боломжтой юм:</p><blockquote>Монгол орон <strong>хоцрогдож</strong> байлаа</blockquote><blockquote>Монгол <strong>хүн дарлагдаж</strong> явлаа</blockquote><blockquote>Өнгөрсөн үе тэр цагийг эргээд харахад</blockquote><blockquote><strong>600 сүм хийдийг олны хөрөнгөөр албадан</strong> босгоод</blockquote><blockquote><strong>100 мянган ажлын эрчүүл</strong> жанж нөмрөн залбиран бишрээд</blockquote><blockquote>Буддын шашны хуурмаг номлолд</blockquote><blockquote><strong>Бүгдээр мунхран төөрөгдөж</strong> байлаа</blockquote><blockquote>Энэ үе бол эрхтэн дархтанд жаргалын үе</blockquote><blockquote>Энэ үе бол эгэл түмэнд зовлонгийн үе байсан</blockquote><p>Энэ хэдхээн мөрт хэд хэдэн санаа агуулж байгаа юм:</p><ol><li><strong><em>Монгол орон хоцрогдож байсан </em></strong>гэх. Гэтэл дээрхи Занабазарын сургууль, мэс заслын хэрэгсэл, сургуулиуд бол харин ч Монгол хоцрогдоогүй, өөрийн түүхэн мэдлэг дээрээ хөгжөөд явж байсныг илтгэх эсрэг фактууд байгаа юм. Коммунистууд жишээ нь цахилгаан Монголд оруулж ирсэн гэж ярьдаг ч, Монголчууд тэрнээс өмнө ч цахилгаан гаргах станцаа байгуулсан байдаг.</li></ol><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*XaF14VGeLVEl1GGB6OWbhw.jpeg" /><figcaption>1916 онд Нийслэл хүрээнд 20кВт орчим чадалтай цахилгаан үүсгүүр ажиллаж эхэлсэн</figcaption></figure><p>2. <strong><em>Монгол хүн дарлагдаж байлаа</em></strong> гэж. Хүн амын амын 10%-ийг алсан өөрийн үйлдлээ хэлээд байгаа юм уу гэхээр биш, лам нартай л холбож, тэд л бараг даралсан байсан гэж итгүүлээд байгаа юм. Бүр сонин нь 1912–1915 онуудад Өвөр Монголыг нөгөө Англи-Францын кварталд дарлуулж байсан Хятадаас чөлөөлөх дайныг Богд хаан өрнүүлж байсан байх юм. Энэ нь Өвөр Монголыг чөлөөлөх Таван замын байлдаан гээд түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдэж, 1912–1915 он.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/450/1*G8tBnRU_CW4PY_9nCqaKlA.jpeg" /><figcaption>Таван замын байлдааны зураг (Дарлагдаад байгаа үе юм байх)</figcaption></figure><p>3. “<strong><em>600 сүм хийдийг олны хөрөнгөөр албадан босгоод</em></strong>”- гэж. Энэнд би бүр үнэхээр дджааахан эгдүүцдэг. Сүм хийд нь Чингисийн үеээс бүтсэн <strong>Өртөө Яамны</strong> суурин дээр боссон захиргааны сүлжээ байсан. Энэ нь жишээ нь Чингисийн хөвгүүдийн үед улам төгөлдөршиж усан флот ч бий болсон байдаг. Тэгэхээр энэ нь ахиад л түүх гуйвуулж, шинэ хуурмаг ойлголт нутагшуулж байгаа технологи юм. Мэдээж өвөө эмээг нь “мэдэхгүй мэдэхгүй” гэж хэлдэг коллектив трауманд оруулчаад, дараа үеийнхэнд ингэж ойлго гэж халбагдаж өгч байгаа юм.</p><p>Хамгийн сонирхолтой нь энэхүү Өртөө Яамаар дамжих сүлжээ нь Монголын эзэнт гүрний гол хүчний нэг хэлбэр байсан бөгөөд, PaxMongolica-г барьдаг байсан. Энэ сүлжээг маань коммунист ЗХУ өөрийн газар нутаг дээрээсээ бол устгахгүй, харин ч бүр гангарч “Ям-Гонка” гэж ашиглаж байсан. Одоо ч энэ сүлжээ нь Оросын олон хотын нэрээр үлдсэн байдаг жнь Москва дахь Ям дүүрэг, Ям-Тёсево, Гаврилов- Ям гэсэн суурингууд. Мөн үгний хэрэглээндээ Ямшик гэдгээр шууданч хүнээ нэрлэж ч хэрэглэгддэг.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*3NC92taGBQY9BteSLjMPBQ.jpeg" /><figcaption>Ямская гоньба марка, 1978. Монгол Өртөөний зураг байгаа юм, буланд өлзий хээг харж болно.</figcaption></figure><p>4. “<strong><em>100 мянган ажлын эрчүүд мунхран суудаг байжээ</em></strong>” гэж байна. Коммунистуудын гол хийсэн зүйл бол хэзээ ч биелэшгүй их ажлын норм тавьж, тэрийгээ гүйцээхийг шаардаж, Монголчуудыг залхуу ажилгүйгээр нь дуудаж, хөдөлмөрийн мөлжлөгт оруулж байсан байдаг. Хөдөө орон нутагт “Нэгдэл” гэдгээр хөдөлмөр мөлждөг байсан бол, хот сууриндаа аж ахуй, үйлдвэрийн хэлбэртэй байлаа. Үүнд оюутан залуусын хөдөлмөрийн мөлжлөгийн талаар бичвэл бараг ном болох байх.</p><p>“Ажил хий, залхуу юм” гэх хэллэг нь зөвхөн Монголд ч өрнөөгүй. Хуучин ЗХУ-н мэдэлд байсан бүх орнуудад энэхүү суртал ухаалгаа явуулж, хөдөлмөр эрхэлж байгаа хүнээ нэг л их жаргалтайгаар дүрсэлдэг байсан. Монгол Кинонд энэхүү хөдөлмөрчинийг дүрсэлсэн жишээ бол Хөхөө Гэрлэх Дөхлөө МУСК байна. Kligman (1998) судлаачийн коммунист ЗХУ-ын эдийн засгийн зорилгууд нь юун дээр тулгуурлаж байсан, мөн Румынд хэрхэн биелж бсан бичвэрт:</p><blockquote>“ЗХУ-ын эдийн засаг нь ажилтан ангийн олдоц дээр суурилж байсан, өөрөөр хэлбэл хүний капитал, мөн хүний капиталыг төлжүүлэх төрөлт дээр суурилж байсан”</blockquote><p>гэж дурдсан байдаг. Үүний тулд мэдээж Монгол соёл дээр суурилсан ажлыг ажил биш гэж үзэж, харин өөрийн үйлдвэрийн нормын төлөө махаа хатааж байгааг сайн хүн гэх гээд байгаа юм. Тэгээд энэ ажилтанг төрүүлэх биологийн эх нь мөн захиргаадалтаар хүчлэгдэж байх ёстой болж.Үүний дагуу Монгол эмэгтэйг өөрийн нөхөн үржихүйгээ мэдэх эрхгүй болгож, хүүхэд гаргахгүй бол насаараа <em>Хүүхэдгүйн татвар</em> төлж, харин нормоо гүйцээвэл Алдарт эх авах эерэг болон сөрөг санкцтай нийгэм бүтээж байлаа.</p><p>5.<strong><em> Бүгдээрээ мунхран сууж байлаа </em></strong>гэж. Хүн төрлөхтөн үе хооронд өөрийн өвөг дээдсийн хийж байсан ур ухаан, хөдөлмөрийн арга барилаа дараа үедээ өвлүүлээд л явдаг. Ингэж соёлын биет өв, болон биет бус өв үүсдэг. Аж үйлдвэрийн нийгэм харин хүнээс ухаан шаардахгүйгээр ажлыг нь маш олон жижиг хэсэг болгож хуваагаад, хүн нэг л юмаа робот шиг давтаж хийх түвшинд задалдаг. Харин ур ухаан, соёлын бүтээл бол хүн анхнаас нь дуустал ганцаараа хийх тэр их түүвэр мэдлэг, чадварыг өдөр тутам хийж төгөлдөршүүлснээр суудаг. Жнь нөгөө хэдэн сая еврогоор зарагдаад байгаа Занабазарын бүтээл. Тэгэхээр тэр их мэдлэгийг хүн өөртөө олон жилийн турш, олон хүний сургааль дунд оршин өөртөө шингээж бүтээл гаргахдаа яг мунхрах уу, харин үйлдвэрийн дамжлагад зогсохоор мунхрах уу гэдэг асуулт үүснэ тэ? Занабазарын сургуулийнхан мунхраад л хэдэн сая долларт хүрэх бурхан бүтээдэг бол, мунхрал хичнээн гоёоо.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*1fg5CMAgbXs0rTFyDY7QCQ.jpeg" /><figcaption>Ном хэвлэх хэв. Одоо Төв Номын Санд хадгалагдаж байгаа.</figcaption></figure><p>За ингээд, бид нэг талаас нь бидэнд хэрхэн дээрээс доош бороо мэт байнга ухуулж байсныг харж авлаа. За тэгвэл коммунист яргалалаас өмнө төрсөн, тухайн үед амьдарч байсан нэгэн настны дурсамжаас хүргэе:</p><blockquote>Д эмээ: Тийн. Тэгээд л сайхан дуган сүмтэй тэгээд л тэнчээ чинь хурал номоо хурдаг майдар сар гээд л энэ одоо цам мам гээд зөндөө одоо гарч л байлаа шдээ… тэ. Аан тэр тэр майдраар одоо тэр дээшээ гараад л, тэгээд л тэр чинь үзэж хараад л яваад л… их л гоё…. тийм л байдаг байсан. Тэгээд л сүүлдээ л одоо эсэргүүн гээд л өнөө лам нарыг чинь баригдаад л, хүрээ хийдийг чинь устгаад л… нөгөө нэг бурхан бурхан шүтээнүүдийг чинь одоо …том газар ухчихаад л тэрүүн нь одоо байдаг юм.. тэрүүнд нь хийгээд л шатаагаад л. Манайх чинь өнөө олон ах лам нартай болохоор хүрээндээ ойрхон ч байдаг байсан. Тэгээд л тэрийг чинь шатаагаад л, тэгээд л лам нарыг чинь том том одоо энэ ачааны том машаанд ачаад л…</blockquote><blockquote>…аан манайхныг чинь тэрүүгээр чинь тэгээд бариад л, нэг их улаан улаан орхимжууд нь хийсээд л… хөөрхий минь… тэгээд л аваад явдаг л байсан…</blockquote><blockquote>…Тэр үед тэгдгийг нь одоо би болбол сайн мэддэг л юмдаа. Тэр хүрээ хийд байхад ах нар маань одоо одоо тэр Майдар зайдар, Майдар сар боллоо гээд л… тэр цам харайгаад л, ном зом уншаад л тэрийг чинь одоо би бол сайн мэднэ л дээ… угаасаа бага байсан хэрнээсээ одоо нөгөө ойрхон ах лам нар их олонтой. Тийм байсан болохоороо тэр хийд дээр нь одоо энэ ээж, аавтайгаа очиж бас нааш цаашаа явж байсан болохоороо тэрийг болбол мэддэг л байсан.</blockquote><blockquote><em>У: Хүрээ хийдийн цам үсэргэх их гоё ёслолууд байдаг байсан уу?</em></blockquote><blockquote>Д: Ёстой гоё байсан даа…</blockquote><p>Энэ эмээгийн нүдээр тэрхүү цаг үеийг харвал Хүрээ хийд нь тухайн үедээ нийгэмдээ нийгэмшлийн цөм, олон төрлийн дуу хуур, бүжиг хийдэг, зон олондоо соёлтойгоо харьцдаг нийтийн гоё хүртээмжтэй орон зай байсан нь илт байдаг. Харин сөргөөр дүрслэгдэж, дарлаж байсан нь өнөөх кино хийлгэж байгаа коммунист нөхдүүд байгаа нь илт. Өчнөөн арван жилийн дараа ч нөхдүүдийн “яргалал”, дарлал, болон нөгөө талд өөрийн зон олны улаанаар эргэсэн гэр гэж ой санамжинд үлдтэл айдаст автуулсан нь тод байгаа юм.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*ncu9787Ymkqmoa-yIi77Sg.jpeg" /><figcaption>Мөнгөн судар. Алтан үсэгтэй. Одоо Төв Номын Санд хадгалагдаж байгаа.</figcaption></figure><p>Өвөрхангай аймгийн хуучнаар Мөнхбулаг сум, одоогийн Зүүнбаян сумын иргэн Н өвөөгийн дурсамжаас (2007 он):</p><blockquote>Ж: Энэ хүрээ хийдийг хэдэн онд хаасан бэ?</blockquote><blockquote>Н: Энийг чинь 1939,1940 онд л нураасан даа.</blockquote><blockquote>Э: Тэр Ахай бэйсийн хүрээнд Асгат уул гэж байгаа юу?</blockquote><blockquote>Нацаг: Байгаа.</blockquote><blockquote>Ж: Тэнд суварга байсан уу?</blockquote><blockquote>Нацаг: Байсан, зөндөө суварга байсан. За манай Арвайхээрийн хүрээ гэж Өвөрхангайн хүрээг чинь.. манай эцэг гучин найман онд баригдсан, цаазаар авахуулсан. Тэгээд хойтон жил нь ээж мийн баригдаж ухаан алдаж унаад нас барсан. Тэгээд би өнчин дүү нартайгаа үлдсэн. Тэрнээс хойш эсэргүүний үлдэгдэл гээд өнчин ишгний ч үнэгүй их ядарч зүдэрч явсан.Энэ ерэн оноос хойш харин хүний тоонд орж сайхан юм үзээд явж л байна.</blockquote><blockquote>Энэ манай Өвөрхангай чинь Гэндэнгийн нутаг гэдэг нэрийн дор их хэлмэгдсэн шүү дээ. Гэндэн гэж ерөнхий сайд байсан юм.Тэрний нэрийн дор албан хаагч, сэхээтэн, малчин, оюутан, эмч энэ Өвөрхангайг чинь гоц сүйтгэсэн шүү дээ. 1200 хүнийг л цаазаар авсан шүү дээ.</blockquote><p>Ингээд Нүгэл Буян кино бидэнд юу итгүүлж байж, харин тэр үед юу болсонг өөрийн нүдээрээ гэрчилсэн хүний дурсамж хоёр хэрхэн хоёр өөр ертөнцийн талаар яриад байгааг бид харж болох юм. Харамсалтай нь бидний тэр их соёлыг тээж байсан сүм хийдийн өртөөлсөн соёлыг бүгдийг нь нурааж, танктай, пулемёттой очиж энгийн иргэд, лам нарыг алж байсан нь (Жишээ нь Яруугийн Хүрээний бослого)үнэхээр аймар бөгөөд харамсалтай. Тэр зүйлсийг туулсан эмээ өвөө нарын үе “мэдэхгүй мэдэхгүй” гэж өөрийн тэр их уй гашууг нуун залгиж байсныг би сүүлд ойлгосондоо их харамссан.. Бид харин өнгөрсөн үеээ сэргээн таних үүрэгтэй мэт санагдаж үлдсэн. Коммунист линзээ нүднээсээ авч хаях.</p><p>Үүнээс өөртөө тэмдэглэж үлдсэн чухал зүйл бол:</p><p>Хүний өөрийн туулсан амьдралын талаар тэр хүнээс өөр хэн ч илүү хэлж өгөх боломжгүй, тиймээс одоо байгаа эмээ өвөө нараа хүчлэхгүйгээр хажууд нь байж яриулж, түүхийг нь ойлгож, <strong><em>итгэж өгөх</em></strong> их чухал санагдсан. Мөн бидэнд таваглаж өгч байсан түүхийг ахин бодож, үзэж байсан хуучны кинонуудаа ахин шинээр үзээрэй.</p><p>Хуучин Орос колончлогч маань дэлхийд сэтгэлзүйн мэдээлэл тараах, хуурамч мэдээ түгээлтээрээ дэлхийд толгой цохиж байгаа. Энэ үед ч юуг зөөлөн аргаар итгүүлэх гэж мэдээлэл түгээж байгаа бол гэж ажиглан хэрсүү байхыг хүсье.</p><p>Коммунист суртал ухуулга бүхий хуурамч Монголын түүхээ мартаж, ахин шинээр Монгол түүхээ сурахыг хүсье.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=7642e04f060a" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Хүн яагаад үнэтэй брэнд хэрэглэдэг вэ?]]></title>
            <link>https://hariad.medium.com/%D1%85%D2%AF%D0%BD-%D1%8F%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%B4-%D2%AF%D0%BD%D1%8D%D1%82%D1%8D%D0%B9-%D0%B1%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B4-%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D0%B3-%D0%B2%D1%8D-98c7d0bf9660?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/98c7d0bf9660</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Uyangaa Hariad]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 25 Aug 2021 14:32:45 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-08-25T14:51:21.969Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/225/1*HVVCJwF4elI-ijvsj9f-5A.png" /></figure><blockquote>(Юуны түрүүнд брэнд хэрэглэсэн хүн муу, муухай гэсэн санаагаар бичээгүйг анхааруулая. Брэнд хэрэглээг хэрэглэгчийн сэтгэлзүйн талаас нь бяцхан тайлал бичив. Мөн үнэтэй брэнд хэрэглээг хүний өдөр тутмын гангараатай хольж ойлгохгүй байхыг хүсье. Мөн этгээд чамин гангараанаас өөр хэрэглээний функцтэй шүү)</blockquote><p>Хүн ямагт ямар нэгэн бүлгийн гишүүн байхыг эрмэлздэг. Бүлэг нь өөрт нь тааламжтай байх нь чухал. Энэ нь бүлэг болон тухайн хүн үзэл бодлоороо төстэй зүйл ихтэй байна гэсэн үг. Тэгсэн мөртлөө хүн тухайн бүлэг дотроо ялгарч байхыг хүсдэг. Айдэнтити гэдэг үг монгол хэлрүү ондоошил, ижилсэл гэх хоорондоо илт хоёр өөр утгаар орчуулагдаад байдагийн суурь нь эндээ бас оршдог.</p><p>Хэрэглэгч бол хүн байдаг. Хүн өөрийн нийгэм эдийн засгийн системдээ оршин, өсөж байдаг хөхтөн амьтан. Өөрөөр хэлбэл соёлын програм бичигдэхээс өмнө хүн хөхтөн амьтан. Хөхтөн амьтны хувьд бидний суурь сонирхол нь амиа хичээх бус, олонтойгоо хамтрах байдаг. Тэгвэл амьдрах чадвар өндөртэй “М” бүлэг чамайг яагаад сонгох ёстой вэ?</p><p>Үнэтэй брэнд эд зүйлийг авч хэрэглэх нь нийгэмд эзэлж байгаа байр суурьтай ихээхэн уялдаатай. Энэ удаа брэнд ярьж байгаа тул, нийгэмд өгдөг сигналыг ярих нь зүйтэй байх. Та брэнд бүтээгдэхүүн өөртөө нааснаар бусдад өөрийнхөө талаар мэдээлэл өгч байгаа юм. Үүгээрээ та бусдад өөрийгөө дүрсжүүлж, ойлгуулж, ой санаанд нь үлдэх нэг дүр бүтээж. Өөрийгөө нэг талаараа нийгэмдээ рекламдаж байгаа юм. Энэ нь амжилттай бол таныг хүлээн зөвшөөрсөн бүлгийнхний баялагийн нөөцөнд хүрэх боломж нээгдэх нь.</p><p>Тиймээс брэндээр хүн өөрийгөө би ойролцоо хүн шүү гэж сигнал өгч, өөрийгөө “М” зиндаатай бүлгийн гишүүнтэй төстэй гэдгээ илэрхийлэх боломж бүрднэ. Зиндаа, престиж сигналдан илэрхийлдэг “Эрмэс”, хөөрөг, эмээл гэх аксесуар хэрэглэлүүд байж болох нь.</p><p>Тэгэхээр, престиж бол симболик үнэт цаас юм. Энэхүү үнэт цаасаар та илүү хүчирхэг бүлэглэлтэй очиж наалдах боломж бүрдэнэ, улс төрийн нөлөө авах боломжтой г.м. Престижээ мөн ахиулахын тулд хүмүүс үнэтэй эдлэл, брэнд зүүдэг, жнь Rolex, Ferrari, Porsche.</p><p><strong><em>“Таны нэрийн хуудас”</em></strong> гэдэг рекламыг та харсан л байлгүй.</p><h4><strong>Performance</strong></h4><p>Хүн өөр хүнтэй уулзахдаа театрын үзэгдэл хийж байгаа мэт бичил дүрслэл ихээр хийдэг. Тэрхүү дүрүүдээ хоёр хүн уулзахдаа бие биендээ гарган үзүүлж, цаашид мөн хадгалах төлөвтэй байдаг. Энэхүү дүр нь соёлоос ихээр хамаардаг. Жнь эр хүн дуугүй, гүндүүгүй, бурхан шиг хоймортоо сууж байдаг гэж хүлээж авдаг соёлтой нийгэмд бол эрчүүд нь яриа муутай, хөдөлгөөний дутагдалтай байх магадлал ихтэй. Харин эмэгтэйчүүдээ хөдөлгөөнгүй нь гоё гэж үздэг нийгэмд эмэгтэйчүүд тэрхүү хөдөлгөөнгүй дүрийг сайн биелүүлдэг. Тэгвэл брэнд ямар учиртай юм бэ Хариадаа гэж асуумаар болж байгаа байх. Брэнд бол тухайн нийгэм соёлд хүн өөрийн гаргаж байгаа дүрээ бататган хамгаалахад ашиглаж байгаа обьект болдог.</p><p>Хүн тухайн брэнд бүтээгдэхүүнээр өөрийн зиндаагаа, нийгэм дэх байр сууриа бататган барьж байгаа хэрэгсэл болдог. Тэгэхээр брэнд бүтээгдэхүүн нь нэг талаасаа мөн мэдээлэл цацруулагч ч юм.</p><p>Хүч, эрх мэдэл нийгмийн бүтцийг өөрчилж байдаг. Жишээ нь албан байгууллагад захирал, ажилтан гээд нэр заахад хүчний эрэмб нь шууд илт болдог. Тэгэхээр хүн өөртөө үнэт зүйл зүүснээр мөн тэрхүү хөрөнгө, хүчний эрх мэдэлтэй гэдгээ харуулж байгаа хэлбэр болдог. Тэгвэл хоёр хүн уулзлаа гэхэд өөртөө наасан хэрэглэлээрээ илт аргаар зиндаагаа мэдэлцчихэх нэг сигнал болж болох нь.</p><p>Хүн гэхдээ ганцхан брэндийн капиталтай байдаггүй. Бусад капиталууд мөн маш их мэдээлэл цацруулдаг жүү.</p><p>Коммент хэсэгт санаа сэтгэгдлээ үлдээгээрэй плииз.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=98c7d0bf9660" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Социалист реализм ба коммунист ширтэлт]]></title>
            <link>https://hariad.medium.com/%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82-%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC-%D0%B1%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82-%D1%88%D0%B8%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%BB%D1%82-3ca7cefebf9b?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/3ca7cefebf9b</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Uyangaa Hariad]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 18 Aug 2021 16:54:54 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-08-22T13:46:47.292Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Социалист реализм гэдэг нь Зөвлөлт Холбоот Улсын (бидний мэдэх социалист Орос улс) үндсэн урлагийн чиглэл байсан. Энэ нь 1932 оноос албан ёсоор үүсч зөвхөн ЗХУ-д биш, социализм бүтээх гэж оролдож байсан Хятад, Монгол улсуудад ч үндсэн урлагийн чиг болон хөгжих болсон. Гол таних тэмдэг нь мэдээж коммунист итгэл үнэмшлийг илэрхийлж, ажилчин ангийн цэцэглэн хөгжиж байгааг дүрслэхэд оршиж байлаа.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/736/1*XhQ0xegB8Q1MgSDVlIWiMQ.jpeg" /></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/507/1*Y3X0vsvg5FnAFESseNvpMA.png" /><figcaption>Хөхөө гэрлэх дөхлөө, 1962</figcaption></figure><p>Соц реализм нь өөрийн онцлог дүрслэл илэрхийлэмжтэй. Хараад шууд санаа нь ойлгогдох санаагаа илт илэрхийлэх чанартай. Мөн ямарваа нэгэн олонлог, далд утга, тайлал агуулдаггүй байсан. Ажилчин ангийг зураглалдаа түлхүү ашиглаж байгаа нь илт. Энэ нь Ленин, Сталины үеээс баримталж байсан: “намын зохиолчид л байх болно”, “соёлтой” супер зүйл хэрэггүй, энгийн ажилчдын сайн сайхныг л илэрхийлэх зорилготой идеологийн суурь дээр суурилж байсан.</p><p>Цаашлаад дээд гэх зиндааг устгаж, класс ангигүй байхыг сурталдаж байгаа ч, артынхаа хувьд цэвэр класс анги давхарга дээр суурилсан үзэл сурталтай. Нэг талаараа мөн авторитарь реализм юм. Өөрөөр хэлбэл ахисан түвшний пропаганда.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/915/1*shvduI0TZ0NPD-n0g6ctXA.jpeg" /><figcaption>Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч, 2021 онд</figcaption></figure><p>Соц реализм нь кино урлагруу түлхүү орж байсан. Цаашид сонирхвол Хятад, Орос, Монгол кино үзэж номлолыг нь харьцуулж харах нь сонирхолтой байдаг шүү. Мөн гол дүрд нь ямар нэгэн цуцашгүй ажилтанг дүрслэнэ. Жишээ нь Хөхөө гэрлэх дөхлөөгийн (1962) Хөхөө нь ажлын төлөө төрсөн, өөдрөг мятрашгүй нэгэн.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/504/1*BjsGa_IrEkaejli3PfUqlg.png" /><figcaption>Хөхөө гэрлэх дөхлөө, 1962</figcaption></figure><p>Энэхүү жижиг бичвэртээ гол нь соц реализмын гайхамшигт <strong>алсыг ширтэлтийг</strong> оруулахыг хүслээ. Танд Ленин юмуу Сталины хөшөөг төсөөлдөө гэвэл, тэдний цэх зогсож алсыг ширтэж байгаа байдал нь шууд нүдэнд төсөөлөгдөх байх. Тэдний тэрхүү харц нь юу илэрхийлж байгаа вэ гэхээр:</p><blockquote>Ухаалагаар, ойр байгаа ирээдүйрүү ширтэх.. Ирээдүй бидний мэдэлд байгаа гэх итгэл төрүүлэх зорилготой. Одоо байгаагаа хаях нь хэцүү байгаа ч, бид өөрчлөлтийг бүтээж байгаа алсын зорилготой. Бидний алсруу харцаа шидэх зогсолт нь хүртэл итгэл дүүрэн.. (яагаад гэвэл нийгэм дэмжиж байгаа).. г.м (бичсэн чинь омогшиж байна)</blockquote><p>Ирээдүйд итгэх итгэл суулгаж, мөн эргэн тойронд энэхүү урлагийн дүрслэлийг олон байршуулснаар хүнд дотно мэдрэмж төрүүлнэ. Хамгийн сонин нь энэхүү алсыг ширтсэн дүрслэлийг орчин үед ардчилсан Монгол улсад улс төрийн арт болгон ашиглаж, ахин амьлуулаад байдаг нь үнэхээр гайхалтай(copy paste-ээс салая л даа).</p><p>Монгол кино урлагт ч соц реализмын алсыг ширтэх үзэгдлүүд нь зөндөө. Жишээ нь:</p><p>Нүгэл буян (1963) кинонд хуучин үеийн эмэгтэйн төлөөлөл болох Тохуар маань эдийн шуналдаа хөтлөгдөн өтөлж байхад, “ариухан эмэгтэйн” дүр Мядагмаа ээжийгээ ч хаях сэтгэлийн тэнхээ сууж, алсыг ширтэн сайн сайхан ирээдүйг төсөөлнө… (соц үеийг бүтээх үлгэр жишээ хүн)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/351/1*isBcUkxJwxYaoPiUvf2NAQ.png" /><figcaption>Мядагмаа (Нүгэл буян, 1963)</figcaption></figure><p>Найдан ч олон жил итгэж, амьдралаа зориулж байсан сүм хийдээ жигшин орхиж, сайхан ирээдүйрүү итгэл дүүрэн явна..</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/384/1*XxJUyWl8NdwqECv3ec-K8A.png" /><figcaption>Найдан (Нүгэл буян, 1963)</figcaption></figure><p>Сэрэлт (1957), Орос эмч маань маарамбын хорон санаат үйлдлээс амьд гарч, мөн нутгийнхны хуучны дадал заншил өөрчлөгдсан тул орос эмч маань алсыг харан киногоо дуусгадаг. Үүнд мөн лам нарыг хэрхэн дүрсэлж байсан нь мэдээж стратегитэй пропаганда. Ламнарын талаархи иймэрхүү төсөөлөл нь нийгэмдээ нийтлэг болон үлдсэн байдаг нь мөн соёлын хувьд харамсалтай.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/332/1*hO17fWxaqWhyloI0v3XM-g.png" /><figcaption>Орос эмч (Сэрэлт, 1957)</figcaption></figure><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/225/1*NgLNYluhuB59WdsB2CInZA.jpeg" /><figcaption>Lin (Song of youth, 1957)</figcaption></figure><p>Хятадын Song of Youth (1957) кино дээр Лин авхайн алсыг ширтэх тэр мөч нь маш хүчтэй симболик маягийн реторик явагдаад байх шиг байгаа юм. Тэрхүү ширтэлт дундуур нэгэн алсад намирч байгаа том далбаа хальт гарч ирнэ, эргээд камер Лин авхайн нүүрэндээр бараг эротик мэт төвлөрнө…</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/256/1*bGsLG2lSW8XeKx9pqJiHKw.jpeg" /><figcaption>Lin (Song of Youth, 1957)</figcaption></figure><p>манайд ч мөн далбаа оруулсан ширтэлт бүхий зураглал бий:</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/275/1*yuZo-YevJfmlh7cBt4nXdg.jpeg" /></figure><p>Та санал бодлоо үлдээгээрэй плииз</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=3ca7cefebf9b" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Гашуудал]]></title>
            <link>https://hariad.medium.com/%D0%B3%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB-766e19587d2e?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/766e19587d2e</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Uyangaa Hariad]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 30 Jun 2021 17:05:01 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-06-30T17:05:01.963Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*cJKaqeLRKp9-ddCeOX90gQ.jpeg" /></figure><p>Гашуудах мэдрэмжийг бид нас, хүйс, соёл, гарал үүслээс үл хамааран мэдэрдэг гунигт мэдрэмж байх. Хайртай, дотно харилцаанд байсан хүнээ салалт, өвчин, осол гэх мэт олон шалтгааны улмаас алдан, хагацдаг байх. Хагацал нь дотно харилцаагаар ч хязгаарлагдахгүй, бие эрхтэнийн нэг хэсгээ алдах, гадаад үзэмжиндээ орсон огцом өөрчлөлт, эр орон, ажил, амьдралын хэв маягийн өөрчлөлтөөс ч мэдрэх байх.</p><p>Энэхүү өвдөлтийг мөн бид нараас өөр хэн ч мэдрэх боломжгүй.. яг л биений нэг хэсэг өвдөж байхад тэрхүү өвдөлтийн бид л мэдэрдэг шиг, гашуудах мэдрэмжийн өвдөлт хувийн мэдрэмж юм уу даа. Хүн хайртай дотно хүнээ алдаад гашуудах тэр хугацаа хүн бүрт л өөр байдаг байх.. гэхдээ яагаад ч юм бидний соёлд хагацан одсон нэгнийхээ араас битгий уйл, битгий гашууд, эр хүн бай гэх мэтээр сэтгэлзүйд халддаг юм шиг. Энэний цаад санаа нь хүнийг сэтгэл хөдлөлөө битгий илэрхийлээсэй гэж байгаа ч юм шиг. Хэрвээ олон нийтийн газар хэн нэг нь уйлаад эхэлбэл, хүмүүс энэ сэтгэлзүйн хувьд өөрийгөө барьж чададгүй мэтээр доош харьцах бол уу, эсхүл танихгүй хүн ирээд асуулт асуухгүй зүгээр тэвэрч өгөөд явах бол уу..</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*qFHZLLivCmxqZOUPRhBBIw.jpeg" /></figure><p>Эхний өдрөө мэдээ дуулаад итгэх ёстой эсэхээ ч ойлгохгүй, үл итгэсэн, сонин шокны байдалтай байдаг бол уу. Тэр их мэдрэмжийг сэтгэлзүй, бие хоёр хэрхэн боловсруулахаа мэдэхгүй байх үе юм уу… Дараа нь өөрийгөө буруутгасан мэдрэмжүүд үерлэн орж ирэх мэт.. тэрхүү бодлуудаа хэн нэгэнд ярьж өгмөөр.. ямар ч хариу сонсохгүйгээр л ярьж өгмөөр санагддаг ч юм шиг.. Тэр их бие сэтгэлзүйн өөрчлөлтийг мөн өөрийнхөөрөө мэдэрч гашуудах хувийн орон зай их чухал юм шиг..</p><p>Хугацаа өнгөрсөний дараа, дэлгүүр орход, гадуур алхахад хүртэл тэрхүү хайртай дотно хүнтэйгээ хэрхэн ярьж байсан, хамт хоол идэж, инээж байсан дурсамжууд гэнэт нүдний өмнө амилаад ирнэ.. тэр мөчид яаж ч чадахгүйгээ давхар мэдэрч, хагацал гашуудлаа ахин мэдрээд, мэдрэмжээ шингээж, доголон нулимсаа хүнээс нуун зогсох юм. Хүн хагацал үзээд, гашуудал нь дуусах хугацаатай байдаггүй байх.. бид өөрчлөлтөндөө аажуу дасан зохицож л сурдаг байх..</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=766e19587d2e" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Популизм гэж юу вэ?]]></title>
            <link>https://hariad.medium.com/%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC-%D0%B3%D1%8D%D0%B6-%D1%8E%D1%83-%D0%B2%D1%8D-ad8bda1771e8?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/ad8bda1771e8</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Uyangaa Hariad]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 06 Jun 2021 17:18:01 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-06-07T04:41:57.158Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Олон тодорхойлолт байдаг л даа. Гэхдээ олон ойлголтууд нь сууриндаа “<strong>иргэд ба элитууд”</strong> гэсэн хуваагдалыг илэрхийлж байгаа хэл яриа, дүрслэл байдаг. Элит гэдэгтээ мэдээж улс төрийн элит, эдийн засгийн элит, олигархууд, боловсролтой элитууд нь байх боломжтой. Гол таних тэмдэг нь нэгэн дайсантай тэмцэнгээ, тэрийгээ дарах маш хялбар шийдэл байгаа мэт ярих.</p><blockquote>“Популизм нь эрх мэдлийг нэгэн дайснаас авраад, иргэдийн гарт өгөх нэгэн баатар байгаа мэтээр итгүүлж эхэлдэг. Супермэн уу?”</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*s6qVXDAXvKxm_2zkDeimYA.jpeg" /></figure><p>Популизм нь улс төрийн стратегийн нэг хэлбэр байдаг. Популизмыг дэлгэрүүлэгч лидер нь улс төрийн эрх мэдэлийг өөртөө авах эцсийн зорилготой; Тэрийгээ хэрэгжүүлхийн тулд ямар ч зохион байгуулалтанд ороогүй байгаа иргэдийн дэмжлэгийг шууд авахыг эрэлхийлж байдаг. Мэдээж нийгмийн маш олон бүлэгт хуваагдаж байдаг хүмүүст бүгдэнд нь таалагдах хэцүү, тэр тусмаа ямар нэгэн бодит шийдэл чадваргүй бол.</p><p>Жаахан бөөрөнхийгөөр тайлбарлавал- Популист нь иргэдийн олонхид нь таалагдах улс төрийн зүйл ярьдаг. Тэр нь иргэддээ урт хугацаандаа хохиролтойг нь мэдэж байгаа ч, популист хүний зорилго бол олонхийн таалалыг хүртэх. Өөрөөр хэлбэл холын хараагүй макроэдийн засгийн шийдвэрүүд. Жишээ нь Дарханы зам. Хүний эрхийг манах албан тушаалд өрсөлдөж байж, өөрийн ажил үүрэгтээ огт хамаагүй байр амлах гэх мэт.</p><p>Тэгвэл популист лидер нь ямар бол?</p><p>Хэлдэг болон хийдэг зүйл нь дандаа зөрдөг хүн байх нь. Тэр хүний зорилго нь улсын эрх ашиг биш, <strong>улс төрийн эрх мэдлийг өөртөө хадгалах</strong>. Өөртөө улс төрийн эрхийг максимум байдлаар авахыг хүсэгч, жишээ нь Ерөнхий сайд байснаа Ерөнхийлөгч болохыг хүсэх, өөрийг нь хянаж байдаг системийг сэмхэн хэмлэн устгах (power maximiser). Популист лидер нь оппортунист, биеэ даасан байдаг ба иргэдтэйгээ харьцаж байгаа нь дээрээс доош байдгаараа онцлог байдаг. Жишээ нь аавын дүрд тоглох, цэрэг хурандаа даргын дүрийг гарамгай амьлуулдаг. Өөрөөр хэлбэл иргэд нь сөрж ярихгүй, зүгээр шүтэн бишрээд хүлээн авагчийн дүртэй байдаг.</p><p>Тэгвэл популизм дэх иргэд нь ямар байх бол?</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*8cjCOIuDPg04TXwzlVgJzA.jpeg" /></figure><p>Популист хэллэгт бол иргэд нь ариун цэвэр, үнэнч бүхий “сайн хүмүүс” байдаг. Цаашлаад иргэдээ нэг үндэстэн, нэг л цул зүйл мэт дүрслэн таваглаж ойлгуулдаг. Харин нөгөө талд нь “элит” дайсан бүтээдэг. Тэр элит нь ёс суртахууны доголдол үзүүлдэг мэтээр дүрслэгддэг. Элит нь уг нь иргэдийнхээ нэг хэсэн нь мөртлөө, яагаад ч юм иргэдээ мэхэлж байгаа хүний дүрд хувиргагддаг. Мөн цаашлаад иргэдийнхээ эрх ашгийг бодох бус, нэгэн гадны эрх ашгийг дэмжигч муу хүн болон дүрслэгддэг. Цааш хөгжүүлээд, иргэдээсээ тасарсан мэтээр дүрсжүүлдэг. Энэхүү контраст дээр популист нь тоглолт хийж өөрийгөө иргэдийн нэг хэсэг, иргэдээ ганцаараа бүрэн төлөөлж ойлгох чадамжтай мэт ойлголт үүсгэхийг эрэлхийлдэг.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*YGwCLOwxeUfngt-uaCgqLw.jpeg" /></figure><p>Иргэд мэдээж олонхиороо ойролцоо гуниг, шантрал мэдэрч болно. Жишээ нь КОВИД-19 гэж нийслэлрүү орох хөдөлгөөнийг ташраар нь хаагаад, улмаар хотруу орж эрүүл мэндийн тусламж авч чадаагүй нэгэн эмэгтэй нас бархад, улсаараа гашуудсан.. Гэхдээ нэг зүйлийг мэдэрсэн гэдэг нь бүх иргэн ижил гэсэн үг бол биш. Иргэд ариун ч биш, сайн ч биш харин бодит байдал дээр иргэд маань төрдөө мартагдсан, гадуурхагдсан, шантарсан дээрээ дарга ангидаа залхуу арчаагүйгээрээ дуудуулсан байх нь олонтаа.</p><p>Ингээд өнөө цагт Популизм хийж байгаа Популист лидер нь:</p><p>Эрх бариад, дарга хийж байгаа. Бодит байдал дээрээ улс төрийн элит байх нь, иргэд ба бид гэж үйлчилдэг хоёр өөр бичигдээгүй хууль бүтээчихсэн мөртлөө, гэнэт шударга ёс ярьж, “элит” дайснаас аврах зүйл яриад эхэлдэг байх нь.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=ad8bda1771e8" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ядуурлын тэгш бус байдлыг хэрхэн хэмждэг вэ?]]></title>
            <link>https://hariad.medium.com/%D1%8F%D0%B4%D1%83%D1%83%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%8D%D0%B3%D1%88-%D0%B1%D1%83%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BB%D1%8B%D0%B3-%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%85%D1%8D%D0%BD-%D1%85%D1%8D%D0%BC%D0%B6%D0%B4%D1%8D%D0%B3-%D0%B2%D1%8D-7ac20cfa45bd?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/7ac20cfa45bd</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Uyangaa Hariad]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 25 Mar 2021 01:59:13 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-03-25T01:59:13.733Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Ядуурал бол нийгмийн гадуурхалын нэг үзэгдэл, үүнийг <strong>Multidimensional inequality framework</strong> аргачлалаар хэмждэг ба, аргачлалынх нь талаар жижиг тайлбар орууллаа.</p><p><strong>Ядууралд өртөлтийн тэгш бус байдлыг олон хэмжээсээр хэмждэг болсон</strong> дотор одоогоор чухал 7 үзүүлэлтийг задлан тайлбарлавал:</p><p>1. <strong>Амьд байх ба эрүүл амьдралын тэгш бус байдал.</strong> Хүний амьд байх баталгаа, урт наслах баталгааг нийгмийн талаас нь хэмждэг. Амь насанд нь учирдаг ямар орчны эрсдэлүүд байна, биеийн болон сэтгэцийн эрүүл мэндийн үйлчилгээний хүртээмж хэр байгаа. Тусламж хэрэгтэй эмзэг бүлэгт байгаа хүнд туслаж байгаа эсэх, эсхүл ялгаварлалд өртөж байгаа эсэх.</p><p>2. <strong>Хувийн аюулгүй байдлын тэгш бус байдал.</strong> Хүн нийгмийн амьдралдаа оролцохдоо биеийн болон амьдралын аюулгүй байдлын баталгаа хангагдсан эрүүл орчин шаардагддаг. Цагдаа хүчний байгууллага ямарваа нэгэн байдлаар тал засахгүйгээр шударга үйлчлэх шаардлагатай байдаг. Энэ хэмжээс нь институц нь иргэдээ хуулийн өмнө тэгш үзэж, хуулийн процедур нь нэгэндээ толь мэт толигор, ядарсан нэгэндээ хад мэт хатуу байгаа эсэхийг тодорхойлдог.</p><p>3. <strong>Боловсролын хүртээмж ба сурах боломжийн тэгш бус байдал.</strong> Энэ хэмжээс нь амьдралын турш авч байгаа ялгаатай эрдэм мэдлэгийг хэмжихэд анхаардаг. Иргэд асуудалд туйлшран хандахгүй, шүүмжлэлт байдлаар хандаж чадаж байгаа эсэх, эрхээ мэдэж оролцож байгаа эсэх ба боловсролын байгууллагууд ар байдлаас шалтгаалж ялгаатай харьцаж ялгаатай үр дүнд хүргэж байгаа эсэхийг хамаарч судалдаг</p><p>4. <strong>Санхүүгийн хамгаалалт ба хүний эрхэм чанарт халдахгүй хөдөлмөр эрхлэх</strong>. Санхүүгийн ялгаатай байдал нь нийгэм соёлын амьдралд мөн шууд ялгаатай байдал үүсгэдэг. Үүнд цалин, хөрөнгийн ялгаатай байдлаас гадна, ажиллах орчин нөхцлийн ялгаатай байдал ба хүний эрхэм чанарт халдаагүй ажил олдож байгаа эсэхийг судалдаг.</p><p>5. <strong>Тухтай, хараат бус ба аюулгүй амьдрах орчны нөхцөлийн тэгш бус байдал.</strong> Энэ хэмжээс нь тухтай, бусдаас бага хамааралтай, аюулгүй амьдрах орчин байгаа эсэхийг судалдаг. Үүнд ус, хоол, эмнэлэгийн хүртээмжээс гадна, нийтийн тээвэр очдог эсэх, орчин нь хүндээ хүндэтгэлтэй тохижилттой эсэх, нийтийн орон зайн чанар, ба чөлөөт цагаа өнгөрөөх орон зай байгаа эсэхийг тодорхойлдог.</p><p>6. <strong>Нийгмийн амьдралд оролцох боломж, үгээ хэлж, нөлөөтэй байх боломжийн тэгш бус байдал.</strong> Энэ нь ардчиллын тулгуур үзүүлэлт болох нийгэмдээ үгээ хүргэн оролцож, шийдвэр гаргалтад дуу нь хүрч байгаа эсэхийг хэмждэг. Үүнд ажиллах эрхийг нь хамгаалах үйлдвэрчний эвлэл байгуулах боломж байгаа эсэх, гэр бүлийн шийдвэр гаргалтанд үгийг нь сонсож байгаа эсэх. Энэ хэсэгт улс төрийн элит болох кастыг илрүүлэх, ажилдаа тохирохгүй гэж гарсан ч буцаад чавхдаж орж ирж байгаа авилгалжсан байдал хэр даамжирч байгааг тогтооход чухал байдаг хэмжээс.</p><p><strong>7.</strong> <strong>Хувийн амьдрал, гэр бүлийн амьдрал ба нийгмийн амьдралтай байх эрхийн эрүүл тэнцвэрт орчин. </strong>Хувийн амьдралдаа сэтгэл хангалуун байх боломж, гэр бүлтэй ба нийгмийн амьдралтай байх боломж, өөрт тохиолдож байгаа зүйлс ба өөгөө илэрхийлэх боломж, ганцаардахгүй байх ба нийгмийн гадуурхалд өртөхгүй байх нь эрүүл, сайхан амьдралыг мэдрэхийн суурь гэж үздэг. Дотно харилцаа үүсгэж, уг дотно харилцаандаа эрх тэгш байдлаар оролцох боломж хувийн амьдралын чухал үзүүлэлт байдаг. үүнд өөрийн хувийн сонирхолоо дагаснаар, өөрийн сонголт хийсэн ба амьдралаа ямар байлгахыг шийдсэнээр дарамт мэдрэхгүй байх боломжтой эсэх нь чухал үзүүлэлт байдаг. Энэхүү тэгш бус байдлыг хэмжихдээ ганцаарддаг эсэх, өөртөө итгэлтэй байгаа, өөрийгөө хүндэтгэж байгаа эсэхийг чухалчлан хэмждэг байна.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=7ac20cfa45bd" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ерөнхийлсөн ялгаварлал ба ядуурал.]]></title>
            <link>https://hariad.medium.com/%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D1%81%D3%A9%D0%BD-%D1%8F%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BB-%D0%B1%D0%B0-%D1%8F%D0%B4%D1%83%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB-b2a8e0cfa3e2?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/b2a8e0cfa3e2</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Uyangaa Hariad]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 25 Mar 2021 00:50:52 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-03-25T04:06:30.715Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Ядуу хүн гэж байдаггүй, ядууралд өртсөн хүн гэж байдаг.</p><p>Боломжин дунд оршдог, санхүүгийн чадамжтай хүнийг ядууралд өртсөн хүний орчинруу оруулахад “ядуу” гэж цоллуулдаг хүнтэй <strong>яг ижил шийдвэр гаргадаг</strong>ийг туршилтын сэтгэл зүйн аргаар үзүүлсэн судалгаанууд байдаг.</p><p>Хүн хэрвээ нэг бүлэг хүнийг дээрээс доош харж, “энэ хүмүүс угаасаа ийм гэж ялгаварлан харж”, мөн нийгмийн өөр бүлгүүдийг арьс өнгө, нас, хүйс болон нийгэмдээ ямар статустай байгаагаар нь ялгаварласан шинжтэй ярьдаг бол энэ үзэгдлийг <strong>“ерөнхийлсэн ялгаварлал”</strong> гэж үзэж судалдаг.</p><p>Ерөнхийлсэн ялгаварлалыг судлахдаа ялгаварлуулж байгаа бүлгийг нь биш, харин ерөнхийлсөн ялгаварлалыг зөвтгөн тээж байгаа хувь хүнд нь ямар асуудал байгааг судалдаг болсон. Ялгаварлалаа зөвтгөж байгаа хүний дотоод үнэмшил нь өөрийнх нь хамаарч байгаа бүлгээ бүхний төв гэж итгээд, бусад бүлгүүдийг доош хийж илэрдэг. <strong>Нэг ёсондоо өөрийн бүлгээ хэт өндрөөр үнэлж байгаа үзэгдэл</strong> байдаг. Allport (1954) энэ үзэгдлийг анх таниулан бичиж байсан ба, олон ялгаварлах үзлийг өөртөө агуулж байгаа оршил гэдгээр үндсийг нь тавьсан байдаг. Ерөнхийлсэн ялгаварлал нь мөн бусад бүлэгрүү чиглэсэн тууштай ялгаварлалаар илэрдэг. Жишээ нь сүүлийн үед ихээр бичигдэж байгаа ядууралд өртсөн иргэдийг арчаагүй, туйлсан, залхуу гэж ярих хандлага.</p><p>Ялгаварлал үйлдэж байгаа этгээд өөрөө олон өөр бүлэгт хамаардаг ч, ялгаварлал нь бусад бүлэгрүү тууштай илэрхийлэгдэж байдгаараа онцлог. Ялгаварлал үйлдэх болсон шалтгаан нь гадна байгаа бүлгийн шинжийн асуудал биш, уг үйлдлийг гаргаж байгаа <strong>хувь хүний personality</strong> гэж үзэн улс төрийн сэтгэл зүйд “нийгэм, эдийн засгийн хувьд дор байгаа нэгээ ялгаварлах” гэдгээр хөгжиж иржээ.</p><p>Ядуурал гэдгийг тайлбарлахад маш олон судалгааны өнцөг байдаг. Ядууралд өртөж байгаа хүний санхүү, нийгмийн оролцоо, сэтгэл санааны байдал, шийдвэр гаргалтын онцлог, нийтийн орон зайд оролцож байгаа шинж чанар гэх мэтээр, тэр хүний туулж байгаа замнал нь хүндээ хэрхэн бууж, ямар байдлаар эргэж орчинтойгоо харьцаж байгааг ч олон янзаар шинжилж үздэг.</p><p>Хүн бүр өмднийхээ цахилгааныг татаж чаддаг, гэхдээ цахилгаан хэрхэн ажилладагийг тайлбарлаад өгөөч гэхэд, цаад мөн чанарыг хэлж чадахгүй байх нь олон. Үүнтэй ижил ядууралд өртсөн нэгнийг хараад асуудал энэ хүндээ л оршдог гэж хэлэх амархан, гэхдээ жаахан ухаад үзэхэд тэр хүн нь бие муутай, таван хүүхдээ асардаг, хөл хорионы улмаас хүүхдүүд нь сургууль, цэцэрлэг байхгүй болсон тул гэртээ хүүхдүүдээ хараад, ажиллах боломжгүй болсон байх нь тэр.</p><p>Ядууралд өртсөн хүний доош хийж, энэ хүн угаасаа ийм гэж цохон тэмдэглэснээр тэр хүн ядуурлаас ангижрахгүй. Тэр хүнд тохиолдож байгаа асуудлын мөн чанарыг ойлгохгүй байж, асуудал хүндээ л байгаа гэж бодох нь, тухайн ялгаварлаж байгаа хүн ядууралд өртсөн бүлэг хүн дээр дөрөөлж, ажилсаг сайн хүний дүрд орж өөрийгөө дөвийлгэж байгаа харагддаг. Тэгэхээр эргээд ерөнхийлсэн ялгаварлалын үзэгдэл энэ нөхцөлд ажиглагдах нь. Өөрийн хамаарч байгаа бүлгээ бүхний төв, бусад бүлэг нь онцгүй гэж цохон ялгаварлаж байх нь.</p><p>Энэхүү бичвэрийг таван хүүхдийн мөнгөөр амьдардаг эмэгтэйг “мөнгөөр туйлдаг” гэж бичсэн нийтлэлд зориулан бичив. Хүн амын амьжиргааны доод түвшин сарын 230 мянган төгрөг байхад, нэг хүний 80 мянган төгрөгөөр бүтэн сар “туйлах” тэр мэргэн ухаанаасаа хайрлаарай ахаа эгчээ.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=b2a8e0cfa3e2" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Төр хүүхдийн нийгэмшлийг хөл хорионы үеээр үл тоомсорлох нь]]></title>
            <link>https://hariad.medium.com/%D1%82%D3%A9%D1%80-%D1%85%D2%AF%D2%AF%D1%85%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D1%8D%D0%BC%D1%88%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D1%85%D3%A9%D0%BB-%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D2%AF%D0%B5%D1%8D%D1%8D%D1%80-%D2%AF%D0%BB-%D1%82%D0%BE%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%BE%D1%85-%D0%BD%D1%8C-56442ddbd7f3?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/56442ddbd7f3</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Uyangaa Hariad]]></dc:creator>
            <pubDate>Sat, 09 Jan 2021 17:00:15 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2021-01-09T17:11:39.752Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Криминологийн сэтгэл зүй нь гэмт хэрэгтний зан үйлийг судалдаг салбар. Тэгвэл хүүхдийн хөгжил, нийгэмшил ба криминологийн судалгаанууд хэрхэн уялддаг вэ. Хүний хөгжлийг нийгмээс ангид авч үзэх боломжгүй, эцэг эх, эмээ өвөө, асран хамгаалагч, найз нөхөд, багш нартайгаа харилцаж байгаа харилцаа болгон нь нийгэмшил байдаг. Тэгвэл хүүхэд эдгээр харилцаанд орох бүртээ сөрөг мэдрэмж авбал яах бол.</p><p>Хүний гэмт хэрэг үйлдэх зан авирт орчны ба эргэн тойрны хүний хүчин зүйл нөлөөлдөг. Гэмт үйлдэл нь нийгэмшээгүйн үр дагаварын том синдром ч гэж нэг талаасаа үзэх боломжтой. Үүнд орчны нөлөөний фактор дотор том гэр бүл ордог, том гэдэгтээ олон хүүхэдтэй айлын хүүхэд байх. Олон хүүхэдтэй айлын эцэг эх хүүхдээ харах сэтгэлзүйн хязгаартай ба хараа хяналт, анхаарал хандуулах чадамж нь хязгаартай байдагтай нь холбоотой байж болно. Мөн олон хүүхэдтэй гэр бүл ядууралд өртөх өндөр магадлалтай тул, мөн ядууралд өртөхөд орчны нөхцөл мөн дагаж өөрчлөгддөг. Үүнд мөн тодотгож хэлэх нь зүйтэй байх, хүнд орчны нөхцөлд өссөн хүүхдүүдийн ихэнх нь ирээдүйд амжилттай сайхан амьдардаг шүү. Тиймээс бүх хүүхдэд ерөнхийлж болохгүй.</p><p>Хүүхдийн хөгжлийн үе шатанд хамгийн ихээр нөлөөлдөг эрсдэлтэй факторыг дэлгэрүүлж үзвэл:</p><p>· Хувь хүний фактор-impulsiveness- юмыг тунгаахгүй шууд реакцлах хандлагатай хүн (Farrington, 2007)</p><p>· Гэр бүлийн фактор- эцэг эхийн хүүхдийг менежмент хийх аргачлал сураагүй, хэт залуу эцэг эх, эцэг эх ах дүү нарын зүгээс хүчирхийлэл үйлдэх, асран хамгаалагчаасаа салах, хагацах, том гэр бүл, нийгэмшээгүй эцэг эх бдаг бна</p><p>· Сургууль, цэцэрлэгийн фактор- багш сурагчдын дунд үл ойлголцол, хэт эрэмбэлсэн харилцаа, хамт сурч буй хүүхдүүд сургуульдаа дургуй байх, ойлгомжгүй мөртлөө хатуу журмууд, сургууль нь муу сурлагатан гэж цоллох</p><p>Эдгээр факторууд нь гэмт зан авирын магадлалыг нэмдэг орчны фактортоо ордог байна. Үүн дээр нэмээд нийгэмшил нь хэрхэн бүрэлдэж байгаа attachment, commitment, involvement, belief гэх мэт хувь хүний олон хүчин зүйл байдаг ч, энэ удаадаа зөвхөн хөл хорионы бодлого ба манай нийгмийн, хотын орчин, улсын эдийн засгийн байдал хүүхдэд хэрхэн нөлөөлж байгааг тусгах үүднээс криминологид судлагддаг орчны нөлөөг бичлээ.</p><p>Хөл хорионы үед хүүхэд нийгэмших орон зай байхгүй, эцэг эх нь мөн удаан хугацааны эмоцийн болон анхаарлын хөдөлмөр эрхэлж, улмаар стрессд автах нөхцөл үүсэж байгаа билээ. Хөл хорионы үеээр эцэг эхийн стрессийг хүлээн авагч нь харамсалтай нь хүүхдүүд байх магадлал өндөртэй. Мөн хөл хорионы үед хүүхдээ дагуулаад алхах, парк ороод суух ч талбай бидний хотод бас хомс үлдсэн байгаа нь маш харамсалтай. Үүнд мөн хөл хорио гэдгээр гэр бүлийн нэгж нь уул, модонд алхахыг хориглосон байгаа нь утгагүй бодлого санагдаж байгаа.</p><p>Хүртээмжтэй сургууль, цэцэрлэг нийгэмдээ бүрэлдүүлэх нь төрийн үүрэг билээ. Хүүхдийн нийгэмшлийн том фактор нь сургууль гэж дээр дурдсан байгаа, тэгвэл хөл хорио гэдгээр өнгөрсөн үеийн хоёрдугаар сараас хойш хүүхдүүдийн сурах орчин бол үндсэндээ доголдсон. Мөн доголдоогүй байх үеийн багш нарын ачаалал, нэг анги дахь хэтэрсэн хүүхдийн тоо ч мөн хүүхдийн нийгэмшилд нөлөөлнө. Багш хүн өөрөө хүн байдаг, тэр хүний хүнтэй харьцах чадамж нь тоон хязгаартай. Олон ээлжээр багшилдаг хүн хүүхэд бүрт анхаарч чадах цагийн ч боломж гарахгүй. Тиймээс хүүхэд энэ дундаас mediation авч, нийгэмших нь мөн хязгаарлагдмал байх нь.</p><p>Хүүхэд зан авирыг гаднаас ажиглан сурдаг, хэрвээ орчноосоо сөрөг сигнал аваад л байвал энэ нь хувь хүний дотоод ертөнцөд нөлөөлж хувь хүний фактор болон нутагших ч боломжтой. Тиймээс энэ цаг үед хүүхдээ сонсож, мэдрэмжээ ил хэлэх боломжийг олгож, хэлж буй үгсийг нь шүүмжлэхгүй, шүүхгүй, зөвлөхгүйгээр <strong>зүгээр сонсож хамт мэдрэхийг хичээгээрэй</strong>. Энэ нь та хүүхэддээ мэдрэх орон зай өгч, мэдрэмжээ гаргаж тунгаах боломж олгож байгаа дасгал болдог (RULER- гэдэг эмоцио ойлгох аргачлал, Permission to feel номноос дэлгэрүүлж унших боломжтой).</p><p>Үүнд нэг зүйлийг тодруулж анрхааруулж хэлхэд, нийгэмшил нь доголдож байгаа хүн бүр гэмт хэрэгтэн болохгүй. Нийгэмшлийн дутмагшил, гэмт зан үйлд орох орчны бүх нөлөө бүрэлдсэн байсан ч, гэмт зан үйлд орохгүй байх чадамж нь хүүхдэд өндөр байдаг. Мөн, хүн насаараа гэмт хэрэгтэн байдаггүй, үүнд насны орчны болон нийлж буй хүрээллийн нөлөө маш том хүчин зүйл байдаг. Гэмт үйлдэл үйлдэх нь насны нөлөө бас байдаг, хүн нас ахих тусам энэ нь буурдаг ба гэмт үйлээс гарах үзэгдэл ч гэж ярьдаг. Эцэст нь хэлхэд гэмт үйлдэл хийсэн нэгнээ буруутгахаасаа илүү, тухайн үйлдлийг хийхэд нийгэм, орчны нөхцөлд тухайн хүнээ байршуулж хөгжлийг нь ойлгож үзэх нь нийгмээ ерөнхийд нь ойлгоход мөн хэрэгтэй өнцөг байдаг.</p><p>References:</p><p>Gadd, D., and Jefferson, T. (2007) <em>Psychosocial Criminology: An Introduction</em>, Sage</p><p>Farrington, D. (2007) ‘Childhood Risk Factors and Risk Focused Prevention’, in M. Maguire et al., (Eds) <em>The Oxford Handbook of Criminology</em>, Clarendon</p><p>McAra, L., and McVie, S. (2012) ‘Critical Debates in Developmental and Life-Course Criminology’, in M. Maguire, R. Morgan, and R. Reiner (Eds) <em>The Oxford Handbook of Criminology</em>, Oxford: Oxford University Press</p><p>Smith, D.J. (2007) ‘Crime and the Life-course’, in M. Maguire, R. Morgan, and R. Reiner (Eds) <em>The Oxford Handbook of Criminology</em>, Clarendon</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=56442ddbd7f3" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Сургууль ба симболик хүчирхийлэл]]></title>
            <link>https://hariad.medium.com/%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BA-%D1%85%D2%AF%D1%87%D0%B8%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D1%8D%D0%BB-e5b7e3ed7e22?source=rss-8f0906e895ee------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/e5b7e3ed7e22</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Uyangaa Hariad]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 18 Aug 2020 16:21:04 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-08-18T16:24:23.051Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Хүнд өөрийгөө эерэгээр төсөөлөх нь өдөр тутамдаа итгэлтэй байх суурь нь болдог. Эерэг төсөөлөл нь бидний өдөр тутмын нийгмийн харилцаа болон дотно харилцаанд маш чухал байдаг.</p><p>Та өөрийгөө арван жилдээ эргэн төсөөлдөө. Та ангидаа орж ирэхээр ангийнханыгаа харна, тэгээд таны дотор өөрийгөө бусадтай харьцуулах механизм шууд ажиллаж эхлээд, үүний үндсэн дээр та өөрийгөө үнэлэх үнэлэмжээ тодорхойлж эхэлдэг. Харин уг үнэлэмж нь ямар байх нь сурагчийн боловсролын амжилтанд нөлөөлдөг маш чухал зүйл байдаг [1].</p><p>Сурах орон зай.</p><p>Боловсрол эзэмшихээр очиж байгаа ангийн орон зайг тодорхойлоё л доо. Сургууль нь хүүхэд бүрийн өөрийнх нь хөдөлмөр, чадамжийг нь үнэлэх мерит системтэй гэгддэг. Харьцуулалтаа бодит болгохын тулд хүүхдүүдийг насаар нь ангилж нэг анги болгоод ижил сурах бичиг тарааж, нэг багшийг бүгдээрээ харж, мөн нэг ижил шалгалтыг өгдөг. Өөрөөр хэлбэл хүүхэд бүрт ижил сурах боломж олгож, сурагчийн хувийнх нь хичээл зүтгэлийг үнэлсэн мерит систем байх нь. Энэ бүгдийн эцэст бид хүүхдүүд нэг түвшнээс эхэлсэн тул, гарах үр дүн нь харин эерэг байвал хүн нь хичээсэн, үр дүн нь муу байвал хүмүүс ихэвчлэн муу сурагчийн дутуугийн байдал гэж төсөөлдөг. Уг илүү байх ба дутуугийн байдлыг биологи-удам-ген мэтээр төсөөлөх нь бидний нийгэмд түгээмэл байдаг.</p><p>Гэхдээ ангийн орчин нь бүх хүүхдийг яг нэг цэгээс өрсөлдүүлдэг орчин мөн үү?</p><p>Ангийн орчин нь нейтрал 0 цэгээс эхэлдэггүй. Ангийн хүүхдүүдийн хэлний хэрэглээ, хичээлдээ хандах байдал, биеийн хэлэмж, биеийн харьцаа, өөртөө итгэх итгэлээс эхлээд бүгд ялгаатай байдаг. Сургуулийн орчин нь хэлэндээ сайн байгаа, эсхүл тооны хичэлдээ сайн, өөртөө итгэлтэй байгаа хүүхдэдээ ээлтэй орчин байдаг. Сурах бичиг нь нийгэмдээ дундаж давхаргад тооцогддог хүмүүсд илүү ойрхон буудаг тул, дундаж давхаргын хүүхдүүд зөв сурагчийн төсөөлөлд илүү нийцэх нь. Өөрөөр хэлбэл дундаж давхаргын хүүхдийн орчны соёл нь сурах орчны стандарттай илүү ойр байх нь. Дундаж давхаргын хүүхдийн сургуулийн бус орчинд үзэж харж байгаа зүйлс (музей, гадаад дотоод аялал, зурагтны сувагны сонголт, гэрт компютертэй байх эсэх), харилцаж байгаа хүмүүсийн (санхүүгийн чадамж илүү байвал эхнэр нөхрийн нэг нь хүүхдээ харж гэрт байх боломжтой, эсхүл асрагчтай байх) оролцоо илүү дэмжлэгтэй учир сургуулийн хүлээлтдээ илүү ойр байдаг. Эдгээр хүүхдүүд ангийн орон зайнд орж ирхээрээ соёлын мэдлэг нь ялгарч, хэл ярианы хөгжил илүү бөгөөд өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлэх чадамжийг илүү байдлаар илэрч байдаг, өөрөөр хэлбэл уг хүүхдүүд соёлын капитал илүүтэй байна.</p><p>Ангийн орон зайг бид тэгш эхлэлтэй орчин гээд төсөөлчихсөн байгаа суурин дээр, сурагчийн ялгаатай байдлыг бараг удмын мэт төсөөлөөд байдаг. Гэхдээ дээр дурсан соёлын капиталын давуу байдал нь сурагчид симболик давуу байдал үүсгээд байдаг, тэр нь бусдаас ухаантай, илүү мэдлэгтэй гэсэн аура байх нь. Харин уг соёлын капиталгүй сурагч нь хичээлээ сурахад арай доогуур соёлын капиталаас эхэлж байгаа тул, боловсрол эзэмшхэд бэрхшээлтэй тулгарч улмаар оюуны хувьд арай дутуу өгөгдөлтэй мэт бусдад төсөөлөгдөөд байдаг.</p><p>Би өмнөх нийтлэлдээ симболик хүчирхийллийг тайлбарласан (<a href="https://medium.com/me/stats/post/6f46b71c69b9">уг линкээр үзнэ үү</a>), симболик хүчирхийлэл нь анги давхарга, арьс өнгө, хүйсийн ялгаатай байдлаас үүдэн гарч байдаг нийгмийн бүлэг хоорондын хүчний ялгаатай байдал хүндээр хэрхэн бууж байгаа мэдрэмж байдаг. Тэгвэл дээр дурьдсан ангийн ялгаатай байдлаас улбаалан хүүхдүүд өөр сууринаас эхэлж байгаа ч, ангийн орчин нь ижил тэгш цэгээс ижил хэмжээний өгөгдөл өгч байгаа мэт төөрөгдөл үүсгэдэг байх нь.</p><p>Өөрөөр хэлбэл ангийн орчин нь үнэн хэрэгтээ тэгш боломж гэдэг нэршлийн ард симболик хүчирхийллийг хөхиүлэн дэмжигч, бүр тэгш бус байдлыг үүсгэдэг систем байх нь. Яагаад гэдгийг тайлбарлавал, боломжтой айлын Дулмаа болон нийгэм санхүүгийн боломж тааруу айлын Болор хоёрыг харьцуулая. Дулмаа нь боломжтой айлын хүүхэд, гэрийнхэн нь санхүүгийн хувьд арай боломжтой тул ээж аавын нэг нь гэртээ үлдэж хүүхдийн хичээлд нь тус болдог. Дулмаагийнх гэртээ олон суваг бүхий зурагттай тул Дулмаа олон хэлнээс мэдээлэл сонсож, олон кино үзэх боломжтой. Мөн Дулмаагийн боловсролд нь зориулж ном, танин мэдэхүйн сэтгүүл, компьютэр гэрт нь байдаг тул Дулмаа хичээл дээрээ ойлгоогүй зүйлээ хамт байгаа эцэг эхтэйгээ суугаад сурч болох нь. Харин Болорын эцэг эх нь нийгэм-санхүүгийн хувь арай боломж муутай тул эцэг эх нь хоёулаа ажилдаа явж, тэр хооронд Болор гэртээ ганцаараа байх нь, мөн Дулмаатай харьцуулхад ном, зурагт, компьютерийн сонголт нь эрс бага байх нь.</p><p>Дулмаа, Болор хоёр өглөө хичээлдээ бүгдэнд нь тэгш боломж олгодог гэгдэх ангидаа орж ирээд гэрийн даалгаваараа шалгуулах, эсхүл хоорондоо юм ярьхад ялгаатай байдал гарч эхэлдэг. Болор Дулмаагийн үзсэн киног мэдэхгүй, Хэрри Поттер гэдэг номыг уншиж үзээгүй. Тэгэхээр уг ялгаа нь Болорын өөртөө итгэх итгэлд нөлөөлж эхлэх нь. Ингээд уг үзэгдэл тодорой хугацаанд үргэлжлээд явхад Дулмаа нь илүү сурдаг сайн сурагч, угийн мундаг гэгдэх тодотголтой болж, харин Болор биологи-ген-удмын өгөгдөл султай мэт төсөөлөл нь бүрэлдэж эхэлж байгаа юм. Үүнээс үүдэн нэг нь давуу хүн болж, нөгөөх нь арай мяа хүний тоонд орсон тул, ангийн орчинд зөвхөн энэ хоёр хүүхдийн жишээн дээр гэхэд симболик хүчирхийлэл нь илэрч байна. За ингээд багшийг уг харилцаандаа татаж оруулбал багш нь нэг хүүхдийг онц сурагч гэж тунхагласнаар боловсролын орчин маань бусдыгаа ялгаварлаж эхлэх нь.</p><p>Хүүхэд боловсрол мэдлэг олж авхад өөртөө итгэлтэй байх нь их чухал үзүүлэлт байдаг [2]. Өөрийгөө хэрхэн үнэлэхэд гэр бүлээс гадна ангийн орчин чухал нөлөө үзүүлэх нь. Сурагч нь өөртөө итгэлтэй эсэх нь үгээр илэрхийлэгдэж байдаг, жишээ нь “ёоо, багш намайг самбарт дуудах вий гэж айж байлаа шүү”, “шалгалтаа бодохоор айгаад байна” гэх мэтээр илэрч байдаг. Энэхүү айдас нь магадгүй уг хүүхэд нь байнгын муу дүн авч, өөртөө итгэлгүй болж, энэ нь боловсрол авах боломжид нь архаг хаалт болж байх боломжтой. Өөрөөр хэлбэл ангийн орчин нь тэгш боломж олгодог орчин биш, харин симболик хүчирхийллийг байнга амьлуулж, улмаар тэгш бус байдлыг үүсгэдэг орчин байх боломжтой.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=e5b7e3ed7e22" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>