<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by İlkin Əfəndiyev on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by İlkin Əfəndiyev on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/1*ebrFSpDs0uv6F-5RXsxCmA.jpeg</url>
            <title>Stories by İlkin Əfəndiyev on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Thu, 19 Nov 2026 20:19:51 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@ilkinefendiyev/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Karin Yuhanisson — “Nostalgiya. Bir hissin tarixi”]]></title>
            <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev/karin-yuhanisson-nostalgiya-bir-hissin-tarixi-e55384b26e6a?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/e55384b26e6a</guid>
            <dc:creator><![CDATA[İlkin Əfəndiyev]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 23 Apr 2026 17:29:52 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-04-23T18:28:23.927Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3><strong>Giriş</strong></h3><p>“Gənc, hələ yetkinliyə çatmamış bir oğlan hərbi borcunu yerinə yetirməyə məcbur qaldıqda və sevdiyi torpağa sağ-salamat qayıtmaq ümidini itirdikdə, onu xüsusi növdən olan bir kədər hissi bürüyür”, — XVIII əsrin həkimi Leopold Auenbrugger belə yazır. “Belə gənclər susqun, apatik, qapalı, dalğın olurlar, tez-tez ah çəkir və kədərli iniltilər buraxırlar, nəhayət tam hissiyyatsız və həyatın özünə qarşı biganə hala düşürlər. Bu xəstəlik nostalgiya, yəni ev həsrəti adlanır. Heç nə onlara kömək edə bilmir nə tibb, nə nəsihətlər, nə vədlər, nə də cəza təhdidləri. Bədən tədricən zəifləyir, onların bütün varlığı bu nəticəsiz hissə yönəlir. Mən bu xəstəlikdən ölən çox sayda insanın cəsədini yarmağa məcbur olmuşam…” (1)</p><p>“Şüurun bədən üzərində göstərdiyi təsir olduqca diqqətəlayiqdir,” 1820-ci illərdə bir isveç hərbi həkimi bildirir. “Fransız ordusu Berlinə daxil olduqda onlara İsveçrə keçid yolunun mənzərəsini əks etdirən panorama göstərildi. Fransanın xidmətində olan isveçrə alayı bunu gördükdə öz doğma kəndlərini tanıdı və tanış səsləri eşitdi. Əsgərlər dərhal vətən həsrəti (nostalji) ilə büründülər, bəziləri hətta həyatla vidalaşmağa qərar verdi; buna görə də həmin təsvirlər və o valehedici musiqi dərhal qadağan edildi. Deyilənə görə, şotland əsgərləri tulum səsini eşidən kimi göz yaşlarına boğulur, qayalıqlar və dağlar arasında qalmış evlərinə qayıtmaq üçün fərarilik edirlər; əgər bu cəhdləri uğursuz olarsa, kədərdən ölürlər.” (2)</p><p>Nostalgiya xəstəlikdir və intihara meyil yaradırmı?</p><p>Hisslərin də öz tarixi vardır. Nostalgiya bu hisslərdən biridir və emosional repertuarımıza daxil olan anlayış kimi öz ilkin mənası ilə artıq sərbəst və qeyri-sabit şəkildə bağlıdır.</p><p>Əvvəlcə məkan ölçüsünə aid olan bu hiss konkret bir yer üçün darıxmaq kimi meydana çıxmışdı, sonradan isə zaman ölçüsünə keçərək keçmişə yönəlmiş həsrətə çevrildi. Bir vaxtlar melanxoliya, təşviş və klaustrofobiya ilə əlaqəli sayılan bu hal sonradan yenidən müəyyənləşdirildi və tibbi diaqnoz olmaqdan çıxaraq kədərli, lakin eyni zamanda zərif həzz daşıyan bir emosional vəziyyətə çevrildi. XIX əsrin modernlik layihəsinin çərçivəsinə sığmadığı üçün o, ya sentimental zəiflik, ya da uyğunlaşma qabiliyyətinin aşağı səviyyəsi kimi dəyərləndirilirdi. XX əsrdə isə keçmişin daha güclü şəkildə dərk olunması ilə nostalgiya yenidən qayıtdı. Biz keçmişə aludəyik, — deyə Susan Bennett “Performing Nostalgia” kitabında qeyd edir. Müasir epidemiyanın simptomu məhz nostalgiya olur. İstinad nöqtəsi artıq gələcək deyil, keçmişdir. Bu geniş yayılmış nostalgiya mədəni kasıblığın əlamətidirmi, reallığın kopyalarla əvəz olunmasıdırmı, yoxsa indinin xatirələrlə ört-basdır edilməsidir? Bu, sivilizasiya tənqididir, utopiyadır, yoxsa qaçış? (3)</p><p>Nostalgiya tarixi fasiləsiz hərəkəti, mənaların dəyişməsini və ilkin tibbi, psixoloji və ictimai əlaqələrdən tədrici uzaqlaşmanı göstərir. Bu gün az adam nostalgiyanı ev həsrəti kimi təsvir edər. Demək olar ki, heç kim onu ölümcül xəstəlik adlandırmır. Heç kim onu uşaq öldürməyə səbəb kimi də göstərmir.</p><p>Müasir yanaşmalar nostalgiyanı mürəkkəb və ikiqat mənalı mədəni fenomen kimi qəbul edir, onu bir növ mədəni xəstəlik kimi şərh edir. Bəzən o, keçmişə yönəlmiş özünüaldatma forması kimi təqdim olunur, bəzən isə guya daha yaxşı olmuş bir keçmiş haqqında saxta xəyallar kimi. Bu cür yanaşmada nostalgiya özünün iddia etdiyi autentiklikdən məhrum olur. O, tarixi saxtalaşdırır, keçmişi emosional örtük və qeyri-müəyyən xəyallar arxasında gizlədir. David Lowenthal “Keçmiş yad ölkədir” (1895) əsərində nostalgiyanı tarixlə sağlam əlaqəyə meydan oxuyan bir hal kimi təqdim edir. XX əsrin sonlarında siyasi leksikonda nostaljik insan “reaksioner” və ya “idillik” kimi ikimənalı fiqurlarla yanaşı ortaya çıxır. Onlar keçmişə bağlı qalır, lakin eyni zamanda heç vaxt mövcud olmamış bir keçmişi ideallaşdırırlar.</p><p>Nostaljik insanın gələcəkdən qorxusu eyni zamanda keçmişin həqiqətindən qorxudur. Dəyişiklikdən çəkinərək o, itirilmiş sabitlik haqqında illüziyada yaşayır. Nostalgiya öz xəstəlik çalarını tam itirməmişdir. Onun əsasında yalnız reallığın saxta təsviri deyil, həm də qeyri-sabitliyə, nizamsızlığa, mürəkkəbliyə və müasir həyatın dəyişkənliyinə qarşı dərin bir daxili müqavimət dayanır. (4)</p><p>Beləliklə, siyasətçilər, tarixçilər, sosial psixoloqlar, intellektuallar və alimlər üçün nostalgiya ən yaxşı halda qaçış forması, ən pis halda isə cəmiyyətin gizli xəstəliyi kimi görünür. Hər iki halda o, daha dərin bir problemin əksi, yəni gələcəyə inamın çökməsidir. Bu mövqelər məhsuldar və əsaslıdır, lakin onlar nostalgiyanın ilkin “mən”indən eyni dərəcədə uzaqdır. Bir zamanlar həqiqi nostaljiklərə məxsus olan həssas, köksüz, darıxan insanın yaşadığı təcrübə sonradan sanki əlindən alınmış bir hissə çevrilmişdir.</p><p>Mən başqa bir yol axtarmaq istəyirəm, “nostalgiya” adlanan hissi yenidən tapmağa imkan verən bir yol. Bu, hissi öz hüquqlarına qaytarmaq cəhdidir. Daha ümumi mənada isə bu, bəzi hisslərin necə müasir hala gəldiyini və ya necə unudulduğunu izah edən bir araşdırmadır. Hansı hisslər, nə zaman və niyə ön plana çıxır? Hansıları qəbul edilir, hansıları isə sıradan çıxır? Bu sıradan çıxma prosesi necə baş verir?</p><p>Hisslərin də, xəstəliklər kimi öz bioqrafiyası var. Onlar ad qazanır, müəyyən inkişaf yolu keçir və bəzən yoxa çıxır, çünki artıq faydalı sayılmır və ya yeni adlarla əvəz olunur.</p><p>Nostalgiya belə bir tarixə malik anlayışdır. O, fərari əsgərin davranışını, yeniyetmə qızın ümidsizliyini və ya tərk edilmiş uşağın dərin kədərini izah edən model kimi çıxış edə bilər. Lakin bu anlayışın dəyişkən mənaları və tarixi transformasiyaları daxilində toxunulmamış bir nüvə qalır ki, onu “həsrət” adlandırmaq olar. Nostalgiya itirilmiş bir şeyə yönəlmiş həsrət hissidir. O, ayrılığı ifadə edir.</p><p>Bu həsrətin bir neçə mühüm xüsusiyyəti vardır. O, qismən zamanla bağlıdır, arxada qalmış zamanla. O, indiki ilə keçmiş arasında xüsusi bir münasibət yaradır. Nostalgiya neytral xatirələr deyil, indiki zaman tərəfindən seçilmiş yaddaş anlarıdır. Ümumiyyətlə, o, kontrast üzərində qurulur, bəzən süni şəkildə yaradılmış kontrast üzərində. Keçmişin reallığı indinin prizmasında əks olunur.</p><p>Nostalgiya şəxsi təcrübə ilə də sıx bağlıdır, insanın öz bioqrafiyası ilə. Onu yalnız yaşanmış təcrübə doğura bilər, heç vaxt görülməmiş məkanlar və ya yaşanmamış həyat hissələri deyil. Nostalgiya nə antik pastoral xoşbəxtliyə həsrətdir, nə dini cənnət təsəvvürlərinə, nə romantiklərin keçmişə səyahətlərinə, nə viktorian üslubuna bağlı idealizəyə, nə də XX əsrin sonlarında tarix rekonstruksiyalarına. O, insanın öz həyatında yaxın keçmişdə baş vermiş anlara bağlıdır. Başqa sözlə, nostalgiya daim öz daxili tarixində geri qayıdır.</p><p>Və nəhayət, nostalgiya özünəməxsus şəkildə hiss olunur. Onun ikili dadı var ağrı ilə arzunun qarışığı, şirinliklə rənglənmiş melanxoliya. Acı-şirin bir hiss.</p><p>Onun axtardığı keçmiş yalnız yaddaşda mövcuddur və buna görə də bu keçmiş həmişə əlçatmazdır, hər bir qayıdış arzusu həyata keçməsi mümkün olmayan bir ehtimal olaraq qalır. Arzu yoxluq vasitəsilə mövcuddur.</p><p>Eyni zamanda isə bu, ölümcül xəstəlikdir. […]</p><h3><strong>AD</strong></h3><p>“Biz insanlar üçün bir çox şey baxışdan kənarda qaldıqda, adı olmadıqda mövcud olmur… Bir hiss özünü sözlərlə ifadə edə bildiyi anda bizim üçün aydınlıq qazanır və məhz bu aydınlıq vasitəsilə düşüncələrimizə və davranışımıza daha dərin təsir göstərir.” (1)</p><p>Hisslərin tarixi onların istisna edildiyi adlarla üst-üstə düşməlidir. Yalnız dildə ifadəsi olan hisslər əlçatandır. (2)</p><p>Ad bir neçə səviyyədə təsir göstərir. Hər şeydən əvvəl o, müəyyən bir emosional təcrübəni sabitləşdirir və təsdiqləyir, necə ki xəstəlik diaqnoz vasitəsilə təsdiqlənir. Hiss ad qazanan kimi subyektiv təcrübəni nizama salan və ona məna verən formaya çevrilir. Bu adın kim tərəfindən verildiyi də əhəmiyyət daşıyır. Din, tibb və elm böyük nüfuza malikdir, lakin adlandırma imtiyazı daim onların arasında bölüşdürülür. Birinci dünya müharibəsi zamanı qeyd olunurdu ki, hərbi müxbirlərin döyüş mərhələlərini təsvir etmək üçün istifadə etdikləri dil əsgərlərin öz hisslərini ifadə etdikləri sözlərə də təsir edir. Adlar reallığı strukturlaşdırır; onsuz insan xaotik dünyada yadlaşır. Adın mənası dəyişdikdə hissin özü də dəyişir. Dildən kənarda mövcud olan saf və ilkin hiss haqqında təsəvvür bu baxımdan illüziyaya çevrilir. Digər tərəfdən, ad o deməkdir ki, subyektiv hiss xarici mədəni kontekst daxilində şərh olunur və müəyyənləşdirilir. Hisslər həm onlara verdiyimiz adlardan, həm də onların daşıdığı mədəni dəyərdən asılıdır. (3)</p><p>Adlandırılmış hisslər norma və dəyərləri əks etdirir və buna görə də tarixiləşdirilə bilər. Onlar yaranır, inkişaf zirvəsinə çatır və sonra tədricən yox olur, ya tamamilə silinir, ya da yeni mədəni kodlar tərəfindən yenidən formalaşdırılana qədər gizli qalır. Üçüncü məqam isə odur ki, ad hissin yayılmasına və təkrar istehsalına imkan yaradır. François de La Rochefoucauld yazırdı ki, “elə insanlar var ki, sevgi haqqında eşitməsəydilər heç vaxt aşiq olmazdılar”. O həmçinin qeyd edirdi ki, bəzi xəstəliklər danışıldıqca yayılır; söz onları mövcud edir və daşıyıcıya çevrilir. (4)</p><p>Ad hissin xarici ifadəsini də formalaşdırır, onun mimikasını, jestlərini və bədən dilini müəyyənləşdirir. Sevginin heyranlıq, nəvaziş, incəlik, erotomaniya və ya ehtiras kimi təzahür etməsi yalnız hissin özündən deyil, onun necə ifadə və necə oxunmalı olmasından asılıdır. Ad tibbi və ya hüquqi dildə hissin tərifi, izahı, motivi və ya hətta günahı kimi qeyd oluna bilər. Cinayət, dəlilik və ya intiharın səbəbi kimi hisslər ən quru traktatlarda belə yer alır. Bu baxımdan demək olar ki, hiss subyektiv təcrübə ilə onun mədəni və tarixi olaraq formalaşmış ifadəsi arasında yerləşir. Legitimləşmə prosesinin son həddində hissin forması o qədər aydınlaşır ki, onu təqlid etmək mümkün olur. XVIII əsr tibbində həqiqi hisslə simulyasiya olunmuş hissi ayırmaq cəhdləri geniş yayılmışdı və bu, eyni zamanda insanın öz “mən”ini bədən vasitəsilə ifadə etməsi barədə dövrün təsəvvürlərini də əks etdirirdi. Nostalgiya ilə qarşılaşan hər bir həkim üçün əsas məsələ həqiqi hal ilə saxta halı ayırd edə bilmək idi. (…)</p><p>Lakin məsələni başqa cür də düşünmək olar. Hisslər “mən”lə bağlıdır və çox vaxt adlandırılmamış şəkildə mövcud olur. Saysız-hesabsız adsız hisslər var. Bu baxımdan nostalgiya sadəcə hisslərlə doldurulan bir ad deyil, öz adını axtaran bir hissdir. “Nostalgiya” sözü çoxsaylı kədərli və həsrətli vəziyyətlərin qatları ilə örtülmüşdür.</p><p>Beləliklə, söz ilkin hissdən ayrılır. Sözlər bizim onlara yüklədiyimiz məna ilə dolur. Onlar dəyişir, yeni məna qazanır, transformasiya olunur. Sözlər sabit deyil, onlar sanki qaçqındır, istədikləri anda mənadan uzaqlaşa bilirlər. Bununla belə, hətta ən abstrakt elmi terminlər belə gündəlik təcrübədən və hisslərin ifadəsindən doğur.</p><p>Bu səbəbdən mən başlanğıca qayıtmaq istəyirəm.</p><p>“Nostalgiya” sözü 1678-ci ildə 19 yaşlı tibb tələbəsi Johannes Hofer tərəfindən “Dissertatio medica de Nostalgia oder Heimwehe” adlı əsərdə yaradılmışdır. Bu söz yunan dilində “nostos” qayıdış və “algos” ağrı sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. (5)</p><p>Beləliklə, nostalgiya evə qayıtmaq istəyindən doğan ağrılı bir hiss deməkdir. Dəlilik həddinə çatan halları təsvir etmək üçün Hofer “nostomaniya” (6) terminini işlədirdi. O, nostalgiyanı belə müəyyən edirdi: “İnsanın evindən uzaqda olduğu və ya bir daha onu görməyəcəyindən qorxduğu üçün çəkdiyi ağrı.”:</p><p><em>Xüsusilə yad ölkələrdə yaşayan gənclər bu xəstəliyə daha çox məruz qalırdılar, xüsusilə də əvvəl tənha həyat sürmüş və yaxın münasibətlərdən məhrum olanlar. Onlar yad insanlar arasında yeni adətlərə uyğunlaşa bilmir və ana qayğısını unuda bilmirdilər. Narahatlıq onları içindən yeyirdi və yeganə təsəlliləri ata yurdu haqqında şirin xatirələr olurdu. Nəticədə yeni mühitə qarşı ikrah yaranır, gecə-gündüz yalnız geri qayıtmaq barədə düşünürdülər. Bu düşüncələr pozulduqda isə xəstəlik daha da dərinləşirdi.</em></p><p>Beləliklə, latınca ad və xəstəliyin özü ixtira edilməli idi ki, cəmiyyət tərəfindən tanınsın və əvvəllər gündəlik təcrübə kimi qəbul edilən hal ayrıca fenomen statusu qazansın. “Heimweh” anlayışı İsveçrə dialektindən gəlir və “ata yurdunun itirilmiş rahatlıqlarına həsrət” kimi başa düşülürdü. (7)</p><p>Bununla elmi və xalq arasında işlədilən adlar arasında sərhəd yarandı. Ev həsrəti üçün xalq adları fransız, polyak və rus dillərində mövcud idi, lakin ivrit, yunan və latın dillərində yox idi.</p><p>Yeni terminlər, məsələn ingiliscə homesickness və ya isveçcə hemsjuka XVIII əsrin ortalarında ortaya çıxdı və yalnız xəstəlik adı kimi istifadə olunurdu. (…)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*GNyCJJO6QnQT4oqM" /></figure><p>XVII əsrdə Robert Burton tərəfindən yazılmış “The Anatomy of Melancholy” (1621) əsərində ev həsrəti melanxolik vəziyyət kimi təsvir olunsa da, ayrıca ad almamışdı.</p><p>Nostalgiya sadəcə ev üçün darıxmaq deyil, bədəni zəiflədə bilən və hətta ölümə aparan güclü bir həsrətdir. O, sağlam bir gənci solğun və tükənmiş bir varlığa çevirə bilər.</p><p>Hiss baxımından nostalgiyaya ən yaxın vəziyyət erotomaniyadır, yəni sevgi xəstəliyi. Hər iki halda insan itirilmiş və ya əlçatmaz olan obyektə güclü həsrət hiss edir. Simptomlar da oxşardır solğunluq, iştahsızlıq, dərin ahlar, halüsinasiyalar, fiziki zəiflik və sonda çökmə. Lakin erotomaniya daha qədim tarixə malikdir və qarşılıqsız sevgi ilə bağlı müxtəlif melanxolik və ümidsiz vəziyyətləri əhatə edir. (8)</p><p>Xəstələr iki əsas qrupa bölünürdü. Bəziləri seksual coşqu, aktivlik, lakin eyni zamanda qarışıqlıq və yanlış təsəvvürlərlə xarakterizə olunurdu. Digərləri isə ümidsiz sevgi səbəbilə depressiya yaşayır, qarşılıqsız sevginin ağrısını çəkirdi. Belə insan özünü təcrid edir, ağlayır, sevdiyini xatırladan əşyalara baxır və onunla sanki danışır. (9)</p><p>Erotomaniya nimfomaniya və ya satiriaz kimi həddindən artıq seksual istəklə bağlı diaqnozlardan fərqlənirdi. Carl Linnaeus bu anlayışı “aşiqin utancaq arzuları” kimi tərcümə etmişdi.</p><p>Beləliklə, nostalgiya və erotomaniya hər ikisi ayrılığın ölümcül nəticələri ilə bağlıdır. Lakin əvvəllər məkanın yoxluğundan doğan xəstəlik kimi təsvir olunmamışdı.</p><p>Ev həsrətinə qarşı yönəlmiş başqa bir impuls da mövcuddur, bu artıq uzaqlaşmaq istəyidir. Bu hissi ifadə etmək üçün ayrıca termin yaradılmışdır “Apodemialgiya” yəni insanın öz evindən ayrılıb uzaqlara qaçmaq istəyinin ağrılı, iztirablı forması. (10)</p><p>Bu hal “doğma yeri tərk edib başqa ölkələrə getmək üçün qarşısıalınmaz arzu” kimi müəyyənləşdirilirdi. Bu arzu həyata keçmədikdə nostalgiyaya bənzər simptomlar yaranırdı. Bu hiss əsasən universitetə daxil olmaq imkanı olmayan maraqlı gənclər arasında yayılmışdı. Sonralar bu motiv müxtəlif formalarda, hətta müasir “Road movie” janrında belə davam etmişdir, burada ev klaustrofobik bir məkan kimi təqdim olunur. (11)</p><p>Xəstəlik diaqnozu kimi nostalgiya çox qısa müddətdə geniş yayılaraq qəbul olundu. O, XVIII əsrdə müxtəlif tibbi təsnifat sistemlərinə sürətlə daxil edildi. Carl Linnaeus onu «affektlə müşayiət olunan psixi xəstəliklər» sinfinə aid edirdi, yəni bu tip xəstəliklər hissi yaşantılarla xarakterizə olunurdu. Bu baxımdan nostalgiya erotomaniya ilə yaxınlıq təşkil edir, həmçinin bulimiya (“xəstəvi həddə çatmış oburluq/doymaq bilməyən yemək istəyi”), quduzluq (“zərərsiz olanlara hücum və dişləmə arzusu”) və anxietas (“gündəlik şeylərə qarşı sıxıntı/ikrah hissi”) kimi hallarla eyni sırada yerləşirdi.</p><p>O, nostalgiyanı <em>hemsjuka</em> kimi tərcümə edir və onu «ata yurduna və ya qohumlara duyulan həsrət» kimi müəyyənləşdirirdi. (12)</p><p>(Nostalgiya Carl Linnaeus-un əsərlərində dəfələrlə ortaya çıxır və tədricən elmi sistematikadakı yerindən uzaqlaşaraq hissin özünə daha da yaxınlaşır. Nəhayət, cırıq bir kağız parçasında tapılan və titrək qoca əli ilə yazılmış tərif uşaqlığın daxili məkanına qədər yığcamlaşır: “NOSTALJİ — Stenbryukhult”. (13)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/509/0*t-aV8sBqnKpCM66r" /></figure><p>Avropanın digər sistematikləri də nostalgiyaya tezliklə yer ayırdılar. Özünün nəhəng <em>Nosologia methodica</em> əsərində, təxminən 2400 xəstəliyi əhatə edən bu təsnifatda, François Boissier de Sauvages onu “təxəyyülün, ağlın və ya iradənin pozulması ilə xarakterizə olunan dəliliklər” sinfinə daxil edir və “Bisarrerier” bölməsində pica (“yeyilməz şeyləri yemək istəyi”), bulimiya, panik tutmalar, fobiyalar, eləcə də nimfomaniya və satiriaz ilə yanaşı yerləşdirir. Bu xəstəlik evə qayıtmaq haqqında o dərəcədə güclü fantaziya kimi təsvir olunur ki, xəstəni dərin həsrət bürüyür və bunun nəticəsində yuxusuzluq, anoreksiya və digər ciddi simptomlar meydana çıxır. (14)</p><p>İngiltərədə nostalgiya anlayışını elmi dövriyyəyə William Cullen daxil etmişdir. O da bu halı maniyanın bir forması kimi nəzərdən keçirirdi, lakin onu ağıl pozuntuları sırasında deyil, “yanlış istiqamətlənmiş və ya anormal istəklər” bölməsində yerləşdirirdi. Bu bölməyə, digər hallarla yanaşı, bulimiya, polidipsiya (“qeyri-təbii içmək istəyi”), pica, satiriaz və nimfomaniya da daxil edilirdi. Nostalgiyanı isə o, “evdən uzaqda olanların oraya qayıtmaq üçün sönməz istəyi” kimi müəyyənləşdirirdi. (15)</p><p>Sonsuz təsnifatlara meyilli olan frenoloqlar nostalgiya üçün də öz mürəkkəb bölgülərini yaratmışdılar. Üç əsas tip fərqləndirilirdi. Birincisi “evə bağlılıq istəyi” (habitativite), ikincisi “məhəbbət və bağlılıq istəyi” (affectionnivite), üçüncüsü isə “vərdişin gücü” (habitudivité) ilə əlaqələndirilirdi. (16)</p><p>Maarifçilik dövrünün çoxsaylı ensiklopedik layihələri çərçivəsində nostalgiya, digər müəlliflərlə yanaşı, Jean-Jacques Rousseau tərəfindən də təhlil olunmuşdur. O, bu halı bir tərəfdən azadlığa həsrət, digər tərəfdən uşaqlığa yönəlmiş həsrət kimi başa düşür, onu tez-tez musiqi ilə sakitləşən, yüksək emosional gərginlik vəziyyəti kimi təsvir edirdi. (17)</p><p><em>“Encyclopédie méthodique”</em> əsərində nostalgiya haqqında məqalənin müəllifi Philippe Pinel olmuşdur. Fransız inqilabı dövründə Paris müəssisələrində “dəli”lərin azad edilməsi ilə tanınan bu həkim xəstəliyə yüksək empatiya prizmasından yanaşır və onu müxtəlif həsrət hallarını əhatə edən geniş bir vəziyyət kimi müəyyənləşdirir. Bu tərifə valideynlərindən ayrılmış kiçik uşaqların yaşadığı həsrət də daxil edilir. (18)</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*nVd7FPACbaoPqO9u" /><figcaption><strong>Doktor Filip Pinel “Salpetrier” xəstəxanasında, 1795</strong> — Toni Robert-Fleury tərəfindən çəkilmiş rəsm əsəri.</figcaption></figure><p>Carl Gustav Hufeland tərəfindən təmsil olunan aparıcı alman tibbi avtoriteti oxşar təriflərdən istifadə edir. O, ölümcül xəstəliklərə səbəb ola bilən hisslər sırasında “qırılmış ürək və sevgi obyektinə qarşı dərin, doymaz həsrət (bura ev həsrəti, yəni nostalgiya da daxildir)…” ifadəsini qeyd edir. O, hətta anasından ayrılmış uşağın həsrətdən öldüyünü də müşahidə etdiyini bildirir. (19)</p><p>XIX əsr nostalgiya anlayışına bir sıra dəqiqləşdirmələr və təsnifedici xüsusiyyətlər gətirdi. Romantizm dövründə bu anlayış üç əsas sahəyə tətbiq edilirdi: səma, təbiət və uşaqlıq. Dini ədəbiyyatda nostalgiya səma həsrətinə çevrildi.</p><p>“Ev həsrəti olanlar xoşbəxtdir, çünki onlar onu yenidən əldə edəcəklər” alman mistiki Johann Heinrich Jung-Stilling özünün “Hemsjukan” (20) adlı tərbiyə romanına belə başlayır. Burada həsrət keçmişə deyil, gələcəyə yönəlir; yerə deyil, səmavi məkana. Ev həsrəti burada utopik xilasa çevrilir, ilkin cənnət halından qovulma ilə Tanrı ilə gələcək birləşmə arasında yerləşir. Müasir nekroloqlarda “evə qayıdış” və “evə yol” ifadələri də məhz bu mənanı daşıyır.</p><p>Romantiklərdə, Novalis və Heinrich Heine kimi müəlliflərdə nostalgiya təbiətə yönəlmiş ekzaltasiya, “ümumi hiss” və hisslərin şirin-acı intensivliyi ilə bağlı məzmun qazanır.</p><p>Romantiklərin subyektiv fəlsəfi düşüncəsi onu psixologiyalaşdırılmış şəkildə də izah edir: nostalgiya itirilmiş uşaqlıq günahsızlığına həsrətdir, lakin bu, xarici məkan deyil, daxili məkandır. Bu kontekstdə Immanuel Kant yeni bir izah irəli sürür. Onun fikrincə, nostalgiya elə bir haldır ki, geri qayıdışla aradan qaldırıla bilməz. İnsan əslində bir məkana deyil, uşaqlığın özünə həsrət qalır. Deməli, həsrət “orada”ya deyil, “o vaxt”a yönəlir. Bu isə mütləq itkidir. İtirilmiş zamanı geri qaytarmaq mümkün deyil. (21)</p><p>Beləliklə, romantiklər üçün nostalgiya melanxoliya ilə rənglənmiş əsas ekzistensial vəziyyət idi və varlığın faniliyi ilə bağlı idi. Bu, nostalgiyanın tarixində həlledici mərhələ idi: konkret məkan ölçüsü yerini abstrakt və geri dönməz zaman ölçüsünə verir.</p><p>Bu dəyişiklik təcrid olunmuş bir hadisə deyildi, XVIII əsrin ikinci yarısında formalaşan yeni zaman anlayışı ilə bağlı idi. Əvvəlki statik və dövri zaman anlayışı xətti və irəliləyən zaman modeli ilə əvəz olundu. Keçmiş, indi və gələcək artıq bir-birinin təkrarı kimi qəbul edilmirdi. (22)</p><p>Zamanın dəyişməsi məkanı da dəyişdirir. Buna görə də geri dönüş ikiqat risk daşıyır: həm unudulmuşun geri qayıtması, həm də keçmişin artıq mövcud olmadığının üzə çıxması.</p><p>Bütün bu ilkin şərtlərdən XIX əsrdə nostalgiya haqqında təsəvvür formalaşır və bu anlayış ədəbi-tibbi qarışıq formalar silsiləsində təcəssüm edir. Səyahət ədəbiyyatında ev həsrəti yeni bir təcrübəni yaşamaq qabiliyyətini zəiflədən vəziyyət kimi ardıcıl şəkildə təkrarlanır. “Bu, ev həsrəti idi, o dərəcədə gücləndirilmiş idi ki, artıq xəstəlik xarakteri almış bir meyilə çevrilmişdi” Parisdə olduğu müddətdə tənha və kasıb bir şved səyyahı yazır. O davam edir: “Mən heç vaxt “hemsjuka” sözünün həqiqi mənada xəstəlik olduğunu belə aydın dərk etməmişdim. Bu, yəqin ki, sinir qızdırmasıdır… Fikirlər sanki iynə ilə yerinə mismarlanıb… başqa heç nə haqqında düşünə bilmirəm, dairəvi şəkildə hərəkət edirəm, daim başlanğıc nöqtəsinə — evə qayıdıram” (23).</p><p>(Avropada bu prosesə paralel olaraq, səyahət edənlərin nostalgiyası tədricən yeni ilə qarşılaşma zamanı yaranan müasir hisslərlə əvəz olundu: əsəbilik, ekzaltasiya və ya gündəlik həzinlik.) Pop-mədəniyyətdə, bədii ədəbiyyatda və eyni dərəcədə xatirələrdə bu məzmun artıq sentimentallaşmış şəkildə uşaqlığın arkadiya çəmənliklərinə yönəlmiş “mən” həsrəti kimi formalaşır. “Mən ev üçün darıxıram. Mən getdiyim yerlər üçün darıxıram, amma insanlar üçün yox! Mənə torpaq çatışmır, uşaq ikən oynadığım divarlar üçün darıxıram”, Verner fon Heydenstam yazır və bu xoşbəxt sətirlərdə dil və hiss bir nöqtədə sıxlaşır, bir çoxları da onun ardınca gedir. Nostalgiya öz ilkin mənasında XIX əsrin böyük hissəsi boyunca tibbdə müəyyən rol oynayırdı. Burada o, ölüm və dağıntı tonunu daşıyır. Der grosse Brockhaus (1877) lüğətində belə tərif verilir: “Ev həsrəti (nostalgiya) — evə və ya ev mühitinə qarşı doyumsuz həsrət, melanxoliya ilə müşayiət olunan, bədən sağlamlığını zəiflədən və ölümə qədər aparıb çıxara bilən hal.” (24)</p><p>O dövrün fransız lüğəti nostalgiyanı belə izah edir: “doğma torpağa qayıtmaq üçün ən kəskin arzu… xəstəlik deyil, lakin xəstəliyə çevrilə biləcək qədər güclü bir səbəb.” (25)</p><p>Əsrlərin dəyişmə dövründə, 1900-cü illərdə nostalgiya qısa, lakin güclü bir intibah yaşayır: artıq elmi şəkildə müəyyən edilən hiss kimi, daha sonra isə psixopatoloji vəziyyət kimi, fərdin adaptasiya qabiliyyətindəki qüsur kimi, bəzən isə kriminal çalarlarla, xüsusilə piromaniya və uşaq qatilliyi ilə əlaqələndirilir.</p><p>Əsrin dönüş nöqtəsində İsveç mətnlərində bu yanaşmanın aydın izləri görünür, məsələn “Nordisk familjebok” (1914) ensiklopediyasında: “Nostalgiya, çox vaxt tükədici xarakter daşıyır, iştahanın və çəkinin azalması ilə müşayiət olunur (…) xarici ölkədə olan və ya yeni şəraitə psixoloji olaraq uyğunlaşa bilməyən şəxslərdə inkişaf edə bilər. Bu vəziyyət başlanğıc xəstəliyin ilk mərhələsi ola bilər və buna görə də məhkəmə psixiatriyası üçün xüsusi maraq doğurur… çünki bəzi ağır cinayətlər nostalgiyanın izi ilə müşayiət olunur.” (26)</p><p>Hətta 1940-cı illərin tibbi terminoloji lüğətlərində belə nostalgiya nadir hallarda ölümcül ola bilən ev həsrəti kimi qeyd edilir. (27)</p><p>Lakin İkinci Dünya Müharibəsindən sonra “nostalgiya” sözü tədricən istifadədən çıxır. Bu, ad ilə fenomen arasındakı qarşılıqlı əlaqəni təsdiqləyir: ad dayaqdan məhrum olduqda hiss zəifləyir, hiss rədd edildikdə isə ad yox olur. Müharibədən sonrakı dövrdən etibarən nostalgiya artıq müasir mədəni kodlarla uyğunlaşmır. Əgər bu söz ümumiyyətlə kitablarda və xüsusi ədəbiyyatda rast gəlinirsə, o, mənfi terminlərlə izah olunur, çatışmazlıq vəziyyəti kimi və ya psixoanalizin genişlənmiş şərh sahəsinə daxil edilir: ya sublimasiya olunmuş libido, ya da ana bətninə qayıdış həsrəti, “yeganə həqiqi xoşbəxtlik vəziyyətinə dönüş”. (28)</p><p>Hiss itir, dəyişir və deqradasiyaya uğrayır. O nə müəyyən bir xəstəlikdir, nə də hörmət doğuran ruhi vəziyyət; daha çox modernizmdən əvvəlki dövrün qalığı, ən pis halda isə siyasi bir təxribat kimi görünür. (…) (29) Gələcək gələcəkdə dayanarkən kim geriyə baxmaq istəyər? Kim gözyaşlı xatirələri qazmaq istəyər? Tibb belə artıq üç əsrdən çox ev həsrətini diaqnoz kimi legitimləşdirən o qalın xətti kəsib atmışdır. Qərbi Almaniyada 1950–60-cı illərdə qaçqınların adaptasiyası ilə bağlı bəzi tədqiqatlar yayımlanırdı. Lakin müharibə qaçqınları və kütləvi köçlər əsasən siyasi və sosial problem kimi, ya da müharibə travmasının daşıyıcısı kimi təhlil edilirdi. “Köklərdən ayrılma depressiyası” barədə də qeydlər ortaya çıxırdı. Müharibədən sonrakı düşərgədə həkim işləyən Çarlz Tsvinqman bu vəziyyəti nostalgiya ilə əlaqələndirənlərdən biri idi. O, nostaljik reaksiyanı belə tərif edirdi: “tərk edilmiş məkanın davamlı şəkildə təsəvvür edilməsi və ora qayıtmaq istəyi”. Zehni aktivliyin azalması, təcrid və yenidən qorxu əsas faktorlar idi. Nostalgiya müəyyən dərəcədə xəstəlik xarakteri daşısa da, ümumilikdə uyğunlaşma prosesinin normal hissəsi sayılırdı. (30)</p><p>Bundan əlavə, müharibədən sonrakı ilk miqrant işçi dalğası, əsasən gənc kişilərdən ibarət olan və iqtisadi səbəblərlə doğma evini tərk edən insanlar, keçmişdə zorla hərbi xidmətə aparılmış gəncləri xatırladan vəziyyətdə nostalgiya anlayışına marağı artırdı. Türk miqrant işçilərində depressiya və müxtəlif somatik simptomlarla müşayiət olunan klassik nostaljik reaksiyalar müşahidə edilirdi. Lakin bu artıq rəsmi diaqnoz kimi istifadə olunmurdu. Ev həsrəti şəxsi sahəyə keçir: xatirələrə, xəyali düşüncələrə, evdən gələn mahnılara, rituallara, yeməklərə və bayramlara. (31)</p><p>1960-cı illərdə ABŞ-da nostalgiya tamamilə fərqli miqyas və məna ilə yenidən canlandı. Burada bu söz gündəlik dildə emosional bir vəziyyət, simvolik keçmişlə bağlı sentimental ruh halı kimi qalırdı. (…)</p><p>Amerika mədəniyyətində gizli, lakin unudulmayan romantik bir həsrət vardı: hər şeyin sadə və aydın göründüyü qəhrəmanlıq dövrlərinə qayıdış arzusu. Nostalgiya bu baxımdan bir şübhə ilə qidalanır: uğur öz mahiyyətində azad ictimai nizamı dağıdır, bu isə Amerika arzusunun nüvəsini təşkil edirdi. Bu, modernləşmə prosesinin təsirlərini zehni olaraq ölçməyə imkan verən bir növ mədəni jetlaq idi. (32)</p><p>Belə analizlərdə nostalgiya ilk növbədə subyektiv təcrübə kimi, lakin daha çox kollektiv fenomen kimi nəzərdən keçirilir. 1960-cı illərdə onu sosioloji baxımdan diaqnoz edən çoxsaylı məqalələr ortaya çıxır. Tənqidi yanaşma güclü idi: bəziləri nostalgiyanı dəyişikliklərə zəif adaptasiya qabiliyyəti kimi, sosial-psixoloji çatışmazlıq vəziyyəti kimi izah edirdi. Digərləri isə onu gələcək qarşısında nevrotik narahatlıq kimi görürdü. (33) Ton bir qədər terapevtik idi: nostalgiya müasirliyə qarşı anemik bir inkar, enerjisiz utopiya, pis proqnozlu bir xəstəlik.</p><p>Lakin 1980-ci illərdə nostalgiya haqqında müzakirələr yenidən güclü şəkildə canlandı. Bu dəfə əsas interpretasiya həkimlərə və sosioloqlara deyil, tarixçilərə məxsus idi. Kontekst tarix şüurunun itirilməsi və tarixi relyativizm haqqında yeni müzakirələr idi, yaddaşı formalaşdıran və sıralayan tarix anlayışı. Bu çərçivədə nostalgiya təhlükə elementi daşıyan bir fenomen kimi görünürdü: sadələşdirmə və saxtalaşdırma mexanizmi (…) Müasir istehlak mədəniyyəti isə yeni yaradılmış tarixlərin (vəhşi qərb mühiti, kənd idilliyaları, replikalar, kopiyalar, retro) istehsalını stimullaşdırırdı. (…) (34)</p><p>Beləliklə, müxtəlif interpretasiya modellərinə baxmayaraq, uzun müddət “nostalgiya” sözü ilə ilkin hiss və ev həsrəti arasında semantik əlaqə qalırdı. Söz tibbi kontekstdən azad olduqda məzmun dəyişdi: diaqnozdan sosial-psixoloji fenomenə, məkandan zamana, ağrı və qorxudan sentimentallığa, qanuniləşmiş ev həsrətindən isə adaptasiya çatışmazlığı kimi qeyri-qanuni vəziyyətə keçid baş verdi.</p><p>Nəticədə söz o qədər axıcı hala gəldi ki, öz mahiyyətini itirdi. XX əsrin son illərində İsveç ensiklopediyalarında “nostalgiya” sözü artıq yoxdur. Milli ensiklopediyada da yoxdur, boşluq, yoxluq.</p><p>Yox olmuş bir söz.</p><p>Amma ev həsrəti yoxa çıxmadı, söz ona xəyanət etsə də.</p><h3>Tərcümə: İlkin Əfəndiyev</h3><p>İstinadlar:</p><p><em>(1) Leopold Auenbrugger, Inventum novum ex percussione thoracis humani ut signo abstrusos interni pectoris morbos detegendi (Wien 1761), Fritz Ernst, Vom Heimweh (Zürich 1949), 93–94.</em></p><p><em>(2) Magnus Christian Retzius, Försök till en handbok uti militärhygienen (Stockholm 1821), 7–9.</em></p><p><em>(3) Susan Bennett, Performing Nostalgia: Shifting Shakespeare and the contemporary past (London 1996), 3.</em></p><p><em>(4) Christopher Lasch, The politics of nostalgia: Losing history in the mists of ideology, Harper’s nov. 1984, 65–70.</em></p><p><em>(1) Esaias Tegnér d.y., Hemmets ord: Hvardagsfilologi (Stockholm 1881), 3.</em></p><p><em>(2) Jean Starobinski, La nostalgie: Théories médicales et expression littéraire, Studies on Voltaire and the eighteenth century, XXVII (Genève 1963), 1505–1518; idem, The idea of nostalgia, Diogenes 54 (1966), 81–103.</em></p><p><em>Iréne Matthis, Den tänkande kroppen: Studier i det hysteriska symptomet (Stockholm 1997).</em></p><p><em>(3) Arthur Kleinman &amp; Byron Good, eds. Culture and depression: Studies in the anthropology and cross-cultural psychiatry of affect and disorder (Berkeley 1985).</em></p><p><em>(4) François de La Rochefoucauld, Maximes (1664; шв. пер. 1995), № 136. Вторая часть цитаты: G. Bolotte, La nostalgie, Revue médecine Bourgogne 5 (1970), 469–484.</em></p><p><em>(5) Medical dissertation on Nostalgia by Johannes Hofer, Bulletin of the Institute of the History of Medicine, 2 (1934), 376–391; Klaus Jürgen Pfannkuche, Johannes Hofers dissertation De nostalgia (1678) und die zeitgenössige Medizin (Marburg 1978); Fritz Ernst, Vom Heimweh (Zürich 1949), 63–72.</em></p><p><em>(6) Klaus Brunnert, Nostalgie in der Geschichte der Medizin (Düsseldorf 1984), 29–42.</em></p><p><em>(7) Friedrich Kluge, Heimweh: Ein wortgeschichtlicher Versuch (Freiburg 1901).</em></p><p><em>(8) Robert Burton, The Anatomy of Melancholy (1621); Jacques Ferrand, A Treatise on Lovesickness (1640), ed. Donald A. Beecher &amp; Massimo Ciavolella (Syracuse 1990); Stanley W. Jackson, Melancholia and Depression (New Haven 1986), 352–372.</em></p><p><em>(9) C.-G. Gaillardot, Considerations sur la nostalgie (Paris 1804).</em></p><p><em>(10) J. Zangerl, Das Heimweh (Wien 1820), 4; Julius Schlegel, Das Heimweh und der Selbstmord, I (Hildburghafen 1835), 97–98; J.G. Zimmermann, Von der Erfahrung in der Arzneykunst, II (Zürich 1764).</em></p><p><em>(11) Eric J. Leed, The Mind of the Traveller (New York 1991); Richard Wrigley &amp; George Revill, eds. Pathologies of Travel (Amsterdam 2000); Ian Hacking, Mad Travellers (London 1998).</em></p><p><em>(12) Carl von Linné, Genera morborum (1763), Valda avhandlingar 7 (Ekenäs 1949), 15.</em></p><p><em>(13) Carl von Linné, Adonis Stenbrohultensis, Valda avhandlingar 11 (Ekenäs 1951), 10.</em></p><p><em>(14) F. Boissier de Sauvage, Nosologie méthodique (Lyon 1772), 237–241.</em></p><p><em>(15) William Cullen, A Methodological System of Nosology (1808), 142.</em></p><p><em>(16) J.B.F. Descuret, Passionerna uti deras förhållande till sjukdomarne, lagarne och religionen (1847), 472–477.</em></p><p><em>(17) Jean-Jacques Rousseau, Dictionnaire de musique (1768), 314 f.</em></p><p><em>(18) Encyclopédie méthodique: Médecine X (1821), 661–665.</em></p><p><em>(19) C.W. Hufeland, Enchiridion medicum (1839), 420.</em></p><p><em>(20) Henrik Stilling (Jung-Stilling), Hemsjukan I–V (1794–1796; шв. пер. 1815–17), I, 7.</em></p><p><em>(21) Immanuel Kant, Anthropologie in pragmatischer Hinsicht, Kant’s Werke VII (1907), 178–79.</em></p><p><em>(22) Reinhart Koselleck, Vergangene Zukunft (1979/1995).</em></p><p><em>(23) Anders Ramsay, Från barnaår till silfverhår (1907), VIII, 157.</em></p><p><em>(24) Der grosse Brockhaus, 11–12 Aufl. (1866–1877).</em></p><p><em>(25) Dictionnaire de médecine, de chirurgie, de pharmacie (Paris 1865), 1014.</em></p><p><em>(26) M. Mike Nawas &amp; Jerome J. Platt, Journal of Individual Psychology 21 (1965), 51–52.</em></p><p><em>(27) Meyers neues Lexikon 10 (1974); Dieter Baacke (1976), 449–52.</em></p><p><em>(28) Charles Zwingmann &amp; Maria Pfister-Ammende, Uprooting and after (1973).</em></p><p><em>(29) Ina-Maria Greverus, Schweizerisches Archiv für Volkskunde 61 (1965), 1–31; Auf der Suche nach Heimat (1979).</em></p><p><em>(30) Arthur P. Dudden, Journal of the history of ideas 1961:2, 515–530; Johan Cullberg, Dynamisk psykiatri (1984), 144–147; Charles Zwingmann, Archiv für Psychiatrie 201 (1961), 445.</em></p><p><em>(31) Fred Davis, Yearning for Yesterday (1979).</em></p><p><em>(32) Christopher Shaw &amp; Malcolm Chase, The Imagined Past (1989); David Lowenthal, The Past is a Foreign Country (1985); Possessed by the Past (1996); Christopher Lasch, Harper’s (1984); Renato Rosaldo, Representations 26 (1989); Paul Connerton, How Societies Remember (1989).</em></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=e55384b26e6a" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Ossian Vard — Sənət qarşıdurma kimi]]></title>
            <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev/ossian-vard-m%C3%BCasir-s%C9%99n%C9%99ti-nec%C9%99-qavramal%C4%B1-882a39d69128?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/882a39d69128</guid>
            <dc:creator><![CDATA[İlkin Əfəndiyev]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 01 Jul 2025 14:01:48 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-04-21T19:39:14.289Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3><strong>Ossian Vard — Sənət qarşıdurma kimi</strong></h3><p><strong>“Baxma tərzləri” kitabından bir hissə:</strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/800/1*VUODkGbogHJl0_GGrdJZtw.jpeg" /></figure><p><strong>“Müasir sənəti necə qavramalı”</strong></p><p>— bu kitabda sənət tənqidçisi Ossian Vard qeyri-mütəxəssislərə müasir sənətlə necə əlaqə qurmağı, onun informasiya bolluğuna qərq olmuş mənzərəsində yol tapmağı öyrədir.</p><p><strong>Sənət qarşıdurma kimi.</strong></p><p><strong>“Mədəniyyət şoku — bu, insanın qəfildən ‘bəli’nin ‘yox’ mənasına gəldiyi, sabit qiymətin müzakirə olunduğu, gözləmə otağında gözləməyin hörmətsizlik sayılmadığı və gülüşün qəzəbin ifadəsinə çevrildiyi bir yerə düşdüyü anda yaşadığı haldır.”</strong><br> — Elvin Toffler, <em>Futuroşok</em> (1970)</p><p>Parisdəki Tokio Sarayının labirintvari, mağaranı xatırladan zalında dolaşır, hər mərtəbədə bir-birini sıxışdıran nəhəng heykəllər və digər müasir sənət nümunələri arasında göz gəzdirirdim. Bu qədər vizual səs-küyün içində adi divarda yerləşdirilmiş kiçik, düz bir ekranın diqqətimi çəkəcəyini heç gözləmirdim. Amma cəmi bir neçə saniyə sonra yerimdə donub qaldım.</p><p>Ekranda daha bir ekran görünürdü, böyük ehtimalla iPad və ya başqa bir planşet. Qadın əli həmin ekranda terrorçuların, yanmış bədənlərin, başsız və qan içində uzanmış cəsədlərin, eybəcərləşdirilmiş üzlərin, darmadağın edilmiş bədənlərin şəkillərini süst bir hərəkətlə skrollayırdı. Ən dəhşətlisi isə, bu görüntülərin bir qədər yaxınlaşdırılaraq dəqiqliklə göstərilməsi, əlin bir anlıq dayanaraq bizə qurbanı və ya hadisənin şahidlərini biz izləyicilər kimi bu mənzərəni voayerist baxışla lentə alan insanları təsəvvür etməyə imkan verməsi idi.</p><p>Yandakı lövhədən öyrənirəm ki, bu videonun adı “Reallığa toxunuş”-dur (2012) və müəllifi İsveçrəli rəssam Tomas Hirşxorndur. Oğlumun heçnə görmədiyindən və uzaqlaşdığından əmin olduqdan sonra, bu beş dəqiqəlik dövr edən video qarşısında qəribə bir hipnoz halına düşdüm. Bu görüntü həm iyrəncdir, həm də insanı özünə çəkir. Orada durub cimciməli, keyfiyyətsiz, amma qorxunc fotolara baxıram, elə bil yolda qəza baş verib və mən də yoldan keçənlərdən biriyəm. Amma bu çox uzun çəkmir.</p><p>İlk baxışda özümə təklif etdiyim “tabula rasa” metoduna əməl etməyin burada mənasız olduğunu düşünürəm, nə bu görüntülərə dözəcək haldayam, nə də burada qalmaq istəyirəm. Bu fotolar məndə heç bir konkret assosiasiya yaratmır, yalnız bədənimə dair kəskin bir fərqindəlik doğurur: əllərim-ayaqlarım yerindədir, başım üstümdədir, mənə toxunmayıblar, nə güllələyiblər, nə də parçalayaraq məhv ediblər. Tez-tez televiziyada və ya internetdə bu tip görüntülərlə qarşılaşsam da, həmin anlarda o insanlar üçün gerçək bir empatiya hiss etdiyimi deyə bilmərəm.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/914/1*PTMtebPj-txVRbYcsVwg6w.png" /></figure><p><strong>Tomas Hirşhorn. “Reallığa toxunuş”. 2012. Video</strong></p><p>Müharibə zonasından yayımlanan xəbərlərlə tanış olduğum üçün, əslində, bu videonu anlamaq üçün xüsusi bir “fon məlumata” ehtiyac duymuram. Üstəlik, bu sənətkarla əvvəllər də qarşılaşmışam, onun daha məşhur heykəltəraşlıq instalyasiyalarında bənzər texnikalara rast gəlmişdim. Məsələn, “Səthi cəlbetmə” və ya “Müqavimət kristalı” kimi nəhəng assamblyajları — mağaza manekenləri, güzgülər və ucuz, ağ plastik mebellərlə doludur. Bütün bu obyektlər qəhvəyi yapışqan lentlə və alüminium folqa ilə sarınıb, yaxud qəzet başlıqları və oxşar dəhşətli fotoşəkillərlə örtülüb. Bu əl işindən olan məkanlara daxil olduqda, insan özünü ya dəli, ya da dünyanın sonuna hazırlaşan bir fanatikin sığınacağında hiss edir, məsələn, 2002-ci ildəki “Mağara adamı” instalyasiyasında olduğu kimi: divarları nəzəri mətnlər, pornoqrafik şəkillər və rok qruplarının plakatları ilə örtülmüş labirintvari dəli bir kitabxana.</p><p>Bu genişmiqyaslı instalyasiyalarla müqayisədə Hirşhornun qısa videosu çox daha anlaşıqlı və bu səbəbdən də, bəlkə, daha sarsıdıcı təsir bağışlayır.</p><p>Bəs bu “Reallığa toxunuş”-dan sonra mən nə öyrənirəm? Əslində, yeni bir şey görmürəm. Əvvəlcə, bədənlərin parça-parça olmasından ürəyim bulanır. Amma bu cür görüntüləri internetdə və ya xəbərlərdə asanlıqla tapmaq mümkündür. Hərçənd ki, informasiya agentlikləri adətən bu səhnələrin təbii vəhşiliyini tamaşaçıdan qoruyur və yayımlamazdan əvvəl görüntüləri xeyli retuş edir.</p><p>Tədricən anlayıram ki, mənim bu video qarşısındakı reaksiyam bəlkə də tam yerində deyil. Öz metodum olan “tabula rasa”-ya əməl etsəm, indi şüurumu təmizləməli və nə qədər istəməsəm də, diqqətlə baxmalıyam.</p><p>Əsl idrak anı isə partladılmış avtomobillərin, terror səhnələrinin yaratdığı ilk şokdan sonra gəlir. Mən anlayıram ki, uzaq münaqişə zonalarından gələn zorakılıq səhnələrinə qarşı qəribə bir immunitet qazanmışam, bir neçə dəfə baxandan sonra ölüm görünməz olur. Biz artıq ekrandakı informasiyanın böyük bir hissəsinə inanmırıq (buna görə kino sənayesi və kompüter qrafikasına “təşəkkür” düşür.) Belədirsə, bu kadrlara niyə ciddi yanaşaq? Bu videodakı qadın əlini, dəhşətli fotoları heç nə olmamış kimi sürüşdürən o soyuqqanlı barmaqları izlədikcə, anlayıram ki, bu, bizim öz laqeydliyimizin əksi, bir güzgüdür: xoşumuza gəlməyən görüntünü sadəcə dəyişirik.</p><p>İstərdim ki, öz-özümə deyim: bunlar yalnız “maşındakı kölgələrdir”, yəni real ölüm və əzab deyil. Amma Hirşhornun hər növbəti görüntüsü mənə başa salır ki, mənim bu hadisələrə münasibətim, əslində, dərin hörmətsizlikdir. Və nəhayət, bu düşüncələrin ardınca, baxışımda öz günahkarlığımın aynasını gördüyüm an, məhz o zaman ürəyim həqiqətən büzüşür və qorxuya düşürəm.</p><p><strong>Nəsə düz getmədi.</strong></p><p>Janrın qaydalarına görə, qarşıdurmalı sənət (konfrontal sənət) şokedici, xoşagəlməz və çox vaxt bərbad hazırlanmış obyektlərə üstünlük verir. Bu cür əsərlərə, xüsusilə uzun müddət baxmaq olduqca çətin olur, lakin məhz elə onlar ilk diqqəti cəlb edir. Qarşıdurmalı sənət nümunəsini tanımaq, adətən, çətin deyil, belə bir iş öz-özünə gözə soxular və qalereya divarından sizə sarı atılaraq, az qala sözün əsl mənasında, sizi dişləməyə cəhd edər. Sanki hürən bir it kimi, bu düşmən obrazlı sənət əvvəlcə qorxu və ya ikrah hissi oyadar, sonra isə onun buraxdığı narahatlıq hissi uzun müddət canınızdan çıxmaz. Axı siz muzeyi və ya qalereyanı təhlükəsiz, tərbiyəli bir məkan hesab edirdiniz, harada ki, insana zərər verilməsi mümkünsüz görünür.</p><p>Bu kontekstdə qarşıdurmalı sənətə o əsərləri də aid etmək olar ki, birbaşa məzmununa görə yox, fiziki mövcudluğu və yaratdığı “elektrik gərginliyi” sayəsində sizi narahat edir və ya ötüb keçməyə mane olur. Belə hallarda sizi reaksiya verməyə vadar edən, əsərin qara estetikası deyil, məhz bədəndə oyatdığı gərginlik və ya diskomfort hissidir.</p><p>Bu mövzudan danışarkən xatırlayıram ki, tənqidçi kimi işlədiyim zaman bir neçə otaqdan ibarət bir instalyasiyanın içində olmuşdum: otaqlardan biri qətl yeri kimi qurulmuşdu, digəri fahişəxana kimi, bir başqası isə terrorçu qərargahı təsiri bağışlayırdı. Orada müxtəlif tələlərin yanından barmaqlarımın ucunda keçdim, elektrik hasarından az qala həqiqi zərbə aldım, bir divardan çıxan alov dilləri məni yandırmaq üzrəydi. Az qala yıxıldığım anlar da oldu (doğrusu, burada bir az qalereyada işlərin pis planlaşdırılması, videolara baxılan zalların qaranlıq olması və yalnız qorxutmaq məqsədilə hazırlanmış optik illüziyaların da rolu var idi, baxmayaraq ki, bunlar insanı fiziki zədələmək üçün nəzərdə tutulmamışdı). Mənə fontandan su içməməyi tapşırdılar, guya içində LSD var idi. Sonra xəbərdarlıq etdilər ki, gözümün qabağında dayanan kiçik qlobusun içində bomba yerləşdirilib və o, düz yüz ildən sonra partlayacaq. Daha sonra bir qoca kişinin uydurma nevroloji xəstəliklə bağlı çəkilmiş qorxunc bir filmdə tam çılpaq halda skeytbord sürdüyünü izlədim: bu xəstəliyin simptomu kimi insanlar qəfil bütün paltarlarını çıxarırdılar. Ardınca Pinokio heykəllərinin qarşısına gəldim, onlara bədən üzvləri əvəzinə, eybəcərləşdirilmiş cinsiyyət orqanları yerləşdirilmişdi. Və nəhayət, iki mexaniki fiqurun üzləri Corc Buşun (kiçik) sifətinə bənzəyən fiqurların, donuzlarla melanxolik şəkildə cütləşdiyi səhnəni izlədim. Və bütün bunlar hələ son deyildi.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/918/1*-seP-kwA3ffniBcpmTqh2w.png" /></figure><p><strong>Pol Makkarti. “Mexanik keçid”. 2003–2009. Polad, platin silikonu, şüşə lif, kəndir, elektrik və mexaniki hissələr.</strong></p><p>Əlbəttə, elə rəssamlar da var ki, işləri heç kimi təhqir etmirsə, bunu yarımçıq iş sayırlar. Düzünü desəm, alman rəssamı Conatan Mesenin saxta-faşist performanslarına, qəsdən təhqiramiz jestlərinə, svastikalardan və nasist salamlarından tutmuş, özünün “İncəsənət diktaturası” adlandırdığı təmtəraqlı çıxışlarına dözə bilmirəm. Bütün bunlar ironik bir personajın rolu kimi təqdim olunsa da, mənim üçün qəbuledilməz qalır. Bununla belə, onun həmyerlisi Qreqor Şnayderin əxlaqsız və dəhşətli “envaronment”-ləri xoşuma gəldi. O, Myunxenqladbax şəhərindəki uşaqlıq evini sanki bir kabus səhnəsi kimi yenidən quraraq tamaşaçıya təqdim etmişdi. Ancaq onun bəzi radikal və ifrat fikirlərini anlamaq və əsaslandırmaq mənim üçün çətin oldu, xüsusilə də ölü və ya ölüm anında olan bir insanı ekspozisiyada nümayiş etdirmək istəyi kimi ideyaları. Təsadüfi deyil ki, bu “eksperiment” üçün hələ də bir könüllü tapılmayıb.</p><p><strong>Nə nümayiş etdir, nə də izah et.</strong></p><p>Tez-tez insanlar hesab edirlər ki, şokedici sənət sadəcə bizdə vahimə doğurmaq və bizi uzaqlaşdırmaq məqsədi güdür, yəni, diqqətimizi cəlb etməklə özünü təsdiqləyir. Bu cür əsərlərin hər biri, biz nə qədər müqavimət göstərsək də, bizi ona baxmağa məcbur etməyə can atır. Ola bilsin ki, belə əsərlər əsəblərimizə toxunur, amma əgər onların arxasında sanballı bədii ideya dayanırsa, bu əsərlərin məqsədi sadəcə bizdə narahatlıq hissi oyatmaq deyil, həm də hələ dərk etmədiyimiz hissləri və ya fərqinə varmadığımız qorxuları üzə çıxarmaqdır ki, dayanıb düşünə bilək.</p><p>Bu cür sənətin bir nümunəsi meksikalı rəssam Tereza Marqollesin qeyri-fiziki instalyasiyasıdır. Bu işdə sərgi zamanı qalereyanın döşəməsi durmadan narkotik zəminində qətlə yetirilmiş insanların qanı ilə qarışdırılmış su ilə yuyulur, kondisionerlərə isə meyitxanada meyitlərin yarılmadan əvvəl yuyulduğu su doldurulurdu. Marqolles tamaşaçının ətrafındakı atmosferi dəyişdirir və əsərin fiziki baxımdan görünməzliyi ona xüsusi güc verir. Çünki bəzən gizli olan, nümayiş etdirilən şeydən daha qorxunc ola bilər.</p><p>Cenni Holzer — XX əsrin səksən və doxsanıncı illərində əsasən reklam, küçə sənəti və sloqan janrlarında çalışan bir rəssamdır. O, öz yaradıcılığını mümkün qədər çox insana çatdırmaq niyyətində olub: onun aforizmləri, reklam lövhələrini və küçə divarlarını bəzəyirdi. Təxminən on il əvvəl Holzer “Redaksiya” adlı seriyası üzərində işləməyə başladı. Bu seriyada o, ikinci İraq müharibəsi və sonrakı işğal dövrünə aid ABŞ ordusunun məxfi sənədlərini əsərlərində əks etdirir.</p><p>Bir çox hesabatlarda, stenoqramlarda və siyahılarda adlar, tarixlər, məkanlar və hətta barmaq və əl izləri qalın fırça ilə qaralanıb, bu da bizə həmin yerlərdə yəqin ki, dindirilmə və işgəncə metodlarının qeyd olunduğunu fərz edib təsəvvürümüzlə boşluqları doldurmağa imkan verir. Lakin daha dəhşətlisi, qaralanmamış hissələrdir: “Daşınma və dindirmə zamanı saxlanılan şəxsin başına torba keçirmək də məqbul sayılır. &lt;…&gt; indi isə bu texnikaların əslində ciddi psixoloji narahatlıq və əzab verib-vermədiyini araşdıraq”. Müasir sənət çox zaman tamaşaçıdan məlumatı gizlətməkdə və izah verməməkdə ittiham olunur, yəni, əsərin necə və nə məqsədlə yaradıldığını anlamamız üçün bizə yetərincə kontekst təqdim etmir. Lakin bu, bizə daha mürəkkəb və dəyərli bir təcrübə yaşamağa imkan verir, bu təcrübə sadəcə xəbər oxumaq və ya televiziya sənədli filminə baxmaqdan daha az passiv və daha çox fəaldır. Çox vaxt tamaşaçı bütün nöqtələri birləşdirməli və elə həmin mənəvi və ya psixoloji dilemmə ilə üz-üzə qalmalıdır, rəssamın özü də, əksər hallarda, sanki cavabları varmış kimi davranmır. &lt;…&gt;</p><p><strong>Təhlükə: tamaşaçı, ehtiyatlı ol.</strong></p><p>Əgər seksual enerji daşıyan bir əsərlə qarşılaşmaq bizdə artıq qəzəb və narahatlıq yaratmırsa, real zorakılıq təhlükəsi qarşıdurmalı incəsənəti həmişə fərqli bir mərhələyə daşıyır.</p><p>Hər dəfə bizi qorxudan və ya təhlükə altına atan bir əsərlə üzləşəndə, belə bir təcrübənin təsiri uzun müddət qalır; bu hissi mən özüm hər dəfə danimarkalı rəssam Jeppe Haynin işləri ilə eyni məkanda olanda yaşamışam. Onun artıq qeyd etdiyimiz qalereyada istifadə olunan alov püskürən qurğusu (“Nəticələrlə qarşılaşma”, 2003), zahirən zərərsiz, lakin öz-özünə alovlanan minimalist heykəli (“Yanan kub”, 2005), üzərinə oturanda ya sürüşüb uzaqlaşan (“Hərəkətli skamya”, 2001), ya da oturanı tüstü buludu ilə bürüyən muzey skamyaları (“Tüstülənən skamya”, 2002) məhz bu qəbildəndir. Mən Haynin “Görünməz labirinti”-ndə (2005) başıma taxdığım axmaq cihazla dolaşmışam, hər dəfə labirintin sərhədindən çıxanda cihaz mənə yüngül elektrik şoku verirdi, və onun şaquli fontanlarda gizlənmiş “şəlalə zarafatları”-nda (“Yaranan otaqlar”, 2004) islanmışam.</p><p>Bir dəfə isə XIX əsrə aid dairəvi bir ibadətgahda, 2010-cu il Liverpul biennial-ıda (müasir sənət festivalı) tavanın ortasından asılmış nəhəng polad qılıncın “Damokl qılıncının” altında durmuş və ölümüm haqqında, eləcə də qılıncın qəfildən düşəcəyi təqdirdə reaksiyamın sürəti barədə düşünmüşdüm. Bu əsərin müəllifi Belçikalı rəssam Kris Martens idi, məni əvvəllər 2104-cü ilə qurulmuş taymerli “bomba” əsəri ilə də narahat etmişdi. Onun və Jeppe Haynin əsərləri, nəticə etibarilə, passiv izləyicini silkələmək və təhrik etmək məqsədi güdür: bu əsərlər bizdən reaksiyamızı tələb edir və bunu əldə etmək üçün bütün vasitələrə əl atırlar. Mesaj aydın və dəqiqdir: intellektual yuxudan oyanmağın, idrakımızı oyatmağın və qarşımızda olanla həqiqətən qarşılıqlı əlaqəyə girməyin vaxtıdır.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/932/1*riGU_rmUmFupQ8Md93pvxw.png" /></figure><p><strong>Adel Abdessamed. “Dekor”. 2011–2012.</strong></p><p><strong>Tikanlı məftil.</strong></p><p>Bəlkə də ən yüksək səviyyədə konfrantasiyalı sənət elə bir sənətdir ki, o, eyni zamanda həm ehtirama dair bütün anlayışlara, həm də bizim qavrayışımızın bütün aspektlərinə meydan oxuyur. Məsələn, fransız-ərəb mənşəli rəssam Adel Abdessamedin “Dekor” (2011–2012) adlı instalyasiyası, bu əsər dörd ədəd insan ölçülü tikanlı məftildən hazırlanmış çarmıxa çəkilmiş İsa heykəlindən ibarətdir. Aydındır ki, bu əsər yalnız dini baxımdan deyil, həm də estetik və semantik baxımdan sarsıtmaq məqsədi daşıyırdı, adı isə iki anlayışla ironik şəkildə oynayır: <em>dekor</em> və <em>decorum</em> (yəni “bəzək” və “ədəblilik”), hansı ki, bu heykəllərə heç də uyğun gəlmir. Mənim üçün bu instalyasiya son dərəcə zövqsüz göründü; hətta ona baxmağa özümü məcbur etməkdə çətinlik çəkdim (həm də ona görə yox ki, xristianam). Sadəcə bu qədər açıq və mənasız bir ağrı metaforasına dözə bilmirdim.</p><p>Lakin nədənsə heykəllər dörd ədəd idi. Rəssam mənim daha yaxından baxmağımı istəyirdi. O, məni tikanlı məftili ilə tutdu və tələsinə saldı. Mən isə baxışımın müxtəlif mərhələlərindən keçdim: əvvəlcə diqqətli seyr, sonra assosiasiyalar, kontekstin araşdırılması və nəhayət, təhlil. Nəticədə, bu qrotesk və əzab içində olan fiqurların, klassik çarmıx təsvirlərinə və heykəllərinə bu qədər bənzəyən bu fiqurların içində bir ləyaqət gördüm. Abdessamed bilir ki, o, sərhədi çoxdan keçib, özü də bir neçə dəfə, lakin o həm də yaxşı anlayır ki, onun auditoriyası yorulub və artıq hər şeyi görüb. Bəzən divarı yıxmaq üçün taran lazımdır.</p><h3>Tərcümə: İlkin Əfəndiyev</h3><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=882a39d69128" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Jan Pyer Vinter ilə müsahibə: “Ataya nə üçün ehtiyac var?”]]></title>
            <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev/jan-pyer-vinter-il%C9%99-m%C3%BCsahib%C9%99-ataya-n%C9%99-%C3%BC%C3%A7%C3%BCn-ehtiyac-var-281e87c7d330?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/281e87c7d330</guid>
            <dc:creator><![CDATA[İlkin Əfəndiyev]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 02 May 2025 20:25:06 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-04-21T19:48:56.028Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/640/1*Lphp3fj8zr-YSjPcwAjgBg.jpeg" /></figure><p><strong><em>Jan Pyer Vinterin 2011-ci ildə “Le Monde Diplomatique” jurnalı üçün verdiyi müsahibə.</em></strong></p><h3><strong>Ataya nə üçün ehtiyac var?</strong></h3><p>Fransada yaxın zamanlarda bütün qadınlar üçün süni mayalanma hüququnu tanıyan qanun qüvvəyə minəcək. Bu qanun <em>PMA sans père</em> (“atasız tibbi reproduksiya”) adlanır və sperm donoru anonim qalmaqla yanaşı, uşağın sənədlərində nə bioloji atadan bəhs ediləcək, nə də atalıqla bağlı ayrıca bir bölmə olacaq. Bu isə etik və antropoloji səviyyədə geniş debatlara səbəb olur.</p><p>Psixoanalitik Jan Pyer Vinter bu qanunun təhlükələri və onun dərin nəticələri barədə xəbərdarlıq edən şəxslərdən biridir. Bütün qadınlara anonim sperm vasitəsilə uşaq sahibi olmaq hüququnun verilməsi, onun fikrincə, əsl antropoloji çevrilişdir. Vinterin sözlərinə görə, bu o deməkdir ki, nə az, nə çox “cəmiyyət atanın yoxa çıxmasını təşkil edir”.</p><p>Beləliklə, ata “<em>pater” </em>nəyə lazımdır? Onun rolu nədən ibarətdir?</p><h3><strong>Atanın varlığı artıq zəruri sayılmadığı bir dövrdə, siz onun hələ də mərkəzi, qovşaq nöqtəsi olduğunu deyirsiniz. Niyə bu məsələ hələ də bu qədər əhəmiyyətlidir?</strong></h3><p>Çünki Ata, ana və uşaq arasında olan tam və ayrılmaz bağlılığı sındırır. O, bu əlaqəni “defuziyalaşdırır”. Ata şüursuz sahədə xarici olanı, yad fiquru təmsil edir. Amma onu təkcə bu müəyyənləşdirmir. Atanın nə demək olduğunu anlamaq üçün, atanın heç vaxt olmamasının nə demək olduğunu anlamaq daha asandır. Onilliklər ərzində psixoanalitik təcrübəm sübut edir ki, bu, radikal bir yoxluqdur və deməli əzabdır. Buradan isə vacib bir sual doğur: bir subyektin psixi həyatında ata fiqurunun minimumu nə qədər olmalıdır ki, deyə bilək, bəli, onun atası olub! Burada bizi eyni cinsli valideynlik mövzusunda çaşdırmaq üçün qurulmuş bir tələ var: məsələni “yaxşı ata” anlayışı ilə qarışdırmaq olmaz.</p><h3><strong>Bu nə deməkdir?</strong></h3><p>“Yaxşı ata” mehriban, ideallaşdırılmış bir ata obrazıdır, amma bu, atanın bütün mahiyyəti deyil. Ata dedikdə, biz daha çox ananın nitqində ona verilən yerdən danışırıq. Ana istər şüurlu, istərsə də şüursuz şəkildə, uşağa bildirir ki, onun atası kimdir, hətta həmin şəxs bu rolu qəbul etməkdən imtina etsə belə. Bu cür imtina, əlbəttə ki, uşaq üçün son dərəcə faciəvidir. Məsələn, Fransuaz Dolto deyir ki, uşaq doğulduğu andan və bəlkə də daha əvvəl atasının kim olduğunu bilir…</p><h3><strong>Ata ilə olan münasibətin xüsusiliyi nədədir?</strong></h3><p>Ata hər şeyi adı ilə çağıraraq ayıran biridir. Məsələn, o, ananı göstərərək uşağa belə deyə bilər: “Arvadımla bu tonda danışma”. Atanın sözü hər kəsin yerini müəyyən edir. Bunu bircə dəfə demək kifayətdir, əsas odur ki, doğru zamanda deyilsin. Atanın sözü Qanunu təyyin edir, bu Qanun isə insesti qadağan edir. Ata, ana və uşaq arasında həm bioloji, həm də emosional olaraq mövcud olan birləşməni ayırır və bu yolla onların arasında insestual əlaqənin qarşısını alır. Ata hətta həbsdə ola bilər, pis insan da ola bilər, bu, o qədər də vacib deyil. Ata bir vasitəçidir, o, keçmişlə gələcək arasında körpü rolunu oynayır. Müasir cəmiyyətdə isə Ata fiquru olduqca kövrəkdir.</p><h3><strong>Ata, ana ilə uşaq arasında bioloji və emosional yaxınlığı ayırır və bu yolla onların arasında insestual münasibətlərin qarşısını alır.</strong></h3><h3><strong>Bəs onda “papa” nədir?</strong></h3><p>Bu, Atanın ideal obrazı hər şeyə qadir və təhlükəsizlik bəxş edən fiquru ilə müqayisədə “alçaldılmış Ata”dır. Uşaq demək olar ki, hər zaman başa düşür ki, “papa” — kloundur. Ata fiqurunun “alçaldılması” papada baş verir və bu, fərdin quruluşu üçün vacib mərhələdir. Papa tam mənada Ata deyil. Papa müdafiəçidir, lakin bu gün o, əngələ çevrilib. Cəmiyyət papadan apriori qanun vasitəsilə qurtulmaq və uşaqları ondan azad etmək istəyir, onlara yalnız bir ana ilə, ya da lezbiyan cütlüyü halında iki qadınla yaşamağı təklif edir. Və ya iki kişi ilə, hansılar ki, “mehriban papa” obrazına nə qədər uyğun gəlməyə çalışsalar da, “ata” fiqurunu təşkil etmirlər.</p><h3><strong>Amma axı Ata fiquru homoseksual cütlükdəki iki papadan biri tərəfindən təmsil oluna bilməzmi?</strong></h3><p>Ola bilər, amma əgər söhbət sperm donorluğu yolu ilə doğulmuş uşaqdan gedirsə, bu iki nəfərdən hansı ata sayılacaq?</p><h3><strong>Niyə?</strong></h3><p>Burada sofizmə düşürük: qəbul edilib ki, ata üçüncü şəxsdir. Beləliklə, əgər “ata bu üçüncü şəxs”-dirsə, deməli “hər hansı bir üçüncü şəxs atadır” deyə qənaətə gəlmək olar. Bu, tamamilə süni bir ritorik iddiadır! Bir nümunə gətirəcəyəm: lezbiyan cütlüyündəki ikinci qadın üçüncü şəxs olduğu üçün, o, ata ola bilər. Lakin bu, əslində mümkün deyil. Bu sofistik mühakimə nəzərə almır ki, əgər prinsipcə hər kəs «ata sözü»nü deyə bilərsə (Boris Ciyurulnik bu fiqurları “rezilyensiya” obrazları adlandırır), bu, onun doğrudan da ata olduğu demək deyil. Ata ananın arzuladığı şəxsdir və onu o qədər arzulayıb ki, ondan uşaq sahibi olmaq istəyib. Ata sonradan bu uşağı öz övladı kimi tanıyıb. Əlbəttə, reallıqda hər şey belə olmur. Həqiqətən də bir çox obsesiv nevrozlar ondan yaranır ki, gündəlik həyatda uşağa “papa” kimi təqdim olunan şəxs, ananın beynində çox vaxt ata deyil. Burada “yaşanan” reallıqla “hiss edilən” reallıq arasında dərin uçurum mövcuddur.</p><h3><strong>Axı uşaq bunu bilmir…</strong></h3><p>Süursuz heç vaxt səhv etmir. Bu o qədər doğrudur ki, psixoanalitiklər məcbur olub açıq şəkildə bəyan etdilər: “Uşağın nevrozu valideynlərin yatağında yaranır.” Buna görə də mən hesab edirəm ki, iki lezbiyan və ya iki gey valideyn uşağa “sən bizim bir-birimizi sevməyimiz nəticəsində dünyaya gəlmisən” dedikdə, onlar ikiqat “mənanın sürüşməsini” təhrik edirlər: bir tərəfdən, uşaq çox gözəl bilir ki, bu iki insanın sevgisindən fiziki olaraq doğula bilməz; digər tərəfdən, bu, “üçüncü şəxsin”, yəni donorun istisnasına gətirib çıxarır. Beləcə siz ata ilə papa arasındakı fərqi anlamağa imkan verən genealoji zənciri qırırsınız. “Papa” məsələn, ananın ikinci əri genealogiyaya daxil deyil, amma ata daxildir. Hətta o, öz nəsil xəttində onu qabaqlayan bütün ataların simvolik ötürülməsini təmsil edir.</p><h3><strong>Bu, çox patriarxal bir ailə baxışıdır…</strong></h3><p>Bu sadəcə psixik reallıqdır və biz bunu insanlar terapiyaya gələndə hər gün müşahidə edirik. Əgər etiraz etmirsinizsə, gəlin ibtidai icma (mythe de la horde primitive) mifini yada salaq. Froyd bu mifi Darvindən götürür, çünki onda terapiya seanslarında eşitdiklərinə uyğun gələn bir analogiya tapır. “Totem və tabu” əsərində Froyd belə bir hekayə danışır:</p><p>İnsanlığın lap əvvəlində, ibtidai dövrdə hökmran olan kişi (ata) bütün arvadlarına “sahib ola” bilər, amma bu, onun oğullarına qadağandır. Oğullar birləşib atalarını analarının razılığı ilə öldürürlər. Sonra ətini öz aralarında bölüb, onu yeyirlər. Lakin atanın qətli onlarda sağalmaz günahkarlıq və dəhşət hissi doğurur. Onlar qərara gəlirlər ki, gələcəkdə bunun təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün icmanın həyatını başqa cür təşkil etsinlər. Qətlin xatirəsi şüursuzluğa sıxışdırılır, amma hər bir insanın psixik strukturunda hər şeyə qadir Ata fantazmı qalır. Bu bir mifdir. Froyd qeyd edir ki, pasiyentlərinin haqqında danışdığı ata, reallıqdakı ataları ilə üst-üstə düşmür. Çoxlarının təcrübəsində bu uyğunsuzluq eyni fiqurun dinlərdə, ədəbiyyatda və yuxularda rast gəlinən Ata fiqurunun yaradılmasına gətirib çıxarır. Deməli, bu, Froydun Darvindən oğurlayıb nəzəriyyəsinə yapışdırdığı bir uydurma deyil! Və biz Atanın fiqurundan xilas olmağa qərar versək belə, o, yox olmayacaq.</p><h3><strong>Atanın qətli yaddaşdan sıxışdırılıb şüursuza ötürülür, lakin hər şeyə qadir Ata fantazmı hər bir insanın psixik şüurunda qalır.</strong></h3><p>Feminizm baxımından bu məsələ Lu Andrea Salomenin çoxdan verdiyi bir sualı xatırladır: “Ata qətlinin baş verdiyi vaxt qadınlar nə edirdilər?” Əgər onlar həmin vaxt passiv idilərsə, bu gün ataya qarşı olan qəzəbləri başa düşüləndir. Deməli, feminist hərəkatın dərinliyində qadınların atanın öldürülməsində iştiraklarını qəbul etmək istəyi sezilir, yəni sanki onlar bu qətlin müəyyən hissəsinə sahib çıxmaq, onun məsuliyyətini öz üzərlərinə götürmək istəyirlər. Bunu da patriarxal hakimiyyətin qanuni yollarla ləğv edilməsinə yönəlmiş səylərdə aydın görmək mümkündür.</p><h3><strong>Bəs Ata yoxdursa, nə baş verir?</strong></h3><p>Əgər o ibtidai, Ata fiqurunu az da olsa təcəssüm etdirən bir kişi yoxdursa, uşaq özündən güclü biri ilə qarşılaşmaq imkanı əldə etmədən böyüyür. Nəticədə, o, öz daxilində ona istədiyi hər şeyi qadağan edə və eyni zamanda müəyyən zövqlərə də icazə verə bilən bir “Fövqəl-Mən” yaradır. O andan etibarən uşaq az və ya çox intensiv narahatlığın qurbanına çevrilir. Onun başqa çıxış yolu qalmır: ya bir dəstə başçısına, ya zorba liderə, ya da diktatora tabe olur, bunlar isə o ibtidai Atanın xüsusiyyətlərini özündə cəmləşdirirlər. Bu bir İŞİD lideri də ola bilər, narkotik tacirlərinin başçısı, yaxud Tramp kimi bir fiqur. Buna görə də Ata fiqurunun yox edilməsini təşkil etmək ictimai cəhətdən təhlükəlidir, xüsusilə də süni mayalanma yolu ilə uşaq sahibi olmaq istəyən tək qadınlar üçün. Atanı tanımaq, ən azı müəyyən qədər ata fiquruna sahib olmaq narahatlığın azalmasına kömək edir.</p><h3><strong>Feminizm hərəkatında qadınların Ata qətlində iştiraklarını tanımaq arzusu hiss olunur, sanki bu qətli qismən öz üzərlərinə götürmək istəyirlər.</strong></h3><h3><strong>Bəs lezbiyan cütlüklər və ya tək qadınlar üçün süni mayalanma halında siz nəyi tövsiyə edirsiniz?</strong></h3><p>Biz sperm donorunun anonimliyindən imtina etməliyik. Qoy bu, doğum şəhadətnaməsində sadəcə bir ad cüzi bir iz olsun. Təsəvvür edin: “naməlum atadan doğulub”, “sperm ianəsi nəticəsində doğulub”… Axı hamı bilir ki, uşaqlar necə yaranır, və uşaq da öyrənəcək ki, bir kişi olub bəlkə də “papa rolunu oynamaq” istəməyib, amma nəsil çoxaltmaq istəyib.</p><h3><strong>Tutaq ki, bir lezbiyan cütlüyün uşağı var və uşağın bioloji atası da onun tərbiyəsində iştirak edir — belə olan halda problem nədən ibarətdir?</strong></h3><p>Əgər uşaq necə doğulduğunu bilir və ata fiquruna sahib olmaq imkanı varsa, mənşəyi ilə bağlı narahatlığı bir qədər azalır.</p><h3><strong>O halda, əgər homoseksual kişi cütlüyündə uşaq anasının kim olduğunu bilirsə — bu zaman da problem yoxdur?</strong></h3><p>Suroqat analıq vəziyyətində isə hər şey fərqlidir. Burada əsas məsələ uşağın anası ilə olan əlaqəsidir bioloji və epigenetik əlaqə. Biz uşağın atasının kim olduğu bilinməyən vəziyyətdən, uşağın anasının kim olduğunu bilmədiyi vəziyyətə keçmişik. Çünki suroqat analıq hallarında “ana” çox vaxt tək deyil. Uşaq bilmir, onun anası kimdir, yumurta hüceyrəsini verən qadınmı? Onu bətnində daşıyanmı? Yoxsa “niyyətlənmiş” ana?</p><p>Hüquqşünas və psixoanalitik Pyer Lejandr deyir ki, insan “genealoji bir heyvandır”. Bunu üç nəsil sonra görəcəyik. İnsan haradan gəldiyini və hara getmək istədiyini bilməlidir.</p><h3><strong>Tərcümə: İlkin Əfəndiyev</strong></h3><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=281e87c7d330" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Jak Lakanın Panorama jurnalı üçün verdiyi müsahibə (1974)]]></title>
            <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev/jak-lakan%C4%B1n-panorama-jurnal%C4%B1-%C3%BC%C3%A7%C3%BCn-verdiyi-m%C3%BCsahib%C9%99-1974-4c5b97a9454c?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/4c5b97a9454c</guid>
            <dc:creator><![CDATA[İlkin Əfəndiyev]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 24 Apr 2025 21:25:47 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-04-24T21:25:47.854Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Bu müsahibəni Lakan 1974-cü ildə Romada olarkən <em>Panorama</em> jurnalı üçün vermişdir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/699/1*5YWIDUn7XLvkPUp0Or2dBQ.jpeg" /></figure><p><strong>— Professor Lakan, biz tez-tez psixoanalizin böhranından danışıldığını eşidirik: deyirlər ki, Ziqmund Froydun fikirləri artıq köhnəlib, müasir cəmiyyət isə onun doktrinasının nə insanı anlamaq, nə də onun ətraf mühit və dünya ilə münasibətlərini dərindən şərh etmək üçün yetərli olmadığını üzə çıxarıb…</strong></p><p>— Bunlar cəfəngiyyatdır. Hər şeydən əvvəl, heç bir böhran yoxdur. O, mövcud deyil. Psixoanaliz hələ öz sərhədlərinə çatmayıb, əksinə — onun həm praktikada, həm də doktrina sahəsində daha çox şeyə çatacaq yolu var. Psixoanalizdə ani həll yolları yoxdur, yalnız “nə üçün” sualına verilən cavabların uzun və səbirlə aparılan araşdırması var.</p><p>Onun doktrinası həqiqət anlayışını sual altına qoydu — bu, hər bir şəxsi fərdi şəkildə maraqlandıran sualdır. Bunun böhranla heç bir əlaqəsi yoxdur. Təkrar edirəm, biz Froydun məqsədlərini anlamaqdan hələ uzağıq. Bu, həm də onun adının bir çox şeylərə, o cümlədən deviasiyalara (azğınlıqlara) örtük olması ilə bağlıdır. Epigonlar (təqlidçilər) həmişə [Froydun] modelinə düzgün şəkildə əməl etməyiblər, bu da çaşqınlıq yaradıb.</p><p>Onun ölümündən sonra, 1939-cu ildə, bəzi şagirdləri hətta psixoanalizlə başqa cür məşğul olmağa cəhd etdilər — onun təlimini bir neçə kiçik və bayağı formullara saldılar: texnika bir növ ritual kimi, praktika isə davranışın müalicəsinə və fərdin sosial mühitinə yenidən uyğunlaşdırılmasına yönəlmiş şəkildə ixtisarlaşdırıldı. Bütün bunlar Froydun inkarı deməkdir — yəni ictimai sifarişə uyğunlaşdırılmış itaətkar psixoanaliz.</p><p>O, bunu qabaqcadan görmüşdü. O, tutulması mümkünsüz üç mövqe haqqında danışırdı: idarə etmək, öyrətmək və psixoanaliz aparmaq. Bu gün artıq kimin idarə etdiyi önəmli deyil, hamı özünü müəllim hesab edir. Psixoanalitiklərə gəldikdə isə, təəssüf ki, onlar cadugərlər və ot ilə müalicə edənlər kimi inkişaf edirlər. İnsanlara yardım təklif etmək onlar üçün qapılarının önündə müştəriyə və dəqiq uğura zəmanət deməkdir. Ancaq psixoanaliz — tamam başqa bir şeydir.</p><p><strong>— Bəs nədir bu psixoanaliz?</strong></p><p>— Mən onu bir simptom kimi müəyyənləşdirirəm — yaşadığımız sivilizasiyada gizli narazılığın (malaise) şahidi kimi. Əlbəttə, bu, fəlsəfə deyil, mənim fəlsəfədən zəhləm gedir, o artıq çoxdandır maraqlı heç nə demir. Bu, iman da deyil, amma mən onu elm adlandırmaqdan da çəkinirəm. Gəlin deyək ki, bu, birləşməyən şeylərlə məşğul olan bir praktikadır — gündəlik həyata qeyri-mümkün və təxəyyüli olanı daxil etməyə cəhd etdiyi üçün son dərəcə mürəkkəbdir. Bu günə qədər [psixoanaliz] müəyyən nəticələr verib, amma onun hələ də qaydaları (règles) yoxdur və müxtəlif cür eyhamlara açıqdır.</p><p>Unutmamaq lazımdır ki, söhbət tamamilə yeni bir şeydən gedir — istər tibbin, istər psixologiyanın, istərsə də digər yaxın elmlərin kontekstində. Bundan əlavə, bu sahə çox cavan sahədir. Froyd sadəcə 35 ildir ki, vəfat edib. Onun ilk kitabı “Yuxuların yozumu” 1900-cü ildə nəşr olunmuşdu və uğur qazanmamışdı. Düşünürəm ki, bir neçə il ərzində sadəcə 300 nüsxə satılıb. Üstəlik, onun çox az sayda şagirdi var idi, onlar da az qala dəli kimi görünürdülər və psixoanalizi necə tətbiq etmək və interpretasiya etmək lazım olduğu barədə öz aralarında razılığa gəlməmişdirlər.</p><p><strong>— Bugünkü insanda “birləşməyən” nədir?</strong></p><p>— Həyatın verdiyi böyük yorğunluq var — bu isə tərəqqi uğrunda qaçışın nəticəsidir. Biz psixoanalizdən gözləyirik ki, o, aşkara çıxarsın: bu yorğunluğu, bu həyat narazılığını özümüzlə daşıyaraq nə vaxta qədər irəliləyə bilərik?</p><p><strong>— İnsanları psixoanaliz olunmağa nə vadar edir?</strong></p><p>— Qorxu (la peur). İnsanla baş verən şeylər — hətta arzuladığı şey olsa belə — əgər o, onları anlamırsa, bu zaman insan qorxur. İnsan anlamazlıqdan əziyyət çəkir və yavaş-yavaş təşviş halına düşür — bu isə nevrozdur. İsterik nevrozda bədən xəstə olmağa dair qorxudan xəstələnir — gerçəkdə xəstə olmadığı halda. Obsessiv nevrozda isə qorxu insanın beyninə qəribə şeylər gətirir… idarə edə bilmədiyi düşüncələr, fobiyalar — burada formalar və obyektlər müxtəlif və dəhşətli mənalar qazanır.</p><p><strong>— Məsələn?</strong></p><p>— Nevrozda insan birdən dəlicəsinə ehtiyac duyur ki, kranın bağlı olub olmadığını on dəfə yoxlasın, ya da hansısa əşyanın öz yerində olub-olmadığını dəqiqləşdirsin — halbuki əmindir ki, kran bağlıdır və əşya yerindədir. Bunun dərmanı yoxdur. Sən başa düşməlisən ki, bu niyə sənin beyninə gəlir və bunun mənası nədir.</p><p><strong>— Bəs müalicə?</strong></p><p>— Nevrotik xəstədir, amma o, sözlə, ilk növbədə öz sözləri ilə müalicə olunur. O, danışmalıdır, danışaraq izah etməlidir — özü-özünə. Froyd bunu belə ifadə edirdi: “Subyektin, öz tarixini — onun digərinə yönəlmiş nitqi vasitəsilə qurulduğu şəkildə — mənimsəməsi (assomption)”.</p><p>Psixoanaliz nitqin hökmranlığıdır, başqa dərmanı yoxdur. Froyd izah edirdi ki, şüursuz dərinlikdən daha çox, şüurun dərinləşdirilməsi ilə əlçatan olmayan bir şeydir. O, həm də deyirdi ki, şüursuzda “O danışır” (<em>?a parle</em>): subyektin içində olan, lakin subyektə transendent olan bir subyekt. Nitq — psixoanalizin ən böyük gücüdür.</p><p><strong>— Kimin nitqi? Xəstənin, yoxsa psixoanalitikin?</strong></p><p>— Psixoanalizdə “xəstə”, “doktor”, “tibb” kimi terminlər dəqiq hesab olunmur və işlədilmir. Hətta adətən istifadə edilən neytral formullar belə əslində doğru deyillər. Məsələn, deyirlər “psixoanaliz olunmaq” (<em>se faire psychanalyser</em>). Bu da yanlışdır. Psixoanalizdə həqiqi işi görən şəxs — danışan subyektdir, analizantdır. Onu bu yola yönləndirən, necə davranmalı olduğunu göstərən, müdaxilələri ilə ona yardım edən analitik olsa da, işi görən elə danışan subyektdir.</p><p>İlk baxışda elə görünür ki, analizanta təqdim olunan interpretasiyalar onun dediklərinə bir məna qazandırır.</p><p>Əslində isə interpretasiya daha incə şəkildə işləyir: onun məqsədi, subyektin əziyyət çəkdiyi bütün şeylərin mənasını silməkdir. Məqsəd — ona öz hekayəsi vasitəsilə göstərməkdir ki, onun simptomu, (buna xəstəlik deyək) əlaqəsizdir, mənadan məhrumdur. Xaricən real təsir bağışlasa da, o, mövcud deyil.</p><p>Nitqin bu şəkildə təsir etməsinin yolları çox böyük təcrübə və sonsuz səbir tələb edir. Səbir və “ölçü hissi” (<em>mesure</em>) psixoanalizin əsas alətləridir. Texnika isə analizanta göstərilən köməyi düzgün dozada vermək bacarığında yatır. Elə bu səbəbdən də psixoanaliz mürəkkəb bir sahədir.</p><p><strong>— Jak Lakana istinad etdikdə bu ad istər-istəməz “Froyda qayıdış” formulu ilə assosiasiya olunur. Bu nə deməkdir?</strong></p><p>— Elə deyildiyi kimidir. Psixoanaliz — Froyddur. Əgər psixoanalizlə məşğul olmaq istəyiriksə, Froyddan, onun terminlərindən və müəyyənləşdirmələrindən çıxış etməliyik — onları sözün həqiqi (<em>littéral</em>) mənasında oxuyaraq və interpretasiya edərək. Mən Paris Froydçu Məktəbini də elə bu məqsədlə yaratdım.</p><p>Artıq 20 ildən çoxdur ki, mən bu mövqeyimi izah etməyə çalışıram: Froyda qayıdış sadəcə nəzəri məkanı deviyasiyalardan və qeyri-müəyyənliklərdən — məsələn, ekzistensial fenomenologiyalardan və ya psixoanalitik cəmiyyətlərin institusional formallıqlarından — təmizləmək deməkdir. Bu, Froydun təlimini onun əsərlərində müəyyənləşdirdiyi və təsnifləşdirdiyi prinsiplərə əsaslanaraq yenidən oxumaq deməkdir. Froydu yenidən oxumaq — sadəcə Froydu yenidən oxumaq deməkdir. Əgər kimsə bunu etmirsə, o, artıq psixoanalizlə deyil, sui-istifadə ilə məşğuldur.</p><p><strong>— Amma Froyd çətindir. Və deyirlər ki, Lakan onu bir az da qəlizləşdirir. Lakanı tez-tez tənqid edirlər ki, o, elə bir tərzdə danışır və xüsusilə elə bir tərzdə yazır ki, yalnız seçilmişlər onu anlaya bilər.</strong></p><p>— Mən bunu bilirəm. Məndə “fikirlərini duman arxasında gizlədən qaranlıq adam” reputasiyası var. Amma mən düşünürəm: niyə belədir? Psixoanaliz haqqında Froydun arxasınca mən də deyirəm ki, o, “həqiqətin <strong>Reala</strong> çatdığı intersubyektiv oyundur”. Bu bəyəm anlaşılmazdır? Amma psixoanaliz sadə bir şey deyil. Kitablarımın çətin başa düşüldüyü deyilir. Amma kimlər üçün? Mən onları hər kəs üçün yazmamışam və hər kəs tərəfindən başa düşülmək məqsədini güdməmişəm. Əksinə, heç vaxt oxucuya xoş gəlmək haqqında düşünməmişəm. Mənim deyəcəyim vardı və mən onu dedim. Mənə oxuyan bir auditoriya yetər. Əgər onlar anlamırlarsa, onların problemidir. Oxucularımın sayı barədə isə — bu mənada mənim bəxtim Froyddan daha çox gətirib. Mənim kitablarımı hətta “çox oxuyurlar”, buna özüm də təəccüblənirəm.</p><p>Və mən tam əminəm ki, maksimum on ilə məni oxuyanlar deyəcəklər: “Bu Lakan, şüşə kimi şəffafmış.” Və bəlkə də sonra əlavə edəcəklər: “Bu Lakan nə qədər bayağı imiş.”</p><p><strong>— Lakanizmin fərqləndirici cəhətləri hansılardır?</strong></p><p>— Bu barədə danışmaq bir qədər tezdir, çünki lakanizm hələ mövcud deyil. Onun qoxusu çox zəif hiss olunur, bir intuisiya kimi.</p><p>Hər halda, Lakan — artıq 40 ildir ki, psixoanalizlə məşğul olan və bir o qədər də onu öyrənən bir şəxsdir. Mən strukturalizmə və dil elminə inanıram. Mən kitablarımdan birində yazmışdım ki, “Froydun kəşfinin bizə göstərdiyi şey, daxil olduğumuz nizamın önəmini təşkil edir; elə bir nizam ki, belə ifadə etmək mümkündürsə, nitqin olmadığı infantil haldan çıxaraq ikinci dəfə doğulduğumuz bir nizamdı.”</p><p>Froydun öz kəşfini əsaslandırdığı simvolik nizam dil vasitəsilə qurulmuşdur və bu, ümumbəşəri konkret diskurs anıdır. Bu, sözlərin dünyasıdır — başlanğıcda bir-birinə qarışmış olan şeylərin dünyasını yaradan da elə sözlərdir. Yalnız sözlər şeylərin mahiyyətinə tam və yekun məna qazandırır. Sözlər olmasa, heç nə mövcud olmazdı. Nitqin vasitəçiliyi olmadan həzz nə olardı ki?</p><p>Mənim fikrimcə, Froyd, <em>Yuxuların yozumu</em>, <em>Həzz prinsipinin fövqündə</em>, <em>Totem və tabu</em> kimi əsərlərində şüursuzun qanunları haqqında danışarkən, əslində Ferdinand de Sössürün bir neçə il sonra müasir dilçiliyə yol açacaq nəzəriyyələrinin sələfi olmuşdur.</p><p><strong>— Bu, saf düşüncəyə də aiddirmi?</strong></p><p>— O da, digər hər şey kimi, dilin qanunlarına tabedir. Yalnız sözlər düşüncəni formalaşdıra və ona konsistensiya qazandıra bilər. Dil olmasaydı, insanlıq düşüncə prosesi haqqında elmi tədqiqatlar sahəsində bir addım belə ata bilməzdi. Beləliklə, psixoanaliz. Biz ona hansı funksiyanı aid etsək də — müalicə üsulu, tərbiyə və ya tədqiqat vasitəsi — biz yalnız bir vasitədən istifadə edirik: bu da analizantın nitqidir. Və hər bir söz cavab tələb edir.</p><p><strong>— Deməli, analiz bir dialoqdur? Elə insanlar var ki, onu daha çox dünyəvi bir tövbə formasında başa düşürlər…</strong></p><p>— Hansı tövbədən söhbət gedir? Psixoanalitikə qarşı heç bir şəkildə “tövbə” edilmir. Ona sadəcə insanın ağlına gələn hər şey deyilir. Daha dəqiq desək, sözlər deyilir. Psixoanalizin kəşfi — insanın danışan bir varlıq kimi mövcud olmasıdır. Analitik isə eşitdiyi sözləri ardıcıllığa gətirən və onlara mənalı bir forma verən şəxsdir. Yaxşı bir analiz aparmaq üçün analizantla analitik arasında uyğunluq və qarşılıqlı rezonans lazımdır.</p><p>Birinin sözləri vasitəsilə digəri bu sözlərin nəyə toxunduğunu dərk etməyə çalışır və simptomun o tayında həqiqətin mürəkkəb düyünü açılır. Analitikin başqa bir funksiyası da — sözlərin mənasını açıqlamaq və analizanta analizdən nə gözləyə biləcəyini anlamağa kömək etməkdir.</p><p><strong>— Bu, tam bir etimad münasibətidir.</strong></p><p>— Daha çox bir mübadilədir. Əsas məsələ odur ki, biri danışsın, digəri isə dinləsin. Hətta səssizlikdə belə. Analitik sual vermir və əvvəlcədən bir fikrə sahib olmur. O, yalnız ona yönəlmiş suallara, öz xoş niyyəti ilə cavab vermək istədiyi cavabı verir.</p><p>Amma nəticədə analizant həmişə analitikin onu apardığı yerə gedir.</p><p><strong>— Bu müalicədir. Bəs sağalma ehtimalları necədir? İnsanlar nevrozdən çıxırlarmı?</strong></p><p>— Psixoanaliz yalnız o halda uğur qazanır ki, simptom sahəsini elə dərəcədə təmizləsin ki, bu təmizlik <strong>Real</strong> sahəyə də sirayət etsin. Bu yolla da o, həqiqətə çatır.</p><p><strong>— Bu konsepti daha az lakanvari şəkildə izah etmək mümkündürmü?</strong></p><p>— Mən <strong>Realdan</strong> gələn hər bir şeyi simptom adlandırıram. <strong>Real </strong>— insanın həyatına və şəxsiyyətinin (personnalité) formalaşmasına maneə yaradan, işləməyən, bir yerə “birləşməyən” şeylərin hamısıdır. <strong>Real</strong> həmişə eyni yerə qayıdır, biz onu həmişə eyni şəkildə orada tapırıq. Alimlərin bu barədə yaxşı bir ifadəsi var: <strong>Reallıqda</strong> (le réel) qeyri-mümkün olan heç nə yoxdur. Belə bir ifadəni söyləmək üçün ya inanılmaz bir cəsarət, ya da, məncə, insanın nə etdiyini və nə dediyini bilməməsi lazımdır.</p><p><strong>Real</strong> və qeyri-mümkün bir-birinə ziddir. Onlar birləşmir. Analiz subyekti qeyri-mümkün olanla üzləşməyə məcbur edir, onu dünyaya həqiqi halında — yəni, xəyali və bütün mənalardan məhrum olmuş kimi — baxmağa yönəldir. <strong>Real</strong> isə, sanki doymayan bir leş yeyən kimi, yalnız mənası olan şeylərdən və mənalı hərəkətlərdən qidalanır.</p><p>Biz daim eşidirik: “filan şeyə məna verilməlidir”, “öz fikirlərinə, arzularına, cinsinə, həyatına məna verməlisən”. Amma biz həyat haqqında heç nə bilmirik — bunu izah etməkdən alimlər artıq yorulublar.</p><p>Məni qorxudan odur ki, onların bu yanlışlığı ucbatından — <strong>Real</strong>, mövcud olmayan bu bədheybət, sonda qalib gələ bilər. Elm — eynilə din kimi — despotizm, qeyri-müəyyənlik və qaranlıqla onu (Realı) öz arxasınca aparsa, psixoanalizin sonu gələr. Atom tanrısı, məkan tanrısı və s. — elmin yeni tanrıları artıq peyda olub.</p><p><strong>— Bəs bu gün elm və psixoanaliz arasında hansı münasibət mövcuddur?</strong></p><p><strong>— </strong>Mənim üçün yeganə real və ciddi qəbul ediləcək elm — elmi fantastikadır (<em>science-fiction</em>). Qalan rəsmi elm isə, laboratoriyalarda özünə məbəd tikmiş, məqsədsizcə hissi olaraq yol qət edən və artıq öz kölgəsindən belə qorxmağa başlayan bir fəaliyyətdir.</p><p>Elə bil ki, alimlərin həyacan dövrü başlayıb. Bu sterilləşdirilmiş laboratoriyalarda nişastalanmış xalatlar geyinmiş “qoca uşaqlar” — getdikcə daha mürəkkəb aparatlarla oynayır, daha başa düşülməz düsturlar kəşf edirlər və birdən özlərinə sual verirlər: sabah nə baş verəcək? Bunların sonu necə olacaq? Mən deyirəm: bəlkə də artıq çox gecdir? Onlara biologlar, fiziklər, kimyaçılar deyirlər, amma mənə görə, onlar sadəcə dəli adamlardır.</p><p>Ancaq indi — kainatı məhv etmək üzrə olduqları anda — ağıllarına gəlir ki, bəlkə, təsadüfən bu, təhlükəli ola bilərmi? Hər şey havaya uçsa nə olacaq? Ya da, o laboratoriyalarda həssaslıqla yetişdirilən bakteriyalar ölümcül düşmənə çevrilsə? Bəs dünya bu bakteriyalarla və onu zəbt edən, o cümlədən laboratoriya alimləri kimi, bütün bu pox şeylərlə dolsaydı?</p><p>Froydun qeyd etdiyi üç mümkünsüz məşğuliyyətə — idarə etmək, öyrətmək, analiz etmək — mən dördüncünü əlavə edirəm: elm. Təkcə bir fərqlə — alimlər özlərinin dözülməz bir mövqedə olduqlarının fərqində deyillər.</p><p><strong>— Bu, ümumi olaraq “proqress” adlandırılan anlayışa olduqca pessimist bir baxışdır, elə deyilmi?</strong></p><p>— Qətiyyən. Mən pessimist deyiləm. Heç nə baş verməyəcək. Sadəcə ona görə ki, insan — əslində heç kimdir, o, hətta özünü məhv etməyə belə qadir deyil. İnsan tərəfindən törədilmiş total bir fəlakət mənə möcüzə kimi görünür. Sübutu isə odur ki, nəhayət, o, heç bir ilahi, təbii və ya başqa müdaxilə olmadan, öz əlləri və başı ilə bir şey edə bildi. Bütün bu gözəl, yaxşı bəslənmiş bakteriyalar, dünyanı Bibliyadakı çəyirtkələr kimi gəzir və insanın zəfərini təmsil edir. Mən artıq demişəm: <strong>Reallıq</strong> (Le Réel) — hər zaman qalib gəlir, bizsə — hər zaman məğlub oluruq.</p><p><strong>— Jak Lakanın başqa bir paradoksu da ondadır ki, onu tez-tez yalnız dilinin mürəkkəbliyinə görə deyil, həm də anlayışlarının qeyri-müəyyənliyinə, söz oyunlarına, fransız dilindəki linqvistik zarafatlara və kalamburlara, habelə paradokslara görə tənqid edirlər. Oxucu və ya dinləyici haqlı olaraq çaşqınlıq hiss edə bilər.</strong></p><p>— Mən heç bir halda zarafat etmirəm, mən çox ciddi şeylər danışıram. Sadəcə olaraq, mən terminləri elə şəkildə istifadə edirəm ki, bu da yuxarıda haqqında danışdığımız alimlərin distillə aparatlarını və elektron qurğularını necə istifadə etməsinə bənzəyir.</p><p><strong>— Siz deyirsiniz ki, Reallıq (Le Réel) mövcud deyil. Amma orta statistik insan üçün reallıq — ətrafında olan hər şey, gözlə gördüyü, toxunduğu dünyadır.</strong></p><p>— Gəlin əvvəlcə başlayaq ondan ki, “orta statistik insan” mövcud deyil. Bu, sadəcə statistik bir uydurmadır. Yalnız fərdlər mövcuddur — vəssalam. Küçədən keçən bir insan, rəy sorğuları, kütləvi fenomenlər haqqında danışarkən mən dərhal 40 il ərzində kabinetimdən keçmiş pasiyentləri düşünürəm. Elə bir nəfər də tapılmayıb ki, digərlərinə bənzəsin: nə fobiyaları eyni olub, nə narahatlıqları, nə danışıq tərzləri, nə də anlamamaq qorxuları. “Orta insan” kimdir axı? Siz? Mənim komendantım? Respublika prezidenti?</p><p><strong>— Biz Reallıqdan danışırdıq, yəni hamımızın gördüyü dünyadan…</strong></p><p>Düzdür. <strong>Reallıqla</strong> — daha dəqiq desək, uyğun gəlməyənlə — simvolik və təxəyyüli, daha dəqiq desək, doğruyla fərq ondadır ki, <strong>Reallıq</strong> — bu dünyadır.</p><p>Dünyanın mövcud olmadığını demək üçün, sadəcə, saysız-hesabsız insanın dünya haqqında düşündüyü bütün banal fikirləri xatırlamaq kifayətdir. <em>Panorama</em> jurnalının oxucularını, məni paradoksda günahlandırmazdan əvvəl, indicə oxuduqları barədə ciddi düşünməyə çağırıram.</p><p><strong>— Və bu hələ də çox pessimist bir baxış kimi görünür…</strong></p><p>— Bu düz deyil. Mən nə panikaya düşənlərə, nə də narahatlığa meyllilərə aidəm. Əgər psixoanalitik özünün narahatlıq mərhələsini keçməyibsə, bu, çox pisdir. Doğrudur ki, ətrafımızda qorxunc və doymaq bilməyən şeylər var, məsələn, televiziya, ki, bir çoxumuz onun bizi udmağana icazə verir. Lakin insanlar özlərinin udulmağana icazə verdikləri üçün, gördükləri şeylərə qarşı maraq uydurmaq həddinə çatırlar.</p><p>Bundan əlavə, başqa doymayan, bədheybətvari qurğular da mövcuddur: Aya uçan raketlər, dəniz dərinliklərini araşdıranlar və s. — bütün bu şeylər “udur”, amma burada dramatizasiya etmək üçün heç bir səbəb yoxdur. Mən əminəm ki, kifayət qədər raketlər, televiziyalar və bütün bu bədbəxt tədqiqatlar çoxaldıqca, özümüzü başqa bir şeylə məşğul edəcəyik. Burada sanki dinin bir növ dirçəlişi baş verir, elə deyilmi? Heç sübut olunubmu ki, bu acgöz bədheybətdən daha yaxşısı məhz din ola bilər? bizə əsrlər boyu əyləncə mənbəyi olmuş bu sonsuz bazar?</p><p>Bütün bunlara cavabım budur ki, insan həmişə pisə uyğunlaşmağı bacarıb. Bizim çıxış yolu tapıb çata bildiyimiz yeganə <strong>Reallıq</strong> da məhz budur və bununla barışmaq lazımdır. Necə deyərlər, şeylərə məna vermək lazımdır. Əks halda insan nigaranlıq yaşamazdı. Froyd məşhur olmazdı, mən isə adi bir kollec müəllimi olardım.</p><p><strong>— Həmişə bu tip narahatlıq olurmu, yoxsa narahatlıq müəyyən sosial şərtlər, müəyyən tarixi dövrlər, müəyyən iqlimlərlə əlaqədardır?</strong></p><p>— Alimin öz kəşflərindən qorxaraq yaşadığı narahatlıq yeni bir şey kimi görünə bilər, amma biz başqa dövrlərdə baş verənlər barədə nə bilirik? Digər tədqiqatçıların yaşadıqları dramaları nə qədər başa düşürük? Bu günkü narahatlıq isə, iş yerində olan işçinin, galera qayığına bağlanmış kimi yaşadığı narahatlıqdır. Əgər sadə desək, bu narahatlıq müasir anlayışlar və ifadələrlə əlaqəlidirmi?</p><p><strong>— Bəs psixoanaliz üçün narahatlıq nədir?</strong></p><p>— Bu, bədənimizdən kənarda yerləşən, heç bir obyektə sahib olmayan qorxudur (peur de rien), hansı ki, bədən tərəfindən, o cümlədən zehinlə motivasiya oluna bilər. Əslində, bu, qorxunun qorxusudur. Bir çox qorxular və narahatlıqlar, bizim onları necə qəbul etməyimizdən asılı olmayaraq, cinsiyyətlə bağlı müəyyən bir əlaqəyə malikdir.</p><p>Froyd demişdi ki, danışan heyvan, yəni insan üçün cinsəlliyin heç bir müalicəsi yoxdur və heç bir ümid vəd etmir. Analitikin vəzifələrindən biri, pasiyentin nitqində narahatlıq və cinsiyyət arasındakı düyünü tapmaqdır, bu böyük bilinməzdir.</p><p><strong>— İndi, seksualığı müxtəlif cəhətlərdən təqdim etdildikdə: kino, teatr, televiziyada, jurnallarda, mahnılarda, çimərlikdə, bizə xəbərlər gəlir ki, insanlar cinsi sferaya aid olan problemlərlə daha az narahatdırlar. Biz deyirik ki, tabular yıxılıb, seks artıq qorxutmur…</strong></p><p><strong>— </strong>Sürətli seksomaniya sadəcə reklam fenomenidir. Psixoanaliz ciddi bir şeydir ki, mən təkrarlayıram, o, iki fərdin, subyektin və analitikin təmiz şəxsi münasibətinə baxır. Kollektiv psixoanaliz yoxdur, eləcə də kütlələrin narahatlıqları və nevrozları yoxdur.</p><p>Seksin gündəmə gətirilməsi və hər küncdə qarşımıza çıxması, eləcə də televiziyadakı yuyucu vasitələr kimi qəbul edilməsi heç bir mənfəət vəd etmir. Mən bunun pis olduğunu demirəm. Əlbəttə, bu narahatlıqlara və ya şəxsi problemlərə qayğı göstərmir. Bu, dəbin bir hissəsidir, bu saxta azadlığın bir hissəsidir, hansı ki, bizə yuxarıdan yaxşı tənzimlənmiş və özünü ifadə edən liberal cəmiyyət tərəfindən təqdim olunur. Amma bunun psixoanaliz səviyyəsində heç bir faydası yoxdur.</p><h3><strong>Tərcümə: İlkin Əfəndiyev</strong></h3><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=4c5b97a9454c" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Veronik Voruz — Sevgi və eqo]]></title>
            <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev/veronik-voruz-sevgi-v%C9%99-eqo-5cccb6f00250?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/5cccb6f00250</guid>
            <category><![CDATA[psicoanalisis]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[İlkin Əfəndiyev]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 20 Apr 2025 18:12:50 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-10-25T18:05:49.658Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Veronik Voruz — Sevgi və eqo</h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/698/1*bN96e29ordAatLhbIaDZ-A.jpeg" /></figure><h4>Ön söz<br>Ciddi və əsaslı suallar qoyaraq, Veronik Voruz təkcə Froyd və Lakanın<br>əsərlərində eqo və sevgi arasındakı mürəkkəb münasibətlərə işıq salmır,<br>həm də iti müşahidələri ilə lakançı terminologiyaya bəzi vacib<br>dəqiqləşdirmələr əlavə edir. Müasir mədəniyyətin vəziyyətini təsvir edən<br>Voruz qeyd edir ki, dövrümüzün cihazları və Atanın Adının zəifləməsi,<br>görünür, narsisizmin görünməmiş səviyyədə artması fonunda sevgini daha<br>da mürəkkəbləşdirib.</h4><p>Daha sonra, birinci “insan davranışında bir məntiq varmı?” sualını<br>müzakirə edərək, o, Lakanın affekt və struktur anlayışlarını izah edir.</p><p>Onun fikrincə, bir çox “Affekt nəzəriyyəsi” nəzəriyyəçilərinin dediyi<br>kimi, affektlər “dildən və beləliklə, yalandan azad olan, təbii, bioloji<br>hisslər” deyillər və bu səbəbdən onlara inanmaq lazım deyil.</p><p>Əslində, o izah edir ki, affektlər “işarələyicilərə” və “Digərinə”<br>bağlıdır; onlar “diskursa və struktura cəlb olunmanın təsiridir”.</p><p>Lakanın fikrincə, yalan danışmayan yeganə affekt təşvişdir, çünki<br>Voruzun bizə xatırlatdığı kimi, təşvişin “nümayəndəliyi yoxdur və buna<br>görə də \(o\) yalan danışa bilməz”.</p><p>Voruz həmçinin izah edir ki, emosiyalar da azad deyildir, çünki onlar<br>“eqonun ətraf mühitə uyğunlaşmasıdır”.</p><p>O göstərir ki, Lakan, eynilə ondan əvvəl Froydun etdiyi kimi, klinik iş<br>üçün istiqamət kimi məntiq və strukturu əsas götürür: “Onların hər biri<br>danışan varlıqların öz ləzzətlərini necə təşkil və tənzimlədiklərini<br>müəyyənləşdirən məntiqi funksiyaları ayırd etmişlər”.</p><p>Voruz deyir ki, Lakan üçün məntiq və onun strukturları insanlığa təbii<br>mövcudluq kimi kor-koranə inamdan, “orqanizmin həqiqəti”nə müraciət edən<br>“orqanik psixiatriya və ya neyroelmlərin” “biologiyaya və ya beyindəki<br>nümunələrə” istinadına qarşı bir müdafiədir. Məntiq eyni zamanda insan<br>davranışını “şərh etmək” üçün psixologiyanın istifadə etdiyi “intuisiya<br>və sağlam düşüncə torlarına” cavabdır. Və bunların hamısı Lakanın etiraz<br>etdiyi kürəvi modelin içində yer alır. Lakanın məntiqdən istifadəsi həm<br>də bizi hərəkətə gətirən real olanı görə bilməyə mane olan qapalı<br>köpükdən çıxarmağa yönəlmiş bir strategiyadır.</p><p>Sonra o, sevginin məntiqi barədə sual verir.</p><p>VIII-ci və XX-ci seminarları üzərində işləyən Voruz göstərir ki, hər iki<br>seminarda “sevgi bir sirrlə əlaqəlidir”, baxmayaraq ki, hər birində<br>yanaşma fərqlidir.</p><p>Onun izah etdiyi kimi, VIII-ci seminarında Lakan göstərir ki, biz<br>varoluş hissini aqalmanın (1) içində axtarırıq: bizim “varlığımızın<br>həqiqətinə sahibmiş kimi görünən” birini sevirik; o kəsi ki, “təxəyyül<br>registrində mənə simvolikdə əskik olan həmin sabitliyi (consistency)<br>verəcək”.</p><p>Lakan “Ziyafət” modelindən istifadə edir, çünki bu model izah edir ki,<br>“niyə çirkin Sokrat heyranedici Alkiviad üçün cazibədardır”.</p><p>Lakin klinik şəraitdə, Voruzun davam etdirdiyi kimi, analitik “analiz<br>olunan şəxs üçün aqalmatik olmağı dayandırmalı və obyekt a kimi, yəni<br>qalıq, palea (2) kimi təcəssüm etməlidir”.</p><p>Lakanın XX-ci seminarındakı işini müzakirə edən Voruz Jak Alen Millerin<br>belə bir fikrini xatırladır: “Cinsi əlaqənin olmaması «reala daxil<br>edilmiş bilikdəki bir dəlikdir»”. Lakan həmin seminarda sevginin bu<br>əlaqənin yoxluğunu kompensasiya etdiyini desə də, Voruz izah edir ki,<br>bizim hipermodern dövrümüzdə “sonsuz sayda dəyişənə malik alqoritmlər<br>belə, simvolikdəki bu dəliyi bağlaya bilmir”.</p><p>“Pornoqrafiyanın hər yerdə olması”na və insanların “sırf cinsi münasibət<br>üçün” istifadə edə biləcəyi saysız tətbiqlərə baxmayaraq, “cinsi əlaqə<br>hələ də yazılmır”.</p><p>Dördüncü “sevginin nitq və biliklə nə əlaqəsi var?” sualını qoyaraq,<br>Veronik Pyer Navonun diqqət yetirdiyi sevgi “qarşılaşması” üzərində<br>düşünür. Sevgi tanımadığımızla, özümüzdəki naməlumluqla, bizim<br>şüursuzumuzla, beləliklə simptomlarımızla qarşılaşma deməkdir.</p><p>Bu səbəbdən hər şey pozulacaq və sevgi uğursuz olacaq.</p><p>Bu çətindir, çünki sevgi “simvolikdəki dəliyi haşiyələmək üçün<br>kristallaşmış şüursuzun formalaşmaları və subyektlərin real qarşısında<br>müdafiə kimi istifadə etdiyi varoluş fantaziyaları (fantazm kimi) ilə<br>təmasa girir”.</p><p>Beləliklə, Voruz sevginin paradoksunu göstərir: “Məhz cinsi əlaqə<br>yazılmadığı üçün sevgi var. Lakin cinsi əlaqə yazılmadığı üçün, sevgi bu<br>dəfə bizim müdafiə mexanizmlərimizi dağıdan bir çox hadisəni işə salır”.</p><p>Nəhayət, o soruşur: sevginin köçürməylə nə əlaqəsi var və bu, analiz<br>üçün nə kimi nəticələr doğurur?</p><p>VIII seminara qayıdan Voruz izah edir ki, “nə istədiyinə dair heç bir<br>eyham verməyən və subyekti işarələyicinin məntiqinə qaytaran Sokrat<br>modeli” köçürmə yaradır və analiz işini başladır.</p><p>Lakin, Lakanın XI-ci seminarında daha sonra ifadə etdiyi kimi,<br>“analitikin arzusu” ondan ibarətdir ki, analiz olunan şəxs “arzu işini<br>yerinə yetirsin”, buna görə də analitik “sevilən (eromenos)” olaraq qala<br>bilməz.</p><p>Bu suallar və izahlar vasitəsilə Voruz göstərir ki, “sevginin məntiqi”ni<br>hər analiz olunan şəxs üçün ayrıca necə müəyyənləşdirməliyik ki, müalicə<br>elə istiqamətlənsin ki, nəticədə analiz olunan “öz konstruksiyalarının<br>qəribəliyi ilə barışsın, əvəzinə biopolitik bürokratiyamız və insan<br>hüquqları diskursunun təklif etdiyi hazır həlləri seçməsin”, çünki onlar<br>həzzdən kənara çıxana qarşı davranışda təsirsizdir.</p><p>Bu məqalə 2018-ci ildə keçirilmiş Klinik Günlərimiz, CsD11 “Eqonun<br>ləzzətləri” tədbirinə hazırlıq olaraq keçirilmiş video seminarlar<br>seriyasının bir hissəsi idi.</p><p>Veronik Voruz<br> Məni bu leksiya silsiləsi çərçivəsində, eqo haqqında danışmağa dəvət<br>etdikdə, düşündüm ki, sevgi haqqında danışmaq yerinə düşərdi.</p><p>Fabien Faynvaksın bir neçə həftə əvvəlki çıxışında “zamanımızın<br>xarakterik patologiyası” adlandırdığı narsisizmin genişlənməsi, obyektlə<br>münasibətə dair yeni yolların yaranması ilə müşayiət olunur.</p><p>Biz, əlbəttə, interneti və onun hədsiz həzzə aşkar təhrikini, hər cür<br>obrazlara və cinsi ssenarilərə çıxış imkanı yaratmaq hazırlığını<br>(bunların əvvəllər pozğunluq adlandırıldığı, lakin indi sadəcə istehlak<br>seçimi kimi göründüyünü) yada sala bilərik.</p><p>Həmçinin, smartfonları və müəyyən razılaşma əsasında istehlak olunan<br>digər insanlara ani çıxış imkanı verən tətbiqləri, ya da sosial<br>normalardakı dəyişiklikləri düşünə bilərik; bu dəyişikliklər<br>homoseksuallığa, biseksuallığa, transgender kimliyinə və ya onların<br>istənilən birləşməsinə qarşı daha dözümlü yanaşmanın formalaşmasına<br>gətirib çıxarmışdır.</p><p>Obyektlərə çıxış yollarının çoxalması və partnyor seçimi vasitələrinin<br>plürallaşması vəziyyəti sadələşdirməyib: bəzi hallarda bu, onu daha da<br>mürəkkəbləşdirib, çünki Lakan yönümlü düşüncədə “Atanın Adı”<br>adlandırdığımız ənənəvi yolu etibarsızlaşdırıb və hər bir subyekti sevgi<br>və cinsiliklə necə davranmalı olduğunu özü üçün ixtira etməyə vadar<br>edib.</p><p>Yenə də qüvvədə qalan budur ki, qadın cinsindən duyulan dəhşət həm<br>müasir subyektlərdə, həm də sevgidə daha klassik çətinliklərdən<br>şikayətlənənlər arasında geniş yayılmışdır: kişilər həyat yoldaşları ilə<br>cinsi münasibət əvəzinə porno, fahişə və masturbasiyaya üstünlük<br>verirlər, çünki təkbaşına həzz almaq, obyektlərin və ya bədən<br>hissələrinin fetişləşdirilməsi vasitəsilə, digər insanla qarşılaşmanın<br>təsirinə məruz qalmaqdan daha asandır.</p><p>Xüsusilə kişilər, Froydun “Fetişizm” və “Eqonun bölünməsi” adlı<br>məqalələrində göstərdiyi kimi, fetişin arxasında gizlənir, qadınlar isə<br>çox vaxt öz kişi partnyorları ilə birlikdə olmaqdan daha çox, ana olmağa<br>və ya ana olmağa çalışmağa aludə olurlar və bu yolla da qadınlıq<br>məsələsindən yayınırlar.</p><p>Sevgi, cinsi həzz, arzu, gender və cinsilik, bunlar heç postfroydçuların<br>uydurduğu böyük fantazmdakı vahid bir bütün kimi işləyirmi? O böyük<br>fantazmda, guya insan genital mərhələyə “yüksəlir”, bütün meyllər mistik<br>Erosun gücü ilə böyük bir vəhdətə çatır… Amma bu doğrudanmı baş verir?</p><p>Biz belə bir birliyin nə qədər nadir olduğunu bilirik, çünki sevginin<br>işləməsi ilə bağlı çətinliklər psixoanalitik praktikanın gündəlik<br>hissəsini təşkil edir: hər gün, bütün gün ərzində sevgi mövzusunda<br>müxtəlif variasiyalar eşidirik: “Mən məni sevməyən birini sevirəm; mən<br>sevdiyim adamı istəmirəm; mən sevdiyim adamla yox, istənilən başqa biri<br>ilə cinsi əlaqəyə girə bilirəm; mən onunla ancaq o, başqası ilə cinsi<br>əlaqəyə girərkən düşünəndə sevişə bilirəm; mən onunla ancaq fahişə<br>haqqında düşündükdə sevişə bilirəm; mən onu ondan daha çox sevirəm; o,<br>heç vaxt düzgün sözləri demir; o, məni görünüşümə görə sevir; o, məni<br>pulluma görə sevir; o, məni sevdiyini deyəndə inanmıram; bütün gün ondan<br>gileylənirəm, amma onsuz qala bilmirəm; mən ona x istədiyimi deyirəm,<br>amma o, mənim əslində y istədiyimi bilməlidir…”</p><p>Sevgi oyunlarında komik bir cəhət var, elə bil sevgi məsələlərində ümumi<br>anlaşılmazlıq hökm sürür: qeyri-mümkünlüklər, çıxılmaz vəziyyətlər və<br>ifadə olunmamış arzular burada çoxdur.</p><p>Froyd sevginin mürəkkəb dinamikasını narsisizm və libidoya dair<br>anlayışlarla izah etməyə çalışmışdı, lakin Lakanla birlikdə sevgi həm<br>daha mürəkkəbləşir, həm də daha maraqlı hala gəlir.</p><p>Gəlin onun yolunu bir neçə sual vasitəsilə izləyək.</p><p>Birinci sual: insan davranışında məntiq varmı?<br> Sferalar və köpüklər<br> Məntiq Lakan üçün eqo ilə bağlı daim bir vasitə olmuşdur: onun<br>fikrincə, insan təcrübəsi prinsipcə eqonun (yalanın) təhrifinə məruz<br>qalır, çünki eqo Lakanın “nəzər vasitəsilə meylin tənzimlənməsi”<br>adlandırdığı şeyin bir cəhddir (bax: Seminar XX). Biz daim dünyada və<br>özümüzlə baş verənləri sağlam düşüncə, intuisiya, psixologiya, xoş<br>niyyət, dəyərlər sistemi və s. kimi sadələşdirici və birləşdirici linza<br>vasitəsilə izah etməyə çalışırıq: insan varlığının dağınıq və mənasız<br>xaosunu Lakanın belə adlandırdığı “yaxşı forma” vasitəsilə nəzərlə<br>tənzimləməyə çalışırıq, bu isə “psixoloji inersiya”dır.</p><p>Lakan öz təlimində çox yerdə insan varlığının sferanın cazibəsinə qarşı<br>zəifliyini və onun bu forma ilə uyğun gəlməyən hər şeyə qarşı<br>fundamental korluğunu istehza ilə qeyd edir. 1977-ci ildə yazdığı<br>“İsteriya haqqında” məqaləsində o deyir (və bu, bir qədər gülməlidir):<br>“Biz köpük kimi qurulduğumuz üçün, köpükdən başqa bir şeyin mövcud ola<br>biləcəyini güman edə bilmirik”. Burada o, insanın obrazla<br>identifikasiyasını reala qarşı korluğun səbəbi kimi göstərir, lakin<br>Lakanın fikrincə, bizi bilmədən hərəkətə gətirən məhz realın özüdür,<br>alovun kəpənəkləri cəzb etdiyi kimi.</p><p>Lakan VIII-ci Seminarında “sferik sevgi”dən danışarkən Aristofanın<br>nitqinə olduqca parlaq və maraqlı bir izah verir: Aristofan sevgini<br>insan varlıqlarının ilahi cəza nəticəsində iki yerə bölünməzdən əvvəl<br>sahib olduqları guya ilkin sferik formaya qaytarır və bu bölünmə, bir<br>çox sevgi hekayələrində “ikinci yarısını” axtarma motivini izah edir.</p><p>Bu “sferik forma heyranlığı” Lakanın fikrincə, axtalanmanın<br>Verwerfung-undan (rədd edilməsindən) başqa bir şey deyil. Başqa sözlə,<br>insan təcrübəsinin sfera modelinə çevrilməsi meyli, insanları xəyali<br>tamlığa aldanmağa, gözəl forma və cazibədar obraz vasitəsilə bədənlərinə<br>yiyələnə biləcəklərinə inanmağa vadar edir. Bu isə o deməkdir ki, onlar<br>simvolik nizama daxil olmaq üçün zəruri olan həzz itkisini tanımaqdan<br>imtina edirlər. Lakanın sonralar Coys haqqında yazısında ifadə etdiyi<br>kimi: Danışan varlıq öz bədəninə vurğundur, çünki ona sahib olduğuna<br>inanır.</p><p>Lakin bu vurğunluq həm də əqli zəifliyin əlamətidir.</p><p>Struktur və məntiq isə “sferik düşüncə”dən çıxış təklif edir: “Mən<br>struktur anlayışına yalnız saxtakarlıqdan qaçmaq ümidi ilə sığınıram.<br>Mən bu struktur anlayışını ona görə irəli sürürəm ki, onun vasitəsilə<br>reala çata bilim”, deyə Lakan “İsteriya haqqında” əsərində yazır.</p><p>Və sevgi məsələsində mənə elə gəlir ki, Lakan onun məntiqi strukturuna<br>çatmağa çalışırdı, məsələn, VIII-ci Seminarındakı aqalma ideyası və ya<br>XX-ci Seminarındakı seksuasiya formulları kimi.</p><p>Hər iki halda seçim geniş deyil: ya etiraf edirik ki, sevginin<br>tragikomediyası, insanların əksəriyyətinin sevgi həyatını təşkil edən<br>baş tutmayan qarşılaşmaların ardıcıllığı, insan varlığının tamamilə<br>irrasional olduğunu göstərir, ya da başa düşməyə çalışmalıyıq: görəsən,<br>sevgi münasibətlərində tərəflərin nizamsız görünən davranışlarını<br>hansısa görünməz maqnitlərlə deyil, məntiqi yolla izah etmək<br>mümkündürmü?</p><p>Şüursuz yalnız saf məntiq elementlərindən ibarətdir<br> 2016-cı ildə Rio de Janeyroda keçirilən WAP konqresində Jak Alen Miller<br>auditoriyaya Lakanın “Écrits” əsərinin fransız nəşrinin arxa qapağında<br>yazdığı bir ifadəni xatırlatdı: “Şüursuz saf məntiqə aiddir”.</p><p>Miller bu ifadəni tərcüməçilər üçün belə tərcümə etdi: “Şüursuz yalnız<br>saf məntiq elementlərindən ibarətdir”. O əlavə etdi: “Saf məntiq: məhz<br>bu, bizim ‘şüursuz subyekt’ terminindən istifadə etməyimizin səbəbidir;<br>‘insan’ terminindən yox”. Hətta Lakanın 1970-ci illərdə “danışan varlıq”<br>anlayışını təqdim etməsi bu danışan bədənlərə yanaşmada məntiqin<br>tətbiqini müəyyən mənada məhdudlaşdırsa da, məntiq hələ də bizim üçün<br>əsas əhəmiyyət kəsb edir: Lakan yanaşmasının özünəməxsusluğu ondadır ki,<br>o, danışan varlıqların dilin, beləliklə, logosun, yəni işarə<br>strukturunun, nəticəsi olduğunu israrla vurğulayır.</p><p>Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, affektlər emosiyalar deyillər,<br>yəni təbii, bioloji hisslər deyillər ki, onlara güvənmək mümkün olsun;<br>çünki onların dildənkənar və dolayısı ilə yalandan uzaq olduğu güman<br>edilir. Halbuki, Lakanın dediyi kimi, “həqiqətin zəmanəti… affektdən<br>təsirlənmiş bir bədən ola bilərdi”.</p><p>Belə bir inanc əslində yalandır. Əksinə, Froyd əvvəldən qeyd edirdi ki,<br>meylin iki komponenti olan təsəvvür və affekt repressiya nəticəsində<br>fərqli aqibətlər yaşayır: təsəvvürlər (işarələr) repressiyaya uğrayır,<br>affektlər isə yerdəyişməyə. Buna görə də, affektlər bizim “həqiqi<br>Mən”imizə açar olmaqdan uzaqdır. Onlar yalan danışır. Yeganə istisna<br>təmsil olunmayan və buna görə də yalan danışa bilməyən təşvişdir.</p><p>Əgər affektlər yalan danışırsa, bu, onların işarə ilə əlaqəli olmasına<br>görədir, yəni onlar eqonun ətraf mühitə uyğunlaşması ilə bağlı deyil,<br>başqasına (Digərinə) münasibətlə əlaqəlidir. Sevgi ilə də vəziyyət<br>eynidir. Lakan onu ehtiras səviyyəsinə yüksəldir. Beləliklə, affektlər<br>diskursa daxilolma effektidir, strukturun təsiridir.</p><p>Froyd da, Lakan da struktura inananlardı: klinik işi yönləndirmək üçün<br>hər ikisi danışan varlıqların ləzzətlərini necə təşkil və<br>tənzimlədiklərini göstərən məntiqi funksiyaları təyin etmişdilər:<br>Froyddakı Mən, O, Fövqəl-Mən anlayışları, bizim oriyentasiyamızda isə<br>Lakanın i(a), A, üstündən xətt çəkilmiş A və a kimi göstəriciləri.<br>Məntiq və struktur oriyentasiyası bizi iki şeydən qoruyur: birincisi,<br>insan varlığının təbii olduğu və orqanizmin doğru olduğu inancından, bu,<br>orqanik psixiatriyada və neyroelmlərdə bioloji və ya beyin fəaliyyətinə<br>istinadla baş verir; ikincisi isə mənaya inancdan, psixologiyada olduğu<br>kimi, burada insan davranışını intuisiya və sağlam düşüncə ilə izah<br>etməyə çalışırlar. Bu isə Lakanın “sferik” adlandırdığı və daim lağa<br>qoyduğu modelə qayıdış deməkdir.</p><p>İkinci sual: Bəs sevginin məntiqi nədir?<br> Və struktur yönümlülük bizə sevginin məntiqi haqqında nə deyir?<br> Froydda obyekt seçimi<br> Əgər Froydun “Seksuallıq nəzəriyyəsinə dair üç esse” əsərində obyekt<br>seçimi məsələsini necə qoyduğunu xatırlasaq, görərik ki, o, cinsi<br>əlaqəyə o qədər də inanmazdı; və baxmayaraq ki, Froyd psixoanalitik<br>nəzəriyyənin çıxılmaz vəziyyətlərini aradan qaldırmaq üçün Eros və<br>Tanatos anlayışlarını ortaya ataraq mifik bir izaha meyl göstərdi və<br>beləliklə, müəyyən mənada məntiqdən geri çəkildi, o, “sferik düşünən”<br>deyildi!</p><p>Bu mətndə Froyd uşaqların polimorf-perversiyalarını, yəni bədənin qismən<br>meyllər vasitəsilə zövq almasını (gözlər, qulaqlar, ağız, anus və s.<br>orqanlar ətrafında erotik zonaların təşkili) və bununla da, bədənin<br>bütövlükdə deyil, fraqmentar şəkildə zövq aldığını, nəsilartırma<br>məqsədilə qarşı-qarşıya qoyur.</p><p>Froydun arqumenti belə səslənir: “\(…\) perversiyalara meyillilik<br>insanın cinsi meylinin ümumi ilkin meyilliliyini təşkil edir \(…\)”.<br>Əgər cinsi meyl ilkin vəziyyətində nə bütövdür, nə də obyektə yönəlibsə,<br>Froydun dediyi kimi, o zaman genital məqsədin üstünlüyünə tabe olması və<br>seçilmiş obyektlə əlaqələndirilməsi yalnız “orqanizmdə baş verən<br>dəyişikliklər və yetkinləşmə prosesindəki psixik ləngimələr nəticəsində<br>\(…\)” mümkün olur. “Cinsi meylin istiqamətini məhdudlaşdıran qüvvələr<br>arasında biz utanc, iyrənmə, rəhm və cəmiyyətin əxlaq və avtoritet<br>konstruksiyalarını qeyd etdik”.</p><p>Froydun bu məsələ ilə bağlı mövqeyi sonralar da çox dəyişməyəcək.</p><p>İnsanın cinsiliyi islaholunmaz dərəcədə “polimorf-perversdir” və onun<br>tərkib hissələrinin birləşməsi (əgər ümumiyyətlə baş verirsə) ancaq<br>nəsilartırmaya xidmət edir, çünki genital zona “ayrı-ayrı cinsi<br>fəaliyyət formalarının nəsilartırma məqsədilə birləşməsinə xidmət edir”.<br>Və bu, sivilizasiyanın təsiridir, çünki “mədəniyyətlə azad cinsi inkişaf<br>arasında düşmənçilik münasibəti mövcuddur”. Beləliklə, Froyd aydın<br>şəkildə göstərir ki, bədən əvvəlcə fraqmentar vəziyyətdədir və birləşmə<br>yalnız sonradan, sivilizasiyanın tələbləri nəticəsində və həmişə natamam<br>şəkildə baş verir; Jak Alen Millerin “Lakanın biologiyası” adlı<br>məqaləsində qeyd etdiyi kimi, cinsi meyl, nəsilartırmaya yönəldiyi üçün,<br>bədənin müxtəlif zonaları ilə bağlı qismən cinsi meyllərdən bu məqsəd<br>uğrunda istifadə etməyə qadir deyil. Deməli, insan cinsiliyini<br>qeyri-mümkünlük idarə edir: bu işi mümkün etmək qeyri-mümkündür.</p><p>Bəs Froyda görə sevgi necə baş verir?</p><p>Froydun əsərlərində sevgi, əslində, bədən xaricində yerləşən və<br>libidoyla yüklənmiş bir orqan olan “eqo”ya istinad edir, necə ki, digər<br>orqanlar da libidoyla yüklənir. Bu, Froydun “Narsisizm haqqında”<br>məqaləsində təsvir olunur, burada biz Lakanın güzgü mərhələsi<br>anlayışının məntiqi əsasını görə bilirik: eqo libido ilə yüklənmiş bir<br>obrazdır.</p><p>Beləliklə, Froyd üçün sevgi eqoya yatırılmış libidonun sərmayəsidir və<br>bu sərmayə Edip kompleksinin müxtəlif terminlərinə uyğun olaraq simvolik<br>şəkildə paylanır: identifikasiya və obyekt seçimi eqo-libido<br>sərmayəsinin başqasının obrazına yönəlməsinin vektorlarıdır, bu da<br>“eqo-libido çevrilməsi” mexanizmi vasitəsilə baş verir.</p><p>Məhz bu, eqo-libido sərmayəsinin başqa birinə yönəlməsi, sevgidir.</p><p>Başqa sözlə, birincisi, biz qismən meyllərimizi eqoya sərmayə qoymaqla<br>birləşdiririk, necə ki, bir orqan erotikləşdirilir, və ikincisi, biz<br>özgəsinin eqosuna da, öz eqomuzda etdiyimiz kimi, sərmayə qoyuruq.</p><p>Sevgi təhlükəlidir, çünki o, eqonu sağ qalmaq üçün zəruri olan libidinal<br>enerji sərmayəsindən məhrum edir; lakin sevgi zəruridir, çünki o,<br>fraqmentar bədəni tərəfdaşla qurulmuş libidinal dövrə vasitəsilə<br>birləşdirir. Bu tərəfdaşın obrazı isə həmişə bizimkindən daha dolğun<br>olur, bu da güzgü mərhələsinin məntiqinə uyğundur.</p><p>Qismi meyllərin əhəmiyyəti<br> Burada mən Froydun qismi meyllərə və onların guya kənardan məcburi<br>şəkildə tətbiq olunan süni birləşməyə ehtiyacı barədə baxışını Lakanın<br>XX-ci Seminarı “Daha”dakı məşhur ifadəsi ilə əlaqələndirmək istərdim:<br> “Sevgi, hətta qarşılıqlı olsa belə, acizdir: o, yalnız Bir olmaq<br>istəyindən ibarət olduğunu bilmir, və məhz buna görə də ikili münasibət<br>(la relation d’eux) mümkün deyil”.</p><p>Mən qismi meyllər ideyasını burada üç səbəbdən vurğulayıram:<br> Birincisi, bədənin ayrı-ayrı erogen zonalara parçalanması, niyə<br>psixoanalitik nəzəriyyədə qismi meyllərin birləşdirilməsi və<br>sakitləşdirilməsi zərurətinin bu qədər israrla vurğulandığını izah edir.<br>Bu, postfroydçuların əsərlərində xüsusilə nəzərə çarpır və məhz bu da<br>Froydun sevgini birləşdirici, “Biri” yaratmaq istəyinə yönəlmiş Eros<br>funksiyası kimi daxil etməsini izah edir.</p><p>İkincisi, Lakan VIII-ci Seminarında qismi obyekt funksiyasına müraciət<br>edəcək və bununla da psixoanalizdə sevgiyə radikal şəkildə fərqli bir<br>məntiq təqdim edəcək: bu, Erosun xəyali birləşməsi ilə eyniləşdirilməyən<br>bir sevgi məntiqidir. Lakan üçün bu, Aristofan mifində gördüyümüz şeylə<br>eyni mənaya gəlir: axtalanmanın Verwerfung-u (rədd edilməsi).</p><p>Üçüncüsü, qismi meyllər məsələsi bizi bədən məsələsinə gətirib çıxarır:<br>bədənin başlanğıcda parçalanmış statusunu nəzərə aldıqda, bədənin necə<br>cinsiyyətləndirildiyi (yəni subyektin hansı identifikasiyanı seçməsi),<br>onun necə seksuallaşdırıldığı (yəni subyektin hansı cinsi məmnuniyyət<br>üsullarından istifadə etməsi), onun cütlük münasibətinə necə girdiyi və<br>sairə kimi sualların bu qədər mürəkkəb olması, doğrudanmı təəccüblüdür?</p><p>Subyektlər olaraq biz bu suallara sivilizasiya diskursları vasitəsilə<br>cavab veririk və həqiqətin radikal relativizm dövründə bu diskurslar nə<br>qədər çox parçalanıb çoxalırsa, bədən kimliyi ilə bağlı suallar da bir o<br>qədər çətinləşir.</p><p>Lakanın VIII-ci Seminarında sevgi məntiqi<br> Lakan psixoanalizi başlanğıcdan həm Edip kompleksindən, həm də təxəyyül<br>registrindən uzaqlaşdırmaq istəyirdi.</p><p>Bu istiqamət dəyişikliyi xüsusilə kiçik digəriylə (petit autre)<br>münasibətlərdən danışarkən əhəmiyyət kəsb edir, çünki əgər bu<br>münasibətlər təxəyyül oxunda qalırsa, onlar güzgü mərhələsinin paranoyak<br>məntiqi ilə, yəni “ya sən, ya mən” çıxılmazlığı ilə, strukturlaşdırılır<br>və nəticədə yalnız aqressivliyə gətirib çıxara bilər.</p><p>Lakanın “Subyektin inkarı”nda ifadə etdiyi kimi, “narsisistik obrazın<br>cisimləşməsi \(…\) yaxınlıqla toqquşmada daxili aqressivliyin çıxış<br>klapanına çevrilir”. Məhz buna görə Lakan üçün sevgi başlanğıcdan sadəcə<br>kiçik digərini, əkizi, nəzərdə tutmamalı, həm də Böyük Digərin ölçüsünü<br>əhatə etməlidir.</p><p>Lakin subyektin digəri üçün Digərini cisimləşdirməsi üçün, Lakanın<br>VIII-ci Seminarındakı tezisinə görə, həmin digəri Froydun qismi obyekt<br>nəzəriyyəsi əsasında yaradılmış qiymətli bir obyekti daşımalıdır:<br>Froydun qismi obyekt ideyası, bildiyiniz kimi, həmişə itirilmiş obyektə<br>aiddir: onun hipotezinə görə biz bu obyekti daim Digərində yenidən<br>tapmağa çalışırıq.</p><p>Obyektin itkisi Lakanın “axtalanma” adlandırdığı şeydir; yəni danışmaq<br>üçün biz zövqün bir parçasından, “ət funtu” metaforası ilə<br>simvollaşdırılan hissədən, imtina etməliyik.</p><p>Məhz bu qiymətli obyekt, Lakanın VIII-ci Seminarına əsasən, başqalarına<br>qarşı duyduğumuz sevginin səbəbidir: onların sahib olduğu şey, bizim<br>itirdiyimiz şeydir və məhz onların bu şeyə sahib olması onların obrazını<br>bütöv edir, biz isə məhz bu bütövlüyün çatışmadığını hiss edirik.</p><p>Bu ideya, qiymətli obyektin digərində yerləşməsi, artıq sevən şəxsin<br>bəzi jestlərini izah etməyə imkan verir: mən nə mənə bənzəyənləri, nə də<br>Froydun dediyi kimi məni qoruyanları sevirəm (Froyd sevgi anlayışında<br>“eqo-libido”nu iqtisadi baxımdan mərkəzləşdirən bir anlayışla<br>məhdudlaşır), əksinə, mən mənə çatışmayan, məndə olmayan o qiymətli şeyə<br>sahib olanları sevirəm, hətta onlar iyrənc, pis, çirkin olsalar belə.</p><p>VIII-ci Seminarında Lakan bu qiymətli şeyi varlıq registrində təqdim<br>edir: əgər mən simvolik nizama daxil olmaqla varlıq əksikliyi yaşayıram,<br>çünki mən özüm digər bir işarələyicinin işarələyicisi kimi təqdim<br>olunuram, həmişə yalnız sonsuz bir işarələyici zəncirində təqdim olunan<br>bir varlıq kimi mövcud oluram, bu səbəbdən də varlıq əksikliyini<br>yaşayıram, o zaman bu varlıq əksikliyini qismi obyekt a vasitəsilə<br>kompensasiya edə bilərəm; bu obyekt mənə təxəyyül registrində simvolikdə<br>çatışmayan həmin sabitliyi (consistency) verə bilər (yadlaşma /<br>ayrılma).</p><p>Və buna görə də mən, varlığımın həqiqətinə sahib olduğunu düşündüyüm<br>şəxsi sevirəm.</p><p>Məhz bu səbəbdən «Ziyafət» dialoqunda gözəl Alkiviad üçün çirkin Sokrat<br>cazibədar görünür. Əlbəttə, bu bir tələdir və Lakanın VIII-ci<br>Seminarının sonunda dediyi kimi, analitik sevgi üçün matəm saxlamalı və,<br>Millerin X-cu Seminarla bağlı şərhində ifadə etdiyi kimi, “meyl və<br>hədsiz həzzin amansız qanununa razı olmalıdır”, yəni o, analizant üçün<br>artıq aqalma olmamağa razı olmalı və obyekt a-nı qalıq kimi, palea kimi<br>təcəssüm etdirməlidir.</p><p>Üçüncü sual: Bəs sevgi cinsi əlaqə ilə necə bağlıdır?<br> VIII-ci Seminarında Lakan sevgini “insan münasibətlərinin ən dərin, ən<br>radikal və ən sirli tərəfi olan funksiya” adlandırır. XX-ci Seminarında<br>isə o, belə deyir: “Cinsi əlaqənin yerini dolduran, sevgidən başqa bir<br>şey deyil”. Baxmayaraq ki, Lakanın bu iki Seminardakı mövqeləri<br>bir-birindən tamamilə fərqlidir, hər iki halda fikir bundan ibarətdir:<br>sevgi bir sirrlə bağlıdır. Lakanın sonrakı dövr əsərlərində, Jak Alen<br>Millerin ifadə etdiyi kimi, biz deyə bilərik ki, cinsi əlaqənin olmaması<br>“reala daxil edilmiş bilikdəki bir dəlikdir” və sevgi cinsi əlaqənin<br>mövcud olmamasına bir əlavədir: sevgi məhz ona görə mövcuddur ki, reala<br>daxil edilmiş bilikdə bir dəlik var, və sevgi bu bilik dəliyi ilə<br>əlaqəli olduğundan, nitq olmadan sevgi də ola bilməz.</p><p>Bu dəlik özünü necə göstərir?</p><p>Sosial şəbəkələrdəki “çətindir” statusu onu göstərir ki, texnofil<br>istehlakçılara, yəni faktiki olaraq bizim hamımıza, aid olan<br>münasibətlərdə, sonsuz sayda dəyişənə malik alqoritmlər belə, simvolik<br>sahədəki bu dəliyi “tikə” bilmir.</p><p>Cinsi əlaqə hələ də yazıya alınmır: ola bilsin ki, “sirrin” özü,<br>pornoqrafiyanın hər yerdə mövcud olduğu dövrdə hər cür cinsi aktın<br>ard-arda ifşa olunması nəticəsində, arxa plana keçib, lakin cinsiyyətlər<br>arasında qarşılaşma baş verdikdə, nitq işə qarışan kimi, aradan<br>qaldırılması mümkün olmayan bir qeyri-şəffaflıq qalır. Burada söhbət<br>anatomik cinslərdən deyil, Lakanın anatomiyadan asılı olmayaraq kişi və<br>qadın olaraq adlandırdığı həzz formalarından gedir, yəni ya<br>fetişizasiyaya (a), ya da erotomaniyaya (üzərindən xətt çəkilmiş A)<br>yönəlmiş əsas sevgi modalları. Bunlar Lakanın seksuasiya formullarında<br>formullaşdırdığı iki əsas sevgi formasını təşkil edir. Bu da o deməkdir<br>ki, Lakanın da ifadə etdiyi kimi, nitq vasitəsilə qarşılaşmada “həqiqi”<br>sevgiyə, digər cinsin özgəliyi ilə qarşılaşmaya, əngəllər yaranır.</p><p>Təsəvvür edək ki, tanışlıq məqsədilə nəzərdə tutulmuş bir tətbiq, hələ<br>fiziki qarşılaşma baş verməmiş cinsi aktı proqramlaşdırmağa çalışır:<br>müəyyən akt növünü, müəyyən radius daxilində icra etmək istəyən cinsi<br>partnyoru geolokasiya yolu ilə tapmaq üçün istifadə olunan tətbiqlər<br>mövcuddur.</p><p>Daha sonra, siz bu yerə gedirsiniz və əvvəldən müəyyən olunmuş şərtlərə<br>uyğun şəkildə, iki bədənin cinsi məmnuniyyəti üçün olan aktı yerinə<br>yetirirsiniz, bircə kəlmə belə danışmadan.</p><p>Lakin nitqin cinsi əlaqəyə gətirdiyi qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq<br>cəhdləri, çox vaxt analizdə olan subyektlərin şikayət etdiyi qarşılaşma<br>tipinə gətirib çıxarır: onlar aşiq olmaq, sevilmək, özlərini xüsusi hiss<br>etmək, sadəcə olaraq digər bədən üçün həzz obyektindən daha artıq bir<br>şey olmaq istəyirlər.</p><p>Və həmçinin unutmayaq ki, nitqin gətirdiyi qeyri-müəyyənliyi aradan<br>qaldırmağın əvəzində əldə olunan şey, digərinin həzz obyektinə<br>çevrildiyinizə əmin olmaq ola bilər, və əgər bu həzz seksual fantaziya<br>ekranı ilə örtülmürsə, bu vəziyyət, Lakanın X-cu Seminarında məntiqli<br>şəkildə formullaşdırdığı kimi, təşvişin dəqiq konfiqurasiyasıdır.</p><p>Müasir həyatın bu paradoksu aşağıdakılara işarə edir:</p><ol><li>elmin və kapitalizmin birləşmiş diskurslarının şüursuz subyekti<br>“tikmək” səyləri uğursuzluğa düçar olur: əgər subyekt öz<br>obyektləşməsindən kifayət qədər həzz almağa müvəffəq olarsa ki, sağ<br>qala bilsin, onun obyekt kimi mövcudluq trayektoriyası artıq həzzin<br>iqtisadiyyatı ilə məhdudlaşır;</li><li>sevgi nitq registrinə aiddir, başqa sözlə, sevgi mütləq şəkildə<br>Digərini ehtiva edir;</li><li>bu sevgi autoerotik məmnuniyyətin, yəni digərinin ölçüsünü işə<br>salmadan, öz bədəninin erogen zonaları vasitəsilə əldə olunan<br>həzzin, mürəkkəbləşməsi deməkdir.</li></ol><p>Dördüncü sual: Sevginin nitqə və biliyə nə aidiyyəti var?<br> Sevgi subyekti nişan alır<br> VIII-ci Seminarından başlayaraq, Lakan sevgi ilə bilik, daha dəqiq<br>desək, şüursuz bilik arasındakı yaxınlığı israrla vurğulayır.</p><p>Məsələn, 1977-ci ildə Brüsseldə etdiyi qısa çıxışında belə deyir:<br>“Təcrübəmiz göstərir ki, bilik, şüursuz bilik sevgi ilə müəyyən əlaqəyə<br>malikdir”. Bu fikir, sevginin Digərinə yönəlmiş tələbə çevrilməsinin<br>qarşısını almaq üçün əhəmiyyətlidir.</p><p>XX-ci Seminarında isə Lakan açıq şəkildə bildirir ki, sevgi, prinsip<br>etibarilə, obrazlara deyil, şüursuzun subyektinə yönəlir: “Sevgi<br>subyektə yönəlib, məhz subyektə, artikulyasiyalı ifadə ilə güman edilən<br>subyektə”. Və yenə də XX-ci Seminarında deyilir: “Hər bir sevginin<br>əsasında iki şüursuz bilik arasında bir münasibət dayanır”. Sevgi ilə<br>şüursuz bilik arasındakı bu yaxınlıq Lakanın Platonun “Ziyafət”<br>(Symposium) dialoqunda Sokratın mövqeyini oxuma tərzinə həlledici təsir<br>göstərmişdir. Bildiyiniz kimi, Lakan üçün Sokrat sevginin metaforasını<br>qəbul edə bilməyən şəxsdir, yəni sevdiyi şəxs tərəfindən sevilmək üçün<br>özünü sevən mövqeyinə qoymağı qəbul etməyən şəxsdir, çünki özünü sevgi<br>haqqında bilən kimi təqdim edir.</p><p>Sokratın mövqeyini Lakanın məşhur ifadəsi ilə qarşılaşdıraq, ona əsasən:<br>“Sevgi həmişə qarşılıqlıdır”. Bu o demək deyil ki, kimisə sevməyim<br>kifayətdir ki, məni də sevsinlər, amma əgər sevilirəmsə, bu, mənimlə<br>əlaqəlidir; başqa sözlə, başqa birinin mənə qarşı duyduğu sevgi ilə mən<br>də bir şəkildə bağlıyam.</p><p>Əgər sevilirəmsə, deməli, məndə sənin məni sevməyinə səbəb olan nəsə<br>görmüsən: “Mən səni sevirəm, çünki sən məndə sevgi yaradan səbəbsən”.<br>Başqasının mənə qarşı duyduğu sevgiyə cavab vermək, bu, mənim özüm<br>haqqında bilmədiyim nəyinsə başqasında sevgi oyatmasına razılıq vermək<br>deməkdir.</p><p>Bu, Sokratın onu sevən Alkiviadla razılaşa bilmədiyi yerdir: o,<br>Alkiviadın sevgisini qəbul edə bilmir, çünki Sokrat bilən tərəfdir.</p><p>O, özünü məlum olmayanın qarşısına çıxarmağa, yəni, VIII-ci Seminarında<br>Lakanın dediyi kimi, işarələyicilərin qanunları ilə tam tənzimlənməyən<br>bir qarşılaşmaya razı ola bilmir. Bu qanunlar Sokratın metodunun<br>təməlində durur və onun dünyaya təqdim etdiyi diskursun bir<br>modalitesidir. Beləliklə, Lakanın fikrini yekunlaşdırsaq: əlbəttə,<br>qarşılıqsız və ya cəngavəranə (qurtoaz) sevgi mümkündür, amma bilinməzə<br>razılıq vermədən sevgidə qarşılaşma mümkün deyil.</p><p>Lakin bilinməzlik hər şeyi çətinləşdirir!</p><p>Sevginin çətinliyi: niyə sevgi simptomatik reaksiyalara səbəb olur?<br> Pyer Navo sevgini qarşılaşma kimi dəyərləndirdiyi son kitabında Lakanın<br>sevgi və şüursuzun biliyiylə bağlı mövqeyini belə izah edir: sevginin<br>şüursuzun biliklə əlaqəsi, onun bilinməzlə əlaqəli olduğunu göstərir,<br>xüsusən də subyektin özü haqqında bilmədiyi və qarşı tərəflə qarşılaşma<br>anında onda işə düşən nəsnə ilə. “Qarşılaşmanın şərti ondan ibarətdir<br>ki, bu, bilməyən biridir. Xüsusilə, heç kim qarşıdakının kim olduğunu,<br>nə deyəcəyini və ya nə edəcəyini bilmir… heç kim partnyorla necə<br>davranacağını bilmir…”</p><p>Bu, qarşılaşma ilə bağlı biliyin olmaması deməkdir ki, bu da<br>aşağıdakıları nəzərdə tutur:</p><ol><li>münasibətlərin gələcək inkişafına dair heç bir zəmanət yoxdur;</li><li>qarşılaşma subyekti onun homeostaz avtomatonundan çıxardığı üçün,<br>hər şeyin alt-üst olması ehtimalı yüksəkdir: sevgi çox zaman<br>uğursuzluğa düçar olur.</li></ol><p>Doğrudan da, Navo deyir ki, “partnyorla qarşılaşma, eyni zamanda, öz<br>simptomlarınla qarşılaşmadır, yəni ifadə çətinlikləri ilə, eləcə də<br>affektlərlə, həyəcanla, narahatlıqla, sevinc və kədərlə qarşılaşmadır”.</p><p>Beləliklə, sevgi mövzusunda subyektin qarşısında iki seçim dayanır: ya<br>Erik Loranın ifadə etdiyi kimi “tənha daxili sürgün”, ya da barəsində<br>heç bir biliyin olmadığı bir qarşılaşmanın doğuracağı çətinliklər.</p><p>Çünki qarşılaşmanın gedişatını izah edə biləcək bir bilik mövcud deyil,<br>sevgi üçün bir “resept” də yoxdur. Bu səbəbdən sevgi qarşılaşmasında<br>əsas rolu məhz uğursuzluq, işləməyən şey oynayır: əgər sevgi çətindirsə,<br>bu, onun şüursuzun formalaşmaları ilə təmasda olması səbəbindəndir. Bu<br>formalaşmalar simvolik sahədəki dəliyi kənardan əhatəyə almaq və<br>subyektin reala qarşı müdafiəsi olaraq istifadə etdiyi varoluş<br>fantaziyalarını qorumaq üçün kristallaşıb.</p><p>Bir tərəfdən, cinsi əlaqənin yazıya alınmasının mümkün olmaması<br>səbəbindən sevgi mövcuddur. Lakin, məhz bu qeyri-mümkünlük səbəbilə,<br>sevgi elə mexanizmləri işə salır ki, onlar bizim müdafiə strukturumuzu<br>dağıdır.</p><p>Bu, bəzi insanların sevgidən uzaq durmaq istəməsini izah edə bilər:<br>məsələn, bir çox qadınlar şikayətlənir ki, onların sevdiyi kişilər<br>nəticədə sevgi ilə bağlı olmayan, evini qaydaya salan və uşaqları<br>böyüdən “darıxdırıcı” bir qadınla evlənməyi seçirlər və ya sevgililərinə<br>əbədi sevgi etiraf etsələr də, həyat yoldaşlarından ayrılmırlar.</p><p>Kimisə sevmək bilikdə bir dəliyin mövcud olduğu faktı ilə qarşılaşmaq və<br>digərinin bizdə olmayan bir şeyi gizlətdiyinə razı olmaq deməkdir.<br> Bu, Pyer Jil Heqanın ifadə etdiyi kimi, «meyl narsisizminin<br>dekomplektləşməsi»-ni nəzərdə tutur.</p><p>Beşinci və sonuncu sual: sevgi köçürmə ilə nə dərəcədə əlaqəlidir?<br> Köçürmə süni bir şeydirmi? Yoxsa bu, sevgidir?<br> Sevginin aşiq subyekt üçün müəmmalı qalan nəsə ilə bağlı olması bu gün<br>də Platonun «Ziyafət» əsərini yazdığı dövrlərdə olduğu qədər doğrudur.<br>Həmin mətnə Lakan bir zamanlar müraciət etmişdi, çünki o, danışıq<br>vasitəsilə müalicədə köçürmə fenomeninə dair psixopraktikalarda hökm<br>sürən və bu gün də mövcud olan anlaşılmazlıqdan çıxış yolu tapmaq üçün<br>ona bələdçi kimi ehtiyac duyurdu.</p><p>Analitik əlaqənin affektiv ölçüsü, müalicənin mümkünlüyü üçün əsas şərt<br>olaraq, əgər məntiqi baxımdan anlaşılmasa, analiz üçün bir fəlakətə<br>çevrilə bilər.</p><p>Bu, psixoanalitik hərəkatın və onun psixoterapevtik təzahürlərinin<br>tarixində bir çox dəfə sübut olunub.</p><p>Lakin bu o demək deyil ki, əgər sevginin təməlində şəffaf olmayan bir<br>şey dayanırsa, biz, analitiklər, onun koordinatlarını müəyyən etməkdən<br>imtina etməliyik; əksinə, Lakan hər dəfə bu mövzuya toxunduqda, onun<br>etdiyi məhz bu koordinatların müəyyənləşdirilməsi olur.</p><p>Sevgi məntiqi elə qurulmalıdır ki, köçürmə analizə yönəlmiş şəkildə<br>gerçəkləşə bilsin və nəticədə subyekt öz konstruksiyalarının qəribəliyi<br>ilə barışsın, əvəzində biopolitik bürokratiyamızın və insan haqları<br>diskursunun təklif etdiyi hazır həlləri seçməsin, çünki bu diskurslar<br>ləzzətin diskursdan yayınan hissəsinə təsir göstərməkdə acizdirlər.</p><p>Bəs biz niyə iddia edirik ki, süni olan köçürmənin sevgi ilə əlaqəsi<br>var, halbuki sevgi guya öz-özünə baş verən bir şeydir?</p><p>Analitik dispozitiv, biliyi güman edilən subyektin varlığı səbəbilə,<br>yəni guya mənim varlığımın həqiqətinə sahib olduğu zənn edilən bir<br>subyektin olması sayəsində, analizantda köçürmə sevgisini oyadır, əvvəl<br>qeyd edildiyi kimi: «Səni sevirəm, çünki səndə məndə olmayan bir şey<br>var, və bu, mənim arzumun səbəbidir».</p><p>Analitik ssenaridə bu arzu varlıq çatışmazlığına əsaslanan bir arzu<br>formasına çevrilir: mən özümlə bağlı nəyisə bilmək istəyirəm və bu<br>özünüanlama məni tamamlayacaq.</p><p>Burada daha əvvəl qeyd olunan «tələ»dən uzaq deyilik, ona görə də<br>analitik öz bədənini aqalma kimi təqdim etməklə subyekti istəklərin<br>fraqmentləşdirici reallığına qaytarmaq arasında nazik bir xətt üzərində<br>hərəkət etməlidir.</p><p>Bəs analitik bunu necə edir?</p><p>Analizantda aqalma olaraq, yəni bir varlıq olaraq (çünki Lakan üçün<br>analitik şüursuz olaraq deyil, obyekt a olaraq, öz varlığı ilə<br>mövcuddur, yoxluğu ilə deyil), iştirak etməklə, analitik analizantda<br>onun itirdiyi şeyə, öz həqiqətinə, öz ləzzətinə, qovuşacağına dair bir<br>ümid oyadır.</p><p>Lakanın sevgi metaforası kimi təsvir etdiyi şey sayəsində, analitik<br>sevilən (eromenos) olaraq qalmaz, əksinə, sevən (erastes) şəxsi arzu<br>işini yerinə yetirməyə vadar edən şəxsə çevrilər.</p><p>Bu, Lakanın daha sonra XI-ci Seminarında daha ətraflı şəkildə inkişaf<br>etdirəcəyi analitik arzunun ilkin versiyasıdır və VIII-ci Seminarında<br>Sokratın atopiya prinsipi əsasında modelləşdirilmişdir: Sokrat nə<br>istədiyinə dair heç bir eyham vermir və subyekti işarələyicilərin<br>məntiqinə qaytarır.</p><p>Sonda, bəlkə də, belə bir sual verməyə dəyər: Niyə Lakan XX-ci<br>Seminarında məhz sevgini ön plana çıxarmağa qərar verdi?</p><p>Jak Alen Millerin sözlərinə görə, sevgi bu qədər önəmlidir, çünki biz<br>getdikcə daha çox, «Digərinin yoxluğu» dövründə yaşayırıq. Bu,<br>«tək-tənha olanlar»ı yaradır, yəni avtoerotik şəkildə ləzzət alan,<br>sevgiyə imkan verməyən, cinsi əlaqənin mümkünlüyünə inanmayan<br>subyektləri.</p><p>Çünki müasir sivilizasiya diskursları şüursuz olanı istisna etmək üçün<br>əllərindən gələni edirlər; yalnız sevgi şüursuzu bilik kimi mövcud<br>olmağa məcbur edə bilər.</p><p>Millerin sözlərini sitat gətirirəm: «Daha da əhəmiyyətlisi, “Yenə”<br>seminarından başlayaraq sevgi məsələsi Lakan üçün xüsusi maraq doğurdu,<br>çünki sevgi bir-birindən tənha olan şəxslər arasında vasitəçilik yarada<br>biləcək bir şeydir…</p><p>ilkin şüursuz bilik olaraq mövcud deyil. Onun bilik olması, bilik kimi<br>mövcud olması üçün sevgi lazımdır.</p><p>Və məhz buna görə də Lakan “Les non-dupes errent” seminarının sonunda<br>belə deyir: “Psixoanaliz tələb edir ki, insan öz şüursuzunu sevsin”.</p><p>Bu, yeganə yoldur ki, əlaqə yaradılsın, S1 ilə S2 arasında əlaqə<br>qurulsun, çünki ilkin vəziyyətdə bizdə yalnız parçalanmış, əlaqəsiz bir<br>şey olur. Beləliklə, psixoanaliz tələb edir ki, insan öz şüursuzunu<br>sevsin ki, əlaqə mövcud olsun, seksual yox, simvolik bir əlaqə».</p><p>Bu yanaşmanı biz həmçinin XXIV-cü Seminarın adında da tapırıq: bu adı<br>fonetik olaraq belə oxumaq olar: «şüursuzun uğursuzluğu sevgidir».</p><p>Ona görə də belə deyə bilərik: «ilkin şüursuz», Digərinin olmadığı<br>dövrdə, bu gün Erik Loranın Un-conscient (şüursuz) anlayışını dəyişərək<br>Un-jouissant (Yalnız ləzzət alan) adlandırdığı şeydir: bu, öz ləzzət<br>formasını sonsuzluğa qədər təkrarlayan, heç bir dəyişiklik və ya<br>variasiya etməyən avtoerotik ləzzət alandır.</p><p>Beləliklə, nəticə budur: sevgi zəruridir. O, ilkin şüursuzun zamanla bir<br>növ şüursuz bilik formasında formalaşmasına imkan verir. Bu bilik,<br>Digərinin mövcud olmasına səbəb olur, əlbəttə ki, yalnız uydurma<br>səviyyəsində. Bu isə yalnız o zaman mümkündür ki, danışan varlıq,<br>Lakanın ifadəsi ilə desək, öz bədənini “Digəri” kimi tanıya bilsin.</p><p>Sevgi subyekti getdikcə daha geniş yayılan, dağıdıcı və məhvediciliyi<br>ilə seçilən təkrar cəhənnəmindən, asılılıq davranışlarından uzaqlaşdıran<br>və yeninin yaranmasına imkan verən yeganə vasitədir.</p><p>Psixoanaliz, uzunmüddətli, baha başa gələn və nəticələri standart<br>meyarlara sığmayan bir proses olaraq, bu günün Zeitgeist-inə uyğun<br>gəlməsə də, sevgini danışan varlıqları çağdaş dünyanın bəzən ölümcül<br>olan tənhalığından çıxara biləcək bir vasitəyə çevirə bilər.</p><p>(1) Aqalma (yunanca agalma, “məbəd əşyası”, “ibadət obyekti”):<br> psixoanalizdə, xüsusən Lakan nəzəriyyəsində, arzunun investisiya<br> etdiyi obyekt; arzu üçün cazibə mənbəyi olan simvolik obyekt.<br> Köçürmədə analitikin idealizə olunmuş mövqeyini ifadə edir.</p><p>(2) Palea: latınca “saman” və ya “bitki pulcuğu” mənasını verir.</p><p>Tərcümə: İlkin Əfəndiyev</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=5cccb6f00250" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Jan Bodriyar — Şəhər və nifrət]]></title>
            <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev/jan-bodriyar-%C5%9F%C9%99h%C9%99r-v%C9%99-nifr%C9%99t-16354812ada9?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/16354812ada9</guid>
            <category><![CDATA[philosophy]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[İlkin Əfəndiyev]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 10 Apr 2025 18:20:05 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-04-22T19:27:36.735Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3><strong>Jan Bodriyar — Şəhər və nifrət</strong></h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*GhYqsVTYDo31IqACn6MEtg.jpeg" /></figure><h3>1996</h3><p>Yəqin ki, sizə bu yaxınlarda böyük uğur qazanan Fransız filmi “Nifrət” tanışdır. Film şəhərin kənarlarında və şəhərətrafı ərazilərdə baş verən gərgin hadisələri göstərir, burada nifrət dolu gənc qruplar iştirak edir. “İçimdə nifrət var” ifadəsi şəxsi duyğudan daha çox şəhərin səhralaşmış yerlərində, xüsusilə zibilliyə çevrilmiş şəhərətrafında yaranan obyektiv və səbəbsiz bir qəzəbi ifadə edir. Kənar bölgələrdə cinayətkarlığın sürətlə artması (çünki “Nifrət” kimi filmləri hər gün çəkmək olar) bu hadisənin bütöv bir ictimai fenomen olduğunu və müəyyən qlobal proseslərin — əhalinin sıxlaşması və tullantıların çoxalması ilə bağlı bir problem olduğunu göstərir. Bu, tullantılarla bağlı qlobal bir problemdir, çünki zorakılıq təzyiqdən doğursa da, nifrət insanın zibilliyə atıldığı zaman yaranır.</p><p>Tullantı anlayışı modifikasiya edilməli və genişləndirilməlidir. Böyük şəhərlərdə sənayenin və əhalinin sıxlaşması nəticəsində yaranan maddi tullantılar, əslində, keyfiyyətcə fərqli olan, insanlara aid tullantıların — qlobal miqyasda həyata keçirilən ideal proqramlaşdırma, dünyanın süni modelləşdirilməsi, funksiyaların ixtisaslaşdırılması və mərkəzləşdirilməsi cəhdlərinin simptomudur. Müasir metropoliya bu prosesi açıq şəkildə simvolizə edir, bu süni quruluşlar bütün dünyaya yayılır.</p><p>Ən böyük problem ətrafımızda tullantıların çoxluğu deyil, özümüzün tullantıya çevrilməyimizdir. Bütün təbii mühit artıq tullantıya çevrilib — artıq heç kimə lazım olmayan, hər kəsə mane olan bir maddəyə dönüb, ölü bir bədən kimi, ondan necə qurtulacağını heç kəs bilmir. Bununla müqayisədə sənaye mənşəli üzvi tullantılar cüzi bir məsələdir. Bütün biosfera arxaik bir qalıq kimi tarix zibilliyinə atılmaq üzrədir. Əslində, tarix özü də artıq öz zibilliyinə atılıb — burada yalnız keçmiş deyil, eyni zamanda indiki hadisələr də toplanır; hadisələr bitməmiş mənasını itirir, çünki kütləvi informasiya vasitələrinin yayımı onları dərhal istifadəyə hazır bir maddəyə çevirir, sonra isə tullantıya dönür. Tarix zibilliyi informasiya tullantısına çevrilib.</p><p>Nümunəvi şəhərlər qurulanda, ideal funksiyalar və süni ansambllar yaradıldıqda, qalan hər şey keçmişin faydasız mirasına, tullantıya çevrilir. Avtomobil yolları, supermarketlər və megaşəhərlər tikəndə onların ətrafındakı hər şeyi avtomatik olaraq səhraya çevirirsiniz. Yüksək sürətli, proqramlaşdırılmış hərəkət şəbəkələri qurarkən, adi, ənənəvi ünsiyyət məkanları dərhal boş ərazilərə çevrilir. Bu, nəqliyyat arteriyaları ilə bağlıdır, onların yanında boş sahələr yaranır. Gələcəkdə isə informasiya arteriyalarının yanında informasiya səhraları meydana çıxacaq, bir növ informasiya ilə dolu dördüncü dünya yaranacaq — kütləvi informasiya vasitələrinin rədd etdiyi bütün xaric edilmişlərin sığınacağı olacaq. Onun ardınca informasiya şəbəkələrinin mürəkkəbliyinə görə işsiz qalmış beyinlərin yaşadığı intellektual səhralar da gələcək. Bu səhralar işsiz kütlələrə, indiki iş dünyasından xaric edilən milyonlarla işsiz nəsillərə ev sahibliyi edəcək.</p><p>Məkanlar da, insanlar kimi, işsiz olur. Bütün məhəllələrdə yaşayış binaları və ofislər tikilir, lakin iqtisadi böhran və spekulyasiya səbəbindən onlar həmişəlik boş qalmağa məhkumdurlar. Bunlar sadəcə tullantıdırlar və həmişə belə qalacaqlar — nə keçmişin izləri, nə də hörmətli tarixi abidələrdir. Bu binalar insan fəaliyyətinin mənasızlığına qoyulmuş abidələrdir. Belə bir mədəniyyətin necə özünə nifrət edib inkar etdiyini soruşmağa dəyər. Çünki bu mədəniyyət əvvəldən özünü tullantı kimi yaradır, mənasız strukturlar qurmaqla məşğuldur, şəhərlər və metropolislər yaradır — sanki boşuna özünü yenidən istehsal edən böyük mexanizmlərdir. Bunlar absurd ölçülərə gətirilmiş sərmayələrin və eyni zamanda onların çatışmazlığının nəticəsi olan fantomlardır.</p><p>Kabus-şəhərlər, kabus-insanlar: insan varlığı sonsuz şəkildə ya tullantı şəklində, ya da adi statist rolunda özünü təkrar istehsal edir. Onların taleyi — bu boşuna işləyən mexanizmə xidmət etməkdir; bu mexanizm istehsalın mənasız dövranını təcəssüm etdirir. Artıq tarixdən gələn tələblərin əksinə olaraq, Tərəqqini doğuran amil kimi Əmək yox, Kapital Əməyi sonsuz şəkildə təkrar istehsal edir. Bu sürətlə artan şəxsi heyətin acı taleyi — tullantıya çevrilməkdir; necə ki, insanın öldükdən sonra da dırnaqları və saçları uzanmağa davam edir.</p><p>Beləliklə, mədəniyyətimiz tullantı istehsalına çevrilib. Əvvəlki mədəniyyətlər mübadilə dövrü nəticəsində müəyyən bir artıq istehsal edirdilər və həmin artıqdan yeni mədəniyyətlər yaranırdı, lakin bizim mədəniyyətimiz tullantılar yaradır, bunlar isə real mübadilə dəyərinə çevrilir. İnsanlar öz tullantılarının tullantısına çevrilir — bu, öz dəyərlərinə qarşı laqeyd olan, özünü biganəliyə və nifrətə sürükləyən cəmiyyətin xarakterik xüsusiyyətidir.</p><p>Bizim meqapolislərimiz, kosmopolit şəhərlərimiz — elə bil ki, böyük yaraların qarşısını almaq üçün ortaya çıxan çibanlardır. Memarlıq və şəhərsalma hər yerdə iddialı təsirlərini genişləndirərək yalnız bədheybətlər yaradırlar. Bu, estetik baxımdan deyil (baxmayaraq ki, belə hallar da çox olur), daha çox şəhərin öz bütövlüyünü və orqanizasiyasını itirdiyinə işarədir, onun dağılmasının və təşkilatsızlığının göstəricisidir. Artıq şəhərin ritminə, əlaqələrinə tabe olmurlar, şəhərin üzərinə xaricdən gələn yad bir şey kimi çökürlər. Hətta simvolik əhəmiyyətə malik şəhər ansamblları (Pompidu Mərkəzi, Forum, La Defans, La Villette) belə, yalnız saxta mərkəzlərdir, onların ətrafında yalançı hərəkət baş verir. Əslində, bunlar şəhər həyatının peyk vəziyyətinə düşdüyünü göstərir. Xarici cazibədarlığı turistləri heyrətləndirmək üçün nəzərdə tutulub, funksiyası isə hava limanı, metro, böyük supermarket kimi ümumi kommunikasiyanın mərkəzinə çevrilməkdir — buradakı insanlar vətəndaşlıqdan, mənsubiyyətindən, öz ərazilərindən məhrum olurlar. Bundan əlavə, bu cür yerlərə marjinal və subkulturaya aid olan insanlar köçür, boşluq dolu ekstaz axtarışına çıxır və onu bu parazit tikililərdə tapırlar. Hətta belə ansambllar mədəni məqsədlərlə yaradılanda belə, yayılma mərkəzinə çevrilmirlər, daha çox axınların emal mərkəzinə çevrilirlər; bunlar sadəcə axınları ötürən mexanizmlərdir, giriş-çıxış mexanizmləri.</p><p>Sanki bunlar dünya sərgisindən qaçan eksponatlardır, şəhərin yeni hissəsi deyil. Bunlar cəmiyyətimizin kozmopolit və təşkilatsız inkişafının göstəricisidir.</p><p>Bobur <strong>(1)</strong> bu cür bədheybətlərdən biridir və müasir mədəniyyət utopiyasını özündə təcəssüm etdirərək, mədəniyyətin və şəhərin səhralaşmasının mükəmməl nümunəsidir. O, mədəni mənzərənin qarşısı alınmaz eroziyası və sosial həyatın ən sadə təzahürlərinə qədər azaldılmasının parlaq göstəricisidir. Çünki hər şey bizə göstərir ki, mədəniyyətlə həyat arasındakı fərqlərin yox olmasına, şəhərin və onun kommunikasiya sistemlərinin sosial davranışın bayağılaşmasına uyğunlaşmağa doğru irəliləyirik.</p><p>Çoxlu kapilyar diffuziya, çoxlu osmotik hərəkət, çoxlu yerdəyişmələr, qarşılıqlı əlaqələr, bir-birinə bağlanan damarlardan ibarət bir dünyada yaşayırıq. Boşalmış məkanlarda, ideal dekonstruksiya muzeyinə çevrilmiş şəhərdə çoxlu ünsiyyət var. Məhz muzeyləşmə və kütləvi urbanizasiya bu səhralaşma prosesini gizlətmək üçün nəzərdə tutulub, eyni zamanda bu prosesin ən parlaq sübutlarıdır.</p><p>Bu baxımdan, bir neçə il əvvəl baş vermiş mühüm bir hadisəni qeyd etmək istəyirəm — Boburda zibil yığanların tətili. Bir neçə tələbin yerinə yetirilməsi üçün edilən bu tətil, qısa zamanda Boburu mədəni məkandan nəhəng bir zibilliyə çevirdi. Həmin vaxt orada tullantılarla bağlı bir sərgi keçirilirdi. Təbii ki, tətillə birlikdə <strong><em>Boburun</em></strong> zibil yığınına çevrilməsi bu adi sərgiyə nisbətdə çox daha təsirli idi. Heç kim tətili mədəni bir akt adlandırmağa və ya tətilçiləri Kontrmədəniyyətin nümayəndələri kimi təqdim etməyə cəsarət etməsə də, onlar bu rolu oynadılar. Çünki yalnız onlar şəhərin mədəni mühitinin həqiqi vəziyyətini yerindəcə, açıq-aşkar nümayiş etdirə bildilər.</p><p>Urbanistika problemləri bizi konsentrasiya və səhralaşma anlayışları vasitəsilə başqa bir anlayışa — mənim fikrimcə, birinci dərəcəli əhəmiyyətə malik olan “kritik kütlə” anlayışına gətirib çıxarır.</p><p>Bu anlayış materiyadan və materiya elmlərindən — fizika və kimyadan, dolayısı ilə də kosmologiyadan gəlir və humanitar biliklərin bütün sahələrinə tətbiq edilə bilər. İnsan həqiqətən sosial bir varlıqdırmı? Bu suala dəqiq cavab vermək çətindir; ən azından, insanın sosial varlığının müəyyən sərhədləri var. Şəhər ərazilərində milyonlarla insanın getdikcə daha sıx məskunlaşması və orada birgə yaşaması, məcburi yaxınlıq şəraitində insanların bir-birini ləğv edirmiş kimi davranması ilə əlaqədar olaraq zorakılığın eksponensial artımına səbəb olur. Bu isə sosial varlığın əksinədir və ya bəlkə də sosiallığın zirvəsidir — onun son həddə çatmasıdır, burada sosiallıq öz-özünü məhv etməyə başlayır. Müasir tarixdə kütlələrin meydana çıxması sosiallığın həm bir tərəfdən zühurunu, həm də eyni zamanda onun fəlakətli dağılmasını işarə edir. Bu, kritik kütlə probleminin mahiyyətidir.</p><p>Kosmologiyada bu problemin həlli məlumdur: Əgər kainatın kütləsi müəyyən həddən azdırsa, kainat genişlənməyə davam edir və böyük partlayış (Big bang) sonsuza qədər davam edir. Lakin bu hədd keçilərsə, imploziya başlayır, kainat sıxılmağa başlayır — artıq bu, böyük çöküşdür (big crunch). Bizim informasiya arteriyalarımız, internet və yaxın gələcəkdə yaradılması vəd edilən dünya miqyaslı əlaqələr, məlumatın hər an və hər yerdə əlçatanlığı həddini keçdiyimizi düşündürür. Bu həddin kəsilməz şəkildə keçilməsi informasiya big crunch təhlükəsini — avtomatik sıxılma və kəskin tərs çevrilmə təhlükəsini yaradır. Ola bilsin ki, biz artıq bu həddi keçmişik, ola bilsin ki, fəlakət artıq baş verir, çünki kütləvi informasiya vasitələrinin təmin etdiyi məlumat bolluğu öz-özünü ləğv edir və obyektiv məlumat baxımından tarazlıq, müəyyən mənada, mənfi olur (məlumatla həddən artıq doymuşluğun təhrif edilmiş təsiri).</p><p>Hər halda, sosial sahədə bu həddi çoxdan keçmişik, əgər əhalinin sürətli artımını, nəzarət şəbəkələrinin genişlənməsini, təhlükəsizlik orqanlarının artmasını, kommunikasiya və qarşılıqlı əlaqənin inkişafını, eləcə də sosial olmayan faktorların yayılmasını və bunun sosial sferanın və müvafiq anlayışın imploziyasına (içəri çökməsinə) səbəb olduğunu nəzərə alsaq. Bu mərhələnin tərs çevrilməsinin, bu qravitasiya çöküşünün episentri müasir meqapolisdir.</p><p>Meqapolis sosiallığın bütün elementlərini özündə birləşdirir və bunlar ideal bir kompleksdə toplanmışdır: məkan yaxınlığı, qarşılıqlı əlaqə və mübadilənin asanlığı, məlumatın istənilən vaxt əlçatanlığı. Ancaq belə bir proses baş verir: bu proseslərin sürətlənməsi və intensivləşməsi fərdlərdə laqeydlik və çaşqınlıq doğurur. Hər kəsin öz orbitində, peyk kimi, fərdi dövr etməsi ilə baş verən bu ikincil vəziyyətin modelini nəqliyyat qovşağı kimi təsvir etmək olar: burada hərəkət yolları heç vaxt kəsişmir, siz artıq heç kimlə qarşılaşmırsınız, çünki hər kəs eyni istiqamətdə hərəkət edir. Sürət təyin edən ekranda yalnız eyni istiqamətdə hərəkət edənlər görünür. Bəlkə də, bu elə kommunikasiyanın mahiyyətidir? birtərəfli birgəyaşayış. Bunun arxasında isə getdikcə artan laqeydlik və sosial əlaqələrdən imtina gizlənir.</p><p>Kritik kütlənin aşılması nəticəsində baş verən keyfiyyət dəyişikliyi, informasiya və texnologiya ilə həddindən artıq doymuş və hazırda həddən artıq qorunan cəmiyyətlərdə bir növ əks enerji və ya inersiya doğurur ki, bu da gələcəkdə qravitasiya çökməsi təhlükəsini yaradır. Bu, bütün meyillərin tamamilə tərs çevrilməsi ilə müşayiət olunur.</p><p>Müsbət meyillərin hamısı, o cümlədən sosiallığa olan meyil tərs dönür və neqativ meyillərə, laqeydliyə çevrilir. Meyl ikrahla əvəzlənir. Hər şeyin əlçatan olduğu ümumi kommunikasiya, məlumat bolluğu, varlığın şəffaflığı və yaxınlıq atmosferində insanın müdafiə mexanizmləri təhlükə altına düşür. Simvolik məkan artıq heç nədən qorunmur. Şəxsi rəyin intellektual sahəsi də qorunmur. Texnologiya hər şeyi əlçatan etdikdə, mən artıq qərar verə bilmirəm ki, nə faydalıdır, nə faydasız; fərqləndirilməyən bir dünyada mən gözəllə çirkini, yaxşını pisdən, orijinalı qeyri-orijinaldan ayıra bilmirəm. Hətta mənim bədənim belə artıq onun üçün nə yaxşı, nə pis olduğunu başa düşə bilmir. Heç bir qərar qəbul etmək mümkün olmadığı şəraitdə hər hansı bir şey pis olur və yeganə müdafiə reaksiya əks mövqedir — rədd etmə və ikrah. Bu, orqanizmin simvolik bütövlüyünü qorumaq üçün həyat bahasına belə tətbiq etdiyi immun reaksiyasıdır. Buna görə də mən hesab edirəm ki, nifrət — bu fərqləndirilməyən dünyaya olan laqeydlik və rəddin hədsiz ifadə formasıdır və orqanizmin həyati müdafiə reaksiyasının son mərhələsi kimi təzahür edir.</p><p>Müsbət, seçici və cazibədar xarakterli güclü meyllər və daxili çağırışlar itib. Naməlum bir qüvvənin təsiri ilə zövqlərin, istəklərin, eləcə də iradənin müəyyənliyi yoxa çıxıb. Əvəzində isə qəzəbli iradənin, nifrət və ikrah hisslərinin bərkimişi, kristallaşmış forması daha da güclənib. Elə təəssürat yaranır ki, məhz bu hal mənfi enerjinin mənbəyinə çevrilib — məhz bu, arzu hissini əvəz edən bir növ allergik reaksiyanı bizdə doğurur. Məhz buradan qaynaqlanır ətrafımızdakı hər şeyə qarşı həyatın içindən gələn əks-reaksiya, hansı ki, heç nəyi dəyişmək meyli olmadan, saf inkar formasında təzahür edir. Zamanımızda rəğbət hissləri qeyri-müəyyənləşib, yeganə dəqiqlik qazanan isə ikrahdır. Nə istədiyimizi dəqiq bilməsək də, nə istəmədiyimizi artıq çox yaxşı bilirik.</p><p>Davranışlarımız (və hətta xəstəliklərimiz) getdikcə daha çox “obyektiv” motivasiyadan məhrum qalır; onlar çox vaxt bizi özümüzdən və enerjimizdən hər hansı yolla qurtulmağa vadar edən inkarın müxtəlif formalarından doğur. Deməli, bu hərəkətlərin təməlində hansısa fəaliyyət prinsipi deyil, bir növ ekzorsizm (şər qüvvələri qovma ayini) dayanır. Bu, sehrli mənalarla yüklü yeni ekzorsizm formasıdır — özünə, başqasına və “Digərinə” yönəlmiş bir ayin. Bu, qəzəbli, azğın duaların yeni bir növüdür (şübhəsiz, bu da simvolik xarakter daşıyır). Bəlkə də bu, Şərin yeni bir prinsip formasına çevrilmişdir?</p><p>Qayıdaq yenə də kütlələrə. Onlar sosioloji baxımdan bir növ “qara qutu”nu xatırladır; burada bütün məqsədlər, niyyətlər və hədəflər tərsinə çevrilmiş vəziyyətdədir. Bu, bir növ mənfi statik elektrik enerjisinin mənbəyidir. Məhz bu kütlələrin içində bizə tanış olan sosial inkarın və siyasi laqeydliyin köklərini axtarmaq lazımdır. Çünki, Zimmelin dediyi kimi, “inkar etməkdən asan heç nə yoxdur… və geniş kütlələr, ümumi bir məqsəd qarşıya qoymaq iqtidarında olmadıqları üçün, özlərini inkar vasitəsilə ifadə edirlər.” Onlardan nə düşündüklərini, nə istədiklərini soruşmaq faydasızdır — çünki onların belə bir mövqeyi yoxdur. Onlar inkarın qaranlığında yaşayır və öz kimliklərini məhz mənfiliklə müəyyən edirlər. Onlar qeyri-müəyyən potensiala sahibdirlər, gücləri yalnız inkar və qəbul etməmə ilə ölçülür — xüsusən də anlamadıqları bütün mədəniyyət və təşkilatlanma formalarının inkarı ilə.</p><p>Onlar mövcud siyasi rejimə qarşı dərin ikrah hissi duyurlar (bu, konformist baxışları istisna etmir), həmçinin siyasi ambisiyalara və hakimiyyətin transsendent xarakterinə qarşı. Siyasi seçim və mühakimələrdə ehtiras olsa da, siyasətə qarşı bu dərin nifrət zorakılığı doğurur. Məhz burada nifrətin qaynağı yerləşir — hansı ki, özünü yalnız cinayətlərdə və irqçilikdə deyil, həm də ən adi laqeydlikdə göstərir. Çünki deyilənlər təkcə kütləyə aid deyil, həm də o dərəcədə fərdi insana aiddir ki, o, öz qınında gizlənərək, cəmiyyətlə əlaqəsini kəsərək təkbaşına bir kütləyə çevrilir.</p><p>Əgər ənənəvi zorakılıq, istibdad və münaqişədən qaynaqlanırsa, nifrət isə sıx ünsiyyət və konsensus atmosferindən doğur. Bizim eklektik mədəniyyətimiz — əks tərəflərin <strong><em>promiskuitet</em> (2)</strong> mədəniyyəti, müxtəlifliklərin hər cürünü bir araya gətirən mədəni <strong><em>melting-pot</em></strong>’dur. <strong>(3)</strong> Ancaq özümüzü aldatmayaq: məhz bu cür mədəni müxtəliflik, dözümlülük və sinerji qlobal əks-reaksiyaya, dərin rədd etməyə səbəb olur. Sinerji allergiya doğurur. Həddindən artıq himayədarlıq qoruyucu güclərin və immunitetin zəifləməsinə səbəb olur; anticisimlər işsiz qaldıqda, öz orqanizminə qarşı yönəlir. Nifrətin təbiəti də belədir: o, bir çox müasir xəstəliklər kimi, öz-özünə hücumdan və autoimmun patologiyadan qaynaqlanır. Biz artıq metropolislərdə hökm sürən süni immunitet atmosferini çətinliklə qəbul edirik. Biz, təbii düşmənlərdən məhrum olan bir heyvan növünə bənzəyirik ki, bu da onların sürətli şəkildə yox olmasına və ya özünü məhv etməsinə səbəb olur. Özümüzü başqalarının, düşmənin, əlverişsiz şəraitin yoxluğundan qorumaq üçün nifrətə üz tuturuq; bu, bir növ süni, məqsədsiz bəlanın yaranmasına kömək edir. Beləliklə, nifrət — mülayim yaşam tərzinə qarşı yönəlmiş fatal strategiyadır. Nifrət, ikili mənasına baxmayaraq, bizim dünyamızın laqeydliyinə qarşı ümidsiz bir etirazdır və bu baxımdan, o, şübhəsiz ki, konsensus və sıx ünsiyyətdən daha möhkəm bir əlaqə formasıdır.</p><p>Nifrət və zorakılıq arasındakı fərq tamamilə aydındır. Tarixi zorakılıq və ya ehtiraslı istəklərdən irəliləyən zorakılıq, müəyyən bir predmetə, düşmənə və məqsədə malikdir; lakin nifrət bunların heç birinə sahib deyil, o, tamamilə fərqli bir fenomen olaraq mövcuddur. İndiki dövrdə zorakılıqdan nifrətə keçid, predmetli ehtirasdan məqsədsizliyə keçid deməkdir. Əgər kollektiv ehtirasın, kollektiv zorakılığın əsas formalarını xarakterizə etmək istəsək (bunun hər zaman təsadüfi olacağını nəzərə alaraq), tarixi mədəniyyətdə onların ortaya çıxma sırasına uyğun olaraq aşağıdakı formaları ayırd etməliyik: müqəddəs qurban qəzəbi — tarixi zorakılıq — nifrət, saf və diferensial olmayan, virtual zorakılıq forması. Nifrət, ikinci dərəcəli zorakılıq — terrorizm (bu, məqsədləri müəyyən edilməmiş zorakılıqdan daha zorakıdır) ilə yanaşı, bütün virus və epidemik infeksiya və zəncirvari reaksiya formaları ilə eyni zamanda mövcud olan, sanki üçüncü tip zorakılıqdır. Nifrət, adi zorakılıqdan daha qeyri-real, daha tutqun şəkildə özünü büruzə verir; bu, irqçilik və cinayət nümunəsi ilə yaxşı görünür. Bu səbəbdən, nifrət ilə mübarizə aparmaq həm profilaktik, həm də repressiv tədbirlərlə çətin olur. Nifrətin səbəbini məhv etmək mümkün deyil, çünki onun içində heç bir açıq motiv tapılmır. Onu yerində tutmaq mümkün deyil, çünki heç nə onu hərəkətə gətirmir; hətta onu cəzalandırmaq da mümkün deyil, çünki əksər hallarda o, özünə qarşı çıxır; bu, tipik bir ehtirasdır ki, özü ilə mübarizə aparır.</p><p>Cəmiyyətimizdə artıq konkret bir obyektə yönəlmiş, tarixi və ya sinfi zorakılıq üçün yer qalmadığından, o, virtual, reaktiv zorakılığı yaradır. Nifrət, arxaik, ilkin bir impuls kimi qəbul edilə bilsə də, paradoksal şəkildə, predmetindən və məqsədlərindən qopmuş bir ehtirası ifadə edir. (İndi “kseroks” mədəniyyət səviyyəsi haqqında danışmaq qəbul edildiyinə görə, zorakılığın “kseroks” səviyyəsi haqqında da danışmaq olar). Bu səbəbdən, nifrət müasir hiperreallığın böyük metropollarda mövcudluğudur. Ancaq onun özünəməxsus bir soyuqluğu var. Laqeydlikdən doğan, o cümlədən kütləvi informasiya vasitələri tərəfindən yayılan laqeydlik, onu soyuq, qeyri-sabit edir, istənilən predmetə yönəlməsi mümkündür. Onda inam, ehtiras yoxdur; o, yalnız <strong><em>acting out</em></strong>’da <strong>(4) </strong>özünü israf edir və tez-tez öz imicini yaratmaqla, müvəqqəti zorakılıq partlayışı ilə məhdudlaşır; müasir şəhər ətrafı cinayətlər buna bir nümunə ola bilər. Belə bir nümunədir Polen, Qvadelupadan olan bir şəxs ki, bir neçə il əvvəl yaşlı qadınları öldürərək əhalini terror altında saxlayırdı. Bu, həqiqətən də dəhşətli bir şəxsiyyətdir, lakin eyni zamanda, o, soyuq, aqressiv olmayan, müəyyən bir milliyyət və cinsə malik olmayan, metisdır. O, zorakılıq olmadan, qan tökərək öldürürdü və sonra öz cinayətlərini maraqlı bir laqeydliklə danışırdı. O, özünə qarşı laqeyd idi. Ancaq bunun arxasında radial nifrətin gizlənməsini inkar etmək mümkün deyil. Polen, şübhəsiz ki, “nifrət edirdi”, amma onun nifrəti nəzakətli, sakit, irreal bir formada ifadə olunurdu.</p><p>Nifrət, sistemin özü tərəfindən yeni bir zorakılıq formasına qarşı müdafiəvi bir reaksiya kimi ortaya çıxır. Bu halda, ilkin zorakılıq formasını ayırd etmək mümkündür: bu, aqressiya, basqı, haqsızlıq, güc nümayişi, alçaltma, talanla bağlı olan zorakılıqdır — bir sözlə, bu, güclünün haqqı ilə həyata keçirilən bir tərəfli zorakılıqdır. Belə bir zorakılığa cavab olaraq əks zorakılıq ola bilər: tarixi, tənqidi zorakılıq, neqativlik zorakılığı. Bu zorakılıq sistemdən qopma, <strong><em>transqressiya</em></strong> <strong>(5)</strong> ilə bağlıdır (ona analiz, interpretasiya və məna zorakılığını da əlavə etmək olar). Bunların hamısı müəyyən bir yönlülüyə malik zorakılıq növləridir, başlanğıcı və sonu vardır; onların öz səbəbləri və nəticələri var, və onlar güc, tarix, məna transsendentliyi ilə əlaqəlidir.</p><p>Bütün bunlara qarşı indiki zorakılıq forması mövcuddur. Bu, aqressiya zorakılığından daha mürəkkəbdir; bu, inandırmama, sakitləşdirmə, neytrallaşdırma, nəzarət zorakılığıdır — ağrısız məhv etmə zorakılığı. Bu, terapevtik, genetik, kommunikasiya zorakılığıdır — konsensusdan və məcburi birlikdə yaşamaqdan doğan zorakılıq, sosializmin kosmetik cərrahiyyəsi kimi bir şeydir. Bu, şəffaf və günahsız zorakılıqdır; müxtəlif növ dərmanlar, profilaktik tədbirlər, psixoloji tənzimləmə və kütləvi informasiya vasitələri ilə həyata keçirilən tənzimləmə vasitəsilə o, pisliyin köklərini qırmağa çalışır və buna görə də, hər cür radikalizmi məhv etməyə çalışır. Bu, neqativliyin, fərqliliyin (hətta ölümün son dərəcəli forması olan fərqliliyin) hər hansı bir ifadəsini sıxan bir sistem zorakılığıdır. Bu, bizim virtual şəkildə neqativlikdən, konfliktlilikdən, ölümdən məhrum olduğumuz bir cəmiyyətin zorakılığıdır. Bu, müəyyən bir şəkildə zorakılığa son qoymağa çalışan bir zorakılıqdır, bu səbəbdən belə bir zorakılığa eyni ilə cavab vermək artıq mümkün deyil, yalnız nifrət ilə cavab vermək qalır.</p><p>Lakin ən ağır qadağa, digər bütün qadağalardan ən çətini, fərqlilik üzərindəki qadağadır. Fundamental problem olan Digəri üçün özünəməxsus bir “son həll” tapılmışdır (bu, onu məhv etməyi nəzərdə tutur): universal əlaqə şəbəkəsinə qoşulmaq. Bu Transpolitical Yeni Nizamda üzərimizə düşən təhlükə, özümüzdən (Verfremdung — “yadlaşma”) daha çox, hər hansı bir fərqlilikdən (Entfremdung — “özgələşmə”) məhrum olmaqdadır. Artıq biz yadlaşma prosesini yaşamırıq, artıq digəri olmuruq (bunda ən azı müəyyən bir fərqlilik vardı və geriyə baxanda yadlaşmanı Qızıl Dövr kimi qəbul edirik); Artıq bizdən özümüzü digəri uğruna almırlar, bizi eyni olan uğruna <strong>digərindən</strong> məhrum edirlər.; başqa sözlə, biz hər hansı bir fərqlilikdən, hər hansı bir qeyri-adi xüsusiyyətdən məhrum edilir və eyni şeyin sonsuz təkrarı prosesində, universal eynilik mədəniyyətində təkrarlanmağa məhkum oluruq.</p><p>Buradan, ən güclü bir aqressiya və özünə nifrət hissi doğulur. Bu, digərinə olan nifrət deyil, insanların adətən irqçilik stereotipinə və onun səthi izahlarına əsaslanaraq düşündüyü kimi; bu, fərqliliyin itirilməsindən qaynaqlanan bir nifrətdir. Onlar istəyirlər ki, nifrət öz mahiyyətində digərinə olan nifrət olsun, buna görə də, ona qarşı dözümlülük və fərqliliklərə hörmət etməklə mübarizə illüziyası yaranır. Ancaq gerçəkdə nifrət (irqçilik və s.) daha çox fərqliliyə olan fanatizmdir, digəri ilə bağlı bir narazılıq deyil. O, digərini itirməyini kompensasiya etməyə çalışır, ekzorsizmə müraciət edir və süni bir digərini yaradır; nəticədə, bu, istənilən kəs ola bilər. Lobotomiyalaşdırılmış bir dünyada, ortaya çıxan münaqişələr dərhal yerli xarakter daşıyır, nifrət, ən azından onu məhv etmək üçün, fərqliliyi yenidən canlandırmağa çalışır. Bu, bizim qlobal mədəniyyətimizin inkişafının bizə məcbur etdiyi, fatal eynilikdən, autistik özünə qapanmadan qaçmağa çalışır. Şübhəsiz ki, bu, bir aqressiya mədəniyyətidir, amma digərinə olan nifrətin arxasında, özünə olan nifrəti, özlüyün və eyniliyin diktaturasını, özünə qarşı aqressiyaya çevrilə biləcək nifrəti görmək lazımdır. Bunu anlamaq, müəyyən mənasız iddialardan qaçmaq deməkdir.</p><p>Nifrət, anormal bir hissdir (onu sosiallıq və tarix ilə bağlı bir zərərverici akt olan zorakılıqdan ayırmaq lazımdır). Nifrətin tarixi yoxdur, o, sosiallığın və tarixin sonunu ifadə edir. Sistem doyma mərhələsinə çatdıqda, həqiqətən, universallığa nail olduqda (bizim sistemimiz, özünün son dərəcə mürəkkəbliyi və əməliyyatlaşdırılması sayəsində, tamamilə boşalmışlıq virtual mərhələsinə çatmışdır), avtomatik olaraq anormal bir sistemə çevrilir və kəskin bir geriləmə ilə qarşılaşma riski ilə üzləşir. Öz düşmənlərindən, onu tarazlaşdıran antaqonist gücündən məhrum qaldıqda, sistem özü entfremdet “özgələşmiş” olur, ona cazibə çökməsi təhlükəsi yaranır. Biz məhz bu vəziyyətdəyik və nifrət, bu çökmənin simptomu və eyni zamanda agentidir; sosiallığın sonunun, fərqliliyin sonunun, sistemin sonunun operatorudur. Çünki, tamamilə haqlı olaraq, sistem tərəfindən qəbul edilən son həll yolu özünü əleyhinə çevrilir.</p><p>Beləliklə, nifrət, onun bütün ikiliyi ilə, müasir dünyanın, fərqliliyin, konfliktliliyin, müasirliyin çöküşünün sonunu ifadə edən qaranlıq bir hiss kimi qiymətləndirilməlidir; bu, tariximizin sonu deyil, çünki paradoksal bir şəkildə, tarix sonlanmamışdır; çünki tarix tərəfindən ortaya qoyulan problemlərin heç biri son bir həll tapmamışdır. Daha çox, tarix sonunun aşılması baş verir, çünki heç bir problem həll edilmir. Və indiki nifrətdə, eləcə də, baş vermədiyinə görə dərin bir narazılıq hissi mövcuddur.</p><p>Biz hamımız nifrət edirik. Nifrətin bizdə olub-olmaması bizim əlimizdə deyil. Biz hamımız dünyanın sonu ilə bağlı ikili bir nostalji hiss yaşayırıq, başqa sözlə, biz onu sonlandırmaq, ona məqsəd vermək istəyirik, və bunu hər nə olursa olsun, hətta dünyanı olduğu kimi qəbul etməyərək, onun mövcud formasını rədd etmək bahasına belə olsa edirik. Nifrətə, şeylərin gedişatını sürətləndirmə ehtiyacı hissi qarışır, sistemi sona çatdırmaq, başqa bir şeyə, xaricdən gələcək bir hadisəyə yol açmaq istəyirik; biz istəyirik ki, Digəri gəlsin. Bu soyuq fanatizm içində bir milenial çağırış forması və (kim bilir?) ümid var.</p><p>Burada, on il əvvəl Nyu-Yorkda, 5-ci prospektdə keçirilmiş dünyanın sonu mövzusunda bir kolokviumu xatırladım. İlk reaksiyam belə oldu: dünyanın sonu kolokviumu üçün Nyu-Yorku seçmək nə gözəl bir fikirdir — mükəmməl bir episentirdir. İkinci reaksiyam: burada, Nyu-Yorkda, bu mövzunu müzakirə etmək absurddur, çünki dünya metropoliyası özlüyündə dünyanın sonunun real təcəssümüdür. Baxın, dünyanın sonu bizim önümüzdə baş verir, buna görə də bu barədə müzakirə etməyə dəyərmi? Ancaq sonunda aydın oldu ki, bu intellektual yığıncağın səbəbi, məhz dünyanın sonunun banal reallığına baxmayaraq, dünyanın sonu ideyasını xilas etmək, utopiya anlayışını qorumaqdır. Bu gün burada, əsrin sonunda, biz də bir az bununla məşğul oluruq.</p><p>Apokalipsisin müəllifləri metodik insanlar idi, onlar Antixristin fikrini soruşmaq əvəzinə, davamlı olaraq mesaj mübadiləsi edirdilər.</p><p><strong>(1) Bobur</strong> — <em>Parisdəki Beaubourg (Pompidou Mərkəzi) adlı müasir incəsənət mərkəzinin qeyri-rəsmi adı.</em></p><p><strong>(2) Promiskuitet — </strong><em>çoxsaylı partnyorlarla, heç bir məhdudiyyət olmadan və nizamsız cinsi əlaqə.</em><strong><br> <br> (3)</strong> <strong>Melting-pot </strong>— <em>müxtəlif mədəniyyətlərin və xalqların qarışdığı və birləşdiyi cəmiyyət.</em></p><p><strong>(4) Acting out</strong> — <em>daxili emosiyaların və gərginliyin hərəkət və davranışlarla göstərilməsi. Bu, bəzən aqressiya və ya impulsiv hərəkətlərlə olur.</em></p><p><strong>(5)</strong> <strong>Transqressiya — </strong><em>sərhədlərin və ya normaların pozulması.</em></p><p><strong>Tərcümə: İlkin Əfəndiyev</strong></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=16354812ada9" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Kolin Makgin — Beyin sikmə]]></title>
            <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev/kolin-makgin-beyin-sikm%C9%99-9ef6f1c88f43?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/9ef6f1c88f43</guid>
            <category><![CDATA[fəlsəfə]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[İlkin Əfəndiyev]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 06 Nov 2024 18:35:14 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-11-06T18:35:14.656Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3><strong>Kolin Makgin — Beyin sikmə</strong></h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*NL5UKJNRmrja3nReZjCb8w.png" /></figure><p>Danışıqda “beyin sikən” sözü iki bir-birinə zidd görünən komponenti birləşdirir: psixoloji və fiziki, bu da müəyyən bir daxili semantik dissonans və leksik friksiyanı yaradır. “Sikmək” sözü intim və potensial olaraq zorakılıq aktını ifadə edir, lakin eyni zamanda zövqlü də ola bilər. Vikipediya “beyin sikən” anlayışını belə təyin edir: “Ya beyinlərin yuyulması prosesi, ya da bunun həyata keçirilmə üsulu.”</p><p>HarperCollins lüğəti: “Birini manipulyasiya edərək onu istədiyiniz şəkildə düşünməyə və ya hərəkət etməyə məcbur etmək.” Oxford English Dictionary: “Xüsusilə narkotiklər və ya məqsədli psixoloji manipulyasiya ilə ortaya çıxan narahat edici şüur.” Bu təriflərin hamısının yaşamağa haqqı var, lakin beyinlərin yuyulması və şüurun manipulyasiyasının öz növbəsində tərifə ehtiyac duyur. Belə bir manipulyasiya nəyi ifadə edir? Bu termin nə qədər geniş istifadə oluna bilər? Nəhayət, sizin beyninizi sikirlərsə, bu yaxşıdır, ya pis?</p><h3><strong>“Beyin sikmə” sözü demək olar ki, oksimoron xarakteri daşıyır, lakin onun mənası hər kəsə intuitiv olaraq aydındır.</strong></h3><p>“Beyin sikmə” sözü həm proses, həm də vasitə kimi istifadə oluna bilər. Bu, həm diskurs, həm də film kontekstində tətbiq oluna bilər, eləcə də onların kimsəni manipulyasiya etmək üçün istifadəsi ilə bağlıdır. Hər halda, burada insanın düşüncəsinə qarşı edilən bir hərəkətdən söhbət gedir, bu da cinsi nüfuz zamanı bədənə (və bütövlükdə insana) edilən hərəkətə bənzəyir.</p><p>Qeyd etmək lazımdır ki, “beyin sikmə” sözü hər zaman mənfi bir çalar daşımır. O, kitab və ya filmə aid edildikdə, bu cür xarakteristikaya daha çox müsbət yanaşmaq olar, eyni zamanda, düşüncə üzərindəki təsir xoşdur. Bu, beyin sikməni “götəgirənlik” və yalanlardan fərqləndirir. Nəzakət naminə yalan və zərərsiz götəgirənlik var, lakin bu hadisələr müsbət deyil, sadəcə onların neqativ effekti yumşaldılıb. “Götəgirənlik” və “yalan” sözləri müsbət mənada istifadə oluna bilməz (“O, birinci dərəcəli götəgirənlik idi” və ya “Heç vaxt belə gözəl yalan eşitməmişdim”), ancaq “beyin sikmə” sözü üçün bu mümkündür. Məsələn, “Mütləq ‘Döyüş Klubunu izləməlisən — bu film sənin beynini sikəcək” demək olar. Yalan və götəgirənlik halları yaxşı və pis olanlar kimi ayırmaq olmaz, amma beyin sikmə halları belə ayırıla bilər. Bu ikili mənalar cinsi əlaqənin ikiliyini əks etdirir. Cinsi akt da iki növə bölünür: yaxşı və çox yaxşı, ya da arzulanan və zorla. Beyin sikmək, eləcə də sadəcə sikmək — bəzən pis, bəzən də yaxşıdır. Götəgirənlik və yalan isə daha çox zorakılığa bənzəyir — onlar təyin etibarı ilə mənfidir.</p><p>Yenə də, “beyin sikmə” sözü daha çox mənfi konotasiya daşıyır. Biz bəyənmirik ki, bizim beyinimizi sikirlər, və kimsə bunu etdikdə narazılığımızı bildiririk. Beyin sikmə adətən pis niyyətlə həyata keçirilir.</p><p>“Beyin sikmə” fenomeni Platon dövrünə qədər gedib çıxır. Platon sofistlərin, tarixdəki ilk tanınmış beyin sikənlərin, qəti müxalifi idi. Müəyyən bir haqq qarşılığında sofistlər hər hansı bir mübahisəni, xüsusən də hüquqi mübahisəni, qazanacaqlarına söz verirdilər. Onların məqsədi həqiqəti axtarmaq deyil, pul qarşılığında qalib gəlmək idi. Onlar ritorik üsullara, yalana, hisslərə və əvvəlcədən formalaşmış qərəzli fikirlərə müraciət edirdilər. Rasional inandırma üsullarının əvəzinə, psixoloji manipulyasiyanı tətbiq edirdilər və bununla bağlı heç bir vicdan əzabı hiss etmirdilər. Hətta, hər kəsə beyin sikmə sənətini öyrədirdilər.</p><p>Bu nümunədən göründüyü kimi, beyin sikmə rasional inandırmaya qarşıdır, çünki onun məqsədi aldatmaqdır. Lakin postmodernist fəlsəfəçilərin nəzərindən, bu qarşıdurma da bir aldanmadır, sofistikadır. Onların fikrincə, hər bir diskurs bir güc ifadəsidir, obyektivlik və rasionallıqla heç bir əlaqəsi yoxdur. Onlar iddia edirlər ki, həqiqət düşüncə prosesinin həqiqi məqsədi deyil. Subyektivlikdən daha artığına iddia edən hər hansı bir diskurs beyin sikmədir. Beyin sikmənin zirvəsi isə obyektiv həqiqətin mövcud olduğunu iddia etməkdir. Postmodernistlər deyirlər ki, bütün diskurs institutlarımız — elm, tarix, fəlsəfə — beyin sikmə ilə məşğuldur, saxta obyektiv həqiqət və rasional arqumentasiya idealını dəstəkləyirlər. Başqa sözlə, postmodernistlər düşünürlər ki, hamımızın beyinləri yuyulur, bizi ağıl və obyektiv reallığa inandırmağa çalışırlar, halbuki bu, kapitalizm, patriarxat və sair tərəfindən həyata keçirilən böyük bir beyin sikmədir. Onlar deyirlər ki, yalnız açıq-aşkar psixoloji manipulyasiyanın baş verdiyini anlayaraq azad olmaq mümkündür. Burada biz beyin sikmə konsepsiyasını fəaliyyətdə müşahidə edirik, baxmayaraq ki, o, burada istifadə etdiyimiz sözlə adlandırılmır.</p><p>Beyin sikmə, cinsi əlaqə ilə eyni cür nəticələrə səbəb ola bilərmi? Burada hamiləlik və uşağın dünyaya gəlməsi ilə bağlı bir ekvivalentlik varmı? Düşünürəm ki, var. Beyin sikmə insanın zehninə toxum səpərək öz həyatını qazanaraq yayılmağa davam edə bilər. Riçard Davkins “Eqoist Gen” kitabında mim anlayışını təqdim edir: ana atadan yeni genlər alır və sonra onları yeni nəsillərinə ötürür, eyni şəkildə mimlər də bir zehndən digərinə ötürülərək yayılır. Mimlərin (informasiya vahidləri) yayılmasını Davkins genlərin yayılması ilə müqayisə edir, onların ötürülməsini isə zehni cinsi əlaqə ilə müqayisə edir. Bu, beyin sikməkdən başqa nədir ki? Davkins, mənfi mimlərə misal olaraq bezdirici melodiyaları, vurucu ifadələri, danışıq klişelərini və qərəzləri göstərir.</p><h3><strong>Mimin beyin sikmə ilə əlaqəsi, genin cinsi əlaqə ilə əlaqəsinə bənzəyir.</strong></h3><p>Beyin sikmə, götəgirənlik və yalan arasında oxşarlıq və fərqlərə nəzər salaq. Bu anlayışların ortaq cəhəti, hamısının müəyyən dərəcədə aldadıcı olması, ya da ən azından dürüstlükdən uzaq olmasıdır.</p><p>Yalan — bu üç anlayış arasında ən sadəsi — iki əsas aspektdən ibarətdir: obyektiv reallıq və yalançının düşüncəsindəki reallıq. Məsələn, mən sizə yalan deyərək həyat yoldaşınızın sizə xəyanət etdiyini desəm, sizi həm həyat yoldaşınızın sadiqliyi, həm də mənim bu barədə bildiklərimə dair yanlış düşüncəyə salaram. Beləliklə, mən ikiqat həqiqət təhrifinə nail oluram. Yalanım keçərli olarsa, nəticədə həm vəziyyətə, həm də mənə dair yanlış təsəvvür yaranır.</p><p>Götəgirənlik isə həqiqətə fərqli və daha mürəkkəb münasibətdədir. Götəgirən üçün həqiqət və ya yalan əhəmiyyət daşımır. Doğruluğa can atan şəxs həqiqətə, yalançı isə yalana üstünlük verir. Götəgirən isə həqiqətə qarşı laqeyddir və rahatlıq baxımından hər ikisini seçə bilər. Hətta həqiqəti bildiyi halda belə onu nəzərə almaz.</p><p>Götəgirən özünü doğru göstərmək üçün təsir yaratmağa çalışır. Çox vaxt öz mövqeyini haqlı göstərməyə çalışsa da, əslində nədən danışdığına dair biliklərə malik olmur və yalnız bu təsviri yaratmaq üçün danışır. Bir sözlə, o, blef edir.</p><p>Bununla yanaşı, götəgirən bir baxımdan yalançıya bənzəyir: hər ikisi başqasında yanlış inanc yaratmağa çalışır, yəni yaratmaq istədiyi obrazın doğru olduğuna qarşı tərəfi inandırmağa çalışır. Yalançı ikiqat aldatmaya can atır, götəgirən isə yalnız özünə dair bir hissəni əhatə edən yanlış təsir yaratmaqda maraqlıdır.</p><p>Beyin sikmə ilə digər iki anlayış arasındakı əsas fərq isə budur ki, yalan və götəgirənlik əsasən inancları dəyişdirməyə yönəldiyi halda, beyin sikmə başqa birinin həm inanc, həm də emosiyalarına təsir etməyə çalışır.</p><h3><strong>Beyin sikən üçün kifayət deyil ki, siz onun istədiyi kimi düşünəsiniz; o, istəyir ki, siz onun istədiyi kimi hiss edəsiniz — yəni, pis.</strong></h3><p>Beyin sikənin məqsədi hansı emosiyaları oyatmaqdır? Çox vaxt bu, qarışıqlıq, çaşqınlıq, narahatlıq, paxıllıq, qəzəb, kədər, qeyri-müəyyənlik, qorxu və nifrətdir. Bəzi hallarda məqsəd şəxsiyyətin tam kollapsıdır. Beləliklə, beyin sikənin planları yalançı və götəgirənin planlarından daha iddialıdır. Yuxarıda sadalanan emosiyaların oyadılması, çox vaxt məqsədə çatmaq üçün yalnız bir vasitədir — qurbanı beyin sikənin istədiyi kimi davranmağa məcbur etmək. Deməli, beyin sikən incə psixoloq olmalıdır. O, öz həqiqi niyyətlərini gizləyərək, başqalarının emosiyalarına təsir etmək qabiliyyətinə malik olmalıdır. Bacarıqlı yalançı və götəgirən öz yalanlarını inandırıcı şəkildə söyləməlidir; beyin sikən isə qurbana psixoloji səviyyədə manipulyasiya etməlidir.</p><p>Emosiyalar beyin sikmənin həm vasitələri, həm də məqsədləri baxımından vacib rol oynayır. Beyin sikənin məqsədi — qarışıqlıq yaratmaqdır; bu məqsədə çatmaq üçün o, qurbanın zəif nöqtələrinə təzyiq göstərir. Planın bir hissəsi də yalançı inancın aşılanmasıdır ki, bu da emosiyalar üzərindən təzyiq göstərməklə əldə edilir. Adətən, beyin sikən qurbanın qorxularını və komplekslərini istismar edərək ona yanlış inanclar aşılayır və nəticədə istənilən nəticəyə — qarışıqlığa — nail olur.</p><p>Beyin sikən hansı zəifliklərdən istifadə edir? Ən təsirli şəkildə, qeyri-iradi qorxulara, xüsusilə hücuma məruz qalma qorxusuna, xarici görünüşə dair komplekslərə, narahatlıq və müxtəlif fobiyalara müraciət edir. Beyin sikən insanın zəifliklərini və həssas nöqtələrini yaxşı bilir və bunları xaos yaratmaq üçün istifadə edir. Ola bilsin ki, məhz buna görə beyin sikən götəgirəndən daha mənfur bir varlıqdır (götəgirənə qarşı biz bir qədər mərhəmət də hiss edirik).</p><h3><strong>Beyin sikmək — qorxulu və amansız bir hərəkətdir.</strong></h3><p>Beyin sikmək gücün sui-istifadəsinə əsaslanır. Beyin sikmənin obyekti, inandırma, nəzarət və manipulyasiya qurbanına çevrilir. Beyin sikmək — aqressiya, psixoloji zorakılıq hərəkətidir. Zərər — təsadüfi bir nəticə deyil, istənilən nəticədir. Yalançı və ya götəgirən insan sadəcə çətin vəziyyətdən çıxmaq üçün həqiqəti təhrif edə bilər. Lakin beyin sikən insan qəsdən hərəkət edir.</p><p>Yalan, götəgirənlik və beyin sikmə, həqiqi niyyətlərini gizlətməkdə birləşir. Yalançı və götəgirən insanlarda olduğu kimi, beyin sikən də hər zaman həqiqəti söylədiyini və ya başqasının maraqları üçün hərəkət etdiyini iddia edir, halbuki bu doğru deyil. O, qurbanının etibarını qazanmağa çalışır. Qurban, danışanın səmimiyyətinə və yaxşı niyyətlərinə inanır, lakin o, etibarını aldatmış olur. Üç aldatma növü də etibardan sui-istifadəni ehtiva edir. Lakin beyin sikmə hallarında yalnız psixoloji zərər (beyin yuma) deyil, həm də xəyanət mövcuddur. Bu, ətrafdakılara inamsızlığa və gələcəkdə etibar problemlərinə gətirib çıxarır.</p><h3><strong>Beyin sikmək uzunmüddətli zərər verir, bu zərər isə onun ifşasından sonra da bitmir.</strong></h3><p>Əlbəttə, gələcək beyin sikən əvvəlcə sizin etibarınızı qazanmalıdır, sonra isə sizi aldadaraq məqsədinə çatmalıdır. O, sizi dostu olduğuna inandırmalıdır. Başqa sözlə, beyin sikməyə başlamazdan əvvəl, bir cəlb etmə dövrü olmalıdır.</p><p>Bundan əlavə, uğurlu beyin sikmənin müəyyən dərəcədə qarşılıqlı iştirak tələb etdiyini də qeyd etmək lazımdır. Beyin sikən düzgün ipləri çəkir, amma bu iplər mövcud olmalıdır. Qurbanın irrasional qorxuları olmalıdır. Başqa sözlə, qurban əvvəldən beyin sikilməsinə meyilli olmalıdır. Yalançı isə qurbanın zəif tərəfləri ilə maraqlanmaz; onun üçün sadəcə deyilənə inanmaq vərdişi kifayətdir.</p><h3><strong>Beyin sikən, qurbanının zəif nöqtələrindən istifadə edərək onu öz oyununun şərikinə çevirir.</strong></h3><p>Məsələn, əsassız qısqanclıq hissinə qapılan insan bunu qısqanclığa meylli olduğu üçün edir, bu isə, necə deyərlər, onun öz zəifliyidir. Gizli qısqanclıq meylini üstüörtülü eyhamlar və yönləndirici suallarla oyatmaq, sevgilinin sadiqsizliyi haqqında açıq-aşkar yalan danışmaqdan fərqlidir. Beyin sikən, qurbanın malik olduğu xüsusiyyətlərdən istifadə edir; o, əlverişli zəmin axtarır. Bu mənada, hər bir beyin sikmə həm də müəyyən mənada öz-özünə vurulan bir zərbədir.</p><p>Beyin sikilməsinə klassik bir nümunəni Şekspirin “Otello” əsərində görə bilərik. Sadiq bir əsgər olan İaqo, dürüst və açıq danışan biri kimi tanınsa da, əslində ikiüzlü yalançıdır. Bu nüfuzundan yararlanaraq, Otellonu həyat yoldaşı Desdemonanın leytenant Kassio ilə ona xəyanət etdiyinə inandırmağı bacarır. Nəticədə Otello qısqanclıq qəzəbinə düşərək həyat yoldaşını öldürür. İaqonun taktikası birbaşa yalan danışmaqdan çox, işarələr verməkdən ibarətdir; o, Otellonun zəif tərəflərinə ustalıqla toxunur. Xüsusilə, irq fərqlərinə işarə edərək, Desdemonanın qaradərili birini sevməsinin mümkün olmadığı fikrini Otelloya təlqin edir. Həmçinin, Desdemonanın yüngül əxlaqlı olduğu düşüncəsini Otelloya aşılayır ki, bu da gerçəkliyə tamamilə ziddir. Bu səbəbdən, Otello sağlam düşünmək qabiliyyətini tamamilə itirir və qətl törətməyə qərar verir.</p><p>Bu nümunədə beyin sikmənin bütün tərkib hissələri yer alır: inam qazanmaq, ustalıqla aldatmaq, zəif nöqtələrdən istifadə etmək və nəticədə çaşqınlıq yaratmaq. İaqo Otelloya işarələr verir, Otello isə bu işarələr əsasında (səhv) nəticələr çıxarır. Beləliklə, Otello əslində özünü məhv edir. İaqo, Otellonun tabeçiliyində olan biri olsa da, onun duyğularını manipulyasiya edərək hakimiyyət mövqeyini ələ keçirir. İaqo bu güc balansının dəyişməsindən zövq alır. O, Otellonu sadəcə öldürə bilərdi, amma bu, Otellonun ağlı üzərində hakimiyyət qurmaq istəyini təmin etməzdi.</p><p>Bu nümunə fərdi səviyyədə beyin sikməni nümayiş etdirir, lakin kollektiv, institusional beyin sikmə də mövcuddur. Bu halda “ideoloji emal”, “beyin yuma” və “təbliğat” kimi sinonimlər istifadə edilir. Bu tip beyin sikməni hökumətlər və dini sektalar həyata keçirirlər: onlar insanlara (adətən yalan olan) inancları təlqin edir və qorxularını hədəf alırlar. Orta əsrlərdə cəhənnəm haqqında təsəvvürlər buna klassik nümunədir. Ölüm sonrası əzab qorxusu, kilsə tərəfindən insanların üzərində nəzarət vasitəsi kimi istifadə olunurdu və bu illuziyanı davam etdirmək üçün mürəkkəb bir sistem qurulmuşdu. Digər nümunələrə faşizm və sovet kommunizmi daxildir. Hər iki ideologiya gizli xurafat, qəzəb və qorxu üzərində oynayaraq hakimiyyətlərin xalq kütlələrini nəzarət altına almasını asanlaşdırırdı. Müasir nümunələrə isə radikal islam və Şimali Koreya kommunizmi daxildir.</p><h3><strong>Sistematik yalan və qorxu ilə nifrət təlqin edilməsi — kollektiv beyin sikilməsinin tipik xüsusiyyətidir.</strong></h3><p>Effektiv olmaq üçün beyin sikilməsi özünü birbaşa beyin sikilməsi kimi göstərməməlidir. O, məntiqi inandırma və xeyirxahlıq kimi maskalanmalıdır. Beyin sikilməsinin qurbanları baş verənləri anlamırlar. Əsl vəziyyət yalnız xarici baxışdan görünür, o da həmişə yox. İnsan beyininin sikilməkdə olduğunu şübhə etməyə başladığı anda, aldatma açığa çıxır və insan üzərindəki güc itirilir. Kollektiv beyin sikilməsi informasiya izolyasiyası olmadan mümkün deyil; buna görə də bunu həyata keçirən xalqlar və cərəyanlar hər zaman qapalıdır. Açıqlıq cəmiyyəti sərbəst məlumat əldə etməni nəzərdə tutur, və belə şəraitdə siyasi beyin sikilməsi mövcud ola bilməz, çünki bilik manipulyasiyasını mümkünsüz edir. Lakin əlverişli şəraitdə kollektiv beyin sikilməsi əsrlərlə uğurla həyata keçirilə bilər.</p><h3><strong>İnsanların həyatları boyu hər gün beyni sikildikdə, dəyişmək və fərqli şəkildə yaşamağa başlamaq çətin olur.</strong></h3><p>Rəqibə psixoloji təsir göstərən hərbi əməliyyatlar — beyin sikilməsinə bənzər bir fenomendir. Bu əməliyyatların məqsədi düşmənin əhvalını sarsıtmaq və ya başqa bir ölkənin əhalisinin dəstəyini qazanmaqdır. Ən çox istifadə olunan üsullar — dini inancların tənqid edilməsi və işıqlı gələcək vədləri verməkdir. Beyin sikilməsinin hərbi məqsədlərlə istifadəsi haqlı olaraq psixoloji müharibə adlandırılır. Burada aldadılma yalnız icazəli deyil, həm də təqdir edilir, çünki istənilən məqsədə çatmağa kömək edir.</p><p>Başqa bir növ beyin sikməsi var ki, əvvəllər qeyd edilənlərdən köklü şəkildə fərqlənir. Bu, incəsənət əsərləridir, xüsusilə də filmlər. Bəzi filmlərdə əsas qəhrəman, daxil olduğu vəziyyətin əsl mahiyyətini anlamır. Biz də, tamaşaçılar, bunu anlamırıq. Bizə elə gəlir ki, nə baş verdiyini bilirik, amma nəticədə məlum olur ki, biz də əsas qəhrəman qədər yanılırıq. Belə filmlərdən bir neçəsi: “Döyüş klubu”, “Altıncı hiss”, “Şübhəli üzlər”, “Malholland Drive” və “Amansız oyun”. Bu filmlərin hər birinə baxarkən, gördüklərimizə və eşitdiklərimizə əsaslanaraq müəyyən nəticələr çıxarırıq, amma sonradan məlum olur ki, bu nəticələr səhv olub. Bu həm maraqlı, həm də əsəb edicidir.</p><h3><strong>Biz hiss edirik ki, filmin müəllifləri bizi aldadıb və özümüzü sadəlövh olduğumuz üçün tənqid edirik, amma eyni zamanda bu aldatmanın necə ustalıqla həyata keçirildiyini məmnuniyyətlə qeyd edirik.</strong></h3><p>Əgər belə bir şey real həyatda baş versəydi, çox narahatedici olardı; ancaq kino neqativ emosiyalardan uzaqlaşmağa imkan verir. Biz həqiqətən aldadıldıq, amma heç bir pislik baş vermədi; daha doğrusu, hətta əyləncəli oldu. Bu, sənətin beyin sikilməsinin neqativ tərəflərini necə neytrallaşdırdığının bir nümunəsidir.</p><p>Filosof Hari Frankfurd dünyada əvvəllər olduğundan daha çox aldadılma olub-olmaması sualını irəli sürür və müasir dünyada insanların özlərində olmayan biliklərə sahib olduqlarını iddia etmələrinin və buna görə də daha çox aldadılmalarının mümkünlüyü ehtimalını irəli sürür. Bu, dünyada daha çox beyin sikilməsi olduğu mənasına gəlirmi? Bu, sadə bir sual deyil. Bir tərəfdən, televiziya və internet beyin sikilməsinin imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir. Kollektiv beyin sikilməsini həyata keçirmək, çoxsaylı kanalların mövcud olduğu hallarda daha asandır (təkrarlama güclü bir silahdır).</p><h3><strong>Şübhələnirəm ki, bizim daim beynimizi sikirlər, doğuşumuzdan ölümümüzə qədər.</strong></h3><p>Şəxsən mən daim təzyiq hiss edirəm — reklamçılardan, siyasətçilərdən və ya hansısa bir fikrin tərəfdarlarından — və onlara müqavimət göstərməyin vacibliyini başa düşürəm. Lakin potensial beyin sikmə kanallarının sayı artdıqca, onun təsiri zəifləyir, çünki ona alternativ məlumat mənbələri qarşı durur. Effektiv beyin sikmə üçün vahid bir mesaj və müxalif fikrlərin tamamilə aradan qalxması lazımdır. Boşuna deyil ki, beyin sikmə, müstəqil KİV-ləri ən az inkişaf etdiyi ölkələrdə inkişaf edir. Beləliklə, bizə hər tərəfdən təsir göstərməyə çalışsalar da, alternativ məlumat mənbələrinə çıxışımız sayəsində buna müqavimət göstərə bilirik; ən pis halda, bir növ beyin sikməni başqa bir növ beyin sikmə ilə müqayisə edə bilərik.</p><h4><strong>Tərcümə: İlkin Əfəndiyev</strong></h4><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=9ef6f1c88f43" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Kolin Makgin — Nifrət dini]]></title>
            <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev/kolin-makgin-nifr%C9%99t-dini-cd3aae225a69?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/cd3aae225a69</guid>
            <category><![CDATA[fəlsəfə]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[İlkin Əfəndiyev]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 05 Nov 2024 13:36:06 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-11-05T13:36:06.647Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3><strong>Kolin Makgin — Nifrət dini</strong></h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*SychXtZH-htuCDwQytIjkA.jpeg" /></figure><p>Xristianlıq yalnız özünü, yaxınlarını, qəbiləni və ölkəni sevmək əvəzinə, bütün insanları — həm yadları, həm də düşmənləri sevməyə çağırır. Bu ümum sevginin əxlaqi davranışa aparacağı gözlənilir. Bu səbəbdən xristianlıq heç kimə nifrət bəsləməməyi tövsiyə edir. Lakin bu tövsiyəni yerinə yetirmək çətindir: hamıya istisnasız sevgi bəsləmək mümkün deyil, üstəlik, bəzi insanlar bizim sevgimizə layiq deyillər. Əgər özümüzü elə aparsaq ki, guya onları sevirik, bu, sadəcə səmimiyyətsizliyə yol açar, çünki sevgini hiss etmədiyimiz halda onu göstərməyə özümüzü məcbur edəcəyik. Ən önəmlisi, ümum sevgi ədalətin zəruri şərti deyil: düşmənə və ya yad birisinə qarşı sevgi hiss etmədən də ədalətli olmaq mümkündür. Nifrət bəslədiyimiz insana qarşı da ədalətli davranmaq mümkündür və bu, əsl ədalətin nümunəsidir.</p><p>Lakin insanlara ümumilikdə hansı hisslərin bəslənməli olduğu sualı açıq qalır — hər kəsə eyni hissimi bəsləməliyik, yoxsa bəzilərinə sevgi, digərlərinə nifrət, başqalarına isə laqeydlikmi göstərməliyik? İnsanın təbiəti müxtəlif hissləri ehtiva edir və bu baxımdan, ümum sevgi tərəfdarları bizə öz təbii meylimizə qarşı getməyi təklif edirlər. Digər tərəfdən, hisslərin müxtəlifliyi düşmənçilik, ədalətsizlik və münaqişələrin mənbəyidir. Məhz bu səbəbdən İsa ümum sevgini təbliğ edirdi. Bəs, insan təbiətinin xüsusiyyətləri bizi əbədi düşmənçiliyə məhkum edirmi?</p><p>Bəzi dinlər hissləri aradan qaldırmağa çalışır və emosional təcrid — nə sevgi, nə də nifrət hiss etməməyi tövsiyə edir. Lakin bu yanaşma psixoloji baxımdan reallığa uyğun deyil. Üstəlik, bu, insan təbiətinə ziddir.</p><h3><strong>Bəs, əgər ümum sevgi əldəolunmazdırsa, hisslərin müxtəlifliyi düşmənçiliyə yol açırsa və duyğusuzluq qeyri-mümkündürsə, nə qalır? Yalnız bir seçim: ümum nifrət.</strong></h3><p>Bu elə mənim təbliğ etdiyim dinin əsasıdır. Burada vurğulamaq vacibdir ki, nifrət hər kəsə yönəlməlidir (bəlkə də özün istisna olmaqla, lakin burda da…) Bu yolla, heç kimə digərindən üstün yanaşmadığın üçün sənə qərəzli münasibət irəli sürülə bilməz, bərabərlik prinsipi qorunmuş olar. Əgər bütün insanları nifrətə layiq sayırsansa, onda heç kimə xüsusi münasibət göstərməyəcəksən. Ümum nifrətə çağırış qeyri-əxlaqi davranışı təşviq etmir: hamıya qarşı ədalətli və hörmətlə yanaşmaq lazımdır. Əxlaqi prinsiplərə riayət edərək, yaxşı əməllərinin obyektrinə nifrətlə yanaşmaq olar. Bu yanaşma mənə psixoloji baxımdan realist görünür: başqalarını nifrət etmək asandır və insanlar obyektiv olaraq nifrətə layiqdir.</p><p>Əgər biz hamımız günahkarıqsa, həm günahı, həm də günahkarı sevməmək məntiqidir. Biz qəddar, kinli, eqoist, xırdaçı, həsəd aparan və zəhərləyici oluruq — bunu etiraf edək. Amma bunu təkcə başqalarında deyil, özümüzdə də qəbul etmək lazımdır — nifrət özündən başlayır. Bir dəfə qəzetdə oxumuşdum: bir anadan uşaqlarından hansını daha çox sevdiyini soruşduqda, “heç birinizi eyni dərəcədə sevmirəm” deyərək cavab vermişdi. Bu, nifrət dininin ruhuna uyğun bir cavabdır. Hər kəsə nifrət etməyə başlamaq çətin deyil — sadəcə içindəki mizantropiyanı gücləndirmək lazımdır. İnsanların necə olduğunu şəxsi təcrübə və tarixdən bilirik. Və böyük ehtimalla bizimlə qarşılaşan insanlar da başqa hamı kimi nifrətə layiq olacaq.</p><p>Kimsə soruşa bilər: bəs sevgi necə? Nifrət dini kimisə sevməyi qadağan edirmi? Xeyr!</p><h3><strong>Biz eyni anda həm sevmək, həm də nifrət etmək qabiliyyətinə sahibik: sevgi və nifrət bir-birinə əksdir, amma bir-birini istisna etmir.</strong></h3><p>Təbiətimizə xas olan nifrət hissinə sevgi hissi əlavə oluna bilər ki, bu da ziddiyyət yaradır. Hər bir evlilik — sevgi və nifrət münasibətlərinin təzahürüdür. Evlilikdə insanın əsl mahiyyəti üzə çıxır — bu mahiyyət isə tez-tez (həmişə?) xoşagəlməzdir. Üstəlik, ümum nifrət fonunda sevgi daha dəyərli və mənalı olacaq; sadəcə ani bir hiss kimi deyil, qazanılmış bir nailiyyət kimi görünəcək. Nifrətə rəğmən sevmək lazımdır. Bu iki duyğu arasında həssas bir tarazlıq qorunmalıdır; biri digərini tarazlaşdırmalıdır. Bu, yetkin duyğuların təzahürüdür — əsaslandırılmış, ölçülüb-biçilmiş və ayıq düşüncə nəticəsində yaranan duyğular — düşüncəsiz, saf uşaq və ya heyvani sevgi deyil (onlar hələ insanların nifrətə layiq olduğunu anlamırlar). Nifrət dini bizə yenicə tanış olduğumuz birinə nifrətimizi unutmadan rəğbət bəsləməyə imkan verir. Sevginin əleyhinə deyilik, lakin nifrət etməkdə azadıq.</p><p>Burada bir etiraz yaranır: məhdud sevgi ümum nifrət prinsipini pozmazmı?</p><p>Ümum nifrəti təbliğ edərək sevgi və nifrət qarışığından doğan problemlərin qarşısını almaq istəmişdik; lakin indi sevgi yenidən gündəmə gəldiyindən, sevgi və nifrət arasındakı asimmetriya da geri dönür. Yenidən başladığımız nöqtəyə qayıtmırıqmı? Nifrət dinini qoruyan odur ki, ümum nifrət, hətta fərdi sevgi halında belə ləğv olunmur — sevdiklərimizə də nifrət etməyə davam etməliyik.</p><h3><strong>İnsanları sevdiklərimiz və nifrət etdiklərimiz olaraq ayıra bilmərik, çünki məhz bu cür yanaşma ətrafımızda gördüyümüz bütün pisliklərin köküdür. Heç kəs üçün istisna olmamalıdır — hətta ən çox sevdiklərimiz üçün belə. Yalnız bu halda bərabərlik prinsipinə riayət etmək mümkündür.</strong></h3><p>Bəziləri düşünür ki, nifrət — təyinatı gərəyi pis, sevgi isə təyinatı gərəyi yaxşıdır. Lakin bu, doğru deyil: nasizmi və Hitleri sevməkdə heç bir yaxşılıq yoxdur, eyni zamanda, amansızlığa və ədalətsizliyə (həmçinin, bunları edən insanlara) nifrət etməkdə də heç bir pislik yoxdur. Hər şey sevdiyiniz və ya nifrət etdiyiniz şeydən və bunun səbəblərindən asılıdır. Nifrət özlüyündə pis deyil, baxmayaraq ki, nifrətin bir çox ifadə forması pisdir. Nifrət həmçinin xoşagəlməz deyil, xüsusilə də o, əsaslandırılmış olduqda. Nifrət, emosional həyatımızın bir hissəsidir; bu, məntiqli və faydalı ola bilər. Şübhəsiz ki, insanlara qarşı irrasional nifrəti təşviq etməməliyik; ancaq məntiqli və mülayim nifrət tamamilə əsaslandırılmışdır.</p><p>Təsəvvür etsək ki, nifrətə layiq olan varlıqlar növü mövcuddur, o zaman nifrət dininin onlar üçün yeganə məntiqli sistem olacağını düşünə bilərik. Əgər bu varlıqlar özlərini nifrətə layiq olanlar və sevgiə layiq olanlar olaraq ayırmağa çalışsalar, insanlar arasında müşahidə etdiyimiz eyni düşmənçiliyi yaradacaqlar. Onlara qarşı universal sevgi yaymaq isə vaxtın israfı olacaq, çünki hər kəs onların nə qədər nifrətə layiq olduğunu yaxşı başa düşəcək. Təbii ki, onlar bir-birinə əxlaqlı və ədalətli yanaşmalıdırlar, lakin bu, sevgi və nifrət ilə birbaşa əlaqəli deyil.</p><p>Məncə, İsa Məsihin həyatı daha çox nifrət dinini, nəinki sevgi dinini haqlı çıxarır. İuda, fariseylər, Ponti Pilat — bu personajlar sevgini oyadırmı? Xeyr, hamısı nifrətə layiqdir. Eynilə, həvarilər də bunun istisnası deyil.</p><h3><strong>Məsihin həyat hekayəsi mizantropiya üçün əsaslar təqdim edir, bəşəriyyətə sevgi üçün deyil. Biz tanrının oğlunu öldürmüşük!</strong></h3><p>Niyə başqalarına, onların açıq-aydın nifrətə layiq olduğunu görməyimizə baxmayaraq, sevgi bəsləməyə məcbur olmalıyıq? Bizə deyə bilməzsiniz ki, bu, onlara qarşı davranışlarımızı əxlaqi edir: əxlaqın əsasını sevgi deyil, ədalət təşkil edir. Əxlaq bizdən başqalarına qarşı nifrəti aşmağı tələb edir — onların qorxaq, iyrənc, yalançı və zalım olduqları haqqında təsəvvürü. Məsihin çarmıxa çəkilməsi insanlığın ən pislərini simvollaşdırır, buna görə də insanların nifrətə layiq olduqlarını etiraf etməliyik (baxmayaraq ki, bəzən sevgi də qazana bilərlər).</p><p>Mən bütün insanlara nifrəti ən optimal yanaşma hesab edirəm, çünki bu yanaşma: a) əsaslandırılmışdır, b) təbii haldır, c) bərabərdir. O, insanları fərqləndirmir, bəzilərini şeytanlaşdırıb, digərlərini isə ilahiləşdirmir. Bundan əlavə, bu, sevgi əsasında yaranan qərəz problemini aradan qaldırır: yaxınlarımızla müsbət münasibət və onlardan kənarda qalanlara qarşı mənfi münasibət.</p><p>Biz hamıya qarşı ehtiyatlı olmalı, hamıya şübhə ilə yanaşmalı və heç kəsi heyranlıqla qəbul etməməliyik.</p><h3><strong>Bəzi insanlara digərlərindən daha çox nifrət edə bilərikmi? Şübhəsiz ki, bu, mümkündür — daha doğrusu, mən bununla iki əlli razıyam. Bütün insanlar eyni dərəcədə nifrətə layiq deyil.</strong></h3><p>Qeyd etmək lazımdır ki, bu, insanlara münasibətdə qeyri-bərabərlik yarada bilər. Lakin hamıya eyni dərəcədə nifrət prinsipi qorunduğu müddətcə “özününkilər” və “başqalar” arasında bölünmə ilə bağlı kəskinliklərdən qaçmaq mümkündür. Nifrətə tətbiq edilən boz tonlar — bu, təbii və düzgündür, çünki emosional bərabərlik prinsipinə uyğundur: əvvəlcə hamıya eyni dərəcədə (amma mülayim şəkildə) nifrət etmək, sonra isə bəzilərinə digərlərindən daha çox nifrət etmək.</p><p>Reallıqda nifrət etdiyiniz insanları sevməyə məcbur olmağın mənası yoxdur, ya da sizə laqeyd olanları; həmişə sevmək istəmədiyiniz insanlar olacaq. Əsas olan, hamıya qarşı nifrət prinsipini unutmamaqdır, eyni zamanda, sevdiyiniz insanlara da xüsusi nifrətinizi saxlamağı unutmayın. Hər kəs (nadir istisnalarla) bəzən nifrət hissi doğurur, bu da asan olmalıdır.</p><p>Bəs belə bir din həddindən artıq mənfi olmazmı? Xeyr. Nifrət, mənfi bir hiss deyil, tamamilə təbii və haqlı bir hissdir. İnsanların nifrət edilməyə layiq olduğunu qəbul etmək vacibdir. Nifrət, qərəzi aşmağı hədəfləyən dini dünya görüşündə mühüm yer tutmalıdır. Bu, inanclı mizantrop üçün uyğun bir din təqdim edəcək, eyni zamanda bəzi dinlərin seçici mizantropiyasına və bəzilərinin isə ümidiz idealizmi ilə ziddiyyət təşkil edəcək. Məşhur <strong><em>The Beatles</em> </strong>qrupunun mahnısının sözlərini dəyişərək ifadə etsək: “<strong><em>Sizin ehtiyacınız olan tək şey — nifrətdir.</em></strong>”</p><p><strong>Tərcümə: İlkin Əfəndiyev</strong></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=cd3aae225a69" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Suzan Sontaq — Görmənin qəhrəmanlığı]]></title>
            <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev/suzan-sontaq-g%C3%B6rm%C9%99nin-q%C9%99hr%C9%99manl%C4%B1%C4%9F%C4%B1-d21a44789f09?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/d21a44789f09</guid>
            <category><![CDATA[susan-sontag]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[İlkin Əfəndiyev]]></dc:creator>
            <pubDate>Wed, 30 Oct 2024 18:17:27 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2026-10-01T11:34:19.133Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Suzan Sontaq — Görmənin qəhrəmanlığı</h3><h4>Məqalə Suzan Sontaqın “Fotoqrafiyaya dair” kitabındandır.</h4><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/836/1*trjQKmLy_bdvTT6wJRg9ig.jpeg" /></figure><p>Heç kim heç vaxt fotoqrafiya vasitəsilə eybəcərliyi kəşf etməyib. Ancaq onun vasitəsilə bir çoxları gözəlliyi kəşf ediblər. Fotoaparat sənədləşdirmə və ya ictimai ritualları qeydə almaq məqsədilə istifadə olunmadıqda, fotoqrafı hər zaman gözəl bir şey tapmaq arzusu idarə edir. (1841-ci ildə Foks Talbot (Fox Talbot) fotoqrafiyanı “kalotipiya” adı altında patentləşdirmişdi, “kalos” yunan dilində “gözəl” deməkdir.) Heç kim belə deməz: “Bu nə eybəcərlikdir, bunu mütləq çəkməliyəm!” Əgər kimsə belə deyərsə, bu o deməkdir ki: “Bu eybəcər şeyi gözəl hesab edirəm”.</p><p>İnsanlar çox vaxt gözəl bir şey gördükdə, onu çəkə bilmədiklərinə görə təəssüf edirlər. Dünyanı gözəlləşdirməkdə fotoqrafiyanın rolu o qədər uğurlu olub ki, artıq gözəlliyin standartlarını təyin edən dünya yox, fotoşəkildir. Ev sahibləri öz evlərindən qürur duyduqda, onun necə gözəl olduğunu göstərmək üçün tez-tez şəkillərini göstərirlər. Biz özümüzü də fotoqrafik baxışla görməyi öyrənirik: özünü cazibədar saymaq məhz fotoda yaxşı görünəcəyini düşünməkdir. Fotoqrafiya gözəllik yaradır və nəsildən-nəslə həmin görüntülərlə onu israf edir. Bəzi təbii möcüzələr demək olar ki, həvəskar fotoqrafların diqqətinə təslim olub. Şəkillərdən doymuş biri gün batımını artıq bayağı hesab edə bilər, çünki onlar artıq fotoşəkillərə çox oxşayır. Foto çəkilməzdən əvvəl bir çox insan narahat olur: onlar vəhşi qəbilələr kimi kameranın ruhlarını oğurlamasından yox, onun bəyənməməsindən qorxurlar. İnsanlar öz ideallaşdırılmış obrazlarını istəyirlər: ən yaxşı şəkildə çəkilmiş fotolarını. Əgər fotoda həyatdan daha yaxşı görünmürlərsə, bunu təhqir kimi qəbul edirlər. Lakin çox az insana “fotogenik” olmaq nəsib olur, yəni fotoda (hətta əlverişli işıqlandırma olmadan belə) həyatda olduğundan daha gözəl görünmək. Fotolar tez-tez “səmimiliyinə”, dürüstlüyünə görə təriflənir, bu isə, onların çoxunun səmimi olmadığını göstərir.</p><p>Foks Talbotun neqativ-pozitiv prosesi (ilk praktiki foto prosesi) 1840-cı illərin ortalarında dagerotipiyanı əvəz etməyə başladıqdan 10 il sonra bir alman fotoqraf neqativlərin retuş metodunu icad etdi. 1855-ci ildə Parisdə keçirilən ümumdünya sərgisində iki versiya, retuşlu və retuşsuz portretlər nümayiş etdirildi, bu da tamaşaçıları heyrətə gətirdi. Fotoaparatın yalan danışa biləcəyini bilmək, foto çəkilmək istəyənlərin sayını artırdı. Fotoqrafiyada yalanın əhəmiyyəti rəssamlıqdan daha böyükdür, çünki fotoşəkillər həqiqət iddiası ilə daha çox etibar qazanır. Saxta rəsm (yəni müəllifi səhv göstərilmiş) sənət tarixini saxtalaşdırır. Saxta foto (retuşlanmış, manipulyasiya olunmuş və ya yalan şəkilaltı yazı ilə təmin edilmiş) isə reallığı saxtalaşdırır. Fotoqrafiyanın tarixini iki əsas yanaşma arasındakı mübarizə kimi qısaca təsvir etmək olar: bir tərəfdən, bədii sənətlərdən miras qalan bəzəmə meyli, digər tərəfdən isə 19-cu əsrin ədəbi nümunələrindən və müstəqil jurnalistikasından götürülmüş doğruluq meyli. Bu doğruluq yalnız obyektiv həqiqəti deyil, həm də əxlaqi dürüstlük ideallarını əhatə edir. Fotoqrafiya, postromantik roman yazıçısına və ya reportaj müəllifinə bənzər şəkildə, ikiyüzlülüyü ifşa etmək və cəhalətlə mübarizə aparmaq məqsədini daşıyır. Rəsm, yerinə yetirilməsi yavaş və çətin olduğu üçün bu vəzifəni gerçəkləşdirə bilməzdi, nə qədər çox sənətkar olursa olsun, onlardan heç biri Milletin (Jean-François Millet) inancına, <em>le beau c’est le vrai</em> yəni “gözəl olan həqiqətdir” prinsipinə uyğunlaşa bilmədi. Diqqətli müşahidəçilər görürlər ki, fotoqrafiyanın çatdırdığı həqiqətdə bir növ “aşkar etmə” elementi var, hətta fotoqrafın bu məqsədi olmasa belə. Hatornun (Nathaniel Hawthorne) “Yeddi frontonlu ev” əsərində gənc fotoqraf Holqreyv (personaj) dagerreotip portret haqqında deyir: “Biz onun yalnız xarici görünüşü əks etdirdiyini düşünsək də, əslində, o, gizli xarakteri elə bir həqiqətlə açır ki, hətta bunu görə bilsəydi belə, sənətkar bu həqiqəti açmağa cəsarət etməzdi”. Nəzər etməyə dəyər nəsnələrin seçilməsində sərhədsiz olan fotoqraflar (rəssamlardan fərqli olaraq), kameranın sürətlə qeyd etməsi sayəsində, görməni özünəməxsus bir layihəyə çevirirlər: sanki baxış, kifayət qədər israrlı və məqsədyönlü olduğu halda, həqiqət tələbini gözəllik arzusuyla bir araya gətirə bilər. Kamera, bir zamanlar reallığı dəqiq şəkildə təkrarlama bacarığına görə heyranlıq doğuran, eyni zamanda başlanğıcda onun sadə dəqiqliyi səbəbindən tənqid edilən bir obyekt idi. Nəticədə, kamera xarici dünyanın dəyərini ciddi şəkildə artırdı. Kameranın gördüyü kimi qeydə alınan xarici dünya. Fotolar sadəcə reallığı realist şəkildə təkrarlamır. Həqiqətən də, reallıq, fotoşəkillərə olan uyğunluğu baxımından diqqətlə araşdırılır və dəyərləndirilir. “Mən düşünürəm ki,” 1901-ci ildə 15 il fotoqrafiya ilə məşğul olan ədəbi realizmin tanınmış ideoloqu Zola bəyan etdi, “fotoşəklini çəkmədiyiniz bir şeyi həqiqətən gördüyünüzü iddia edə bilməzsiniz.” Fotoşəkillər artıq yalnız reallığı qeyd etmir; indi onlar şeylərin necə görünməli olduğuna dair norma halına gəlir və bu, reallıq və realizm anlayışlarını dəyişir.</p><p>İlk fotoqraflar, kameradan bir nüsxə çıxarma alətiymiş kimi danışırdılar; kamerayla işlədikdə, sanki kamera görürdü, onlar yox. Fotoqrafiyanın icadı, aramsız şəkildə məlumatların və hissi təəssüratların yığılması əziyyətini asanlaşdırdığı üçün alqışlandı. Foks Talbot 1844–1846-cı illərdə yazdığı “Təbiətin Qələmi” adlı kitabında, 1833-cü ildə İtaliyaya səyahət zamanı fotoqrafiya ideyasının ona təsir etdiyini qeyd edir; bu, hər bir yaxşı tərbiyə almış ingilisin mütləq səyahət etməli olduğu yer idi. Talbot, kamera-obskura ilə Koma gölünün ətrafındakı mənzərələri çəkirdi (bu, yalnız görüntünü proyeksiya edən, amma onu qeyd etməyən bir qurğudur). Bu, onu təbiətin bənzərsiz gözəlliyi haqqında düşünməyə yönəltdi; kameranın şüşə lensi onu kağıza əks etdirir, və o, bu təbii görüntülərin uzun müddət yaddaşında qalmalarını təmin etməyin mümkün olub-olmadığını düşündü. Talbot üçün kamera yeni bir qeyd etmə üsulu kimi görünürdü, bunun üstünlüyü obyektivliyindədir, çünki o, yalnız işıq vasitəsilə yaranan təbii görüntünü qeyd edir; bu, rəssam fırçasının heç bir köməyi olmadan baş verir. Fotoqraf diqqətli, lakin xarici müşahidəçi, şair yox, katib kimi təsəvvür edilirdi. Amma çox keçmədən aşkar oldu ki, eyni şeyləri çəkən insanlar eyni şəkildə çəkmir, və kameranın obyektiv, tərəfsiz bir görüntü verdiyi ehtimalı praktikada təkzib olundu: fotoşəkillər yalnız orada nə olduğunu deyil, həm də fərdin nəyi gördüyünü sübut edirdi. Onlar sadəcə qeydlər deyil, həm də dünyanın dəyərləndirilməsidir. Aydın oldu ki, kameranın qeyd etdiyi “görmə” eyni adlı fəaliyyət yox, yeni bir görmə şəkli olan “fotoqrafik görmə”dir və bu, eyni zamanda yeni bir fəaliyyətdir.</p><p>Artıq 1841-ci ildə Fransız bir dagerrotip kamerası ilə Sakit Okean ölkələrinə səyahətə çıxdı, eyni ildə Parisdə “Excursions daguerriennes: Vues et monuments les plus remarquables du globe” adlı ilk kitab nəşr olundu. 1850-ci illərdə fotoqrafik oriyentalizm çiçəklənmişdi: Maksim du Kamp (Maxime Du Camp) 1849–1851-ci illərdə Floberlə birlikdə Yaxın Şərqdə böyük bir səyahət zamanı Abu Simbelin kolossunu (heykəl) və Baalbek məbədini çəkdi, lakin tezliklə fotoaparatlı səyahətçilər maraq dairələrini genişləndirərək, yalnız sənət əsərləri və məşhur yerlərlə kifayətlənmədilər. Fotoqrafik görmə, hər kəsin gördüyü, lakin adi bir şey kimi göz ardı etdiyi gözəllikləri görmə qabiliyyəti demək idi. Fotoqraf yalnız dünyanı, o cümlədən hər kəsin bildiyi təbii gözəllikləri olduğu kimi görməsinə deyil, həm də yeni vizual həllərlə maraq oyatmağa məsul idi. Fotoaparatın icadından sonra xüsusi bir qəhrəmanlıq, görmə qəhrəmanlığı meydana çıxdı. Fotoqrafiya yeni bir azad fəaliyyət forması açdı: hər kəsi bənzərsiz kəskin həssaslıqla təchiz etdi. Heyrətləndirici görüntülər axtarışında olan fotoqraflar mədəni, sosial, elmi safariyə çıxdılar. Heç bir çətinlik və maneələrdən çəkinmədən, bu aktiv, ələ keçirən, qiymətləndirən, özbaşına görmə qabiliyyəti ilə dünyanı ələ keçirirdilər. Alfred Ştiqlitz (Alfred Stieglitz) 22 fevral 1893-cü il qar fırtınasında, məşhur “Beşinci prospekt, qış” fotoşəklini çəkmək üçün üç saat ərzində küçədə dayandığını qürurla bildirdi. Uyğun an, insanın (xüsusilə hər kəsin gördüyü şeyləri) nəsnələri yeni şəkildə görməsidir. İctimai təsəvvürdə axtarış fotoqrafın fərqləndirici xüsusiyyətinə çevrildi. 1920-ci illərdə fotoqraf, pilot və antropoloq kimi yeni bir qəhrəmana çevrildi, özü də vətənindən ayrılmaq məcburiyyətində olmadan.</p><p>Populyar mətbuat oxucuları fotoqrafla birlikdə yeni torpaqları kəşf etməyə, dünyanı yuxarıdan görməyə, böyüdücü şüşənin altında olan dünyanı, gündəlik həyatın gözəlliyini, görünməz kainatı, dünyanın möcüzələrini, maşınların gözəlliyini və küçədə olan mənzərələri görməyə dəvət edirdi. Gündəlik həyat və yalnız kameranın gözündən görülən gözəlliklər mədh edilirdi. Bu, insanın nəzərindən qaçan və ya seçə bilmədiyi maddi gerçəkliklərin bir küncüdür; geniş mənzərə, sanki təyyarədən baxırmış kimi, fotoqrafın fəth etdiyi məqsəd idi. Bir müddət, fotoqrafik nəzərin ən orijinal metodu yaxın plan hesab olunurdu. Fotoqraflar aşkar etdilər ki, əgər reallığı kəsərək çəksələr, gözlərə daha möhtəşəm formalar açılır. 1840-cı illərin əvvəllərində, ixtiraçı və çoxşaxəli insan olan Foks Talbot, fotoları yalnız rəngkarlıqdan iqtibas edilmiş janrlarda (portret, ev mənzərəsi, şəhər peyzajı, pastoral, natyurmort) deyil, həm də obyektivi dəniz qabığına, kəpənəyin qanadlarına (günəş mikroskopu ilə böyüdülmüş) və ya kitab rəfindəki iki sıra kitaba yönəltdi. Onun nəsnələri tanınırdı: qabıq, kəpənək qanadları, kitablar. Adi görmə daha da zorakılığa məruz qaldıqca və obyekt onu əhatə edən şeylərdən izolasiya edilib abstrakta çevrildikcə, gözəllik haqqında yeni anlayışlar formalaşdı. Gözün görə bilmədiyi (və ya görə bildiyi) gözəllik möhtəşəm oldu: bu cür parçalayıcı, köçürülmüş görmə yalnız kamera ilə mümkün idi. 1915-ci ildə Pol Strand (Paul Strand) “Mücərrəd naxışlar” adını verdiyi bir fotoşəkil çəkdi. 1917-ci ildən başlayaraq, o, maşın formalarını yaxın planda çəkməyə başladı, 1920-ci illərdə isə təbiət formalarını. Yeni metodika, 1920–1935-ci illərdəki inkişafı ilə, sonsuz vizual sevinc vəd edirdi. Bu metodika həm gündəlik obyektlər, həm çılpaq model (praktik olaraq rəssamlıqla tamamilə tükənmiş bir mövzu), həm də təbiət mikrokosmosu üçün eyni dərəcədə heyrətamiz nəticələr verirdi. Görünürdü ki, fotoqrafiya sənət və elm arasında nəhəng bir körpü rolunu qazandı və Moholi-Naqinin (Moholy-Nagy) 1928-ci ildə Bauhaus tərəfindən nəşr olunan “Von Material zu Architektur” (Materialdan Memarlığa) adlı kitabı, ingiliscəyə “Yeni Görmə” adı ilə tərcümə olunmuş, rəssamları mikrofotoşəkillərinin və aerofotoşəkillərinin gözəlliyini öyrənməyə dəvət edirdi. Eyni ildə, Albert Renqer Patzkın (Albert Renger-Patzsch) “Die Welt ist schön” (Dünya Gözəldir) adlı fotoqrafik bestsellerlərindən biri nəşr olundu: əksəriyyəti yaxın planda olan 100 fotoşəkil, kolokaziya yarpağından tutmuş keramika ustasının əllərinə qədər müxtəlif obyektlər idi. Rəssamlıq heç vaxt belə cəsarətlə dünyanın gözəl olduğunu sübut etməyi vəd etməmişdi.</p><p>Mücərrədləşdirən nəzər, xüsusilə iki dünya müharibəsi arasında Strand, Edvard Veston (Edward Weston) və Maynor Vaytın (Minor White) bəzi işlərində effektiv şəkildə təqdim olunan, yalnız müasir sənətkarların və heykəltəraşların kəşfləri sayəsində mümkün olmuş bir yanaşmadır. Həm Strand, həm də Veston, görmə şəklində Kandinski (Wassily Kandinsky) və Brankusiyə (Constantin Brancusi) bənzədiklərini qəbul edirdilər. Ola bilsin ki, onların kubist üslubuna meyli Ştiqlitzin yumşaq rəsm üslubuna reaksiya idi. Ancaq tərsinə təsir də baş vermişdi. 1909-cu ildə Ştiqlitz öz “Camera Work” jurnalında fotoqrafiyanın rəngkarlığa təsirini inkarolunmaz bir şəkildə qeyd edir, baxmayaraq ki, yalnız impressionistlərə istinad edir, onların “mücərrəd həll” üslubu onu ilhamlandırmışdır. Moholi-Naqi isə “Yeni Görmə” əsərində haqlı olaraq qeyd edir ki, fotoqrafiyanın texnikası və ruhu kubizmin formalaşmasına birbaşa və ya dolayısı ilə təsir etmişdir. Lakin qarşılıqlı təsirlərə baxmayaraq, fotoqrafiyanın impressionistlərə olan güclü təsiri sənət tarixində ümumi bir məsələdir. Ştiqlitzin sözləri böyük bir şişirtmə sayılmamalıdır ki, impressionist rəssamlar tamamilə fotoqrafik kompozisiya stilinə bağlıdırlar. Fotoqrafiyada dünya işıq və kölgə arasındakı ziddiyyətli sahələr şəklində görünür; təsvir sərbəst və ya istəyə görə kəsilir; fotoqraflar, xüsusən arxa planda, məkanın aydın olmasına diqqət etmirdilər. Bunlar, işığın xüsusiyyətlərinə elmi maraq, düz perspektivlərlə, vərdiş olunmamış bucaqlarla və kənarları kəsilmiş formalarla eksperiment aparan impressionistləri ilhamlandırırdı. (Onlar həyatı parçalar və fraqmentlər şəklində təsvir edirdilər, 1909-cu ildə Ştiqlitz qeyd etmişdir.) Tarixi bir detal: impressionistlərin ilk sərgisi 1874-cü ilin aprelində Parisdə, Kapusinklər bulvarında Nadarın (Nadar) foto studiyasında təşkil olunmuşdur. Rəssamlar və fotoqraflar arasında 1840-cı illərdən etibarən təsirlər fundamental olaraq fərqlidir. Rəssam qurur, fotoqraf isə açır. Yəni, bizim fotonun qavrayışında həmişə bilik üstünlük təşkil edir, lakin rəngkarlıqda bu belə olmaya da bilər. Vestona aid “Kələm yarpağı”ndakı predmet (1931) sanki buruşmuş parça kimi görünür. Onu tanımaq üçün izah lazımdır. Beləliklə, təsvir özünü iki cür göstərir. Forma gözəldir və (təsir edici bir şəkildə!) bu forma kələm yarpağıdır. Əgər bu, buruşmuş parça olsaydı, o, bu qədər gözəl olmazdı. Belə bir gözəlliyi biz artıq təsviri sənətlərdə görmüşük. Buna görə də tərzin formal xüsusiyyətləri, rəngkarlığın mərkəzi xüsusiyyəti, fotoqrafiyada ikincil rol oynayır, əsas əhəmiyyət isə nəyi fotoşəkilə çəkdiyimizdədir. Fotodan istifadə edərkən, hər bir çəkilişin dünyanın bir parçası olduğunu qəbul edirik. Buna görə də, görüntü vizual olaraq şübhəli görünəndə (məsələn, çox yaxın və ya çox uzaqdan çəkilibsə), onun dünyanın hansı parçası olduğunu başa düşmədən reaksiya verə bilmirik. Məsələn, 1936-cı ildə Harold Edgerton tərəfindən çəkilən məşhur şəkil, tac kimi görünür, amma onun əslində bir damcı süddən yaranan sıçrama olduğunu öyrənəndə daha maraqlı olur. Fotoqrafiya, əşyaların başa düşülməsi üçün bir alət kimi qəbul edilir. Toro (Henry Thoreau) deyirdi: “Siz gördüyünüzdən daha çoxunu deyə bilməzsiniz.” O, görmənin duyğular arasında üstünlük təşkil etdiyini öz-özlüyündə aydın bir şey sayırdı. Amma bir neçə nəsildən sonra, Pol Strand onun sözlərini fotoqrafiyanı tərif üçün sitat gətirdikdə, bu sözlərdə artıq fərqli bir mənanın izi görünürdü. Kameralar yalnız görmə vasitəsilə daha çoxunu anlamağa imkan tanımaqla kifayətlənmirdi (mikrofotoqrafiya və teleskopik çəkiliş vasitəsilə).</p><p>Onlar görmə anlayışını dəyişdirdilər, görmənin məqsədini sadəcə görmə etdilər. Toro, polisensual bir dünyada, müşahidənin artıq mənəvi borc statusu qazandığı bir dövrdə yaşayıb. O, görməni digər hisslərdən ayrılmadan ‘Təbiət’ adlandırdığı kontekstdə müzakirə edirdi. Yəni, görmə, nəyin görməyə layiq olduğu ilə bağlı müəyyən ilkin düşüncələrlə əlaqəlidir. Strand Torodan sitat gətirərkən, insanın hiss qabiliyyətlərinə qarşı fərqli bir mövqe tutur: nəyi qavramağa dəyər olduğu barədə təsəvvürlərdən asılı olmadan, qavrayışı tərbiyələndirmək məqsədilə didaktik bir yanaşma sərgiləyir. Belə bir duyğusallıq bütün modernist sənət hərəkatlarını ruhlandırır. Bu mövqe daha aydın rəngkarlıqda özünü göstərir, o, fotoqrafiyanı ən amansız şəkildə sıxan və həvəslə ondan istifadə edən bir sənətdir. Ümumiyyətlə, fotoqrafiyanın rəssamın əlindən reallığı dəqiq şəkildə əks etdirən şəkillərin yaradılması vəzifəsini aldığı qəbul edilir. “Rəssam dərin minnətdar olmalıdır”, deyir Veston: bu uzurpasiya, onun əvvəlki və sonrakı bir çox fotoqrafın razılaşdığı kimi, əslində bir azadlıqdır. Əvvəllər rəngkarlığın monopoliyası altında olan realistik təsvir etmə işini, fotoqrafiya öz üzərinə götürərək, rəngkarlığı diqqətəlayiq yeni fəaliyyət olan abstrakt rəsm üçün azad etdi.</p><p>Lakin fotoqrafiyanın rəssamlığa təsiri o qədər də birmənalı deyildi. Fotoqrafiya meydana çıxanda, rəssamlıq artıq realizm üslubundan uzaqlaşmağa başlamışdı: Törner (William Turner) 1775-ci ildə, Foks Talbot isə 1800-cü ildə doğulmuşdu və fotoqrafiyanın sürətlə sahibləndiyi bu ərazi, yəqin ki, onsuz da tədricən boş qalacaqdı. (XIX əsr rəssamlığında dəqiq təmsilliyyət məqsədlərinin qeyri-sabitliyi ən yaxşı portret janrında üzə çıxır: rəssamlar artıq modeldən çox rəssamlıq prosesinin özü ilə maraqlanmağa başladılar və nəticədə, bir çox qabaqcıl rəssamlar bu janra olan maraqlarını itirdilər. Yalnız Frensis Bekon (Francis Bacon) və Endi Vorhol (Andrew Warhola) kimi son zamanların diqqətəlayiq istisnaları fotoqrafik təsvirlərdən məmnuniyyətlə istifadə etdilər.) Rəngkarlıq və fotoqrafiya arasındakı münasibətlərin daha bir mühüm aspekti adətən unudulur: yeni əraziləri ələ keçirən fotoqrafiya dərhal onu genişləndirməyə başlayır. Bəzi fotoqraflar, rəngkarlığın bacarmadığı ultra-realist kəşflərlə məhdudlaşmaq istəmirdi. Fotoqrafiyanın ixtiraçılarından olan Dagerin realizm imkanlarını aşmaq kimi bir fikri yox idi. Lakin Talbot dərhal anladı ki, kamera, adi gözlə görülməsi çətin olan və bu səbəbdən rəssamlıqda təmsil edilməyən formaları təcrid etmək bacarığına malikdir. Tədricən, fotoqraflar daha abstrakt formalara yönəlməyə başladılar və bu, rəngkarlığın yalnız gerçəkliyin birbaşa təsvirini mimetik kimi qəbul etməkdən imtina etdiyi bir sahədə irəlilədi. Buna rəngkarlığın fotoqrafiyaya revanşı da demək olar. Bir çox peşəkar fotoqrafın reallığı yalnız qeyd etməkdən fərqli bir şey yaratmağa can atmaları, fotoqrafiyanın rəngkarlıqdan güclü təsirləndiyinin aydın bir göstəricisi idi. Ancaq fotoqraflar bir əsr boyunca irəliləyən rəngkarlığın qavrayışın öz-özlüyündə dəyərli olması və süjetin ikincil rolu haqqında fikirlərini bölüşsələr də, bu ideyaların tətbiqi rəngkarlıqdan fərqli ola bilərdi. Rəngkarlıqdan fərqli olaraq, fotoqrafiya öz təbiətinə görə obyektdən ayrıla bilmir. O, vizuallıqdan kənara çıxmağa da qadir deyil, bu isə müəyyən mənada modernist rəngkarlığın ardınca gedir. Fotoqrafiya modernist rəngkarlığın hədəflədiyi vizual sərhədləri aşma imkanına sahib deyil. Fotoqrafiyaya ən uyğun ideologiyanı, rəngkarlığın keçmiş dövründə (fotoqrafiyanın irəlilədiyi və ya azad olduğu dövrdə) və ya indiki dövrdə axtarmaq lazım deyil. Hiperreallizm kimi marjinal fenomenlər istisna olmaqla (fotorealizmin yenidən dirçəlişi rəssamların fotoqrafiyaya sadəcə imitasiya ediləcək bir obyekt kimi baxmadığını və rəngkarlığın daha böyük gerçəkçilik illüziyası yarada biləcəyini göstərməyə çalışır), rəngkarlıq hələ də Duşanın “tamamilə retinal” adlandırdığı şeydən qaçır.</p><p>Fotoqrafiyanın etosu, yəni bizdəki (Moholi-Naqinin ifadəsilə) “həyəcanlandırıcı görmə” tərbiyəsi, modernist poeziyanın etosuna daha yaxındır, nəinki rəngkarlığa. Rəngkarlıq getdikcə daha konseptual olur. Poeziyanın isə (Apolliner, Eliot, Paund və Vilyam Karlos Vilyamsdan başlayaraq) vizualla maraqlanma istəkləri daha da qabarıq şəkildə irəliləyir. (Vilyamsın dediyi kimi: Şeylərdən kənarda ideya yoxdur.) Poeziyanın konkretliyə və şeir dilinin müstəqilliyinə meyli, fotoqrafiyanın saf görüş meylinə daha yaxındır. Hər iki halda formalarda kəsintilik və qeyri-müəyyənlik meydana gəlir; bu, formaların birləşməsinə səbəb olur. Məqsəd nəsnələri kontekstdən çıxarıb (onları yeni bir baxışla görmək üçün) ellipsvari şəkildə birləşdirməkdir; bu proses vacibdir, lakin çox vaxt subyektiv ehtiyaclardan doğur.</p><p>Əgər fotoqrafların əksəriyyəti yalnız gözəlliklə bağlı mənimsənilmiş təsəvvürlərə tabe olurlarsa, yaradıcı peşəkarlar adətən bunları inkar etdiklərini düşünürlər. Qəhrəman modernistlərin, məsələn, Vestonun, fikrincə, fotoqrafın missiyası elitist, peyğəmbərvari, dağıdıcı və kəşfedicidir. Fotoqraflar, Bleykin qoyduğu vəzifəni həll etdiklərini düşünürdülər: duyğuları təmizləmək, “insanlara ətraflarındakı canlı dünyanı açmaq”, Vestonun işini təsvir etdiyi kimi, “onların, görməyən gözlərinin qaçırdığı şeyi göstərmək”. Hərçənd ki, Veston (Strand kimi) fotoqrafiyanın sənət olub-olmaması ilə maraqlanmadığını iddia edirdi, onun fotoqrafiyaya olan tələblərində fotoqrafın bir rəssam kimi romantik təsəvvürləri aydın görünür. XX əsrin ikinci onilliyində bəzi fotoqraflar avanqard sənətin ritorikasını inamla mənimsədilər: kamera ilə silahlanaraq, onlar Paundun dediyi “yenilik” çağırışına sadiq qalaraq konformist qavrayışla mübarizə aparırdılar. Bu gün fotoqrafiya, “yumşaq, zəif rəngkarlıqdan daha çox ruhu həyəcanlandırmağa qadirdir”, Veston cəsarətlə deyir. 1930–32-ci illərdə Vestonun gündəliyi gələcək dəyişikliklərin geniş proqnozları və fotoqrafiyanın həyata keçirdiyi vizual şok terapiyasının əhəmiyyəti ilə doludur. Keçmiş ideallar hər tərəfdən dağılır, kameranın dəqiq və güzəştsiz görmə qabiliyyəti isə həyatın yenidən qiymətləndirilməsində dünya gücü olur, bu, gələcəkdə daha da güclənəcək. Vestonun fotoqrafın mübarizəsi ilə bağlı düşüncələrində 1920-ci illərin heroik vitalizmi ilə bir çox ümumi mövzular var. D.H. Lorens (David Herbert Lawrence) tərəfindən təbliğ edilən bu vitalizm, duyğulu həyatın təsdiqi, burjuaziyanın seksual ikiüzlülüyünə qarşı qəzəb, ruhani olaraq özünü reallaşdırmaq üçün eqotizmin qorunması, və təbiətlə birliyə daimi çağırışları əhatə edir. (Veston, fotoqrafiyanı özünü inkişaf etdirmə vasitəsi, özünü tanıma və təbiətin (bu formaların mənbəyinin) bütün ifadələri ilə özünü eyniləşdirmə yolu olaraq adlandırır.) Lakin Lorens hissi təcrübələrin tamlığını bərpa etmək istəyirdi, fotoqraf isə, bütün həyəcanına baxmayaraq, ona doğma olan yeganə duyğunun, görmənin, üstünlüyündə israr edir. Və Vestona dair iddialara zidd olaraq, fotoqrafik görmə (reallığı potensial fotoşəkillər silsiləsi kimi qəbul etmə vərdişi) təbiətlə birliyə yox, ondan uzaqlaşmağa doğru gedir. Fotoqrafik görmənin iddialarına dərinləşsək, o parçalayıcı bir görmədir, subyektiv bir vərdişdir, obyektivlə gözün fərqli fokuslanması və fərqli perspektivi qiymətləndirməsi səbəbindən formalaşmışdır. Fotoqrafiyanın ilk mərhələsində insanlar bu fərqi görürdülər. Ancaq insanlar fotoqrafik düşünməyə başladıqda, onlar “fotoqrafik təsir” adlandırdıqları şeydən danışmağı dayandırdılar. (İndisə, Vilyam Ayvinsin (William Ivins) dediyi kimi, bu təsiri axtarırlar.) Beləliklə, fotonun müvəffəqiyyətinin dəyişməz tərkib hissələrindən biri canlıları əşyalara, əşyaları isə canlılara çevirmək bacarığıdır. Vestonun 1929 və 1930-cu illərdə çəkdiyi bibərlər, çılpaq modellərdə nadir hallarda rast gəlinən cəlbedici formaları nümayiş etdirir. Həm bibərlər, həm də çılpaq modellər forma oyunu üçün çəkilmişdir. Lakin bədənlər adətən əyilmişdir, bütün üzvlər qısaldılmışdır, dəri fokuslama və işıqlandırmanın imkan verdiyi dərəcədə bulanıq təqdim olunmuşdur, bu da onun seksual cazibəsini azaldır və bədənin formalarına abstrakt bir xarakter qazandırır. Bibər isə böyüdülmüş və bütöv çəkilmişdir, onun qabığı ya parladılmış, ya da yağlanmışdır, nəticədə neytral forma son dərəcə əlçatanlıq və erotikliyə malik olmuşdur. Bauhaus dizaynerləri, elmi və sənaye fotoqrafiyasında formal gözəlliyə heyran qalırdılar. Həqiqətən də, kameranın formal olaraq metallurgiya və kristalloqrafiya mütəxəssislərinin çəkdiyi obyektlərdən daha maraqlı şeylər çəkdiyi nadirdir. Lakin Bauhausun fotoqrafiyaya yanaşması geniş yayılmadı. İndi elmi mikrofotolar gözəllik nümunəsi hesab edilmir. Ənənəvi fotoqrafiya mədəniyyətində gözəllik üçün insan qərarının izi lazımdır: yalnız o zaman fotoqrafiya yaxşı olar və bir növ şərh rolunu oynayar. Vestonun 1925-ci ildə Meksikada çəkdiyi tualetlərin gözəl formasını göstərmək, böyüdülmüş bir qar dənəciyini və ya kömür parçasında olan fosilin şairanə ifadəsindən daha əhəmiyyətli oldu. Veston üçün gözəllik özü dağıdıcı bir fenomen idi ki, bunu da, insanların onun cəsarətli nü şəkillərindən şoka düşmələri təsdiq edir. Əslində, məhz Veston, ardınca isə Andre Kertez (André Kertész) və Bill Brand (Bill Brandt), çılpaq bədənin şəkillərinə hörmət qazandırdı.</p><p>İndi fotoqraflar, özünüifadə etmədə sadə insanlıq hallarına vurğu etməyə daha meyllidirlər. Onlar gözəli axtarmağı dayandırmasalar da, fotoqrafiyadan gözəllik şüarları altında psixoloji inqilab yaratmasını artıq gözləmirlər. Veston və Kartiyer Bresson kimi seçilən modernistlər, fotoqrafiyanı tamamilə yeni bir görmə şəkli (dəqiq, ağıllı, hətta elmi) kimi düşünənlərdir. Onlara, Robert Frank kimi növbəti nəsil fotoqraflar meydan oxudular; bu fotoqraflar, kameranın baxışını nüfuz edici deyil, demokratik etmək istəyirdilər və yeni görmə standartları qurmaq iddiasında olmurdular. Vestonun “fotoqrafiya dünyanı yeni görmə şəkli üçün pərdəni qaldırdı” bəyanatı, XX əsrin ilk üçdə birində bütün sənətlərdə modernizmin şişirdilmiş ümidlərini əks etdirir ki, bu ümidlər o vaxtdan bəri dağılıb. Kamera həqiqətən də psixikada inqilab yaratdı, lakin Vestonun gözlədiyi müsbət, romantik mənada deyil. Quru dəri təbəqəsini soyaraq, fotoqrafiya yeni bir görmə vərdişi yaradır: intensiv, eyni zamanda soyuq, narahat və ayrı düşmüş bir görmə şəkli; kiçik detalların sehrinə aldanmış, qeyri-müəyyənliklərə heyran qalmışdır. Lakin adi görmə inersiyasını aşmaq üçün fotoqrafik görmə davamlı olaraq yeni şoklarla, hadisələrlə və ya texniki yeniliklərlə yenilənməlidir. Çünki fotoqrafların növbəti kəşflərini qəbul etdikcə, görmə fotoşəkillərlə tanış olur. 1920-ci illərdə Strandın avanqard görüşü və 1920-ci illərin sonları ilə 1930-cu illərin əvvəllərində Vestonun yanaşması tez mənimsənildi. Onların yaxın planda çəkilmiş bitkiləri, qabıqları, yarpaqları, zamanla çürümüş ağacları, yosunları, qanadları, dağılmış qayalıqları, qutan qanadları, düyünlü kiparis kökləri, kobud işçi əlləri fotoqrafik görmənin möhürləri halına gəldi. Əvvəllər yalnız çox tərbiyəli bir gözün görə biləcəyi şeyləri indi hər kəs görə bilər.</p><p>Fotolar sayəsində məlumatlı olan insan, tamamilə ədəbiyyat məcazı olan bədən coğrafiyası anlayışını asanlıqla təsəvvür edə bilər. Məsələn, hamilə bir qadını elə çəkə bilərlər ki, onun qarın hissəsi bir təpə kimi görünər, və ya təpə hamilə qadının qarnı kimi görünər. Bəzi gözəllik meyarlarının tədricən sıradan çıxması, bəzilərinin isə qalmasını, yalnız artan obraz vərdişlərimizlə izah oluna bilməz. Tükənmə həm əxlaqi, həm də qavrayış səviyyəsində baş verir. Strand və Veston, gözəllik anlayışlarının bu qədər adiləşəcəyini təsəvvür edə bilməzdilər. Lakin, görünür ki, bu, qaçınılmazdır, çünki Vestonun gözəllik idealları mükəmməllikdir. Vestonun dediyinə görə, rəssam hər zaman “təbiəti təkmilləşdirməyə çalışır,” fotoqraf isə “təbiətin sonsuz mükəmməl ‘kompozisiyalar’ təqdim etdiyini sübut etdi: hər şeydə nizam var.” Modernistlərin estetik purizminin döyüşkən mövqeyinin arxasında dünyaya heyranlıq doğuran geniş bir münasibət durur. Veston, fotoqrafik həyatının böyük hissəsini Kaliforniya sahilində, 1920-ci illərin Veldanında, Karmelaya yaxın bölgələrdə keçirdiyi üçün gözəllik və nizam tapmaq onun üçün nisbətən asan oldu, lakin Strandın sonra gələn fotoqraf Nyu Yorklu Aron Siskind (Aaron Siskind), memarlıq və şəhər sakinlərinin fotolarını çəkməklə başladı və nizamı öz yaratmalı oldu. “Şəkil çəkərkən,” Siskind yazır, “mən onun tamamilə yeni bir obyekt, tam və öz-özlüyündə müstəqil olmasını istəyirəm, və onun əsasını nizam təşkil edir.” Kartiyer Bresson (Henri Cartier-Bresson) üçün fotoqrafiya “dünyanın strukturunu tapmaq, forma vasitəsilə saf zövq almaq,” “bütün bu xaosda nizam olduğunu” kəşf etmək deməkdir. (Dünyanın mükəmməlliyindən danışarkən, bunun şirin səslənmədiyini söyləmək mümkün deyil.) Ancaq dünyanın mükəmməlliyinin nümayişi, gözəlliyə dair çox sentimental, tarixi olmayan bir təsəvvür təqdim edir və fotoqrafiya bunun üzərində dayanmaq iqtidarında deyil. Tamamilə başa düşüləndir ki, Veston, abstraksiyaya, saf formaların açılmasına daha çox meyl edərək, Stranddan daha dar bir mövzu çərçivəsinə sahibdir. Veston heç vaxt ictimai fotoqrafiyaya meyl etməmiş və Meksikada (1923–1927-ci illərdə) keçirdiyi illər istisna olmaqla, şəhərlərdən uzaq qalmışdır. Strand və Kartiyer Bressonu şəhər həyatının rəngarəng çürüməsi və əskikliyi cəlb edirdi. Və, baxmayaraq ki, onlar təbiətdən uzaq idilər, hər ikisi (burada Uoker Evansın da adını çəkmək olar) dünyaya eyni dərəcədə tələbatlı bir baxışla baxırdılar, hər yerdə nizamı ayırd edirdilər. Ştiqlitz, Strand və Vestonun ideyası, yəni fotonun ilk növbədə gözəl (yəni gözəl qurulmuş) olması gərəkliliyi düşüncəsi indi sıxılmış, nizamsızlığın həqiqətinə qarşı kor görünür. Bauhaus fotoqrafiya estetikasının əsasında duran elmi və texniki optimizm isə demək olar ki, zərərli görünür. Vestonun şəkilləri, gözəl və heyrətamiz olsa da, bir çox insan üçün artıq o qədər də maraqlı olmamağa başladı. Bunun əksinə, XIX əsrin ortalarında qeyri-peşəkar İngilis və Fransız fotoqrafları tərəfindən çəkilmiş şəkillər, eləcə də Atgetin işləri heç vaxt olmadığı qədər cazibədar görünür. Vestonun “Gündəliyində” Jan Atgetə (Jean Atget) verdiyi hökm, “zəif texnik”, Vestonun baxışlarının ardıcıllığını və müasir zövqlərlə ayrı düşməsini əks etdirir. “Halasiya çox şeyi məhv edir, və rəng korreksiyası da yaxşı deyil”, qeyd edir Veston. “Onun süjetə olan hissi kəskin olsa da, çəkilişin keyfiyyəti zəifdir, kompozisiya isə yersizdir… bu səbəbdən çox vaxt önəmli olanı qaçırdığını hiss edirsən.” Vestonun müasir zövqlərə uyğun gəlməməsi onun çapın mükəmməlliyinə olan qayğısından irəli gəlir; Atget və gündəlik fotoqrafiya ənənəsinə aid digər ustalar isə bu zövqlərə daha uyğundur. Texniki qeyri-mükəmməllik, təbiətlə gözəllik arasındakı rahat tarazlığı pozduğuna görə dəyərləndirilirdi.</p><p>Təbiət artıq seyr obyekti olmaqdan çıxıb, nostalgiya və narazılıq səbəbinə çevrilib. Bu, müasir çirklənmiş təbiət təsvirləri ilə Ansel Adamsın (Vestonun ən tanınmış şagirdi) gözəl mənzərələri arasında olan zövq fərqlərini göstərir. Həmçinin, Bauhaus ənənəsinin sonuncu mühüm albomu olan Andreas Feyningerin “Təbiətin Anatomiyası” da bu fərqliliyi vurğulayır. Onların formalaşmış gözəllik idealları retrospektivdə müəyyən tarixi ruhla, müasirlik haqqında optimizmlə bağlı görünür (yeni baxış, yeni dövr); eyni zamanda, son onilliklərdəki optimizmin itirilməsi, həm Veston, həm də Bauhaus məktəbinin müəyyən etdiyi fotoqrafik saflıq standartlarının azalmasına təsir etdi. Mövcud məyusluq vəziyyətində zamanın təsirinə məruz qalmayan formalist gözəllik ideyası getdikcə daha az məna kəsb edir. Ön plana qaranlıq, müvəqqəti gözəllik nümunələri çıxdı və bu, keçmiş fotoqrafiyanın yenidən qiymətləndirilməsinə səbəb oldu. Gözəl olanla mübarizə apararaq, sonrakı nəsil fotoqraflar qarışıqlığı göstərməyi, danışan bir süjet axtarmağı, daha çox narahat edici olanı, “sadələşdirilmiş forma” (Vestonun ifadəsi) deyil, izolyasiya olunmamış, rahat formanı seçirlər. Ancaq açıq, quruluş verilməmiş, hətta sərt fotoqrafiyaya yönəlmək iddialarına baxmayaraq, fotoqrafiya yenə də gözəlliyi gözə çarpan şəkildə təqdim edir. Həqiqətən də, fotoqrafiyanın əsas nailiyyətlərindən biri, adi, zəif və köhnə şeylərdə gözəlliyi aşkar etmək bacarığıdır. Həqiqət ən azından insanı kövrəldə bilir. Kövrəldən isə artıq gözəldir (məsələn, yoxsul insanların gözəlliyi).</p><p>Vestonun məşhur “Neylin torsu” (1925) fotoşəkli, onun çox sevdiyi oğlunu təsvir edir, cəsarətli kompozisiya, incə işıqlandırma və modelin yaxşı yerləşdirilməsi səbəbindən gözəldir, bu, ustalığın və zövqün gözəlliyidir. Yakob Risin 1887–1890-cı illərdə çəkdiyi, maqnezium işıqlandırması ilə olan kobud şəkilləri, nəhəng, formasız, qeyri-müəyyən yaşda olan Nyu Yorkun çirkli künclərindəki sakinlərinin hekayəsinin gücünə görə gözəldir; “səhv” kadr çəkməyə və yüksək kontrastlı, kobud ton keçidlərinə olan sadiqlik səbəbindən; bu gözəllik, qeyri-ixtiyari, həvəskarlıq nəticəsidir.</p><p>Fotoşəkillərin qiymətləndirilməsində həmişə belə estetik ikili standart mövcuddur. Əvvəlcə onlar rəssamlıq meyarlarına əsasən qiymətləndirilirdi: düşünülmüş kompozisiya, qeyri-mühüm olanın aradan qaldırılması. Elə də uzaq olmayan keçmişə qədər fotoqrafik nəzərin nümunələri, kameranın mexaniki təbiətini aşmaq və sənətin meyarlarına cavab vermək üçün təfəkkür edərək səy göstərən bir neçə ustanın işləri idi. Ancaq indi aydındır ki, kameranın mexaniki və ya sadəlövh istifadəsi ilə ən yüksək dərəcədə formal gözəllik arasında həll olunmaz bir qarşıdurma yoxdur, eləcə də gözəlliyin ortaya çıxa bilmədiyi heç bir fotoqrafiya janrı yoxdur: müvazilətli funksional şəkil, tanınmış foto sənətinin şah əsərləri qədər vizual cəhətdən maraqlı və eyni dərəcədə təsirli ola bilər. Formal kanonların demokratikləşməsi fotoqrafiyada gözəllik anlayışının demokratikləşməsinin məntiqi nəticəsidir. Gözəlliyi adətən mükəmməl nümunələrlə (qədim Yunanıstanda vizual sənət yalnız gənclik, ideal formada olan bədənlə əlaqəlidir) eyniləşdirsələr də, fotoqrafiya onu hər yerdə aşkar etdi. Yalnız kamera qarşısında özünü gözəlləşdirənlər deyil, həm də cəlbedici olmayan, narazı insanlar da gözəlliklə bəxş olunmuşdular. Son nəticədə, fotoqrafiya üçün dünyanı gözəlləşdirmək və ya əksinə, onun üzündən maskanı qoparmaq estetik cəhətdən əhəmiyyət daşımır. Hətta portretləri retuş etməyə ikrah bəsləyən fotoqraflar (bu, Nadar kimi özünə hörmət edən fotoqraflar üçün şərəf məsələsi idi) müxtəlif yollarla modeli kameranın həddən artıq diqqətcil baxışından qorumağa çalışırdılar. Peşəkar olaraq tanınmış simaların (məsələn, Qreta Qarbo) qorunmasına öhdəlik götürən portret fotoqrafları, bu şəkildə “gerçək” simalar axtarışına çıxırdılar: kasıb, adları bilinməyən, sosial müdafiəsiz insanlar, yaşlılar, ruhi xəstələr, yəni kamera qarşısında laqeyd olan (ya da etiraz edə bilməyən) insanlar. Bu axtarışın ilk nəticələrindən biri, 1916-cı ildə Strand tərəfindən çəkilmiş “Kor” və “Kişi” adlı iki portretdir. Alman depressiyasının ən pis illərində, Helmar Larski, “Köpfe des Alltags” (Adi Üzlər) başlığı altında 1931-ci ildə dərc etdiyi, kədərli simaların tam bir kataloqunu tərtib etdi. Onun “obyektiv ədəbiyyat” adlandırdığı xarakter etüdlərinin ödənişli modelləri, amansız şəkildə göstərilən qara dəri, qırışlar, dəri defektləri ilə dolu, işsiz xidmətçilər idi; o, onları iş axtarış agentliklərində, zibilliklərdə, yük daşıyanda, paltar yuma məntəqələrində tapırdı.</p><p>Kamera mülayim ola bilər, lakin sərt olmağı da yaxşı bacarır. Ancaq onun sərtliyi, sürrealist üstünlüklərə uyğun olaraq, fərqli cür gözəllik yaradır. Beləliklə, moda fotoqrafiyası, predmetin fotoşəkildə reallıqda olduğundan daha gözəl ola biləcəyinə dair ön şərtə əsaslanır və buna görə də bəzi moda fotoqraflarının qeyri-fotoqrafik olanlara meyilli olmalarına təəccüblənmək lazım deyil. Avedonun obyektə güzəştlər edən moda fotoşəkilləri, 1972-ci ildə çəkilmiş amansız və gözəl portretlərlə tamamlanır; burada o, öz ölən atasını təsvir edərkən “Güzəşt Etməyən” rolunu oynayır. Rəsm portretinin ənənəvi funksiyası, obyekti gözəlləşdirmək və ya ideallaşdırmaq, gündəlik və kommersiya fotoqrafiyasında saxlanılsa da, sənət kimi qəbul edilən fotoqrafiyada onun əhəmiyyəti xeyli azalmışdır.</p><p>Ümumilikdə, şərəf Kordeliyalara verilib. Fotoqrafiya, gözəllik anlayışlarını inkar edərək, estetik zövq verən şeylərin sahəsini xeyli genişləndirdi.</p><p>Bəzən, bu, həqiqət naminə inkar edilirdi. Bəzən isə incəlik və ya daha qəliz yalan naminə. Beləliklə, moda fotoqrafiyası on ildən çoxdur ki, sürrealizmin təsirinin aydın şəkildə hiss olunduğu, spazmatik jestlərin repertuarını zənginləşdirirdi.</p><p>(Breton yazırdı: gözəllik konvulsiv olacaq, ya da ümumiyyətlə olmayacaq.) Hətta ən mərhəmətli fotojurnalistika iki cür gözləntilərə cavab verməyə məcburdur: birincisi, hər cür fotoşəkil üzərindəki sürrealist təsirimizdən irəli gələn gözləntilər, ikincisi isə, bəzi fotoşəkillərin dünyaya həqiqi və vacib məlumat verə biləcəyinə olan inancımızdan irəli gələn gözləntilərdir. 1960-cı illərin sonlarında Euqen Smit, insanlarının əksəriyyətinin əlil olduğu və yavaş-yavaş civə zəhərlənməsindən öldüyü Yapon balıqçı kəndi Minamatada fotolar çəkdi. Bu şəkillər bizi təsirləndirir və qəzəbləndirir, çünki burada insanların əzabları təsvir olunub. Eyni zamanda, biz onlardan uzaqlaşırıq, çünki bunlar sürrealist gözəllik standartlarına cavab verən əzab fotoşəkilləridir. Anasının dizində əzab çəkən uşağın fotoşəkli, Artonun müasir dramaturgiyanın həqiqi mövzusu kimi gördüyü “Məsihə ağlamaq”dır. Və bütün bu fotoşəkillər onun amansızlıq teatrı üçün obrazlardır. Hər fotoşəkil sadəcə bir fraqment olduğundan, onun mənəvi və emosional çəkisi onun harada yerləşdirildiyindən asılıdır. Fotoşəkil, gördüyümüz kontekstə görə dəyişir: Minamata kəndinin fotoşəkillərini, kontakt çapında, qalereyada, siyasi nümayişdə, polis dosyesində, fotoqrafiya jurnalında, kitabda və ya qonaq otağının divarında gördüyümüzdə fərqli görünəcək. Bu situasiyaların hər biri şəkillərin xüsusi istifadəsini tələb edir, lakin heç biri onların mənasını təyin etmir. Vitqenştaynın sözlər haqqında dediyi “Sözün mənası onun istifadəsidir” fotoşəkillərə də aiddir. Buna görə də, fotoşəkillərin mövcudluğu və çoxalması, mənanın öz ideyasının eroziyasına, həqiqətin bir çox nisbi həqiqətlərə parçalanmasına səbəb olur ki, bu da müasir liberal şüurda öz-özlüyündə qəbul edilən bir şey kimi görünür.</p><p>İctimai narahatlıqları olan fotoqraflar hesab edirlər ki, onların əsərləri müəyyən sabit mənanı ehtiva edə və həqiqəti aşkara çıxara bilər. Ancaq, hər fotoşəkil hər zaman bir kontekstdə yer aldığından, onun mənası qaçılmaz şəkildə əriyir. Yəni, fotoqrafiyanın birbaşa, ilkin istifadəsini müəyyən edən kontekstdən (məsələn, siyasi) sonra, bu istifadənin tədricən geri plana atıldığı digər kontekstlər gəlir. Və buna uyğun olaraq, onun mənası dəyişir. Fotoqrafiyanın mərkəzi xüsusiyyətlərindən biri, onun ilkin istifadəsinin dəyişməsi və nəticədə digər istifadələrlə, xüsusilə də hər hansı bir fotonu əhatə edə bilən bədii diskursla əvəzlənməsi prosesidir. 1967-ci ilin oktyabrında Boliviya hakimiyyəti tərəfindən dünya mətbuatına təqdim olunan fotoşəkil (Çe Gevaranın ölü bədəni, yük maşınında, sement tabutda, bir neçə jurnalist, əsgər, Boliviyalı polkovnik və amerikalı kəşfiyyatçı ilə əhatələnmiş halda) yalnız müasir Latın Amerikası tarixinin qaranlıq reallıqlarını əks etdirmədi, həm də, Con Bergerin qeyd etdiyi kimi, Manteqnanın Ölü Məsih və Rembrantın doktor Tulpanın anatomiya dərsi əsərlərinə bənzəyirdi. Bu fotonun cəlbediciliyi qismən onun adları çəkilən tablolarla kompozisiya oxşarlığı ilə izah olunur. O, nə qədər depolitizasiya oluna bilərsə, yaddaşlarda bir o qədər dərin iz buraxar və zamansız bir obraz halına gələ bilər.</p><p>Fotoqrafiyaya dair ən yaxşı yazıları əxlaqçılar yazırdı: marksistlər və ya psevdomarksistlər, fotoqrafiyaya həvəs göstərən, amma onun gözəlləşdirmə xüsusiyyətindən narahatlıq keçirənlər.</p><p>Valter Benyamin 1934-cü ildə Parisdə Faşizmin Araşdırılması İnstitutunda çıxış edərək bildirdi ki, artıq sıx məskunlaşmış “kazarma tipli” binaların və zibilliklərin fotoşəkilini onu dəyişmədən çəkmək mümkün deyil. Həmçinin, fotoşəkil bir bəndi ya da kabel istehsalatını göstərsə belə, yalnız “Dünya gözəldir” deməkdən başqa bir şey ifadə edə bilmir. İş orasındadır ki, fotoşəkillər kasıblığı belə, perfeksionist üslubda dəb halına gətirib, onu həzzin obyektinə çevirib. Fotoqrafiyaya vurulan əxlaqçılar həmişə ümid edirlər ki, şəkilləri sözlər xilas edəcək. Muzey kuratorlarının isə əks yanaşması var: fotomüxbirin məhsulunu sənətə çevirmək üçün onlar, fotoşəkilləri yazılardan kənar asır. Benyaminin fikrincə, şəkillərə elə bir şəkilaltı yazı verilməlidir ki, bu, onların dəbdə olan əşyalar kimi köhnəlməsini qabaqlayaraq, onları inqilabi istehlak dəyəri ilə təmin etsin. O, yazıçıları örnək göstərməyə və fotoqrafiya ilə məşğul olmağa çağırırdı. Belə bir yol tutanlar arasında Jeyms Eyq var, o, Uoker Evansın “İndi məşhur insanları tərifləyək” adlı kitabındakı fotoşəkillərə mətn yazmışdır; Con Berger isə Çe Gevaranın ölümü ilə bağlı fotoşəkil üzərinə yazdığı məqalə ilə bu məsələyə yanaşmışdır: bu məqalə faktiki olaraq, fotoşəkilə siyasi assosiasiyalar və mənəvi məna vermək məqsədini güdən genişləndirilmiş bir şəkilaltı yazı olmuşdur.</p><p>Qodar və Qorenin 1972-ci ildə çəkdiyi qısametrajlı filmi “Ceynə Məktub” bir növ əks-yazı, Ceyn Fondanın Şimali Vyetnama səfəri zamanı çəkilən fotosuna kəskin tənqid idi. (Bu film həm də fotoların necə oxunacağına, peşəkar kompozisiyanı, rakursu və fokuslanmanı necə açmağın praktik bir dərsidir.) Fotoda Fonda kədər və mərhəmətlə adı bilinməyən bir vyetnamlının Amerika bombardmanlarının törətdiyi bəlalardan bəhs edən hekayəsini dinləyir, lakin Fransanın “L’Express” jurnalında çap olunan bu fotonun məğzi, şimal vyetnamlılar üçün nə məna daşımasından fərqli olaraq, demək olar ki, əks bir məna ifadə edir. Və nəşr yerinin səbəb olduğu mənanın dəyişməsindən daha da önəmlisi, “L’Express”-in fotoşəkilə verdiyi şəkilaltı yazı, onun şimal vyetnamlıları üçün malik olduğu “inqilabi istehlak dəyərini” ləkələyir. Qodar və Qoren qeyd edirlər ki, “Bu fotoşəkil və digər hər hansı bir şəkil fiziki cəhətdən laldır. O, altında yerləşdirilmiş yazının sözləri ilə danışır. Həqiqətən də, sözlər görüntülərdən daha yüksək səslə danışır. Şəkilaltı yazılar gözlərimizin şahidliklərinə qalib gəlir; lakin heç bir şəkilaltı yazı bir şəklin mənasını əbədi şəkildə məhdudlaşdıra ya da müəyyənləşdirə bilmir. Əxlaqçılar fotoqrafiyadan onun edə bilmədiyini, danışmağı, tələb edirlər. Şəkilaltı yazı bu itkin səsi əvəz edir və onun həqiqəti söyləməsi gözlənilir. Lakin ən dəqiq şəkilaltı yazı belə, fotoşəkilin yalnız bir şərhidir, qaçılmaz olaraq məhduddur. Şəkilaltı yazı asanlıqla geyinilib çıxarıla bilən əlcəkdir. O, fotoşəkildəki dəlil və ya mənəvi iddianın, istər tək şəkil, istərsə də şəkil seriyasında, çoxsaylı potensial mənaların olması səbəbindən zəifləyir və ya fotoqrafın (və fotoşəkil kolleksiyaçısının) fəaliyyətinə xas olan istismar ruhu səbəbindən əskilir. Həmçinin, hər bir fotoşəkil, obyektə qarşı gözlənilən estetik münasibət baxımından, bizə bir cür əbədilik, gözəllik çərçivəsində təqdim olunur. Çe Gevaranın fotosu nəticədə… gözəldir, eynilə özü kimi. Minamata sakinləri də belədir. 1943-cü ildə Varşava gettosundakı bir basqın zamanı çəkilmiş yəhudi uşağı da elədir: əllərini qaldırmış, dəhşət içində donub qalmışdır. Berqmanın Personasında lal qadın məhz fotonu ruhi xəstəxanaya özü ilə aparmışdı. O, bu fotoya faciənin mahiyyətini əks etdirən bir xatirə kimi diqqətlə baxmaq və düşünmək üçün müraciət edirdi.</p><p>İstehlak cəmiyyətində, ən vicdanlı və düzgün şəkilaltı yazı ilə təqdim olunan foto belə nəticə etibarilə gözəlliyi üzə çıxarmağa xidmət edir. Levis Hinenin, 20-ci əsrin əvvəllərində Amerikada mədənlərdə və fabriklərdə çalışan uşaqları çəkdiyi fotoşəkillərindəki gözəl kompozisiya və zərif perspektiv, hadisənin aktuallığını uzun müddət qoruyub saxlamışdır. Zəngin ölkələrin rifah içində yaşayan sakinləri (ən çox fotoqrafiya istehsal və istehlak edən yerlər) dünyanın dəhşətli reallıqlarını əsasən kameradan öyrənirlər: fotoşəkillər kədərləndirə bilər və kədərləndirir. Ancaq fotoqrafiyanın estetikləşdirici təbiəti elədir ki, əzabları çatdıran vasitə sonda onları neytrallaşdırır. Kamera, təcrübəni kiçildir, tarixi bir şouya çevirir. Fotoşəkillər, empatiyaya yönəldir, amma eyni zamanda onu da bastırır və emosional məsafə yaradır. Fotoqrafiyanın realizmi reallıqla münasibətdə çaşqınlıq yaradır; o, nəticədə etibarilə əxlaqi ağrıları aradan qaldıran, eyni zamanda sensor stimullaşdırıcıdır. Yəni, görmə qabiliyyətini aydınlaşdırır. Bu, daima danışılan yeni bir baxışdır. Fotoqrafiyaya hansı əxlaqi dəyəri versələr də, onun əsas effekti dünyanı universal mağaza və ya divarsız muzeyə çevirməkdir; burada hər bir süjet istehlak predmetinə çevrilir və estetik sahəyə daxil olur. Kamera vasitəsilə insanlar reallığın (və ya Réalité-nin fransız fotojurnalının adında da göründüyü kimi) alıcısına və ziyarətçisinə çevrilirlər; çünki reallıq çoxlu, maraqlı və hər kəsə əlçatan bir şey kimi başa düşülür. Eqzotik olanı yaxınlaşdıraraq, tanış və adi olanı eqzotik halına gətirən foto, bütün dünyanı qiymətləndirmə obyektinə çevirir. Öz təxəyyüllərinin proyeksiyalarıyla sərhədlənməyən fotoqraflar üçün hər zaman gözəl hekayələr və heyrətamiz anlar tapılacaq. Ən müxtəlif şeylər uydurma vahidliyə çevrilir ki, bu da humanizm ideologiyası tərəfindən təsdiqlənir. Beləliklə, bir tənqidçinin sözlərinə görə, Pol Strandın son dövründəki fotolarının möhtəşəmliyi, mücərrədləşdirən nəzərin parlaq ilhamlarından, turistik və antologizasiya edən dünya məsələlərinə yönəlməsindədir. Onun çəkdiyi insanlar (Bauari küçəsindəki dilənçi, Meksikalı fəhlə, Yeni İngiltərədən olan fermer, İtalyan kəndlisi, Fransız sənətkar, Bretanidəki balıqçı, Hebridlərdəki kəndli, Misirdəki kənd təsərrüfatı işçisi, kənd axmağı və ya böyük Pikasso olsun) hamısı eyni qəhrəmanlıq möhürü ilə, yəni insanlıqla işarələnmişdir.</p><p>Bu insanlıq, insanların fotoşəkillərinə baxarkən bir-birində gördükləri ortaq xüsusiyyətdir. Foto çəkməyə olan arzu, seçici deyil; çünki fotoqrafiya ilə məşğul olmaq artıq hər şeyin maraqlı bir şeyə çevrilməsi ideyası ilə sıx bağlıdır. Ancaq bu, maraqlı olmaq xüsusiyyəti, eləcə də ifadə olunan insanlıq, məzmunu olmayan bir şeydir. Fotoqrafiyanın dünyaya olan dayanağı, gerçəkliyin sonsuz qeydlərini istehsal etməsi hər şeyi ortaq bir məxrəcə gətirir. Fotoqrafiya hər şeyi bərabərləşdirir: həm reportaj çəkəndə, həm də gözəl formaları açanda. İnsanların maddi varlığını və insanların şeyliyini nümayiş etdirərək, dünyanı tavtologiyaya çevirir. Kartiyer Bresson Çini ziyarət etdikdə, o, Çində insanların olduğunu və bu insanların Çinli olduğunu göstərir. Fotoşəkillər tez-tez anlayışlılıq və tolerantlıq yaratmağa kömək edən bir vasitə kimi istifadə olunur. Humanist jarqonda fotoqrafiyanın ən yüksək məqsədi insanı insana izah etməsidir. Ancaq fotolar izah etmir, mövcudluğu təsdiqləyir. Robert Frank doğru deyirdi: “Həqiqi müasir sənəd yaratmaq üçün onun vizual təsirini o qədər güclü etməlisən ki, bütün izahları ləğv etsin.” Əgər fotolar mesajlardırsa, bu mesajlar həm şəffaf, həm də müəmmalıdır. Diana Arbusun dediyi kimi, “Foto sirr haqqında sirdir. O, sizə nə qədər çox danışırsa, siz o qədər az başa düşürsünüz.” Fotoqrafların verdiyi anlayış illüziyadır; əslində, o, dünyaya sahib olma münasibətini yaradır ki, bu da onun estetik qəbulunu və emosional ayrılmasını təşviq edir. Fotoqrafiyanın gücü ondadır ki, o, zaman axınında dərhal silinəcək bir anı diqqətlə nəzərdən keçirməyə imkan verir. Bu, zamanı donduraraq gözəllik anlayışını genişləndirir. Lakin, əhəmiyyətli bir anın qoparılmış görüntüsündən əldə edilən həqiqətlər, həqiqi dərk üçün çox az şey verir.</p><p>Fotoya olan humanist yanaşmaya baxmayaraq, kameranın gerçəkliyi gözəl bir şeyə çevirmə qabiliyyəti, həqiqəti çatdırmaqdakı nisbi zəifliyindən qaynaqlanır. Humanizm, yüksək səviyyəli fotoqraflar arasında dominant ideologiyaya çevrildi və onların gözəllik axtarışlarının formal əsaslarını dəyişdirdi; bu, ona görə baş verdi ki, o fotoqrafik fəaliyyətin təməlində dayanan gözəllik və həqiqət arasındakı qarışıqlığı gizlədir.</p><h3>Tərcümə: İlkin Əfəndiyev</h3><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=d21a44789f09" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Jak Alan Miller -Sevgi labirintləri]]></title>
            <link>https://medium.com/@ilkinefendiyev/jak-alan-miller-sevgi-labirintl%C9%99ri-ed148adfa2d1?source=rss-d8fb9a21a0e5------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/ed148adfa2d1</guid>
            <category><![CDATA[jacques-alain-miller]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[İlkin Əfəndiyev]]></dc:creator>
            <pubDate>Sun, 20 Oct 2024 17:52:32 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2024-10-24T20:21:13.111Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3><strong>Jak Alan Miller — Sevgi labirintləri</strong></h3><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/768/1*y-2to-0RmG9LuEtNT3gQhA.jpeg" /></figure><p>Psixoanalizdə sevgi — köçürmədir.</p><p>Psixoanalizdə sevgi anlayışı və onun problematikası “köçürmə” konsepti ilə sıx bağlıdır. Bu konseptə görə, sevgi bir əvəzləmədir və sevginin ünvanlandığı şəxsə qarşı səhv təsəvvürlərdən ibarətdir.</p><p>Mən hər zaman kimisə sevirəm, çünki əslində başqasını sevirəm. Məhz bu, analizdə sevginin tamamilə səmimi olmadığını göstərir. Hətta elə görünə bilər ki, psixoanaliz sevgini dəyərdən salır və sevgi həyatını kiçildir. Aşiq olmaq — labirintdə itib-batmaq deməkdir. Sevgi labirint kimidir; sevgi yolunu izlədikdə biz özümüzü dərk edə və tapa bilmirik.</p><p>Təklif etdiyim cümlə düz olmadısa, onu daha aydın və axıcı şəkildə düzəldim:</p><p>Bununla yanaşı, analiz sevgi yolunu izləyir. Köçürmə olmadan analiz aparmaq mümkün deyil. Post-Froydçu psixoanalitiklər, analitiklərin köçürmə qurulmadan hər hansı bir şərh verməkdən çəkinmələrinin vacibliyini vurğulayan uyğun texniki tövsiyələr verirlər. Təcrübədə, sevginin avtomatik xarakteri analitik tərəfindən nəzərə alınır və ondan istifadə edilir. Analitik vəziyyətdə, köçürmə adlandırılan bu cür sevgi müntəzəm olaraq meydana gəlir. Psixoanalizin sevgi problematikasına gətirdiyi yenilik isə sevginin avtomatik xarakteri ilə bağlı bu anlayışdır. Sevilmək üçün sadəcə analitik olmaq kifayətdir.</p><p>Sevgidə təsadüf aspekti mövcuddur. Sevginin yaranması təsadüfi görüşə bağlıdır. Aristotelin anlayışına müraciət etsək, sevginin tuché-si, “təsadüflə görüş” vardır. Ancaq psixoanaliz sevgidə təsadüfə zidd olan zərurət elementinə əhəmiyyət verir; bu, sevginin <em>automatonudur. </em>Analizin sevgiyə dair böyük kəşfləri məhz bu sahədə edilmişdir. Psixoanaliz, subyektin niyə aşiq olduğunu ya da onun nəyi arzuladığını anlamaq imkanı yaradır. Froydə görə, bu “sevgi şərti”dir (Libesbedingung).</p><p>Froyd sevgi həyatının psixologiyasını araşdırarkən, kişilərin sevgi üçün müəyyən şərtlərə sahib olduğunu və bu şərtlərin bəzən riyazi dəqiqliklə ifadə oluna biləcəyini vurğulayırdı. Məsələn, kişi üçün başqasına məxsus olan qadını arzulamaq mümkün deyil. Bu tələblər müxtəlif formalarda görünə bilər: yalnız evli və sadiq qadını ya da “istənilən bir x” ilə münasibət qura bilən sədaqətsiz qadını arzulamaq. Buradan subyektin əzabına səbəb olan qısqançlıq effekti yaranır ki, analizin sayəsində bu, həmin qadının cazibəsinin bir hissəsini təşkil edir. Bu cazibənin şüuraltı statusu açılır.</p><p>Liebe — həm sevgi, həm də arzu anlayışını özündə birləşdirən bir termindir. Lakin münasibət zamanı, gördüyümüz kimi, sevgi şərtləri seksual arzu şərtlərindən ayrılır. Bu səbəbdən Froyd, sevən kişinin arzuladığı zaman sevgisini ifadə edə bilmədiyini, sevdiyi zaman isə arzusunu həyata keçirə bilmədiyini qeyd edir.</p><p>Sevgi şərtləri baxımından, ilk baxışdan sevgi analizi də eyni prinsiplərə əsaslanır. Bu halda, subyekt öz sevgi şərti ilə eyni anda qarşılaşır, sanki təsadüf zərurətlə toqquşur. Verter, dəlicəsinə Şarlota aşiq olursa, bu, onu kiçik uşaqları qidalandırdığı an görməsi ilə baş verir. Bu an, Verter üçün analığın simvolu olan qidalandırıcı tipin təcəssümü kimi görünür. Beləliklə, təsadüfi görüş, subyektin aşiq olmasına səbəb olan zəruri şərtləri təmin edir. Burada təsadüfi görüş, subyektin aşiq olması üçün lazım olan şərtləri həyata keçirir.</p><h3>Sevginin silogizmi</h3><p>Mən sevgi avtomatizminin formulunu silogizm şəklində yazmağı təklif edirəm. Bunu psixoanalizdə sevgi silogizmi adlandıraq.</p><p>Biz Froydun fərziyyəsi ilə başlayırıq ki, subyekt üçün sevilməyə layiq olan bir əsas obyekt mövcuddur. Sevgi, bu əsas obyektə olan köçürmədir və sonrakı hər bir sevgi obyekti yalnız bu əsas obyektin əvəzləməsidir. Bu əsas sevilməyə layiq obyekti “a” ilə işarələyək. Onun sevilməyə layiq olma keyfiyyətini isə “A” ilə ifadə edək. A(a) deməkdir ki, bu obyekt «sevilməyə layiq» xüsusiyyətinə malikdir.</p><p>Əgər subyekt x obyekti ilə qarşılaşırsa və bu obyekt a obyekti ilə oxşardır, yəni x ≡ a olarsa, onda x obyekti sevilməyə layiq sayılır, yəni A(x).</p><p>Psixoanalitik konstruksiyalarda diqqət nəyə yönəlir? Diqqət, obyekt a ilə x obyekti arasındakı oxşarlığa, yoxsa bu oxşarlığın müəyyən xüsusiyyətlərinə yönəlir. Bu, yalnız bir kişinin qadına aşiq olduğunu, onun üzünün anasının üzünə oxşadığını deməklə bitmir. Burada, xəyali oxşarlıq xüsusiyyətləri vurğulanır. Bu gözəl xüsusiyyətlər həm ümumi oxşarlıqda, həm də konkret hallarda özünü göstərə bilər; onlar ya obyektiv ola bilər, ya da yalnız subyekt tərəfindən görünən xüsusiyyətlərdir.</p><p>Başqa bir növ xüsusiyyət var ki, bu, simvolik müstəvidən gəlir; oxşarlıqlar birbaşa dil səviyyəsində müəyyən edilir. Məsələn, psixoanalizdə onomastik müstəvidə obyektin seçilməsində adın əhəmiyyəti vurğulanır.</p><p>Daha mürəkkəb istinadlar kompleksi də mövcuddur ki, bunu Froyd “Fetişizm” məqaləsində işləyib. Burada, işarə edənlərin oyunu subyektin sevgidə axtardığı əsas xüsusiyyəti — “burun üzərindəki parıltı” (fransız versiyasında “Glanze” sözünün “Glance” olaraq səhv tərcüməsi var) müəyyən edir. Bu, sevgini gülünc bir vəziyyətə salır.</p><p>İndi, daha mücərrəd olan üçüncü oxşarlıq müstəvisinə keçək: bu, sevgi obyekti ilə başqa bir şey arasındakı münasibətləri əhatə edir. Belə ola bilər ki, subyekt x obyektinə aşiq olur, əgər onun bu obyektlə olan münasibətləri, fundamental obyektlə olan münasibətləri ilə eynidirsə, ya da əgər bu x obyekti onunla eyni münasibətləri paylaşırsa.</p><p>Froyd kəşf etdi ki, “a” ya özüm, ya da ailə olaraq adlandıra biləcəyimiz çoxluğa aiddir: ata, ana, qardaşlar, bacılar, üstəlik baba, nənə və ailənin digər yaxın qohumları, eləcə də uzaq nəsil qohumları, yəni ailə dairəsinə daxil olan hər kəs. Analitik şərhlərin böyük bir hissəsi sevgili vəziyyətlərinin müxtəlif kimliklərini aşkar etməyə yönəlib. Məsələn, subyektin x-ə aşiq olması, x-in ona oxşaması halında baş verir; bu, narsist obyekt seçimi kimi qəbul edilir. Və ya subyekt x-ə aşiq olur, çünki onunla olan münasibətləri anası və ya atası ilə olan münasibətləri ilə eynidir, ya da bu, ailə dairəsindəki başqa bir xarakterlə olan münasibətdir. Məsələn, kişilərdə homoseksual sevgi obyektinin seçimi nəzəriyyəsində subyektin özü ilə oxşarlığına, həmçinin bu obyektin subyektlə olan münasibətlərinin anası ilə olan münasibətləri ilə eyni olmasına əhəmiyyət verilir.</p><p>Psixoanalitik ədəbiyyatda müxtəlif formulaların sayı çoxdur. Onlar subyektin sevgisini idarə edən əsas təsvirləri, simvolik artikulyasiyaları, məntiqi əlaqələri açmağa gündəlik təcrübəni ilhamlandırır. Bu, hətta sevginin özünün müəyyən edilməsində də dəyişikliklərə səbəb olur.</p><p>Birincisi, sevgi metonimiyadır. Fundamental obyekt ilə x obyekti arasında bir əlaqə mövcuddur; x obyekti, fundamental obyektin bəzi xüsusiyyətlərini daşıyır. İkincisi, sevgi bir təkrardır; burada latent dövrünün əhəmiyyəti önə çıxır, bu dövr ilkin sevgini təkrardan ayıran mərhələdir. Üçüncüsü, sevgi psixik inersiya ilə xarakterizə olunur. “Sevginin sürprizi” adı altında, Marivonun dediyi kimi, sevgi əslində subyektin hər zaman eyni seçimi etdiyini göstərir və bu seçim, subyekt tərəfindən sərmayələşdirilən obyektin formalaşma tərzini dəyişməz şəkildə müəyyənləşdirir.</p><p>Bu vaxta qədər sevginin ölçüsünü Lakanın ayna mərhələsinin qısa yazılışı olan a-a’ kimi müəyyən etməyə mane olan heç bir şey olmadı. Əslində, burada simmetriya, ekvivalentlik və iki termin arasında metonimiya var.</p><h3><strong>Dissimetriya</strong></h3><p>Sevgi nəzəriyyəsinin növbəti bölməsi “<strong><em>amur”</em></strong>sal məsələlərdə dissimmetriya ilə bağlıdır. Bu məsələdə qapalı dairədən çıxmağımıza “sevmək” və “sevilmək” arasındakı fərqi müəyyənləşdirmək kömək edəcək. Gəlin “mən sevirəm” dedikdə nəyi nəzərdə tutduğumuzu aydınlaşdıraq. xRy münasibətini dissimmetriya münasibəti kimi qəbul edək; bu, x-in y-ni sevdiyini göstərir. “Mən sevirəm” ifadəsinin birinci mənası “məndə nəsə çatışmır” deməkdir. Seviləni (+) və sevəni (-) işarə edəcəyik. Beləliklə, biz sevgiyə axtalama anlayışını daxil edirik.</p><p>Psixoanalitik sevgi nəzəriyyəsi bir tərəfdən sevgi avtomatizminə, digər tərəfdən isə axtalama məsələsinə vurğu edir. Axtalanma sevən tərəfdə yaranır, sevilən tərəfdə isə fallos mövcuddur.</p><p>Sevəni Ⱥ ilə, falosun mənasını isə -φ ilə qeyd edək. Sevən şəxs axtalanıb. Bu səbəbdən xalq müdrikliyi sevgini qadınlara aid edir.</p><p>Heç bir tərəfin çatışmazlığının olmadığı münasibətlər, nəzəri olaraq, tamamilə mümkünsüz deyil. Bunu kişilər arasında homoseksuallıq halında müzakirə etmək olar. Qadınlar və kişilər arasında homoseksuallığın formalaşması tamamilə fərqlidir. Qadınlarda bu, sevgi kontekstində baş verir, kişilərdə isə arzu kontekstində formalaşır və bəzən sevgi ilə tamamilə ayrılmış ola bilir.</p><p>Sevgi ilə arzu arasındakı fərqi niyə ayırmaq lazımdır, bu iki anlayış Liebe-də bir-biri ilə qarışır? Burada ziddiyyətli bir vəziyyət yaranır: başqasını sevmək onu falos kimi təyyin etmək deməkdir, lakin başqasının sizi sevməsini istəmək, yəni sevdiyinizin sevən olmasını istəmək isə onu axtalamaq deməkdir.</p><p>Lakan qadınların sevgisini aşağıdakı kimi analiz edirdi: onlar kişini falos kimi təyin edirlər, eyni zamanda onu gizlincə axtalayırlar. O, belə bir nəticəyə gəlmişdi ki, bu iki funksiyanı kişidə ayırmaq mümkündür və ya onların ayrılmağa meyli var: bir tərəfdən sevilən qadın, digər tərəfdən isə falos mənasına malik arzulanan qadın var.</p><p>Froyd özünün “Kütlə psixologiyası və insan məninin analizi” kitabında saf sevgi vəziyyətini təsvir edərkən, aşiq olan subyektin sevdiyi şəxsə tabe olmasına diqqət çəkərək əlavə bir element gətirir. Müsbət — bu falos deyil, Lakanın S1-nə əsasən, işarə edənin hökmranlığı “mən idealı”nı ifadə edir.</p><p>Sevənlə sevilən arasındakı münasibətdə ən vacib sual: çatışmazlığın necə təmin ediləcəyidir. Bu, histeriya formuludur. Bu əməliyyatın əsası nədir? Yalnız sevgi tələbi. Sevgi tələbi, sevilmək istəyini ortaya qoyaraq, digərinin də öz çatışmazlığını göstərməsi üçün bir tələbdir.</p><p>Axtalamanın sevgi nəzəriyyəsinə tətbiqi müxtəlif dissimetrik konstruksiyaların yaranmasına səbəb olur, məsələn, narsistik və analitik sevgi; bu fərqi Froyd müəyyənləşdirmişdir. Əslində, narsistik sevgi özünə sevgidir, analitik sevgi isə başqalarına yönəlmiş sevgidir. Narsistik sevgi xəyali ox boyunca yerləşir, analitik sevgi isə simvolik ox boyunca inkişaf edir, burada axtalanma prosesi baş verir.</p><p>Bu, sevgi ilə arzu arasındakı fərqi izah edir. Niyə Froyd arzu anlayışını icad etdi? Çünki subyektin sevgi tələbi ilə heç bir əlaqəsi olmayan bir tələb növü var. Bu tələb danışmır, amma buna baxmayaraq, daha az israrçı olmur. O, Başqasında olan çatışmazlığa yönəlmir; əksinə, bu, mövcudluğun zəruri şərti kimi tələbdir.</p><p>Biz bu nümunəni fetişist perversiyasında tapa bilərik. Məsələ qadının yüksək dabanlı ayaqqabıya ehtiyacı olduğu barədə məlumat əldə etməkdə deyil; əksinə, onun belə bir ehtiyacının olub-olmaması ilə bağlıdır, yəni onun bu çatışmazlığının olduğu barədə düşünməyə heç bir səbəb yoxdur.Bu obyektin iştirakı, subyektin öz həzzi üzərində israrını göstərir; bu, subyektin öz obyektinin təsadüfi absurdluğuna gülməsidir.</p><p>Burada labirint üç səviyyənin müdaxiləsi nəticəsində yaranır. Obyekt falos mənasını qazanmalıdır, çünki sevmək — arzu etməkdir. O, həmçinin Ⱥ dəyərini qazanmalıdır, çünki sevmək — sevilməyə tələbat göstərməkdir. Və o, eyni zamanda a dəyərinə malik olmalıdır, çünki sevmək — həzz almaq istəyidir. Obyektin eyni anda istək, tələb və arzu səviyyələrində olması vacibdir. Bu üç səviyyənin artikulyasiyası, sevgi həyatının labirintlərini yaradır: bunlar birləşir, ayrılır, sabit olur, qeyri-sabit olur, bəzən bir şey önə çıxır, bəzən isə qarışır. Beləliklə, biz sevgi həyatında rast gəlinən sonsuz variyasiyaları əldə edirik.</p><p><strong>Tərcümə: İlkin Əfəndiyev</strong></p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=ed148adfa2d1" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>