Eğer siz de benim gibiyseniz, Dr Jekyll ve Mr Hyde’ı okul zamanı bir ara okudunuz ve iki şey yaptınız:

1. Jekyll’ı yıllarca “ceykıl” diye telaffuz ettiniz (doğrusu İngilizce diksiyonla “jee-kill” imiş, bayağı zor).
2. Bu romanı, insanın “iyi” ile “kötü” yanları arasındaki bir mücadele olarak yorumlayıp bıraktınız. Meğer yazık etmişiz. Zira roman, eski mitler ve modern psikoloji arasında sağlam bir köprü vazifesi görüyor.

Esas oğlan Jekyll, çevresinde sevilen, sayılan, başarılı bir doktordur. Victoria Dönemi İngilteresi örnek bir beyefendiden ne bekliyorsa, hepsini yerine getirir. Fakat bu katı normlara uymanın bir bedeli vardır: Sürekli olarak karanlık yanını bastırmasının yarattığı rahatsızlık.

(1837–1901 arası tam 64 sene hüküm süren Kraliçe Victoria’nın hükümranlığında, İngiltere muazzam değişimler geçirir: Tarihin en büyük imparatorluğu olur, Endüstri Devrimi’nin etkileri yayılır, nüfus ikiye katlanır. Bunlarla birlikte toplum ahlakı katılaşır, cinsellik baskılanır ve adab-ı muaşeret önem kazanır. Çoğumuzun kafasındaki “İngiliz soğukluğu” imajının kaynağı bu dönemdir. Harold Perkin, The Origins of Modern English Society, 1969)

Dürtüleri ve toplum arasında ezilen doktor, her 19.yy bilim adamının yaptığı gibi, çareyi bir iksir icat etmekte bulur. İksir geçiçi bir süreliğine, onun iç içe geçmiş parçalarını zorla ayırır ve ortaya eciş bücüş, bencil, vahşi bir alter-ego çıkar: Mr Hyde. (Onu neredeyse bir hayvan olarak tasvir etmiş ama “mister” demeyi de unutmamış yazar Stevenson; İngiliz terbiyesi işte.)

Burada kazara ortaya çıkmış bir canavar yoktur; bilakis her şey tam da planlandığı gibi olur. Doktor, o çok değer verdiği sosyal statüsünü kaybetme korkusu olmadan, iki ayrı hayat yaşamaya başlar. Geceleri sokaklarda (Hades) sürtüp kurtlarını döktükten sonra, sabahları rezidansında (Olimpos) rahatlamış bir beyefendi olarak uyanır.

Romanın en ünlü cümlelerinden birinde, “İnsan aslen bir değil ikidir” diyor Jekyll. Fakat Hyde’dan bahsederken bile “ben” kelimesini kullanmaya devam ediyor. “Ben”in nerede bitip nerede başladığı meçhuldü. Belki de Jekyll bir maskeydi ve insanın aslı o canavardı. Toplum kuralları sayesinde zar zor hizaya gelmiş ve akılcı davranmaya zorlanmıştı, ama ipleri gevşetilince azıverdi.

Nitekim bir süre sonra Hyde, iksir olmadan dahi ortaya çıkmaya ve günlerce kontrolde kalmaya başlar. Yıkılan bir mabedin üstünü kaplayan sarmaşıklar gibi, “beyefendiyi” yavaş yavaş ele geçirmektedir. Bilinçli olduğu nadir anlardan birinde, bu gidişle aklına daha fazla hakim olamayacağını tahmin eden Jekyll, yaptıklarının utancıyla son bir kez cesaretini toplar ve -130 senelik spoiler geliyor- kendini öldürür.

… Mr Freud

Eğer bu roman anonim olarak yazılsaydı, eminim en popüler kimlik tahminlerinden biri Sigmund Freud olurdu. İnsanın “bilinmeyen” tarafı ile mücadelesinin ön plana çıktığı bu nokta, bilim tarihinin en tartışmalı figürlerinden birini sahneye çağırmak için iyi bir fırsat.

Freud, insan zihniyle ilgili birçok teori ortaya atmış ve pek azını bilimsel metod ile araştırmış olduğundan, her söylediğini ciddiye almamıza gerek yok. ( Freud: The Making of an Illusion kitabına göre klinik çalışmalarının ciddi bir kısmı abartı veya uydurma). Fakat kendimizi tanıma yolculuğumuzda kullanacağımız önemli bir katkısı, binlerce yıldır süregelen düalizm temasını devam ettirerek, Stevenson’ın romanından birkaç sene sonra, insan aklını bilinç ve bilinçdışı olarak ikiye ayırmasıdır.

Bilinç, algımızdan ve farkında olduğumuz düşüncelerden oluşuyor. Diğeriyse daha eğlenceli bir yer: Bastırılmış anılar, derin korkular, toplumun kabul etmeyeceği cinsel arzular, güç istemi ve bencil güdülerle dolu.

Hyde’ın, hangisinin dışavurumu olduğunu tahmin etmişsinizdir.

Freud, bilinçdışını keşfeden kişi değildi. Kendisi daha kısa pantolon giyerken, Hegel’den Schopenhauer’a kadar birçok filozofun eserlerinde yer almış, psikologların kelime dağarcığına çoktan girmiş bir terimdi bu.

Teknik terimin ötesinde, zaten kavram olarak da “keşfedilecek” bir şey değil bilinçdışı. Zira, her kültürde rüya, sezgi, vahiy, ilham gibi olağandışı zihinsel aktiviteler biliniyordu. Fakat o döneme kadar hakim olan anlayış, bunların kaynağının aklın dışında olmasıydı:

• Yaratıcılık patlamaları nereden geliyor? Orpheus’ta olduğu gibi Tanrılardan, ilham perilerinden ( muses).
• Öfke, şehvet, kıskançlık, kibir, oburluk, açgözlülük, miskinlik? Şeytandan tabii ki.
• Gaipten sesler? Tanrı bir şey diyordur.
• Histeri, travma? İçine cin girmiştir, sıkılınca çıkar.
• Rüyalar? Öteki dünyaya veya geleceğe yolculuk.

Freud’u özel kılan şey, tüm bu açıklamaları doğaüstü nden alıp aklın içine kapatmasıydı. Ve tabii kilidi de kendi cebine atması.

Nitekim, kişi bunların kaynağına öyle elini kolunu sallayarak inemez. Rüya, serbest çağrışım ve dil sürçmesi ( Freudian slip) gibi yollardan yüzeye çıkan işaretleri yorumlayacak rahiplere, pardon, psikanalistlere ihtiyaç vardır. Bu aracıların yardımı sayesinde bilinçdışımız ile yüzleşebilirsek, iç çelişkilerimizi azaltabilir ve bazı davranış bozukluklarını tedavi edebiliriz.

En azından Freud’un muayenehane açma gerekçesi buydu. Özellikle de rüyaların, aslen bastırılmış isteklerin ve çocukluk travmaları nın dışavurumu oldukları fikri, hem halk arasında hem de psikologlar arasında epey popüler oldu. Zira yeni nesil psikologlar, akıl hastaneleri yerine, yeni yeni moda olan özel kliniklerde çalışmak istiyorlardı. Freud’un ana geçim kaynağı da, kliniğine gelen ve çoğunlukla zengin kadınlardan oluşan müşterilerinin rüyalarını yorumlayarak, sürekli yeni teşhisler koymaktı.

(Bu kadınlardan en ünlüsü, kendisi de bir psikanalist olan Prenses Marie Bonaparte’tır, yani Napoleon Bonaparte’ın kardeşinin küçük torunu. Yıllar sonra Naziler Avusturya’yı ilhak ettiklerinde, bir Yahudi olan Freud’un ailecek Londra’ya kaçmasını sağlayacaktı. Ne yazık ki Freud’un dört ablası o kadar şanslı olamadılar, toplama kamplarında katledildiler. )

İş dünyasındaki başarısı bir yana, Freud’un devrimciliği, bilinçdışı kavramını popülerleştirmenin ve sekülerleştirmenin de ötesindeydi: Öncüllerinin aksine, bilinçdışını ilginç bir ayrıntı olarak değil de, zihnin büyük kısmı olarak görüyordu. Akıl bir buzdağı idi ve “ben” dediğimiz şey suyun üstündeki o ufak kısımdı. Her düşüncemizde, her davranışımızda, her tartışmamızda bilinçdışının izleri vardı.

Bu görüşün yayılması, insanoğlunun narsisizmine karşı kazanılmış en büyük başarılardan olmalı…

[Safsatalar Ansiklopedisi kitabımdan bir alıntıdır. Kitap sonunda bitti, fakat basım penceresini kaçırdığım için yazdan sonra basılacak. O zamana kadar, bir yandan devamı üstünde çalışırken -üç bölümlük bir seri planladık- bir yandan da böyle bölümler koyacağım. Böylece tavsiye ve eleştirilere göre düzeltmeler yapabilirim. Mesajların ve yorumların hepsini cevaplayamasam da hepsini okuyorum, epey yardımcı olacaktır, lafınızı esirgemeyin.]

Originally published at https://fularsizentellik.com on May 5, 2019.

Solipsizm, sadece kulağa komik gelen bir kelime değil, en eski felsefe kavramlarından birisi de. Orijinal halini MÖ 4.yy’da Gorgias özetlemiş:

1. Hiçbir şey yoktur.
2. Olsa bile hakkında bir şey bilinemez.
3. Bilinse bile bu bilgi başkalarına aktarılamaz.

(”Aktarılsa bile millet bunu üç güne kalmaz unutur, gider yine aynı hırsızlara oy verir, celladına aşıksa bir millet…” diye devam etmiş midir bilemem, o sayfalar kaybolmuş.)

Gorgias’ın demek istediğini iki açıdan yorumlamak mümkün:

Epistemolojik, yani bilgiyle alakalı olarak, “zihnimiz dışındaki şeyleri kesin olarak bilemeyiz” yorumuna muhtemelen Descartes’tan aşinasınız. O da “düşünüyorum öyleyse varım” diyerek, işe kendi bilincinin bilgisinden başlamıştı. Ama sonra oradan kaptırıp Tanrı’nın varlığını kanıtlamaya çalıştı. Solipsistler bu çabalara bakıp gözlerini devirmiş olmalılar.

Metafizik solipsizm ise bir adım daha ileri giderek “dış dünya dediğimiz şey zihnimizdeki yansımalardan ibarettir, bizden bağımsız bir varlıkları yoktur” diyor. Yani idealizm ile alakalıdır. Bu fikirleri Simülasyon Teorisi dizisinin ikinci bölümünde uzunca yazmıştım.

Simülasyon Teorisi 2 - Antik Felsefede ve Dinlerde "Yalan Dünya" İnancı

Solipsizm agnostik olmaya benziyor biraz: “Tamam haklı olabilirsin de, eee yani?” Muhabbet başladığı gibi bitecektir çünkü yanlışlanamaz bir şeyler öne sürüyorsun ve hayatında bir değişikliğe de yol açmıyor.

Zira solipsizme karşı en geçerli itiraz şu: Algıların gerçeği yansıtsalar da yansıtmasalar da onlardan kaçamazsın. Elini sobaya soktuğunda hissettiğin acıyı düşün. Sobanın aslını bilemiyorsan veya soba diye bir şey gerçekte yoksa, ne değişir? Elin her halükarda yanacak. Yani yandığını algılayacaksın. Sürekli acı çekmek istemiyorsan davranışlarını sobaya göre ayarlamak zorundasın.

Hepimiz entelektüel olarak solipsizme ikna olsak dahi hiçbirimiz bir solipsist olarak yaşamayacağız.

“Kırmızı Hap” Solipsizmi

Asıl yazma sebebim ise bu kavramın “The Red Pill” versiyonu ile karşılaşmış olmam. Red Pill veya genel olarak “manosphere” hakkında derli toplu bir yazım yok. Muhtemelen yazamam da, zira çok dağınıklar ve ne yazarsan yaz “gerçek İslam, pardon, red pill bu değil” diyen birileri çıkıyor. Kendilerini anaakıma ve politik doğruculuğa karşı konumlandırıyorlar ama onlar da her grup gibi kültleşiyor, kolay “tetiklenen” üyelere sahip oluyor (en çok sesi çıkanlar, en kolay tetiklenen fanatikler). Belki de her hareketin kaderi, mücadele ettiği şeye dönüşmek.

Çok genel bir yorumla, torba yasa gibi bir felsefe bu: Türkiye’de yaşayan biri için işe yarar yanları var (kişisel gelişim, evrim teorisini öğrenme, abidik gubidik evliliklerden kaçınma). Ama torbanın geri kalanı çok çürük. “Karı kaldırma” taktiklerini veya galiz kadın düşmanlığını geçiyorum, o kısım zaten entelektüel açıdan sıkıcı. Görece düzgün tarafı da hem sözdebilim ile dolu (bu yüzden sürekli kendi kendilerine referans veriyorlar, kendi yarattıkları jargona fazla bağımlılar) hem de AKP’ye taş çıkartacak bir mağdur edebiyatı ile dolu. Türkiye şartlarında iyice acayip duruyor bu kısım.

Bu solipsizm muhabbeti de, kendi jargonlarını yaratma hevesinden kaynaklı. 2000 yıllık terimi almışlar, eğip büküp “kadınlar doğaları gereği başkalarını düşünemez, sorumluluk alamaz, hatalarıyla yüzleşemezler” tarzı dogmalar için kullanmışlar.

Buradaki asıl derdim, kadın hakları değil; onu savunan başkaları var ve işin açıkçası benim çok ilgimi çekmiyor. Benim derdim kötü düşünce kalıpları. Bu yüzden dogma lafını kullanıyorum çünkü bu bir tez olsa, bunu test etmeye ve yanlışlamaya çalışırlar. Yani bilimsel metodu içselleştirmiş insan, tezini doğrulamak için onu yanlışlamaya çalışır, potansiyel olarak ters örnekler bulmaya çalışır, onlara açıklama getirdikçe de tezi kuvvetlenmiş olur. (inductive reasoning)

Red Pill ise bunu bırak, kendini doğrulamaya da çalışmıyor, bildiğin hikaye anlatıyor. Hikayeden kastım anlatı. Bunu adım adım göstermeye çalışacağım. Bu yazı bittiğinde, aklınızda kalan şeyin “vaay ne çaktı red pillcilere” gibi bir düşünce değil de, size ikna edici gelen şeyleri değerlendirme metodu olmasını umuyorum. Daha önemli konulara uyarlayabilirsiniz.

Başlayalım:

1) Jargonun büyüsüne kapılmayın. “Solipsizm” diye verdikleri örnekleri karşılayan psikoloji terimleri zaten mevcut:

• Rasyonalizasyon (bahane bulma)
• Projeksiyon (kendi duygularını başkalarına yansıtma)
• İnkar (denial)
• Bölünme (splitting veya dissonance)
• Narsisizm

Afilli bir kelimenin işlevi, uzmanlar arası iletişimde zaman kazandırmaktır. Ama bir yandan da, konuya yabancı insanlar açısından etrafınızda bir “aura” yaratmaya yarar. (Bu yazıya, solipsizmin kulağa komik gelmesinden bahsederek başladım ki bu aura dağılsın.)

Red Pill’in yaptığı bunun bir tık ötesinde: Halihazırda var olan bir jargonu hacılayıp devşirmek. Bu bilerek bir karışıklık yaratma çabası üstüne kurulu. Bu sayede o karışıklığı yorumlayıp, milleti aydınlatacak bir “ruhban sınıfı” ihtiyacı doğuyor. Gayet dahice aslında: Herhangi bir konuda alakasız teknik terimler kullanın, sonra kendinizi çevirmen olarak atayıp karışıklığı çözün. Duble aura.

2) Jargonun büyüsünden kurtulunca, şunu görmesi daha kolay: Sıkça verdikleri örnekler ağırlıklı olarak kadınlara özgü değil.

Mesela “süpermarket reyonunda yol vermeyen o güzel olduğu kadar da küstah bayan” bir solipsist ise, trafikteki sürücülerin %90'ı da o sınıfa giriyor. Ego tribi yapan makam sahipleri, üç kişilik şirket açıp kendine CEO diye kartvizit bastırınca dünyayı yarattığını sananlar, hayatları boyunca etraflarındaki herkesin itaatine alışmış generaller… Bu mantıkla hepsi solipsist, çoğu da erkek üstelik.

Yahut “hipergami” yüzünden kocasını terk edip daha iyisini bulan bir kadını düşünün. (Bu hipergami kavramını çok seviyorlar, sanki kadınların %99’unun pratikte böyle bir lüksü varmış gibi, bir çok anlatıyı bunun üstüne kuruyorlar). Şimdi bu kadının içgüdüleri ona eş değiştir diyor ama toplum tarafından empoze edilmiş ahlakı (süperego) bunu ahlaksız buluyor. Kadın da kendini ahlaksız olarak görmemek için, eski kocasını suçluyor. Öyle sinsi gibi de değil, inanıyor bu suçlamalara. Gözünüzde canlandı değil mi bu karakter?

İyi de buna uyan her örnek başına, karısını ve ailesini daha genç bir kadın uğruna bırakıp giden 5 erkek bulursun herhalde. Bunlar da Stoacı filozof gibi yaptıklarıyla soğukkanlı biçimde yüzleşmiyorlar ki, kendilerini rahatlatacak bahaneler buluyor, o savunma mekanizmalarını kullanıyorlar.

Yani tezine uymayan zıt örnekler bulmaya çalışmak zaten yok da, tezine karşı 5 kat daha fazla örnek varken bunları görmezden gelmek, aşırı ideolojik bakışla mümkün ancak. (Bir karşı-örnek aklımıza gelmiyorsa belki asıl solipsist biziz, kafamızın dışına çıkamıyoruz.)

3) “Bu dediklerinizi erkekler de yapıyor, hem de daha sık”tan da önemli bir açık var: Savunma mekanizmaları ilişkiler konusu ile sınırlı değil.

Yukardaki örneğin aynısını şiddete uyarlayın: Sokakta yatan bir evsizi tekmelemenizi telkin edersem, ve siz de o anda boş bulunup bir anda tekmeyi basarsanız, kafanızda bir bilişsel uyumsuzluk oluşur (cognitive dissonance):

“Ben iyi niyetli ve özgür irade sahibi biriyim” vs “ulan demin resmen evsiz tekmeledim”.

Bu uyumsuzluğu çözmek için, ideal şartlarda, yaptığınızla yüzleşmeniz ve suçluluk hissetmeniz gerekir. Ama önemli bir kısmımız böyle yapmaz: Telkin edeni, veya daha kötüsü, evsizi suçlar: “Kesin hak etmiştir, mafyadır, alkoliktir, topluma yük oluyordur, vs”.

Başka alanlarda da bir sürü senaryo kurmak mümkün. Bunların bir alt kümesinin (kadın-erkek ilişkileri) bir alt kümesine odaklanıp (kadınlar), oraya da yeni bir isim vermekle (solipsizm) ne yapmak, nereye varmak istenmektedir?

Genel yorum: Bir gerekçe sonucu davranmak yerine, bir davranışımız sonrası ona gerekçe aramak (“evsizi tekmeledim çünkü hak etti”), istisnai bir durum değil, bilakis aklın normal çalışma metodu. Bilimkurgu yazarı Robert Heinlein, bu kronik hastalığımızı, Aristo’ya atıf yaparak özetlemiş:

“Man is not a rational animal, he is a rationalizing animal.”

(“İnsan akılcı düşünen bir hayvan değildir, düşüncelerini akıl kılıfına uyduran bir hayvandır”)

4) Ters örnek sayısına ve sonra da konu çeşitliliğine değindik. Bu sefer de bazı örneklerin tersliklerinin “büyüklüklerine” bakalım. Yani bazılar o kadar ters ki, solipsizm kullanılacak en son terim olmalı.

Örneğin Instagram’a sürekli kendi fotosunu atan beğeni delisi kadınlar. Bunların erkek muadillerini geçiyorum. Zira erkeği de kadını da, kendilerinden başkasını umursamayan solipsist tipler değiller ki. Bunlar onay arayan tipler. Hayatlarının değerini, senin benim tepkilerimiz üzerinden ölçen zayıf kişilikler. 20 like alırsa kendine güveni azalacak ama 200 like alırsa o haftayı da kazasız belasız atlatmış olacak.

(Elbette bu etki hepimizde biraz var ve teknoloji bu işi çok kolaylaştırdı. O yüzden “yeni nesil çok şöyle böyle” diye saydırmadan önce biraz soluklanmak lazım.)

Oysa “başkaları” diye bir şeyin olmadığını düşünen veya onları zombi olarak gören bir felsefeden (philosophical zombies) bahsediyoruz. Özsaygısını başkasının beğenisine endeksleyen birine solipsist demek, Adam Smith’e “komünist” demek gibi bir şey.

5) Son olarak, bu fikirler kendi içinde tutarlı da değiller.

Yani kadınların solipsizmine evrimsel bir açıklama bulmaya çaba harcarsak, o çerçevenin içindeki diğer açıklamalarla uyumlu olmamız lazım. E bu çerçevede, kadının ana rolü çocuk doğurup büyütmek. Tüm stratejilerinin temelinde bu kaygı var. Peki solipsist biri nasıl çocuk baksın, nasıl sevsin? Bu insanlar solipsizme yol açan o genlerini nasıl yayacaklar, nereye sıçacaklar?

Ortalama bir erkek hayatını hiçbir gerçek sorumluluk almadan sürdürebilir, çünkü aile kurmayabilir, dolayısıyla iş güç sahibi olmayabilir, her limanda bir sevgili yapar gider. Yani erkekler iki yöne de kayabilirler: İtin teki de olabilirler, aşırı sorumluluk sahibi bir nükleer santral şefi ve bir aile babası da. Kadınınsa üreme stratejisi esnek olmadığı için, her halükarda sorumlulukla yüzleşmesi lazım. (“Her halükarda” derken, tabii ki istisnalar olacaktır, uçları atıp ortadaki %80–90’lık kesim için konuşuyoruz.)

Bir başka örnek: Daha önce karşılaştığımdan biliyorum, biyolojik farkların öneminin altını çizmek için, kız çocukların erkek çocuklara nazaran insanlarla daha ilgili olduklarından bahsediyorlar. Bu da bir övgü manasında söylenmiyor, genel bağlam şu: “Erkekler insanlar yerine dünya ile ilgilendikleri için ilim, bilim, siyaset yapmışlar ve ilim, bilim, siyaset yapan nüfusu oluşturmuşlar. Yoksa ortada sistematik bir ayrımcılık olduğundan değil (veya o asıl etken değil). O yüzden bugün de o alanların hakimi olarak kalmalılar, adil olan ve doğal olan budur, patriyarka diye ağlamayın.”

(Biraz Captain Obvious’luk olacak ama bilmeyenler vardır: “Erkekler şöyledir, zenciler böyledir” tarzı genellemelerin ardında, aslında epey yakın ortalamaya sahip dağılımlar bulunur. Yani ortalama bir kadının, bir erkeğe kıyasla alet edevatla daha çok ilgilenme ihtimali, atıyorum %3–5 değil, %40–45 seviyelerinde gibi düşünün. O yüzden dev gruplar arası kıyas hep dağılımlar üzerinden yapılmalı, ortalamalar çok yanıltıcı oluyor.)

Velhasıl, altını çizdiğimiz şey kadının daha empatik olması, daha insan-odaklı olması. Men systemize, women empathize. E sonra da 180 derece dönüp “kadın kendi dünyasındadır, başkasını sallamaz” deniyor. Bu ne perhiz bu ne lahana turşusu?

Kanıtı manıtı karşı örnekleri bırak, en azından anlatı olarak tutarlılık lazım. Evrim ve psikoloji hakkında hiçbir şey bilmeyen, sadece annesini gözleyen biri dahi şu hikayeyi oturduğu yerden çürütebilir.

6) Şeytanın avukatı olmaya soyunalım ve yukardaki tutarsızlığı açıklamaya çalışalım:

“Çocuk sevgisi ve annelik, bilakis solipsizme kanıttır, zira çocuk annenin bir “uzantısı” haline gelir. Yani çocuk içinmiş gibi yapılan her şey, aslında annenin daha da içe kapanması, daha da kendine odaklanmasıdır.”

Bu savunma doğru olsa bile, genel olarak empati farkını kapsamadığını, sadece çocuk-anne ilişkisinden bahsettiğini görmüşsünüzdür. Ama ben yine başka konulara uyarlayabileceğiniz kısma odaklanayım:

Bu mantık yanlışlanamaz. En basitinden, bu mantıkla herkes solipsist. Çünkü ilgilendiğimiz her şey, evrimsel açıdan bizim uzantımız olarak görülebilir. Deneyelim: Erkekler niye alet edevatla daha çok ilgileniyorlar? Daha iyi silah yapabilmek için. Bunun yararı ne? Genlerimizi yaymak. Demek ki daha iyi balta yapmaya çalışan bir erkeğin de tek derdi kendisi. Balta erkeğin bir uzantısı, bir baltaya tam anlamıyla sap olmuşuz, kalanı umursamıyoruz.

Yanlışlanamayan açıklamalar komplo teorilerinin de temelinde bulunur. Karşı argümanlar komployu zayıflatacağına, daha da büyük bir komplonun var olduğuna kanıt olurlar. Bu yüzden komplo teorileri bitmez, bitemez.

Burada da benzer bir taktik var: Kadının empati yeteneği veya çocuk sevgisi, teoriyi çürüteceğine, daha da büyük bir solipsizme kanıt haline gelmiş. Annenin çocuk sevgisi dediğimiz şey bencillik olmuş, narsisizm olmuş. Ve her nasılsa, bu genişletilmiş etki kadınlara işliyor, onlara “içkin” oluyor, erkeklerse ancak “istisnai” durumlarda solipsist oluyorlar. Evrimin bir mucizesi.

Aklınızda kalacak tek bir şey olacaksa: Büyük anlatılarla, büyük teorilerle uğraşan insanlar, kalan herkesten daha şüpheci olmalılar. “Bu görüşümü terk etmem için ne gerekli?” sorusunu sormalılar. Eğer cevap bulamıyorsanız, bu sorundur. Yok eğer bulduğunuz her cevap sizi o görüşe daha da sarıyorsa, bu bayağı büyük sorundur. İnançlarınızı çat diye bırakamazsınız elbette ama en azından anlatınızın çapını ve keskinliğini azaltabilirsiniz.

Her yazının en güncel, en fularsız, en entel, en reklamsız hali için: fularsizentellik.com.

Teknoloji (1. bölüm), Ekonomi (2. bölüm), Devlet (3. bölüm) derken son bölüme geldik: Şirketlerin hakim olduğu bir dünya hakkında biraz hayal kuralım…

Önceki Bölüm

Dördüncü Dalga #3

Kişiselleşme

Önceki ekonomik devrim dalgaları “yığın” merkezliydiler, kontrol de yığına yönelik şiddet veya propagandayla sağlanıyordu. Dördüncü dalganın ana teması ise birey ve kişiselleşme.

• Zevkinize özel yapılmış resimler
• ayağınıza özel basılmış ayakkabılar
• genomunuza özel ilaçlar
• IQ’nuza özel eğitim müfredatları
• ve size özel hazırlanmış bir “kontrol”

Hatıralarınız Instagram’ın, istekleriniz Amazon’un, eğlence planlarınız Netflix’in sunucularında duruyor. Facebook “like”larınıza bakıp sizi ailenizden bile iyi tanıyan algoritmalar mevcut. Sadece resimlerinize bakarak cinsel yöneliminizi bir insandan daha iyi tahmin ediyorlar. Bu veri havuzlarının her biri, pazarlamacılar tarafından satılmayı, suçlular tarafından hacklenilmeyi, iktidarlar tarafından da istismar edilmeyi bekleyen birer hazine.

Telekom şirketleri, sizden izinsiz, lokasyon bilgilerinizi başkalarına satıyor ve bunu durduracak bir mekanizma yok. Gönüllü olarak, müşteri tepkisinden korkup geri adım atacaklarını söylediler

Despite promises to stop, US cell carriers are still selling your real-time phone location data

Tek kanallı dönemde büyüyen milyonların, bugün tamamen kendilerine has haberalma kanalları var. Yani birimizin gördüğü haberleri ve reklamları, diğerimiz görmüyor, komşumuz görmüyor.

Hapsolduğumuz bu yankı odalarının iyice ufaldığını, her birimizin ayrı bir hücrede olduğu bir geleceğe doğru gidiyoruz. Tweetlerinizi alkışlayan her hesabın, size özel hazırlanmış birer bot olduğunu düşünün. Size özel seçilmiş haberlerin yerini, size özel yaratılmış haberlerin ve videoların aldığını düşünün.

Makedonya Kralı Philip’e atfedilen parçala ve yönet (divide et impera) kavramı ile geçen bölüm bahsettiğim ve Chomsky’nin popülerleştirdiği rıza imalatı (manufactured consent) kavramları, nasıl da güzel bir işbirliği içindeler.

Ve bunları yapmak için herhangi bir kaba kuvvete, bir diktatöre gerek de yok, zaten piyasa bu yöne doğru kayıyor…

Marx ve Sermayenin Yoğunlaşması

Kapitalizmin esnekliği yüzünden Marx’ın birçok tahmini gerçekleşmedi ama her yeni otomasyon dalgasıyla gündeme gelen bir tahmini var: Sermayenin kaçınılmaz olarak yoğunlaşması ve serbest piyasanın imhası.

Konuyla ilgiliyseniz, 45 sene önce yazılmış bir Marx yorumu (uzun ve İngilizce)

Mantık özetle şu: Şeffaf rekabete dayalı piyasa en başta verimli çalışır ama büyük balıklar küçükleri yuttukça (economies of scale) piyasa daha az rekabetçi hale gelir. Belli bir noktada oluşan monopoliler, hem aşırı verimsizliğe yol açar, hem de siyasi iradeyi ele geçirirler. Bu seferki otomasyon dalgası diğerlerinden daha etkili olacağından, ilgili teknolojilere ilk sahip olanların dev bir avantajı oluyor. O avantajı sadece birkaç sene korusalar bile (yani mesela yapay zeka teknolojileri bir süre sonra ayağa düşse bile), arayı çoktan açmış olacaklar. Ve piyasa bitecek.

Dünyanın dev şirketlerden oluşan bir diktatörlüğe dönmesi korkutucu bir gelişme, fakat buna karşı bazı trendler de var:

• Dutch East India Company: Her şeyden önce, olası bir yanlış anlamayı önlemek lazım: Tarihin akışı, kaçınılmaz olarak daha da özelleşmeye ve tekelleşmeye doğru gitmiyor. Eskiden çok daha felaketti durum. Yukardaki grafik, VOC’nin, yani zamanında Hollanda ve Hindistan/Asya ile ticaretten sorumlu konsorsiyumun günümüz tahmini değerini gösteriyor: 7.4 trilyon dolar. Grafik biraz eski olduğu için 1 trilyon doları geçen Amazon yok. Fakat tekrar edeyim: 7.4 trilyon. Olay sadece toplam değerde de bitmiyor. VOC bir devletten farksızdı: Ordusu, donanması, limanları, demiryolları, okulları vardı. Savaş açabiliyor, koloni kurabiliyor, para basabiliyordu. VOC, gönümüz uluslararası şirketlerin dedesi. Yani global ticaret tarihi giderek daha büyük şirketlere doğru gitmiyor, 400 sene önce işe devasa şirketlerle başladık zaten. Bugün gördüğümüz bir devin, 5–10 sene içinde yıkılabileceğine ihtimal vermiyoruz ama tarih bunun örnekleriyle dolu.
• “The Gig Economy”: Uber, Airbnb, Fiverr gibi girişimlerin ortak noktası ne? Bir çok iş, geçici kontrat bazlı yaptırılabiliyor. Yani otomatize edemediğin işlerin de işçilik maliyeti düşüyor. Bunun, küçük girişimlere veya “disruptive” teknolojilere oransal yararı daha büyük. Google sigortasız işçi çalıştıramaz ama ufak bir rakip işlerini bu şekilde yaptırabilir. Bu hem rekabeti mümkün kılıyor, hem işçileri bağımsız kılıyor. Ama bir yandan da işçilerin uzun vade güvencesini yok ediyor. Alman bir devlet memurunun işi neredeyse hayat boyu garanti olduğu için 30 yıllık mortgage altına girebiliyor ve şehir planlamasından tut, çocuk yapmaya kadar her şey bu beklentilerle tasarlanıyor. Oysa “gig economy” işçileri, belki iyi kazanıyorlar ama 6 ay sonra hangi ülkede, ne yapacaklarını bilmiyorlar, ev veya aile gibi uzun vade riskli projelere girmiyorlar.
• Rekabet kurumları: Bunların, halihazırda karteller tarafından hadım edilmemiş olmaları ilginç, Marx buna çok şaşırırdı bence. Google, Amazon, Apple gibi sermaye bakımından dev olup, siyasi gücü o oranda olmayan şirketlerin çağındayız. Bunu, eskinin doğal kaynak şirketlerinin veya military-industrial complex’in elindeki siyasi güçle kıyaslayın. Bu yeni oyuncular, halen o kadar kuvvetli değillerken, ufak parçalara bölünmeye zorlanabilirler. Böylece Tyrell Corporation gibi, dystopia hikayelerinin vazgeçilmez unsuru olan devasa şirketler hiç gerçekleşmeyebilir.

• Yeni teknolojilerin orantısız biçimde büyük oyunculara yaramasını önleyecek bir başka olası çözüm: Otomasyon hızını düşürmek. Bunu yapmanın bir yolu, karbon vergisi gibi veya NBA’deki lüks vergisi sistemi gibi bir soft cap koymak. Otomasyon oranına göre vergi öderler. Bu, yeni teknolojileri keşfetmeyi engellemeyecek ama onların uygulamaya konulmasını yavaşlatacak bir üretkenlik sınırlamasıdır. Böylece o teknolojilere erişimi daha geç elde edecek şirketler rekabet etmeye devam edebilirler.
• Yahut madem otomasyona geçiyorsun, insanların çalışma saatlerini sınırlamak da bir çözüm. Neden? 10 kişilik işin yarısı otomasyona gitti diyelim. Geri kalan 5 birimlik işi, 5 full time çalışanla değil de, yarım gün çalışacak 10 kişiyle yapmaya zorlanabilir şirketler. Bu, önceki maddenin aksine toplam üretimi düşürmüyor ama kar oranını, dolayısıyla sermaye yoğunlaşmasını azaltıyor.
• Bunların sonucunda, bazı kültürel hareketlerin ve kampanyaların başladığını hayal ediyorum: Bugünkü gibi “%100 yerli üretim” vurgusu yerine, “bu arabanın en az %50’sini insanlar yapıyor” reklamlarını mesela. Yahut otomasyon karşıtı diyanet fetvalarını. Bu sayede dev firmalara karşı bir piyasa tepkisi oluşabilir.

Platformun Gücü

Eğer yukardaki mücadele, büyük şirketlerin lehine sonuçlanırsa ne olur?

Burada kolaylık olsun diye iki varsayım yapayım:

1. İnsan seviyesi Yapay Zeka daha uzakta olsun. Endüstri 4.0’daki yapay zeka daha ilkel olarak kalsın
2. Endüstri 4.0’ın biraz ilerisine sarıp, sanallaşmayı işin içine katalım. Yani hayatımızın çoğunu VR içinde geçirdiğinizi, ekonominin ve sosyal hayatın çoğunun sanal olduğunu düşünün.

Belki böyle bir dünyada, otomasyon yüzünden iş kıtlığı olacak, belki çevre kirliliği yüzünden seyahat kısıtlaması olacak, belki enerji sorunumuzu çözemeyeceğiz vs. Fakat bunlara sebep olan şirketler, bir yandan da bize hiçbir kıtlığın olmadığı sanal cennetler sunabilirler. Matrix’in ilk versiyonu gibi. Buralara iltica ettiğimizde, artık Türk veya AB vatandaşı değil, Google veya Amazon vatandaşı olacağız. Vatandaşlık yeminlerinin yerini kullanıcı şartları sözleşmeleri alacak.

Ulus-devlet yapısının çat diye yok olacağını düşünmüyorum ama böyle bir geleceğin hakimleri kim olur? Körler ülkesinde kral olan tek gözlü adam misali, her şeyin sanal olduğu bir dünyada da platform sahipleri kral olmayacak mı?

Bugün bu senaryonun ufak bir versiyonu, sosyal medyada yaşanıyor. Patreon veya Twitter gibi oluşumlar, nefret suçları tanımını yenileyerek, giderek daha belirsiz ve geniş kapsamlı bir sansür uygulamasına geçiyorlar. Eskiden buralarda yasaklanmak, profilini kaybetmek önemli bir şey değildi. Fakat artık buralardan atılmanın etkisi (de-platforming) devletin gelip yanlış şeyler söylediğin için seni hapse tıkmasının etkisine yakınlaşmaya başladı.

İyice ileri saralım: Tüm hayat platforma taşındıkça, mesela en uç örnek olarak bilinçlerimiz de tamamen sanallaşınca (Altered Carbon) iktidar kavramı da tamamen değişmiş oluyor.

Altered Carbon: Eğlenceli Bir Hayalkırıklığı

Zira o platformların üstümüzdeki gücü, herhangi bir totaliter devletin vatandaşları üstündeki gücünden de fazla olacaktır: Ne de olsa iki tip iktidar da isterse bireyi öldürebilir ama sadece bir tanesi ona sonsuza kadar eziyet çektirebilir.

Dolayısıyla bugünün akıllı fabrikaları arasında rekabet sağlanması ne kadar önemliyse, yarının sanal dünyaları arasında seçim bolluğu olması da o kadar önemli olacak.

Geriye Bakış

İlk bölümde önce tarihsel teknoloji dalgalarını tanımladık. Sonra da birkaç teknolojinin kritik eşiği aşacağını ve bir sinerji yaratacağını söyledik.

İkinci bölümde bu değişimlerin -genelde negatif- ekonomik etkilerine odaklandık. Çözümlerden biri olan evrensel temel geliri, bir ek bölüm ile inceledik.

Üçüncü bölümde yeni toplum hakkında biraz hayal kurduk, özellikle de devlet-birey ilişkileri çerçevesinden.

Bu son bölümde de aynısını şirketlerin hakimiyeti açısından yaptık. En sonda dayanamayıp biraz bilimkurguya bağladım işi ama genel olarak futurizm veya transhümanizm konusunu başka yazılara saklamak istedim. Beşinci, altıncı dalgalara geçmeden, salt 4. dalganın yakın vade etkileri bile bu kadar yer tuttu. Umarım kafanızda bazı şimşekler çakmasına yardım etmiştir. Her zamanki gibi yorumlardan saydırabilirsiniz, cevap veremesem bile hepsini okuyorum.

Başka ne okuyayım

Simülasyon Teorisi 1

Bağış yapayım

(Bu içerikleri üretmesi epey vakit alıyor. Site de, email listesi de reklamsız)

Hakkımda - Fularsız Entellik

Endüstri 4.0’ı oluşturan yeni teknolojiler (BÖLÜM 1) ve oluşacak yeni ekonomi (BÖLÜM 2) hakkında konuştuk. Önümüzdeki iki bölüm ise sosyal değişimlerle ilgili. İstatistiklerden çok hayal kuracağız, çoğu cümlenin başında bir “bence” yazdığını farz edin.

Önceki Bölüm

Dördüncü Dalga #2

Eşitlik

Üretimin bol olduğu, özel mülkiyetin devam ettiği, garanti bir maaşın veya garanti bir işin sağlandığı bir toplum nasıl olurdu? Aklıma gelen temalar Fransız Devrimi ile başlayıp 3. Reich ile bitiyor: eşitlik, kardeşlik ve kontrol.

(Eğer evrensel temel gelir hakkında bir şey bilmiyorsanız, önce aşağıya uğrayın, sonra devam edelim)

Evrensel Temel Gelir

Eşitlikten başlayalım: Artan refahın + otomasyona tepki olarak doğacak sosyalist politikaların, daha eşitlikçi bir toplum yaratacakları biraz yanılgı içeriyor. Buradaki “eşitlik” alttakiler için. Yani alttaki %50’nin yaşamını iyileştirecektir ve onları, üstlerindeki %49’a yakınlaştıracaktır. Öte yandan, seri boyunca gördük, en tepedeki %1 iyice fezaya çıkıyor. Yani toplum bir piramitse, tepesi öyle sivriliyor ki, yükselip bulutların üstünde gözden kayboluyor. Biz de geride kalan şekle bakıp, “fena değil, daha sağlıklı” diyeceğiz. Komik ama yanlış da değil.

Tabii eşitlikçiliği dogmatik olarak “daha sağlıklı” olarak kabullenmemek lazım, niye diye sormak lazım. İki olası “çünkü” sunayım:

1. Tarihsel olarak refah ve eşitlik, aynı anda sağlanamıyordu. “Ya liberal ekonomi ya da yığınlar için yoksulluk” gibi bir ikilem gelişti anlayışımızda. Teorilerimiz kısıtlı kaynakların dağıtılmasıyla ilgililer ama otomasyon sayesinde kaynak kısıtı ortadan kalkabilir. Her kaynakta değil ama en azından asgari ihtiyaçlarımız için. Yani ekonomik, politik, sosyolojik bir sorun, teknolojik bir sorun haline gelmiş olabilir. Bu durumun özeti: Eşitlikçi olmayı verimsizlikle suçlamanın manası kalmıyor artık. Çünkü ne kadar verimsiz dağıtım yaparsan yap, üretimin artışı o kadar çok ki, her halükarda herkese yeter. (Bu kehaneti ilk yapan biz değiliz tabii, eminim her otomasyon dalgası öncesi aynı şey düşünülmüştür.)
2. İnsan, temel ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra, mutluluğunu nasıl ölçüyor? Kendini, komşularıyla kıyaslayarak. Toplumun yarısından çok daha iyi, yarısından çok daha kötü durumda olduğun bir senaryoda, bardağın boş tarafına odaklanıp mutsuzlaşıyorsun. Ama toplumun çoğu sana benziyorsa daha mutlu oluyorsun. Eşitlikçi toplumda mutlu olmak daha kolay (karnınız doyduğu, klimalı arabanız olduğu sürece).

Hak Etmediğin Şeyin Hırsızlığı

Böyle bir toplumda iş ve hak kavramları da değişecektir.

20 sene önce, önüne gelenin kafe açtığı veya “sosyal medya uzmanı” olarak geçindiği bir dünyayı hayal edemezdik. Bundan 20 sene sonra da, Keynes’in klasik örneği olan “çukur kazıp doldurmak” kadar boş meslekler yaratılabilir. Bunun illa devlet eliyle olmasına gerek yok, bu işleri özel sektör de yaratsa -özellikle zenginlerin giderek çeşitlenen isteklerini karşılamak için- sonuç aynı: İlk defa çoğunluk, üretken olmadan yaşayabilecek.

Maaşlı kölelikten kurtulmak iyi de, bu boşluğun anlamlı bir şeylerle dolduramayacak insanlar olacak. Bu his, halihazırda kurumsal dünyada yaygın. Kartvizitlerine baktığımız çoğu insanın ne yaptığını tahmin edemiyoruz. “Tesisatçı” gibi belli bir iş tanımları, somut bir üretimleri yok. Bir de bu işlerin dahi kaybolduğunu düşünün: Çoğu insan, üretkenliğe bağlı bir tatmin, o üretkenlik üstünde yükselen bir statü bulamayınca, eski çağın mabetlerine veya yeni çağın rahipleri olan yaşam koçlarına koşacaktır. Bu iki iş alanının da geleceği parlak.

Bizim için iş, çaba ve adalet epey alakalı kavramlar. Hep en çok çalışan, çabalayan kazanmıyor ama öyle olması gerektiğini düşünüyoruz (Gerçeklik vs süperego). Peki tüm temel ihtiyaçların doğuştan bir hak olarak karşılandığı bir düzende, böyle bir bağ kalır mı? İnsan doğası, teknoloji kadar hızlı değişmiyor. Belki, öyle bir hayatı hak etmediğimizi içten içe hissedeceğiz. Hiçbir şeyi hak etmediğimiz bir yerde “haksızlık” dediğimiz şey ne olabilir?

Bize bedavaya verilmiş olanı çalan biri ne kadar hırsızdır?

Kontrol

Gelelim başta bahsettiğim kontrol temasına. Biz kontrolü, bağımsızlık ve özgürlüğün zıttı olarak düşünüyoruz. Halbuki özgürlük ve bağımsızlık denk kavramlar değiller. Evrensel temel gelirin -veya benzer bir sistemin- hakim olduğu bir dünyada, temel ihtiyaçlar için devlete bağımlı olacağız. Ama bu otomatikman daha az özgür olacağımız manasına gelmiyor. Nasıl?

Özgürlüğü en dar anlamıyla, yani fiziksel özgürlük anlamıyla kullanmıyorum. Çoğumuz onu düşünmüyoruz bile, medeniyetin konforuna alışmışız. Mevcut sistem, bize özgürlük fikrini şöyle “satıyor”: Bir tutam ifade özgürlüğü ve materyal zenginlik. Ama zamanımıza hükmetmeyi özgürlük olarak düşünmüyoruz. Bunları açayım biraz, ifade özgürlüğünün eskisi kadar önemli olmadığından başlayarak…

İfadenin Üretimi

Chomsky’nin Manufacturing Consent (Rızanın İmalatı) diye bir kitabı vardı, anaakım medyanın propaganda rolüyle ilgili. İletişim monopolisinin kralda olduğu sistemleri birinci nesil propaganda olarak düşünün. Chomsky’nin bahsettiği gibi tek elden yönetilmeyen ama yine de kendi değerlerini sürekli destekleyen ve insanları da özgür olduklarına inandıran sistemler ikinci nesil.

Biz ise bence üçüncü nesil sistemlerdeyiz: Editoryel taraflılıklar önemsizleşti, “gatekeeper”lar önemsizleşti. Bizim çağımızda herkes konuştuğu için ifade özgürlüğünü kısıtlamanın gereği kalmadı. Tam tersine kısıtladığın anda dikkatleri çekiyorsun (Streisand Effect). Akışına bırakırsan, her şey gürültüde kayboluyor.

Bakın, aşağıdaki teknoloji 2 sene öncesinden. Obama’ya istenilen herhangi bir şeyi söyleten bir video yazılımı:

Daha bu teknolojiler olgunlaşmadan bile, dandik Facebook reklamlarıyla yalan haberin ne kadar hızlı yayıldığını ve ne kadar inatçı olduğunu hatırlayın. Şimdi bir de bu teknolojilerin 5 sene sonrasını hayal edin: Gerçek zamanlı olarak herkesin her dediği değiştirilebilir.

İfadenin yoktan üretildiği ve arkaplan gürültüsünün en baskıcı sansürden bile daha boğucu olduğu bir sistemde, ifade özgürlüğünün ne önemi var? Hatta böyle bir dünyanın demokrasiyle işlemesine de pek imkan görmüyorum.

Peki ya “materyal zenginlik” kısmı? Yani “istediğimi alabiliyorsam özgürüm” kısmı?

Ya Zenginlik Ya Ölüm

ABD’de bugün sıfıra yakın işsizlik var. %3 civarı zaten tabandır, iş değiştirenlerin yarattığı geçici bir rakamdır, dolayısıyla her isteyenin iş bulduğunu farz edebiliriz. ABD görece ucuz bir yer, yani alım gücünüz yüksek olur, öküz gibi yer içersiniz. Ama bir yandan da kanunla garantili bir annelik izni yoktur, çoğu insanın senelik izni en fazla 2 haftadır, iş kültürü çok çalışmayı yüceltir, sosyal hizmetler azdır vs.

Dolayısıyla 3. bir yolu seçip şunu diyemezsiniz: “Ben o kadar çalışmayayım, o kadar mala mülke tüketime ihtiyacım yok, rahat ve insan gibi yaşayacak kadar çalışayım”. Bu seçenek nüfusun %95’i için ihtimal dahilinde değil. Yani basitleştirirsek:

• Ya zamanının sahibi olup aç kalacaksın
• ya da zamanını feda edip rahat yaşayacaksın.

Bu insanlar tek bir işverene veya devlete bağımlı değiller ama özgür de değiller. (Bu arada gayet cömert davrandım, aslında nüfusun yarısı 400 dolarlık bir harcama yapacak kadar nakit sahibi değil. Dolayısıyla ne zamanlarına hakimler, ne de piyasaya)

Temel gelirin hakim olduğu bir toplum ne yöne hareket eder? Daha fazla bağımlılık VE daha fazla özgürlük yönüne.

2003’ten beri, az da olsa full-time çalışan ortalama biri kendine daha fazla zaman ayırıyor. Yukardaki ekran görüntüsü alt kısmı biraz kırpmış, yani uyku ve kişisel bakım kısmı biraz daha büyük. Resme tıklayın, WSJ’de yayınlanan güzel bir makaleye gidiyor.

Türkiye gibi kurumları zayıf ülkelerdeyse, bu trendin net etkisi kötü. Çünkü oralarda denklem şu:

1. temel gelir = devlete bağımlılık
2. devlet = iktidar
3. iktidar = tek adam
4. dolayısıyla temel gelir = her türlü özgürlüğün azalması

Sermaye ve siyasi gücün yarı danışıklı, yarı ciddi güreş yaptığı, arada sırada da hakemin (kurumlar) düdüğüne kulak verdikleri sistemler çok daha ilginçler. Türkiye ise sıkıcı, zira bildiğin feodalizm: Sadece artık krala “başkan”, feodal lordlara da “oligark” veya “yakın çevresinden iş adamı” deniyor.

Evrensel temel gelirin böyle bir ülkede kurulduğunu düşünün:

Sermayeyi ihaleler ile ihya etmeye devam edeceksin ve dolaylı yoldan kestiğin vergilerle, millete maaş bağlıyorsun. Yani insanların bir cebinden 10 kuruş alacak, diğerine 5 kuruş koyacak ve üstüne teşekkür etmelerini bekleyeceksin. Zaten kendi vergisinden karşılanan ve bir sürü yolsuzlukla yapılan otoyolu bile nimet sanan insanlar, böyle bir düzende tepeye biat etmeyecekler de ne yapacaklar?

Büyümüş de Küçülmüş Birader

Teknoloji, bu tip otoriteryen eğilimlere nasıl yardım ediyor?

İngiltere’de sırf devletin işlettiği 6 milyon kapalı devre kamera sürekli kayıt yapıyor. Yani polis teorik olarak ülkedeki tüm gaylerin, muhafazakarların, şişmanların, alkoliklerin, dindarların listesini bugün çıkarabilir, basit bir veri analizi işi. İngiltere bunu yapmasa, başkası yapacak. Aynı kameralar ve aynı yazılım her yerde mevcut.

Çin tabii ki birkaç adım “önde”: Tam 170 milyon kameradan gelen veriler, yapay zeka ile işleniyor ve istenmeyen eylemler tahmin edilmeye çalışılıyor. Bu “Minority Report” sistemi, 2020’de 400 milyon kamera içerecek ve her bireyi takip edip, birer vatandaşlık skoru atayacak.

(“2020” kulağa hala çok uzak geliyor değil mi?)

Bugün bunu yapan bir devlet, yarın o kamera görüntülerindeki yüz halinizi, hatta micro-expressionları (anlık mimikler) analiz edip psikolojik tahlilinizi yapar. Sonra gider bunu okulunuzla, işyerinizle veya kredi için başvurduğunuz bankayla paylaşır? Zaten devlet, o bankaya da ortak. Biraz daha uzak bir gelecekte, 3D yazıcılardan basılan ve bir toz zerresi gibi havada uçuşan milyonlarca, milyarlarca mikro-kamerayla evinizin içini dahi gözetlemek mümkün.

Ama devletin kameralarından daha korkunç bir şey varsa, o da kendi cihazlarımız olmalı:

• Lenslerimizle baktığımız her şeyin kaydedildiği bir dünyada, anılarımız bile kendi malımız olmayacak.
• Internet-of-Things sayesinde, kullandığımız her cihaz arkamızdan dedikodumuzu yapacak.
• Yine biraz daha uzak bir gelecekte, nanobotların, bedenimizin içinden bize karşı “casusluk” yapmaları fikri gayet şairane. Ve muhtemelen buna razı olacağız, zira kalp damarlarında üç kuruşluk nanobot olmadığı için kriz geçirip ölmek istemeyecektir kimse.

Belki gelecekteki en değerli şey altın veya bilgi değil, özel hayat olacak. Sizden başka kimsenin bilemeyeceği bir sır, hiçbir algoritmanın tahmin edemeyeceği bir eylem, hiçbir iktidarın manipüle edemeyeceği bir düşünce. Herkesten uzak, bir parça özgürlük…

Ufak Tefek Devrimler

Yukardaki korku filmi senaryoları yüzünden, tekno-ütopyalar beni fazla heyecanlandırmıyorlar. Tekno-ötopya nedir?

Endüstri 4.0’ın etkilerine karşı en radikal müdahale, temel gelir gibi yara bantlarıyla uğraşmadan doğrudan sermayenin, mülkiyetin, piyasanın kendisine saldırmak olacak, değil mi? Şimdiye kadar hep felaketle sonuçlanan merkezi planlamayı düşünün: Otomasyon (çok üretim) + IoT (doğru veriler) + yapay zeka (etkin planlama) kombinasyonuyla bu sistemlerin, solcular tarafından tekrar hortlatılması gayet olası. Bunların yaratacağı “sanal Stalin”leri insanlar alkışlarla karşılayacaktır.

Burada bir ironi var: Tekno-ütopya aslında bir cennet, çünkü içinde sonsuz bolluk ve hatta ölümsüzlük var (dijital bilinçler vasıtasıyla). Üretim-tedarik zincirlerini planlayacak yapay zeka sistemleri de Tanrı gibiler, birer baba figürü gibiler. “Rızkın” tepeden geliyor ve alınan kararları kimse sorgulayamıyor. Dine ve patriyarkaya karşı olan solun, böyle bir devrimi savunması ilginç olacak.

Neyse, bu işin fantezi kısmı, zaten bu derece bir Tanrısal yapay zeka, Endüstri 4.0’ın kapsamında değil. Fakat muhabbetimizi, devletlerin otoritesinden, şirketlerin hakim olduğu bir dünyaya çekmek için iyi bir bahane oldu. Son bölüm tam da bunun hakkında…

Dördüncü Dalga #4

Serinin tamamı ve en güncel hali Fularsız Entellik’te.

Email listesine üye olun, benzer içerikler doğrudan ayağınıza gelsin.

Bağış yapın çok sevdiyseniz. Site de, email listesi de ebediyen reklamsız.

Tıpkı Endüstri 4.0 gibi, bir süredir her yerde karşımıza çıkıyor evrensel temel gelir. Elon Musk ve Bill Gates, yakın gelecekte iş kaybı öngördüklerinden ve artık ekonomik büyümenin, irili ufaklı her gemiyi yükselten bir dalga olmadığını düşündüklerinden, bu konuya dikkat çekiyorlar. Richard Branson’a göre temel gelir kaçınılmaz. Herkeste bir acele, biraz içince de hemen bir distopya senaryosu. Peki nedir bu temel gelir?

Tanım:

• Tüm vatandaşlara,
• hayat boyu,
• herhangi bir ön şart olmadan,
• sefil olmalarını önleyecek miktarda bir gelir bağlanması.

Modifiye edilmiş halleri:

• Herkese değil de gelir düzeyi belli bir sınırın altında olanlara
• …veya sadece kadınlara (kadınların iş hayatına atılamadığı ülkelerde, ceplerine para koyarak seçim şanslarını arttırmak için)
• Nakit para değil de iş garantisi veya faizsiz kredi garantisi
• Ömür boyu değil de belli bir yaşa kadar / yaştan sonra
• Ön şartsız değil de mesela aktif olarak iş arayanlara

Bu konuyu bu kadar sık duymamızın sebebi, uzun süredir devam eden iki trendin kritik bir seviyeye gelmeleri: Gelir adaletsizliği artışı ve otomasyon. Biliyormuş gibi yapmanıza gerek yok, ikisi hakkında da üçer bölümlük yazı dizileri hazırlamıştım, ortamlarda hava atmanız için ideal:

Gelir Adaletsizliği

Gelir Adaletsizliği 1: Tek Grafik Üzerinden En Büyük Sorunumuz

Dördüncü Dalga

Dördüncü Dalga #1: Yeni Teknolojiler

Tekerleği İlk Defa Keşfetmiyoruz

Endişelerin kaynağı olan bu iki trend de yeni değil:

1. Zengin-fakir farkı hep vardı
2. Hayvanlarla tarla sürmek gibi “otomasyon” teknikleri sonucu artan üretimi kimin yiyeceği de her devirden insanı ilgilendiren bir konuydu.

Dolayısıyla Utopia gibi eserlerin (1500’lü yıllardayız), herkesin işinin garantilendiği veya herkesin refah içinde olduğu dünyaları hayal etmeleri normal. Lakin, şimdi Wikipedia’dan baktım, ilk büyük refah devleti vizyonunu Marquis de Condorcet (1743–1794) ortaya koymuş. Fransız Devrimi ve Tatsızlıkları döneminde, hapiste idamını beklerken yazdığı satırlarda bir sosyal sigorta sistemi anlatıyor. Ve bunun eşitsizlik, güvenlik, fakirlik gibi birbiriyle alakalı sorunları kökünden çözeceğini iddia ediyor.

Condorcet’in hayalindeki bu sistem, Bismarck’tan önce doğru düzgün uygulanmadı. İşin iki ilginç yönü var:

1. Bismarck bir muhafazakar. Zaten bu programları, ulusal birliği kuvvetlendirmek için ve Marx’ın fikirlerinin önünü kesmek için kullanıyor.
2. Marx dediğim için tahmin etmişsinizdir, fi tarihinden bahsetmiyoruz, alt tarafı 1880’ler. Atatürk’ün doğumu yani. Utopia’dan beri 350 sene geçmiş. “Evrensel emeklilik/yaşlılık sigortası” gibi bize gayet banal gelen kavramlar, dünyanın büyük kısmının hayalinde bile değil. Oysa bugün, en azından Avrupa’da, sosyal sigortası olmayan, işsizlik sigortası olmayan, çocuk yardımı olmayan bir yer yok.

(Kapitalizm ve federalizm deyince akla ilk gelen yer olan ABD bile, dünyanın muhtemelen en büyük iki merkezi sosyalist projesini yürütüyor: ABD askeriyesi ve sosyal sigorta sistemi. Bunu 100 sene önce tahmin etsen ne derlerdi acaba?)

Friedman ve Negatif Vergi

Dünya Savaşları çağına gelindiğinde, tartışmalar artık sigorta sisteminin, yani nesiller arası kontratların ötesine geçmiş, evrensel temel gelir konuşulur olmuştu. Endüstri Devrimi’nin (2. otomasyon dalgası) beşiği olan İngiltere’de, filozof Bertrand Russell, milletin yanı başındaki fabrikalarda üretilen malları alamamasından yakınıyordu. Bence bu düşüncenin evrimindeki en ilginç durak Milton Friedman ve negatif gelir vergisi

Mevcut vergi sistemlerinde, az kazanan insanlar ya düşük vergi oranına tabiler ya da benim gibi sıfır vergi veriyorlar. (Dolaylı vergi veriyoruz hepimiz, burada gelir vergisinden bahsediyorum).

Negatif vergi ise, belli bir düzeyin altındaysan cebine para konması demek. Evrensel gelirin bir alt türü yani. Hemen örneklendirelim:

Örnek

• Negatif vergi eşiği senede 30 bin altın olsun.
• 50 bin kazanıyorsan, eşiğin 20 üstündesin. Diyelim bunun yarısı, yani 10 bin altın devlete gitsin.
• Komşunsa 30 bin kazanıyor, ona dokunulmuyor.
• Onun da işe yaramaz amcası senede 0 altın kazandığı için devlet ona 30 bin altın verecek.

Ne oldu? Kazancımız 50, 30, 0 iken, sırasıyla bize kalan para 40, 30 ve 30 oldu. Devletin açısından bakın: Kazandığı vergi 10, harcadığı ise 30 oldu, yani devlet bu örnekte 20 bin altın içerde. Demek ki nötr olması için, her işe yaramaz amca başına, 50 bin kazanan 3 tane yüksek katma değerli çalışan lazım.

Hemen dikkatinizi çekecek şey, 30 binin üstünde kazanamayacak insanların, hiç çalışmamaya teşvik edilmeleri. Çünkü sıfır kazansan da 29.9 kazansan da, devlet seni 30 binde sabitleyecek. Hatta çok çalışıp 50 kağıt kazanmana da pek teşvik yok, zira çok kazanandan daha çok vergi alınıyor.

80’lerde, Nobel ödüllü ekonomist Milton Friedman bu görüşün ABD’deki en önemli temsilcisi oldu. Bu gayet ironik çünkü kendisi Chicago Okulu’ndan ve görüşleri, Reagan döneminde çok etkindi. Yani sağ liberalizmin mimarlarından birisidir. Fakat o bile, serbest piyasanın herkesi mutlu edemeyeceğini anladığı için, negatif vergi teklifinde bulunmuş.

Paralel biçimde, Cumhuriyetçi Parti’den (muhafazakar, sağcı) başkan olan Nixon’ın da bir evrensel temel gelir teklifi oldu ama kongreden geçiremedi.

MTV’nin açıldığı yıllara yetişseydi, belki şu şarkıyla mesajını daha iyi verebilirdi:

İlk Deneyler ve Sonuçları

70’lerden itibaren bazı pilot projeler, bu fikri test ediyorlar. Stanford’ın yaptığı meta-araştırmaya göre, hakikaten de işsiz kalmaya teşvik gözlenmiş ama korktukları kadar değil: Erkeklerde %9, kadınlarda %18 oranında işgücüne katılımda azalma olmuş.

Buna bir iki yorum getirelim:

1. Eğer çalışma saatleri %10–20 azalacaksa (bazı insanlar işi tamamen bırakmıyorlar da part-time oluyorlar), kabaca üretimin o kadar azaldığını düşünebiliriz. O zaman soru şu: Bir ülke, %20 daha az üretimle, her açını doyuracak, her fakirini sefaletten kurtaracaksa buna değer mi?
2. Bu soruyu cevaplayabilmek için, ikincil etkileri de gözetmek lazım. Aklıma bir iyi, bir de kötü etki geliyor: Ülkeler bir vakumda varolmuyorlar. Zenginlerin çok vergilendirildiği bir yerde, şirketler komşulara kaçtıkça, üretim daha da düşer. Öte yandan, düşen ortalama sefalet sayesinde suçun ve kötü sağlık hizmetinin israf ettiği üretimi kazanmış oluyoruz. Örneğin, fakirler checkup yaptırmıyorlar, hastalıkları son raddeye geldiğinde acil servise gidip yığılıp kalıyorlar. O noktada tedavileri çok daha masraflı oluyor. (Elmayla elmayı karşılaştırmak için üretime odaklanıyorum, elbette suç ve sağlık konularında iyileşmenin etkisi tamamen rakamlara dökülemez)
3. İnsanların cebi para gördüğünde, kadınlar iş hayatından daha çok çekiliyorlar. Bariz sebep çocuk bakmak. Part time çalışıp, günün yarısını evde çocukla geçirmek varken -karnı tok olduğu sürece- haftada 60 saat ofiste kalmak isteyenlerin büyük kısmı erkek. Çocuk olmasa bile, işine takıntılı insanların çoğu erkek. Bu komik bir durum yaratıyor: Bir feminist açısından, kadının mümkün mertebe eşit kazanması, eşit derecede iş gücüne katılımı önemli. Çünkü bu tip ölçüler, finansal bağımsızlığın bir göstergesiydiler. Ama devlet herkesin cebine para koyuyorsa, bağımsız olabilmek için, kariyer yapmana ve paralı olmana gerek yok. Bunun sonucu ne olur? Düzgün ailelelerde, kadının rolü daha klasik bir hal alır. Temeli sakat olan ailelerde ise, kadın kocasından boşanır. Çünkü evli ol veya olma, herkesin “aile reisi” devlet artık. Bir nevi ultimate patriyarka. Bu gelişmeler feminizmi işlevsiz kılacaklarından, onlardan bir karşı tepki gelmesini beklerim.

Modern Durum

Milton Friedman 2006’da öldü. Yakın gelecek üstünde ne kadar kafa patlatmıştı bilmiyorum ama günümüz insanının endişesi absürd:

İdeal bir dünyada, makineler işlerimizi yaparak, bizi özgürleştirirler. Dolayısıyla işimizi otomasyona “kaybetmek” diye bir şey olmaz, insan buna üzülmez. İşi otomasyona “yıkmak” ve keyif çatmak vardır.

Gerçekte ise insanların ezici çoğunluğu, işlerini robotların yapacak olmasına sevinemiyorlar. Endişenin kaynağı, yüksek seviyeli değil (“ben ne işe yarayacağım, bu hayatta ne yapacağım” gibi varoluşsal kaygılar). Aksine, ihtiyaçlar piramidinin alt katlarındayız (“işimi kaybedersem yarın ne yiyeceğim” kadar dramatik olmasa da, “bir sonraki ev taksidini nasıl ödeyeceğim” kaygısı).

Yukardaki durumun ne kadar saçma olduğunu bile durup düşünmüyoruz çoğu zaman. Bu, ABD’de biraz daha anlaşılır, zira orada “deliler gibi çalışmak” kutlanıyor, kutsanıyor. Elon Musk, geçenlerde çok tepki gören bir açıklama yapmıştı bu yönde: “Dünya’yı değiştirmek istiyorsanız haftada en az 80 saat çalışmanız, çoğu zaman 100 saati bulmanız lazım.” Yahu zaten istisnasız her gün 12 saat çalışsan bile haftada 84 saat ediyor, ne 100’ü?

Millet, pek fazla çalışmadan dünyayı değiştiren insanlardan örnekler verdi vermesine de (Einstein), sorun Musk gibi istisnai insanlar değil. Sorun, piramidin ortalarındaki milyonlar. “Haftada 80 saat çalışıyorum, 3 senedir tatile çıkmadım, 18 yaşında iki işte çalışıyordum” gibi söylemlerle birbirini ezmeye çalışıyorlar. Batının arabeski de böyle oluyor işte: “Eziliyoruz” muhabbeti yerine “sen benim kadar ezilmiyorsun, öyleyse senden üstünüm” muhabbeti yapıyorlar. Hastalıklı bir iş kültürü bu. Ve evrensel temel gelir tartışmaları arttıkça, bir nevi grev kırıcılık olarak tezahür edecektir. (“Biz çektik, siz de çekin” + Protestan çalışma ahlakı)

Yeterince temel oluşturduk, şimdi bu konu lehine ve aleyhine sunulan yaygın sebeplere topluca bakalım…

Pozitif Yanları

1. Otomasyonun en ciddi yan etkisi, eski işçilerin yeni işlere uyum sağlayacak zamanları olmaması. Evrensel temel gelir, onlara haftada 2–3 gün eğitime gidecek imkanı veriyor. Sürekli öğrenim herkesin dilinde ama sübvanse edilmesi lazım, yoksa kim uğraşacak.
2. Bir insanın iş saatlerini azaltıp yaşlılara, çocuğuna bakma seçeneği vermek, bu işleri huzur evleri ve bakıcılara “outsource” etme zorunluluğundan daha iyi. Burada anahtar kelime: zorunluluk. Herkesin şartları ve yetenekleri farklı ama en azından gerçek bir seçim şansı olacak. Bu değişik alanlarda da geçerli: Zamanı olan insan öğretmenlik yapar, gönüllülük yapar, hayvanlara bakar vs. Sonuçta herkes evde oturup Netflix karşısında göbek büyütecek değil, insana hayatını anlamlı kılacak bir amaç lazım.
3. İşgücünün bu şekilde kayması, reel “üretimi” o kadar da düşürmüyor, “kolayca ölçülebilen üretimi” düşürüyor. GSMH rakamlarına bakınca çok fark göreceğiz, çünkü bir bakım evinin gelirini giderini (dolayısıyla yapılan işi) ölçmek kolayken, bir çocuğun babasının bakımına harcadığı zaman ekonominin parçası sayılmıyor. Dolayısıyla istatistikler, durumu gerçekte olduğundan daha kötü göstereceklerdir, moralinizi bozmayın.
4. Temel gelir basit bir uygulama. Mevcut refah devleti ise karmaşık. Düzinelerce ayrı sübvansiyon, ayrı program var. Hepsi için ayrı bir bürokrasi ve yolsuzluk yığını var. Evrensel temel gelir olursa -özellikle de en yalın hali- başka hiçbir refah devleti programına gerek olmayacak.
5. Sanat ve bilim. Bunları eskiden patronaj olmadan yapmak mümkün değildi. O yüzden Avrupa sanatı, asırlarca aynı bayık İncil sahnelerini, aynı tekniklerle üretti. Ne zamanki sanat, burjuvaların evlerini süslemeye başladı, o zaman teknikler de, konular da çeşitlendi. (Zaten bu yüzden piyasaya iş yapanlara kıl oldukları için “kapitalizm sanatı öldürdü” tespitleri yapanlar da beni öldürüyorlar. Bunları pre-kapitalist döneme veya Mao dönemi Çin’e yollayacaksın, sanat için sanat yapmaya çalışsınlar bakalım.) Şimdi durum daha iyi tabii ama evrensel temel gelir herkesi bu konularda üretim yapmak için serbest bırakıyor. İnsanların ekstra %1’inin bile, piyasada fiyatlanmamış ama yararı yadsınamayacak uğraşlara yönelmelerinin müthiş etkileri olur.
6. Acil nakit sıkıntısı çeken insanlar tefecilerin ve yüksek faizli kredi kartı faizlerinin kurbanı oluyorlar. Bunlar zaten genelde cahil olduklarından, 20 dolarlık faiz oluyor 200 dolar, bu sefer hiç ödeyemiyorlar. Saçmasapan sebeple hapse giriyor, arabalarına haciz geliyor, arabasız da işe gidemiyorlar, tam bir fasit daire. Bunları önleyecek ufak bir nakit rezervi herkese lazım.
7. Avrupa daha medeni gerçi de, bugün ABD’de en yaygın iflas nedeni tıbbi harcamalar. Düşün, hayatın boyunca çalışıyorsun, bir gün eşin kanser oluyor, ve sigortan olsa bile co-pay’ler ve kontrattaki açıklar yüzünden iflas ediyorsun. Evin ipotekleniyor ama nafile, ilaçlar pahalı. Bu senaryo abartı değil, onmilyonlarca insan bu eşikte yaşıyor. Bunun yarattığı stres inanılmaz boyutlarda. Medeniyet,, stresi azaltmayacaksa ne işe yarar?
8. Köyden kente göçü azaltır. Birçok ülkede gençler, bereketli ama çok para getirmeyecek tarım topraklarını bırakıp şehre gidiyorlar, sonra orada fare gibi yaşıyorlar. Bunun uç halini Japonya’da gözlemlemiştim. Kırsal kesimleri çok güzel olmasına rağmen, o güzelim evler ve bahçeler mahvoluyor, 90 yaşındaki insanlar 20 yaşındakilerin yapacağı işleri yapıyorlar. Ben genel olarak şehir yaşamı yanlısıyım (kültürel olarak daha zengin ve inanılmaz ama daha çevre dostu, daha verimli). Yine de insanların seçim şansı olursa (ceplerinde para olursa), bir kısmı kırsal kesimlerde kalıp oraları yaşanabilir kılmayı isteyeceklerdir ve bu güzel bir şey.

Karşı Sebepler

1. İşsizlik teşvikinden bolca bahsettik halihazırda. İnsanları en çok korkutan sebep de oymuş, yukarda gördüğünüz gibi.
2. Göçmenlik. “Eğer benim zengin ve az nüfuslu ülkemde bu uygulama olursa, kapıda bekleyen komşuların gelip bizi talan etmeleri kaçınılmaz.” Bu sınır güvenliği az olan ve\veya temel geliri vatandaşlıkla sınırlı tutmayacak, legal göçmenlere de veren yerler için büyük sorun. Belçika bu programı başlatsa, Romanya’nın yarısı oraya göçmez mi?
3. Enflasyon. Üretimi arttırmadan -hatta azaltarak- cepteki nakti arttırırsan, herkes gibi harcama yapar ve her şeyin fiyatı yükselir. Yükselmeyen tek şey, fakirlerin alım gücü olur.
4. Maliyet. Çok pahalı. Zaten nüfuslar yaşlanıyor, daha emeklilik sigortasını ödeyemiyoruz emeklilik yaşını arttırmadan, bir de koşulsuz karşılıksız maaş mı bağlayacağız?
5. Kutuplaşma. Siyasi olarak bazı yerlerde sorunlu. Özellikle ABD’de, halkın önemli bir kısmı devlete bağımlılığa karşı. Bu, kültürün DNAsında var. Demokratlar, kazandıkları bir seçim sonrası bu yasayı geçirmeye çalışsalar, zaten devam eden kültür savaşı iyice alevlenir, her TV yorumcusu, her dandik Youtube siyasi analisti, bu konuyu bire bin katarak anlatır, insanların yarısı, ülkenin sonunun geldiğine ciddi ciddi inanır.

Paranın Kaynağı

Bir çok argümanı etkileyecek önemli bir faktör var: Finansman.

Her evrensel temel gelir projesi, parayı aynı kaynaktan bulmuyor. Zenginlerin vergilendirilmesi herkesin aklına gelen ilk şey, ama daha ilginci, mesela “yapay zekadan faydalanan şirketlerin” vergilendirilmesi. Bir sürü insan bunu destekliyor. Gerçi tam olarak neyi desteklediklerini kendileri de bilmiyor bu insanlar.

• Zira şirketler, “yapay zekadan faydalanan ve faydalanmayan” diye iki gruba ayrılmıyorlar. Diyelim sen kendi işçilerini kovmadın. Ama onlar da taşla sopayla üretim yapmıyorlar ya, yazılım kullanacaklar ve bunların çoğu yapay zeka ile harmanlanmış olacak.
• Üstelik böyle bir vergi, önemli bir teknolojinin adaptasyonuna karşı teşvik demek. Senin özel sektörün AI ile entegre olamazsa, Çin’inki olacak, Japonya’nınki olacak. Global piyasada rekabet ediyorsun onlarla, bir süre sonra geri kalırsan zaten işçilerini kaybedeceksin.
• Daha mühimi, iş kaybı deyince, sadece yapay zekadan bahsetmiyoruz. IoT (Internet-of-Things) ile alakası olan tüm şirketleri de mi vergilendirecekler?

Bu tip belirsiz durumlarda en mantıklı hareket, finansman tabanını yaymak: Biraz zenginlerin gelir vergisinden, biraz şirketlerden, biraz miras vergisinden… Hatta, yardım alanlar, ilerde zengin olurlarsa, onlardan biraz daha ekstra vergi almak da makul.

Ne Zaman

Bugün Avrupalıların üçte biri, temel gelirin mümkün olan en kısa zamanda uygulamaya sokulmasını istiyor. Ek olarak yarısı ise, başarılı pilot projelerden sonra (kendi ülkesinde veya başka ülkelerde) uygulama yanlısı. Sadece 5 kişiden 1’i karşı.

Peki bu pilot proje dedikleri ne?

Benim tahmin ettiğimden çok daha fazlası varmış. Balanced.org dan aşağıdaki listeyi buldum (bir parçasını koyuyorum):

• Alaska. 1982’den beri petrol gelirlerinden senede 1200 dolar geliyor kişibaşı (epey düşük aslında)
• Y Combinator, deney için 100 aileye ayda 1000–2000 dolar ödeyecekmiş.
• Kanada, 4000 fakir vatandaşını bir deney programına sokmuş.
• Kenya, 12 yıllık bir programa başladı geçen sene. 6000 köylüye, ayda 22 dolar verilecek (bazılarının mevcut geliri kadar).
• 2016’de İsviçre bu konuyu oyladı ve reddetti. Resmen “2500 franka gerek yok” dediler.

Finlandiya’nın 2017’deki programı en çok yankı getireni oldu. 2 sene boyunca, 2000 kişiye, şartsız şurtsuz 500 euro maaş vereceklerdi. İş bulsalar bile, bu maaş devam edecekti. Amaç ne? 500 euro Finlandiya için bir şey değil, yani gerçekten “temel gelir” sınıfına girmiyor. Ama stres azalmasına yol açıyor mu ona bakacaklardı.

Geçmiş zaman kipiyle konuşuyorum çünkü 1 sene içinde projeyi yenilememe kararı aldılar. Alternatif refah projeleri deneyeceklermiş. Öyle çok öne çıkan bir sebebi de yok. Yani inanılmaz bir yolsuzluk dönmedi, insanlar “evet kaygılarım çok azaldı” dediler, parayı bulur bulmaz harcamak yerine biriktirdiler, vs. Ama yine de iptal ediliyor.

İşin açıkçası, o kadar ufak meblağlarla, o kadar kısa süreli deneylerle, varacağın sonuçlar da çok sağlıklı olmaz. Sanki “yapmadık demesinler” demek için olmuş gibi.

Hele hele Finlandiya gibi bir ülkeye bakıp, oradan diğer gelişmiş ekonomiler için, mesela 125 milyonluk ihtiyar Japonya için ne öğrenilebilir ki? Bir mühendis olarak her şeyin deneyinin yapılmasını isterim tabii (“halk için değil deney için deney!”) ama burada o kadar çok değişken var ki, yani bir ülkeden ülkeye o kadar çok fark var ki, genele yayılabilecek bir sonuca varmak imkansız olmalı.

Sonuç

Tüm bunları, belli bir sonuca varalım diye yazmadım. Zaten “en iyi politika şudur” diye çözüm üretebilecek olsam, bunu bir think tank çatısı altında yapıp paraya para demezdim. O paraları da hemen Karayiplere filan atardım ki temel gelir olarak size dağıtılmasın.

Mühim olan bu konunun önemini ve çeşitli argümanları anlamak. Bu geçici bir moda değil, yakın geleceğin önemli bir cephesi olacak. Dedelerimiz nasıl 8 saatlik çalışma günü için mücadele ettiler, bu da bu nesillerin mücadelesi.

Benim kişisel tahminim bunun epey yaygınlaşacağı yönünde. Bunun kabaca iki nedeni var:

1. Şimdiden epey muhalefet enerjisi birikti gelir adaletsizliğine karşı. Yeni gelişen ülkeler idare ederler ama gelişmiş ülkelerin orta sınıfı, artan üretimden hiç nemalanmıyorlar. ABD’de bile açık açık kendilerine demokratik sosyalist diyen politikacılar türediyse (tabii ki bu Amerikan tarzı sosyalizm, aslında Avrupa’daki merkeze denk geliyor) kalanı siz düşünün. Bu gazın bir şekilde alınması gerekiyor.
2. Sol kesim, tarihsel olarak kapitalizmin esnekliğini hep yabana attı. “Kapitalizm” diye tek bir sistem yok ve şimdiki versiyonları da, 100 sene öncesinden çok farklılar. Gözümüzün önünde defalarca evrim geçirdiler. Bu da bir sonraki evrim basamağı. Yani evrensel temel gelir, “alttan gelen baskılara boyun eğen para babaları” hikayesi olmak zorunda değil. Tam tersine, sistemin devamı için, bizzat sistemin aktörlerinin katılımıyla tasarlanmış bir gaz alma projesi olarak da görülebilir.

Nihayetinde, insanlar otomasyon sayesinde özgürleşmeliler. Bunun maliyeti de, toplam üretime kıyasla gayet kabul edilebilir olacak gözüküyor. ABD için konuşursak, 2.5 trilyon dolardan bahsediliyor. O da bir kısıtlama veya derecelendirme olmadan, 18–65 arası her yetişkine çat diye 12,000’er dolar verilirse. (Bu, yoksulluk sınırına denk geliyor).

Mevcut refah yardımlarının tutarı 1 trilyon kadar zaten, yani fazladan 1.5 trilyon dolardan bahsediyoruz. Kulağa çok mu geliyor? Toplam ekonomik büyüklük şimdiden 20 trilyona dayandı, Endüstri 4.0 ile iyice artacak. 2030’da 33 trilyon dolar olacağı tahmin ediliyor. Yani düz hesap, GSMH’nin %10’u, stabilite için ucuz bir maliyet.

Piramidin ucu sivrilmeye devam eder de, tabanı biraz rahatlar en azından.

Dördüncü Dalga serisine kaldığı yerden devam…

Dördüncü Dalga #3

Serinin tamamı ve en güncel hali Fularsız Entellik’te.

Bu içerikleri üretmesi epey vakit alıyor. Destek olmak isteyenler.

“Durumum yok ama daha fazlası doğrudan ayağıma gelsin” diyen paşazadeler için, spamsiz reklamsız email listesi.

Normalde, söylediğiniz şeyler ortalamadan saptıkça, gelen tepkiler yoğunlaşır. “Menemen soğansız olur” dersem yarı yarıya bölünür insanlar ama “menemen yumurtasız olur” deyince herkes karşı olur. Çoğu zaman oradan anlarsın yanlışını, yani gerçeği araştırarak değil crowdsourcing ile öğrenirsin.

Fakat komplolarda bu ilişki biraz farklı: Giderek daha uçuk iddialar yaptıkça, bir noktadan sonra gelen destek azalmıyor, tersine bir anda artıyor. Yani az saçma bir şey söylersen herkes senle dalga geçer ama çok saçma bir şey söylersen bir grup sana inanır, sana sığınır.

Bunun ilginç bir çeşidi, komplonu yanlışlamaya çalışanların bir kısmının, bunun komplo seviyesini arttırarak yapmaları. Geçen gün olası bir ABD-İngiltere savaşı hakkında saçma bir muhabbete denk gelince aklıma geldi. Bu savaşın çoktan başladığını savunan birileri, klasik Rothschild, Rockefeller, Soros üçlüsüyle hücum yaparken (nasıl savaş çıkarıp zengin olduklarını anlatıyor, 45 yıllık Rockefeller özel kalem müdürlüğü tecrübesine dayanarak), stoperin teki hücumu durduruyor: “Ya saf mısın, bunlar birbiriyle asla savaşamazlar çünkü…çünkü zaten Dünyayı bu ikisi yönetiyor”.

Ya Çin? Rusya? Bölgesel güç Kamerun?

Topu kapan stoperi bu sefer karşı defanstaki yarma durduruyor: “Tüm bunlar sizin gibi cahilleri kandırmak için oyunlar, hepsinin arkasında Yahudiler var.”

Yine Soros, Rothschild yani?

“Onlar piyon be oğlum, benim dediğim asıl perdenin arkasındaki Yahudiler.”

Zaten bu Yahudiler olmasaydı komplo camiası ne yapardı bilemiyorum. 11 Eylül saldırısını önceden haber alıp ticaret kulelerindeki işlerine gitmediklerini duymuşsunuzdur. Hepsi Konsey’in haftalık email bültenine üyeydi.

Bu da yukardaki örneğe benziyor aslında: 11 Eylül’ü Suudilerin yaptığına inanmayan bir grup var, CIA yaptı diyorlar. Sonuçta aynı kahvede osurup osurup ipe dizen adamlar bunlar ama daha sesli osuran, geçici süreliğine daha çok statü kazanıyor. Sonra daha da seçkin bir komplocu grubu çıkıyor, CIA teorisini de saf görüp, Yahudiler diyor.

Biri rest çekiyor, diğeri kumarhaneden borç alıp “restine rest ulan” diye çıtayı yükseltiyor.

Benim teorim de şu Hüsnü: İstatistikte ve finansta fat tail distribution diye bir kavram var. Uçlara gittikçe, ihtimalin azaldığı ama sıfıra çok yakınlaşmadığı dağılımlar.

Yukardaki grafiklerin orta noktaları, en yüksek ihtimalli sonuca denk geliyor. Bunları tahmin etmenin pek getiri götürüsü yok, çünkü herkes aynı tahminleri yapıyor. Borsadan bir örnek verirsek, Apple’ın bu çeyrekte çok satacak ve kar edecek olma ihtimali yüksekse, bu tahmini herkes yaptığından hisse senedi zaten ona uygun biçimde fiyatlanmış oluyor.

Öte yandan grafikteki açık renkli dağılım bir fat tail dağılımı. Düşük olasılıklı olayların getirisi ve götürüsü, sandığımızdan yüksek oluyor. Böyle bahisler oynarsan, çok ufak paralar koyarak, günün birinde voliyi vurman mümkün.

Bir başka deyişle, menemen muhabbetinin aksine komplolarda, işin doğası gereği belirsizlik hakim olduğu için, millet bunu fait tail modellemeye oturtuyor. Bu hem komployu üreten, hem de onu benimseyen açısından mantıklı.

• Üretici, herkesin söylediğini söylerse, arada kaynar. Özellikle bu çağda, her ağızdan bir laf duyulurken, sırf sağduyulu davrandın diye kimse sana bir ödül vermiyor. Piyasada onun da bir yeri var tabii de çoktan kapılmıştır. Ama saçççmasapan bir şeyler söylersen, anında sürüden ayrılmış oluyor ve kendine daha yüksek bir platform buluyorsun (bir haber kanalının sana 30 saniye ayırması gibi).
• Finans dünyası diliyle konuşursak: Her ay çok az bir prim ödeyerek, teoride çok yüksek getirisi olabilecek yatırımlara devam ediyorsun. Millet de “bu bir haltlar biliyor olmalı” diye seni ciddiye alıyor, kimse senin kredi notunu düşürmüyor.
• Zira tüketici açısından da benzer bir dinamik var: Early adopter karizması. Bu terim yeni malları veya fikirleri ilk deneyenlerin aldıkları risk ile ilgili. Çoğu denemeleri balon çıkıyor ama aradan bir tanesi tutarsa “bunu ben popülerleştirmiştim” diyor, o akım içinde bir statü sahibi oluyorlar. O yüzden saçma iddialara “ya tutarsa” diye yaklaşmaları, aslında kendilerine de bir yatırım.
• Bunun üstüne, bir de şansına tahminleri gerçekleşti mi, eyvah ki ne eyvah. 30 sene boyunca “ben demiştim” diyebilirsin. Her hafta her haber kanalına çıkmak gibi orantısız bir ödülünüz olur.
• Ama işin asıl dahiyane yanı, tahminlerin tutmadığında da kimsenin senden hesap soramaması. Soramıyor, zira her şeyi yeni bir komployla açıklayabiliyorsun. Komplon büyüdükçe, fat tailin daha da ucuna yatırım yapmış oluyorsun ve sana “yatırım yapmışlar” için olası getirin o oranda büyüyor.

Belki de biz içgüdüsel olarak belirsizliği fat tail olarak görmeye yatkınız. Komplolar tek tek irrasyonel olabilirler ama bu modele göre komploculuk gayet rasyonel bir strateji.

Ve rağbette olan şey sadece komploculuk değil, komploculuğun en hası, en şiddetlisi. “Ilımlı komploculuk” kaybettirir, “komple komploculuk” kazandırır.

Orijinali, en güncel hali, benzerleri, Nijeryalı generallerden 100 milyon dolar hediye ve reklamsız email listesi için fularsizentellik.com.

Bu bir “BDSM’e giriş” yazısı değil, “haydi hep birlikte BDSMci olup birbirimizin kıçına şaplatalım” yazısı da değil. Bir süre önce Ekşi Sözlük’te rast geldiğim, ilgili başlığın açık ara en beğenilen yorumu hakkında bu yazı. Yorumun özü şuydu:

“Sapıklık ve sapkınlığınızın adına süslü kelimeler takınca ruh hastası olduğunuz ve tedavi edilmeniz gerçeğini değiştirmiyor.”

Tahminen, toplumun ortalamasını geçtim, “BDSM nedir bilen” kesiminin dahi ortalama görüşü buna yakındır. Peki, diyelim bunlar sapık. Merak ediyorum, tedavi edip de neye döndüreceğiz bu insanları? Yani “normal” nedir bu ülkede?

Duygu sömürüsü yapmayayım, tecavüzcüleri, hırsızları, yalancıları filan geçiyorum. Kalan insanlara bakalım:

• “Her sevgilim versin ama karım bakire olsun” normaldir. Belki çevrenizde değil ama Türkiye genelinde öyledir.
• Ömrü boyunca tek bir insanla beraber olmak gibi acayip bir fanteziye yeminler etmek dünyanın her yerinde normaldir.
• Bunu elaleme onbinlerce dolarlık düğünlerle duyurmak,
• sonra bu yeminini defalarca bozmak,
• bu açığa çıkmasın diye de sürekli yalan söylemek -yani kelimenin tam anlamıyla aldatmak- normaldir.
• Bir şekilde terk edilince de kendini jiletlemek, arabesk arabesk mesajlar paylaşmak veya geberene kadar içmek normaldir.

Üst Modeller

Bu zaten asgari vatandaş konfigürasyonuydu. Bazı modellerde ek başka özellikler de var: Mesela kendini kırbaçlayan tarikat üyeleri normaldir. Kelimenin gerçek anlamıyla “norm” olmasalar da, alıp tedaviye götüremiyoruz bu insanları.

Ayaklarına kapandıran, gözyaşlarını içirten, el etek öptüren şeyhlerin cirit attığı ülkede, dominasyon nasıl “marjinal” sayılıyor ben anlamıyorum. Biat kültürü ve reisçilik dominasyonun kurumsallaşmış hali değil mi?

Hepsini geçtim, her hafta tribünde 90 dk boyunca ana avrat küfür yemekten zevk alan, kavga çıkınca katılmakla övünen milyonlar var. Ben de yaptım bunu, hem de Ankaragücü kale arkasında. Asıl sapıklık bu. Karşı taraftan rıza mıza da aramadım üstelik.

“Normal” bunlar işte. Tedavi başarılı olursa, böyle biri olacaklar. Hemen ameliyathaneyi hazırlayalım.

Uzaktan Hepiniz Aynı Görünüyorsunuz

Beni bir süredir okuyorsanız, ekonomik ve çevresel konularda olmasa da sosyal haklar konularında liberteryen (özgürlükçü, devletin mümküm mertebe burnunu sokmamasını savunan) biri olduğumu olduğumu fark etmişsinizdir. Yani benim “sapıklık” veya “tedavi” eşiğim yüksek. Dolayısıyla BDSM’i “savunmam” için müptelası olmama gerek yok.

BDSM hakkında kişisel tecrübem de az zaten. Eski bir sevgilim, bir iki kez dungeon tarzı yerlere götürmüştü, bana göre değildi. Zaten cinsel olarak çok sıkıcı (noktasız) biriyim.

Ama BDSM’in -adı üstünde- bir şemsiye terim olduğunu,
dolayısıyla türlü türlü insanı çekeceğini,
kiminin zevk, kiminin para, kiminin felsefesi için ilgilendiğini,
bazıları için hobi, bazıları içinse ihtiyaç olduğunu,
yani asgari bir çeşitlilik içerdiğini akıl etmek zor değil.

Öyleyse hepsine aynı reçete uygun olabilir mi? Aralarında gerçekten hasta olan ve tedavi edilmesi gereken de vardır, senden benden daha normal olan da. İğreneceğim şeyler de olur, rahat rahat “bırakınız yapsınlar” diyeceğim şeyler de, “polisi arayın, adam kadının kolunu yiyecek” tarzı şeyler de. (Sonuçta rızanın da hukuki ve etik bir sınırı var).

İnsan bilmediği ama birbirine makul derecede yakın olan şeyleri aynı sepete koymaya programlı. İşlenecek veriyi azaltmak için gerekli bir strateji bu. O yüzden de B’sini ayrı, D’sini ayrı, S’sini M’sini ayrı düşünmüyor. Yahut aynı şeyi farklı sebeplerle yapan insanları ayırdetmiyor.

Bu özelliğimizi kapatamıyoruz ama çoğu konudaki fikirlerimizin kaynağının uzun teatiler değil de anlık duygusal tepkiler olduğunu fark edersek, biraz daha ölçülü olabiliriz. Bunun yolu da, daha önce bunların konuşulmuş olduğunu idrak etmek…

Tekerleği Tekrar İcat Etmek

Bu tartışmaların “yapılmışı var”, bunu akıl etmek önemli bir adım. Oturduğum yerden, bunca sene BDSM hakkında yazılmış, söylenmiş şeylerin nihai sentezine varmış olma ihtimalim nedir?

Ayaküstü aklıma gelen bir konu mesela:

“Rızaya dayalı acı, toplum için bir tehlike arz eder mi?”

Olası cevapları düşünelim:

• BDSM belki işkence dürtülerini azdırıyor ve rızası olmayanları da tehlikeye atıyor. Şiddet içerikli bilgisayar oyunlarının gerçek şiddeti arttırma iddiası gibi.
• Belki de tam tersine o dürtülerin güvenli biçimde salınmasını sağlıyor.
• Başka bir yaklaşım, toplumsal tehlike ufak olduğu sürece, iki tarafın da zevk aldığı bir alışverişi yasaklamamak üstüne kurulu. Bir başka deyişle, her hastayı da tedavi etmek zorunda değiliz. Onları tedavi edeceğiz diye, toplumun otoriteryenliğe kayması daha büyük bir sorun. Çünkü aynı otoriteye yatkınlık BDSM’le sınırlı kalmıyor, başka alanlara sıçrıyor. Mesela karşılıklı rızaya dayanan para karşılığı seks de yasaklanabilir, “ahlakı bozuyor” diye.

Ben bunların cevabını bilmiyorum ama okuması yapılacak ilginç konular. Kaldı ki bunlar işin acı tarafıyla ilgili sadece. Dominasyon daha kapsamlı bir kavram.

Lakin bunlar hakkında biraz araştırma yapıp, hakkını verecek şekilde bir şeyler yazsam, aralara da “bence”, “belki de” katarak emin olmadığımı belli etsem, çoğunluğun tepkisi ne olurdu?

Bir kesim bilgilendirici -ve daha önemlisi düşündürücü- içerik için teşekkür ederdi. Ama daha büyük bir kesim “entel guntellik yapacam diye duyar kasmış”, “bu konuda da mı uzmansın”, “gavatoğlugavat” vb şeyler derdi.

Öte yanda ise, dünya umrunda değilmiş gibi çılgın genellemeler yapan tonla insan var. “BDSMciler külliyen sapıktır.” Ama kimse onlara çıkıp “yahu sen uzman mısın, sen bilirkişi misin de böyle kesin konuşuyorsun” demiyor. Halbuki nüanssız konuşmak için çok daha bariz kanıtlara, çok daha sağlam argümanlara veya çok daha tartışmasız bir uzmanlığa ihtiyaç olmalı.

Duymak istediklerimizi söyleyenlerde bunları aramıyoruz, duymak istemediklerimizi daha makul, daha iddiasız biçimde söyleyenlere ise daha büyük şüpheyle -ve hatta nefretle- yaklaşıyoruz.

İktidarla Uyum

“Tedavi” kısmı özellikle sorunlu. Biyoloji, psikoloji umursamayan bir evanjelist Hrıstiyanın, “homoseksüellik tedavi gerektiren bir hastalıktır” deyip, kiliseden alkış almasını düşünün. Bilgi sığlığı + yargı kesinliği + otoriteryenlik kombinasyonu bakımından, iki örnek paralel.

Ama o evanjelistlerin yine bir bahanesi var: ABD anaakım kültüründe azınlık durumdalar. Medyada homoseksüellere karşı bir laf etseler linç ediliyorlar. O nedenle, kendi aralarında birileri bunu derse, “oh be nihayet, benim gibi düşünenler de varmış” diye bir rahatlama yaşıyorlar.

Türkiye’de BDSM gibi konularda bu da yok. Politik doğruculuk yüzünden sabah akşam BDSM güzellemeleri yapmak zorunda değiliz ki, sonunda Ekşi Sözlük gibi görece alternatif yerlerde böyle yorumlar görünce rahatlayalım. Zaten her türlü kültürel mecraya ve devletin resmi desteğine %99 sahip bir zihniyete tarafız. Ama yine de yetmiyor demek. %99 ile yetinmeyen, illa totale, illa %100'e hakim olmaya çalışan “-izm” hangisidir?

Bir soru daha: Sizin “ideal” dünyanızda, böyle insanlara yer var mı yok mu?

Benimkinde var. Çünkü benim ideal dünyam, insanların her yaptıklarını, her yönlerini “ideale” yaklaştırmaya çalışan bir dünya değil. “Part time” ideal dünya benimkisi.

Bu dünyamın nüfusunun çoğu da,

bir yandan durumun ayrıntısına göre “hacı ne sapıklar var ya” denmesinden rahatsız olmayan (yani aşırı duyarlı olmayan),

bir yandan topyekün “tedavi edilsinler” ahlakçılığına karşı olan,

muhtelif uç örneklerin yasaklanması gibi tartışmalar için de konuşmadan önce uzman görüşü arayacak insanlardan oluşuyor.

En eneenenen orijinali fularsizentellik.com ‘da. Sertifikalı, doktordan raporlu, noterden imzalı yazılar hep orada.

Alvin Toffler, 1980 yılında yazdığı Üçüncü Dalga kitabıyla, bilgi devriminin toplumsal karakteristiğini ortaya koymuştu. Peki içinde bulunduğumuz devrimin sosyal yansımaları ne olacak?

Geçen ay, ODTÜLÜ dergisinin 64. sayısı için “Emin Dosteli” ismiyle yazdığım (Emin = İmmanuel, Dosteli = Tolstoyevski, çok zekice değil mi?) bir yazının genişletilmiş hali. Bu ilk bölümün konusu geçmiş trendler ve yeni teknolojiler.

Serinin tamamı Fularsız Entellik’te. Parça parça buraya da koyuyorum.

Önce Toffler’ın bahsettiği ilk üç dalgaya bakalım:

1. Tarım: Burada anahtar kelime “kültür”.Sapiens kitabını okuduysanız, en akılda kalıcı tezlerden biri, tarıma geçişle birlikte ortalama insanın hayat kalitesinin düştüğü idi (daha çok işe karşılık daha az kalori). Fakat birey ölçeğinden değil de tür ölçeğinden bakarsak, bu büyük bir sıçramaydı: Organize dinler, imparatorluklar, anayasalar hayatımıza girdi, kültürün etkisi arttı. “Sıçrama” derken, burada bir iyi-kötü yargısı yok, sadece karmaşıklık seviyesi artıyor. Tıpkı tek hücreli yaşamdan, çok hücreliye geçmek gibi.
2. Endüstri: Anahtar kelime “yığın”.Ulus devlet ve nükleer aile çerçeveleri içinde yığın kimlikler inşa ediliyor. Yığın üretimi (fabrika), yığın eğitimi (ilköğretim), yığın eğlencesi (radyo-TV) norm oluyor. Nüfus katlanarak artıyor (yığın doğumları) ve kitle imha silahları ortaya çıkıyor (yığın ölümleri). Şirketler, gezegendeki dominant organizmalar oluyor.
3. Bilgi: Özgürlük ve parçalanma. Ulus devletler halen ayakta ama hem içten zayıflıyorlar (tek tip vatandaşlık ve siyasi konsensus kayboluyor) hem de tepeden darbe alıyorlar (BM gibi, AB gibi, NAFTA gibi devletler üstü sistemlere tabi oluyorlar). Şirketler, uluslararası mahkemeler, vakıflar, kredi kuruluşları gibi toprak sınırlarını hiçe sayan yapılar hayata hakim oluyor. Bilginin işlenmesi, maddi kaynakların işlenmesinin önüne geçiyor. (Dünya’nın en etkin şirketlerinden bazıları kar edemiyorlar dahi ama sınırsız bilgiye hakimler.) Internet sayesinde doğrudan demokrasi ve sürekli siyaset hayatımıza giriyor (seçimden seçime siyaset yerine).

Internet Kehaneti

Üçüncü Dalga’nın bence en önemli teması adaptasyon. Her devrimde, geliştirdiğimiz teknolojilere uyum sağlamamız gerekiyor. Yani teknoloji dediğimiz şey, tamamen bizim kontrolümüzde olan statik bir aletten ziyade, içine yeni taşındığımız ve halen değişmekte olan bir ekosisteme benziyor. Bir oltayı (teknoloji) kullanmamayı seçebilirsiniz, hiç balık yememeyi de seçebilirsiniz ama ekosisteminizi terkedemezsiniz, “ben oynamıyorum” diyemezsiniz. Ya uyum sağlayacağız ya öleceğiz.

Toffler bu fikrin altını doldurmak için Internet’e odaklanmış. Bunları 1980’de, yani Mark Zuckerberg daha doğmadan önce yazdığını hatırlayalım. Internet’in sadece yeni bir alet değil, yeni bir ekosistem olacağını ve her şeyle bütünleşeceğini öngörmüş: Hem telefonlarla, hem demokrasilerle. Hem kütüphanelerle, hem medyayla…

2018’deki bizler için bu kehanetler ilginç olmayabilir ama asıl çıkarılacak ders, değişimin doğası ve yıkıcılığı hakkında. Çünkü bir sonraki devrim de, daha doğrusu içinde bulunduğumuz dalga da böyle şekillenecek.

Sanayi Devrimleri

Toffler’ın bu uzun vade modeline paralel olarak, sadece sanayi devrimi sonrasına odaklanıp, 3 büyük sanayi dalgası belirlemek de mümkün:

1. 18.yy İngiltere’si buhar motoruyla tanışıyor. Üretim, kalabalık, şehirleşme ve kirlilik katlanarak artıyor.
2. 1800’lere gelince, buharla beslenen sanayinin yanına elektrikle aydınlanan şehirler geliyor. Sadece iş hayatı değil, sosyal hayat ve ev hayatı da değişiyor.
3. Bir asır sonra, Endüstri 3.0 gelişiyor: Telefon hatları uydu bağlantılarına, radyolar televizyona, makineler robotlara evriliyor. Bu evrimi tam bir devrime dönüştüren şeyse Internet. Ama spesifik olarak, Internet’in tıpkı otoyollar gibi, halka açık bir altyapı olarak tasarlanması.

Teknoloji Trendleri

İster dördüncü dalga, ister Endüstri 4.0 diyelim, yeni çağın anahtar kelimeleri olan yapay zeka, sanal gerçeklik, nanoteknoloji, 3D yazıcılar ve Internet-of-Things (IoT) halihazırda hayatımızdalar. Sosyal etkilerine bakmadan önce, bu kavramları somutlaştırmak için birkaç örnek vereyim.

Offshoring vs Outsourcing

Outsourcing, bir işi, organizasyon dışında olan birine yaptırmak. Offshoring ise o işi ülke dışına taşımak. Bir şirketin fabrikasını Hindistan’a taşıması offshoring, yerel bir IT hizmeti olması outsourcing, IT işlerini Hindistan’daki programcılara yaptırmasıysa her ikisi birden.

Bunlar, 3. dalganın önemli sonuçlarıydılar. Uzaktan ve beraber yapılabilen işler arttıkça daha da yayılacaklar. Fakat bazı sektörlerde ucuz işçilik devri kapanıyor ve işler pahalı ülkelere geri dönüyor (reshoring). Ama özellikle fabrika/üretim hakkında konuşuyorsak, offshoring’in azalmasında bir etmen daha var:

3D yazıcılar

Oyuncaktan tutun gerçek bir tabancaya, prefabrik evlerden tutun organlara kadar hemen her şeyi yerel üretmek mümkün olduğunda, yurtdışında işçilik ucuz kalsa bile oralarda üretim yapmak mantıksız olacak. Hatta ölçeği küçültüp şehirlere bakarsak, şehir dışındaki dev fabrikalara ihtiyaç azalacak, her evin bodrumunda ufak birer tekstil atölyesi varken.

Otomasyon

Elbette evin bodrumunda araba üretilmeyecek fakat dev fabrikalar için dahi ucuz işçiliğin önemi düşüyor. Hayatımızdaki robotlar ve otomasyon yazılımları genelde tek bir üretim bandıyla sınırlılar. “Akıllı fabrikalar” kavramı ise üretime ek olarak planlama ve tamir gibi işleri de otomasyona dahil ediyor. Tek bir band veya fabrika değil, tüm üretim-tedarik zinciri ölçeğinde optimizasyon yapıyor.

Internet of Things

Asıl cümbüş, üretimi yapan robotların değil, ürünlerin birbiriyle konuşabilmesi. Yakında Internet kullanıcılarının büyük çoğunluğu insanlar değil, alet edevat olacağı için, buna “nesnelerin Internet’i” deniyor. En sık kullanılan örneklerden biri, sütünüz bittikçe eve süt sipariş eden buzdolabı. Bu bir karikatür haline gelmiş vaziyette artık, basit bir şeyi gereksiz yere karmaşıklaştırdığı için. Lakin, o buzdolaplarından gelen veriler sayesinde beyaz eşya fabrikasının, çamaşır makinesi yerine daha çok buzdolabı üretmeye karar verdiğini, yahut süt çiftliğinin tam yağlı süt üretimini azalttığını düşünün. IoT’in oluşturduğu geribildirim ağı, üretim sonrası süreçte de otomasyonu devam ettiriyor.

Big Data

Yukardaki örneklerde, toplanan bilgiler “silolaşmış” vaziyetteler. Yani buzdolabı verisi fabrikayla, süt verisi çiftlikle paylaşılıyor ama birbiriyle eşleşemiyorlar. Peki, apayrı şirketlerin ürettiği apayrı ürünler olan asfalt ile araba lastiğinin konuşup, olası bir kazayı önlediklerini düşünün. Bir adım daha ileri gidelim: Elektrikli arabanızdan gelen veriyle, Tesla’nın nereye daha fazla şarj istasyonu koyacağına karar verdiğini, elektrik şebekesinin kendini gerçek zamanlı kullanım verilerine göre optimize ettiğini, belediyenin enerji fiyatlandırmasının dinamik hale geldiğini, araba kredisi veren bankaların gerçek maliyeti (total cost of ownership) daha isabetli hesapladığını düşünün. Bu örneklerde, endüstriler arası bir paylaşım var.

Yapay Zeka

Şimdi otomasyonun ölçeğini küçültüp, biraz daha sofistike hale getirelim. Ortalama bir avukat, gününün çoğunu mahkemelerde ona buna “itiraz ediyorum!” diye bağırarak geçirmiyor. İşin önemli bir kısmı, emsal teşkil eden davaları tarayıp dava dosyasına eklemek. Eğer dava verileri dijitalleşmişse, bu bir “machine learning” sorunu haline geliyor. Hatta böyle bir davaya hakimlik etmek de aynı kategoride bir sorun. Salt yazılımdan oluşan bir avukatlık bürosu için “gerçek” yapay zekayı beklemek zorundayız -ve bu garanti değil- ama 10 avukattan 8'inin yazılımla değiştirileceği bir dünya çok uzak değil.

Kişiselleşme

Bir önceki örneğin tıp versiyonunu düşünelim: Teşhis ve tanıyla uğraşan bir doktor günde kaç kan tahliline ve MR kaydına bakabilir? Binlerce değişik veriyi korele edip, her biri hakkında literatürdeki en son çalışmaları öğrenip, en objektif sonuçlara ulaşabilir mi? Elbette hayır. Pratik tıbbın büyük kısmı, “çoğunluk için genelde yararlı olduğu düşünülen çözümler” üzerine kurulu. Peki her birimizin tüm genomunun bilindiği, hatta CRISPR ile editlendiği, mikrobiyomumuzun gerçek zamanlı ölçüldüğü, belki nöron haritalarımızın çıkarıldığı bir çağda, “çoğunluk için işe yarayan” yeterli olur mu? Daha bugünkü veri yükünü kaldıramayan insanlar, kişiye özel tedavileri, diyetleri nasıl belirleyecek?

Her şeyin kişiselleşmesi, yapay zeka ve tıp kombinasyonuyla sınırlı değil. 3D yazıcılarla herkesin kıyafeti veya arabası özel olabilir. Eğitim programları tamamen kişiselleşebilir. Kısacası endüstri çağının temeli olan yığın üretiminin yerini, aynı derecede ucuz ama kişiye özel bir üretim ve tüketim şekli alıyor.

Yerelleşme

Kitlesel programların geri plana atılmasına paralel olarak, merkezileşme trendi tersine dönebilir. Blockchain teknolojisi buna örnek. Binlerce yıldır birçok kültürde, iktidarın sembolü para bastırmak idi. Para kadar merkezi bir şeyin dağınık ve “yöneticisiz” bir hale gelmesi köklü bir değişim.

Bunları ayrı ayrı etkileri sınırlı ama birlikte olgunlaşıp bir sinerji yarattıklarını hayal edin. “Devrim” payesini hakeden durum o. Serinin kalanında, bu sinerjinin sosyal yansımalarına bakacağız:

Acaba 30 sene sonrasının ekonomisi nasıl olacak, siyaseti nasıl olacak, hak ve hukuk anlayışı nasıl olacak?

Dördüncü Dalga #2

Serinin tamamı ve en güncel hali Fularsız Entellik’te. November 18, 2018.

“Dördüncü Endüstri Devrimi, sadece ne yaptığımızı değil, kim olduğumuzu da değiştirecek. Özel hayat ve mülkiyet anlayışımız, çalışma ve tüketim alışkanlıklarımız, sosyal ilişkilerimiz, hepsi değişecek.”

— Dünya Ekonomi Forumu kurucusu Klaus Schwab

İlk Bölümü Kaçırdıysanız…

Dördüncü Dalga #1

Servet Dağılımı

Schwab’ın yukardaki kehanetini somutlaştırmak için, önceki devrimlerden herkesin faydalanmadığını anlamalıyız:

• Bugün yüzmilyonlarca köylü, herhangi bir mekanizasyon kullanmadan yaşıyor.
• 1.1 milyar insan, ikinci devrimin temeli olan elektrikten yoksun.
• 3.5 milyar kişinin Internet erişimi yok.

Elektrik olmadan Internet, Internet olmadan da IoT olamayacağına göre, Endüstri 3.0 öncesinde yaşayan bu milyarlar konumuz dışındalar.

Fakat gezegenin diğer yarısı da, devrimlerin meyvelerini eşit paylaşmıyor. ABD’nin bugünkü haline bakın: Meşhur yatırımcı Ray Dalio’nun anlattığı gibi, en zengin %0.1’in net birikimi, alttaki %90’ınkiyle aynı.

Yani diyelim 1000 kişiye 1000 koyun (sermaye) paylaştıracaksınız. İlk gelen kişiye 250 koyun veriyorsunuz. Sonraki gelen 9 kişiye de toplam 250 koyun veriyorsunuz. İlk 10 kişi (%1), sermayenin yarısını almış oluyor. Bunları takip eden 90 kişi de 250 koyun alıyor, sona kalan 900 kişi de.

1, 9, 90, 900… Resmen kusursuz bir piramit.

Pardon, biraz “kusurlu”: En sondaki 400 kişinin birikimleri aslen ekside, yani onların diğerlerine koyun borcu var.

(Burada negatif servet ile ilgili bir parantez: Bu illa kötü bir şey değil. Mesela borca girip tıp eğitimi alan birinin net zenginliği de negatif. Bir tarlası olan ve borcu olmayan köylünün zenginliği ise pozitif. Ama ilkinin gelir potansiyeli çok daha yüksek. Bu da, kredi sistemi sayesinde, zenginliğe dönüşüyor, yani doktor daha parasını biriktirmeyi beklemeden, kira ödemek yerine gidip mortgage ile ev alıyor şehir merkezinden. Gayrımenkul, çoğunluk için en önemli zenginlik aracı.)

Yeni Zenginlik

Birikmiş zenginliğin dağılımı hakkında konuştuk, peki ya yeni yaratılan zenginlik nasıl dağılıyor? 2017’de yaratılan tüm zenginliğin beşte dördü, tepedeki %1’e gitmiş. Alttaki yarısı da hiçbir şey almamış. Yani 3–5 sene sonrasının birikmiş servet dağılımı, daha da tepeye kaymış olacak.

Fakat, tepede olmak için illa karanlık konseylerden konseylere koşmaya gerek yok. Diyelim Kanada’da mühendissin, bir evin var. 2017 içinde, evin değeri 30 bin euro artmışsa, yeni zenginliği höpleten %1’in içine giriyorsun, bu kadar basit. Evinin toplam değeri 720,000 euro olursa, bu sefer de birikmiş zenginlik kıstasında ilk %1’e giriyorsun

Zenginlikle beraber gelir artışı trendine de bakalım. Aşağıdaki grafik ABD için geçerli:

• Yatay eksen zaman değil gelir sınıfı. Sağa kaydıkça gelir yükseliyor..
• 1980 yılında, en hızlı gelir artışı en fakir kesimdeydi. (gri çizgi)
• 2014’te ise eğri tersine dönmekle kalmamış (en fakirlerin reel gelirleri değişmiyor), sağdaki asimptot çıldırmış: %1 ile %0.01 arasındaki fark çok açılıyor.

Bu istatistikleri okuyunca insanın gözünde canlanan şey, herkesin aşağı yukarı aynı şekilde çalıştığı, sonra zenginlerin gelip vampir gibi milletin kanını emdiği. Bu tasvir, genelde anti-emperyalizm refleksiyle elele gidiyor, yani “zengin ülkeler fakirleri sömürüyor” kalıbı ile.

Keşifler Çağı’ndan kalma bu sömürü imgesi, bugün yaratılan zenginliğin ana sebebi olsaydı, 16. yy’da Güney Amerika’dan gemi gemi gümüş getiren İspanyolların başına gelenler, bugünün zengin ülkelerini de mahvediyor olurdu. Oysa yeni zenginliğin çoğu zaten zengin ülkelerde yaratılıyor. Gidip bir Türk işçiyi sömürerek, Nepalli köylünün ağzından lokmasını alarak yaratacağın ekstra zenginlik devede kulak.

Fil Eğrisi

Bir sonraki grafikteki “fil eğrisi”, global gelir artışını daha nüanslı biçimde anlatıyor:

• En en en az kazanan %5’lik kesimin reel geliri (enflasyona oranlı), 1988–2008 arası aynı.
• Fakat diğer garibanların gelir artışına bakın: Mesela 100 kişiden en az kazanan 15.’sinin geliri %50 artmış, 25. kişininse %70.
• Keza orta kesim: Tam ortada bulunan 50 numaralı arkadaşın geliri %80 artmış.
• Tüm bunlar, piyasalarını açan ülkelerdeki (özellikle Çin) gelişmenin ürünü.
• Gelişmiş ülkelerin orta sınıfları (bunlar global ölçekte ortada değil sağ uca yakın bulunuyorlar) için hayat çok değişmemiş.
• En iyi kazanan ailelerin gelirleri ise, hangi ülkede olursa olsunlar çok artmış. Bunlar global elitler.

Hatırlatayım, yukardaki trend 2008’e kadardı ve gelir içindi, zenginlik değil. Zenginlikteki ayrım hep daha büyüktür. Bu fil eğrisini göstermemin sebebi şu fikrin altını çizmek: Bugün çoğunluğun karnı doyuyor ama yeni dilimlerin hepsi elitlere gidiyor.

Bu da bizi nihayet yakın geleceğe getirdi:

Endüstri 4.0 demek üretkenlik artışı demek, yani çalışılan her saat başına yapılan üretimin değeri artıyor, pasta büyüyor. Fakat bu zenginliğin de çoğunluğu zaten zengin ülkelerde yaratılacağı için, ve o ülkeler içinde de eşit dağılmayacağı için, yukardaki trendlerin artarak devam edeceğini bekleyebiliriz.

Peki herkesin karnı doyuyorsa, o kadar da kötü bir şey mi bu dengesizlik? Buna işsizlik kısmında değineceğim ama oraya gelmeden önce ticaretteki değişime değinmemiz lazım.

Ticaret ve Savaş

Eskiden, periyodik savaşlar sayesinde, tepede birikmiş olan zenginlik yokoluyor ve servet adaletsizliği azalıyordu. Bizim zamanımızdaysa savaşlar da yok denecek kadar azaldı, aşağıdaki grafikten görebilirsiniz.

Bunun çok sebebi var ama bence en mühimi serbest ticaret. Avrupa bu konudaki en dramatik deneydi: İki dünya savaşının ve “dünya savaşı” payesi edinebilecek başka savaşların (Napolyon Savaşları, 30 Yıl Savaşları, vs) sahnesi olan yerde, şu anda Almanya ile Brexitçi İngiltere arasında bir savaş hayal edemiyorsunuz.

Stanford’lu bir ekonomistin şu modeline göre, ticaret anlaşmaları, askeri ittifaklara kıyasla savaşları önlemekte çok daha etkili olmuş. Dolayısıyla yakın gelecekte, servet dağılımına bir “reset atılmayacağını” düşünebiliriz.

Dördüncü dalga, bu ticaret anlaşmalarının genişlemesi yönünde baskı yapıyor. Nasıl?

1. Üretim ve tedarik zincirindeki işbirlikler daha makul hale geliyor. Basit bir şeyi üretip dağıtırken bile, her biri kendi alanında verimli olan bir düzine ayrı şirketin olaya dahil olması mümkün.
2. Telif hakları ve fikri mülkiyet (IP) önem kazanıyor. Zira yaratılan değerin çoğu fiziki değil, telifte. Bir iPhone’u değerli kılan şey, o telefona Çin’deki fabrikada katılmıyor, California’dan sanal olarak katılıyor. IP’yi kanunla garanti altına almak için, ticaret anlaşmaları daha da kuvvetlenecektir. Trump’ın son anda imzasını çektiği ama kalan ülkelerin uygulamaya koydugu yeni Trans Pacific Partnership’de (TPP), IP haklarının genişlemesi önemli bir nokta.

Yukardaki argümanın sonucu şu: Savaşlar daha da imkansızlaşacak, servetler daha iyi korunacak ve tepede konsantre olmaya devam edecekler.

Lakin bunlar işin teknik imkan kısmı, bir de ters yönde gelişen bir siyasi gerçeklik var. Dalio’nun yukarda linklediğim yazısında, servet dağılımındaki adaletsizlik ile 20.yy’daki popülist hareketlerin korelasyonu gösterilmiş. Yani savaşları imkansızlaştıran şey, aynı zamanda reaksiyoner hareketleri de tetikleyen şey. Biraz ayrıntıya dalayım…

Çalıyorsa Benden Çalıyor

İnsanlar, kendilerine benzeyenler tarafından ezilmeye daha kolay razı olur, hatta bunu içselleştirirler. Osmanlı Hanedanı ile övünmek buna güzel bir örnek. Sanki iktidara ortak olmuşlar gibi “üç kıtaya hükmettik” diyorlar. Gerçekte olan, bir ailenin, 600 sene boyunca koca bir insan topluluğunu yönetmesi ve bu süreçte onları hep yoksul ve cahil bırakması. 20.yy’da Türkiye Cumhuriyeti’ne miras kalan beşeri sermaye tam bir enkazdı.

Bugüne gelelim: Kendileri gibiler tarafından sömürülmeyi, birinci çoğul şahıslı “koyduk mu” muhabbetiyle kutlayan milyonlar var. Burada sadece Türkiye’den bahsetmiyorum, babadan kalma dolar milyarderi Trump’la kendini özdeşleştiren ama 500 dolarlık doktor faturası yüzünden iflas edecek Amerikan köylüsünü de kastediyorum. (Nüfusun %57’si bu durumda)

Lakin bir yabancı gelmeye görsün, işlerini veya pazar paylarını onlara kaptırdıkları zaman bir anda “sömürüldükleri” akıllarına geliyor. Amerika sağında kimse TPP veya NAFTA gibi ticaret anlaşmalarının detaylarını bilmez ama bugün hepsi bunlara karşı (parti kodamanları hariç). Dolayısıyla Trump’ın gümrük savaşlarını ve merkantalist politikaları (içerdeki üreticiyi koruyan), bir manyağın trip atması olarak geçiştirilemez. Bu bir semptom. Benzer bir popülizm her yerde olabilir, çünkü servet adaletsizliği + serbestleşen ticaret + savaşların olmaması (yahut uzaklaşması) kombinasyonunun doğal bir sonucu bu. Üstüne göçmenliği de eklediniz mi, tam bir saatli bomba.

İşsizlik

Şu ana kadar, 4. dalganın, yeni yaratılacak zenginliği tepede tutma potansiyelinden bahsettik. Asıl korkutucu yanı, işleri ve birikmiş zenginliği de tepedekilere transfer etme potansiyeli. Yani koyunu olmayıp da başkalarınınkini yüzerek geçimini sağlayanların işleri tehlikede.

Bunun kökü 3. dalganın sonuçlarında saklı: Üretimin bir kısmını ucuz ülkelere kaydı (outsourcing ve offshoring). Bugün şehir merkezinden 200 dolara alacağımız reçeteli gözlüğü, Çin’den kargo dahil 20 dolara sipariş edebiliyoruz.

Peki ya gözlüğü, köşedeki fotokopiciye gidip bastırırsam? Internetten satın aldığım bir çerçeve tasarımını özel bir 3D yazıcıya yüklesem mesela?

Türkiye’de fason tekstil sektörü büyük. Bu üretimin çoğunun, bodrum katlarında 7/24 çalışan yazıcılarla yapılması için bir engel var mı?

Ham madde maliyeti, çoğu iş için en büyük maliyet kalemi değil. Kalite kontrol, taşıma, depolama ayrı dert. Üstelik, yeni siparişlere veya değişen piyasa koşullarına zamanında cevap veremeyince, büyük fırsatlar kaçırmak da var. Bu sorunların üstesinden gelmek için, uzak diyarlardaki işçi fiyatlarının normalin üçte biri, dörtte biri olması lazım. Oralar pahalılaştıkça, hesaplar tutmuyor.

Şimdi bu hantallığı, 3D yazıcıların her sokağa girdiği bir Dünya ile karşılaştırın: Amazon artık dev depolarla ve 3000 km öteden mal taşımakla uğraşacağına, her mahalleye bir printer dükkanı kurabilir ve envanterinin yarısını hemen oracıkta basabilir. Fason giyim markanız yeni bir sipariş mi aldı? Şemaları, modelleri yükle, sen uyurken üretim bitsin, uyanınca kalite kontrol yapar yollarsın.

Buradan iki sonuç çıkıyor:

1. Dikkat ederseniz yazıcıların “her eve” girdiklerinden bahsetmedim, “her sokağa” girdiklerinden bahsettim. 3D televizyonlar geldiğinde insanlar bir hevesle bunları tüketti ama heyecanı geçince, yine 3D film için sinemaya gitmeye devam ettiler. Yazıcılar hayli hayli bu kaderi paylaşacak, çünkü evine aldığın yazıcının modeli ve ona besleyeceğin ham maddenin maliyeti, Amazon’un iş modeliyle baş edemez (economy of scale). Dolayısıyla, zaten o kadar dev bir sermaye yatırımı yapabilecek şirketler, bu yeni teknoloinin de asıl kaymağını yiyecektir.
2. En pahalı şehirlerde bile üretim mümkün olacaksa, Çin’in ne avantajı olabilir ki? Oraya gitmiş işlerin zengin ülkelere geri dönmesi demek, tam da işe en çok ihtiyacı olan insanların istihdam kaybetmesi demek. Arabanın, klimanın, yurtdışı tatilinin tadını almış Çinli, eski günlerine geri dönmek ister mi?

İkinci etki, gelişmekte olan ülke vatandaşını fakirleştirirken, ilk etki ise üretimin yapıldığı ülke içindeki servet dağılımını etkiliyor.

Kendi Kendini Tamir Eden Robotlar

Kalifiye olmayan işçilerin sorunları, 3D yazıcılardan ibaret değil, daha büyük ölçeklerde de karanlık fabrika kavramı gelişiyor: Sadece üretimi değil, bakımı, tamiri ve dağıtımı da robotların yaptığı, insansız fabrikalar bunlar.

Bunun etkisini anlamak için, birkaç sene önce, her 10,000 çalışana düşen endüstriyel robot sayısına bakın:

• ABD: 164
• Almanya: 292
• Güney Kore: 478
• Çin: 36

Şimdi de 2016–2017 verileri:

• ABD: 189 (az değişim)
• Almanya: 309 (az değişim)
• Güney Kore: 631 (%50 artış)
• Çin: 68 (neredeyse iki katı)

Bu Çin için hem bir fırsat (biraz daha robotize olsalar, üretimleri ne kadar artacak), hem de bir kriz. Zira 100 milyon insanın üretim sektöründe çalıştığı Çin’de, daha 3. dalga teknolojiler bile doygunluğa ulaşmamışken, 4. dalga teknolojiler yüzünden istihdamın fazladan %5’i etkilense ne olacak?

Gelişmekte olan ülkeler sorunu büyük, çünkü mevcut işçilerin tümü, yeni teknolojiler ile yaratılacak yeni işlere kaysalar dahi, arkadan gelen bir ordu var: Afrika kıtası, her ay 1 milyon yeni iş yaratmak zorunda. Sırf Hindistan ve Çin’de, önümüzdeki 15 sene içinde yarım milyar genç iş piyasasına girecek.

Yeni Otomasyon

Belki üretim ve tamiri robotlara bıraktık, en azından planlama işlerinden medet umuyorsunuz. Oysa üretilen her şeyin birbiriyle konuşacağı IoT çağında, insanın bunca veri yükünü kaldırması mümkün değil.

Fabrikanın, ürettiği arabalarla konuşup, hangi bileşenlere daha sıkı kalite kontrolü uygulanacağına karar verebildiği bir zamanda, sizin kahvesiz çalışmayan beyninize ne kadar ihtiyacı var? Elbette karar zincirinin içinde insan olacak ama kaç tane olacak, sorun bu.

Bu arada, IOT’in pastaya kaç dilim ekleyeceğine bakın: ABD’de, IOT olmazsa 2030 yılındaki kişi başı GSMH 66,500 dolar olacağı tahmin ediliyor. IOT bunu 20,000 dolar kadar arttırabilir, yani %33 ekstra büyüme. Yani bir yandan işini alıyor, bir yandan zenginliği arttırıyor.

Peki ya gelişmiş ülke ekonomilerinin büyük kısmını oluşturan hizmet sektörü?

Bugün dahi Amazon’a karşı zar zor direnen geleneksel perakendecilik, yeni otomasyona ilk kurban gidecek alanlardan biri. Ama yüksek eğitim gerektiren hizmetler de tehlikede: Avukatların zamanı mahkeme salonlarından çok, karmaşık hukuki dokümanlar arasında geçiyor ve daha şimdiden, bu işi tecrübeli avukatlardan iyi yapan yazılımlar mevcut.

Sanal mahkemeler, yahut doktorsuz hastaneler, işin sansasyonel kısmı elbette. McKinsey, mesleklerin sadece %5'inin tamamen otomatize olacağını öngörüyor. Fakat kısmi otomasyonun boyutları yeterince büyük: Sırf bilinen teknolojileri kullanarak, 2055'e kadar tüm işgücünün yarısını otomatize etmek mümkün.

İşinde iyi olanlar veya yeniden eğitim imkanı olanlar, işlerini kaybetmezler. İyi bir cerrahın her zaman işi olur, zira en kötü ihtimalle cerrah robotları tasarlayan şirkete danışmanlık yapar. Ama ortalamayı düşünün: Genomumuzun dizilendiği, mikrobiyom profilimizin çıkarıldığı zamanlarda, hayati kararları bir algoritma yerine, şimdiki gibi 24 saatlik vardiyasında uykusuzluktan ölecek, üç kuruş kazanan ve kendini geliştirmeye zamanı olmayan genç bir doktora aldırmak, büyük bir sorumsuzluk olarak görülecektir.

Üretkenlik teknik bir sorun, üretimin paylaşımı ise siyasi bir sorun. Bu trendlerin, her şeyin bol ve ucuz olduğu ama kimsenin bir şey alacak parası olmadığı garip bir düzene yol açmaması için, bazı sosyal ve siyasi müdahaleler gerekecektir. Bunları da yakında üçüncü bölümde konuşacağız…

Ara Sıcak: Bölüm 2.5

Evrensel Temel Gelir

3. Bölüm

Dördüncü Dalga #3

Originally published at fularsizentellik.com on November 18, 2018.

Geçen hafta başıma esrarengiz bir dolandırıcılık ve hacklenme olayı geldi, hala da tam sonuçlanmış değil. Aynısını yaşamamanız için anlatıyorum:

1. Fazla kullanmadığım bir Facebook Business hesabım ve ona bağlı bir reklam hesabım var. En son reklam vereli 1 seneyi geçmiş ve hesaba tanımlı başka kullanıcı yok. Fakat geçen ay, benimle tamamen alakasız bir reklam kampanyası başlıyor bu hesaptan.
2. FB’tan ne bir email, ne bir SMS geliyor. “Uzun zamandır yoktunuz, bir anda limitsiz kampanya başladı, n’oluyor” demiyorlar. Pek aktif olmadığım için birikmiş notification’ların arasına gömülen sıradan bir mesaj var sadece.
3. Ben de bir şey farketmiyorum çünkü hesabın kalanında hacklenmeye dair bir emare yok. Abuk subuk mesajlar, arkadaş istekleri, şifre değişimi yok. Hatta “yeni bir yerden/cihazdan login oldunuz” mesajı dahi yok, her şey normal.
4. Hesapta tanımlı kredi kartım vardı. Reklam harcaması önce 2.5 dolarla başlıyor, sonra reklam kampanyası yayıldıkça, FB’un bana kestiği fatura da kabarıyor, çünkü fiyatlama etkileşim ve görüntü bazlı. Ve bir üst limit de yok.
5. Diyeceksiniz ki “banka haber vermedi mi?”. Verdi, ama bir sor nasıl verdi. Normalde şüpheli bir harcama olduğunda arıyorlar. Fakat ilk meblağ düşük olduğu için bu sefer sadece email atmışlar. Ve şansına, tam da o gün yaptığım başka bir harcamayı ilk satıra koydukları için, ona bakıp onay vermişim.
6. Bu arada bankanın ilkel sistemi de şöyle çalışıyor belli ki: “Facebook ad/34cascas7” isimli 2.5 dolarlık fatura için onay aldık, öyleyse üç gün sonra “Facebook ad/8790asdasd” isimli 500 dolarlık faturada bir sorun yok, haber vermeden direkt ödeyelim.
7. Böyle böyle haftalar geçmiş. Sonunda kart ekstresine bir baktım, Facebook’a tam 4000 dolar ödemişiz. Başımdan aşağı kaynar dolarlar döküldü. Türk parasıyla yazamıyorum, karakter limiti yüzünden.
8. İlk iş, bankayı arayıp kartı iptal etmek ve o harcamalar için “fraud” (hile, dolandırıcılık) dosyası açmak. Toplam 15 dakika sürmedi. Amerikan bankası olduğu için, önce asıp sonra yargılamak yerine, senin dürüst olduğunu farzederek önce sana parayı iade ediyor, faizleri donduruyor, sonra soruşturmasına başlıyor. O noktada benim işim bitti aslında, Facebook’la bunlar konuşacak. Ama dayanamadım…
9. Hemen FB hesabına girip kampanyayı durdurdum. Olayı keşfettikçe bir yandan da diyorum, acaba hakikaten bunu ben yarattım da şimdi hatırlamıyor muyum? Belki uyurgezerlik var. Ya uyurgezer kişiliğim, normal kişiliğimden daha girişimci ise? “Ben nasıl bir loser’ım Allahım” diye varoluşsal krizlere giriyordum ki, aktivite logları gözüme çarptı…
10. Bir reklam yaratmanın 3 aşaması var: ad campaign, ad set ve ad. Asıl reklam içeriği (video, yazı, imaj) son aşamada ama diğerlerinde bir sürü ayar yapıyorsun: amaç, bütçe, süre, hedef kitle, raporlama, vs. Fakat loglara bakıyorum, tüm aşamalar aynı dakika içinde olup bitmiş. 60 saniye içinde dolu dolu bir ad campaign yaratılabilir mi? Üstelik kampanya adı da rastgele: Google’da o ismi aratınca sıfır sonuç aldım ve masaya elimi vurup “bunu yapan insan olamaz!” dedim.
11. Tabii arayüz düzgünce tasarlanmış olsaydı, insan olup olmadığından anında emin olabilirdim. Her şey aynı saniyede olup bitmişse, bir bot/script olduğu kesin olurdu. Şu anda ise, aktivitelerin sadece saat ve dakikasını görebiliyorsunuz, saniyeyi koymamışlar. “Fazla yakmasın” diye herhalde. Hatta o aktivitelerin yanına, IP adresi, coğrafya bilgileri, session uzunluğu, two factor authentication’dan geçilip geçilmediği gibi bilgiler verilebilirdi. Ama çok şey istiyorum, alt tarafı YARIM TRİLYON DOLARLIK bir şirket bu.
12. Internet Güvenliği yazı dizisinden hatırlarsınız, bu hesapların normal yollardan hacklenmeleri zor zaten: Aşırı uzun ve başka yerde kullanmadığım bir Lastpass şifresi, üstüne 2FA var. 2FA için telefondaki applikasyondan kod üretmek gerek. O telefon da hep bende ve açmak için parmak izi lazım. Desktopım sanal ve toplam 3 firewall arkasında. Makineye fiziksel erişimi olan kimse yok. Yani yemin ederim, CIA direktörünün FB hesabı daha güvensizdir.
13. Aklıma gelen üç ihtimal var: Birincisi phishing. Phishing ile 2FA bile aşılabilir. Ama loglarda başka cihazdan veya şehirden yapılan bir login gözükmüyor. İkinci ihtimal malware. O da herhangi bir malware değil, işini bitirince kendini imha etmiş, bu yola baş koymuş imanlı bir malware, çünkü taramalar temiz çıktı. Üçüncüsü de HAARP. Evet Amerikan derin devleti peşimde. Şaka şaka, üçüncü ihtimal, bu işin FB tarafından yapılan yetkisiz bir erişim olduğu. Onların audit sistemini bilmiyorum, belki böyle bir erişim imkansıza yakındır. Neyse, bu bir sır perdesi olarak kalsın.
14. Reklamı durdurtuktan sonra içeriğini inceledim: Sadece Amerikalı kullanıcılar hedeflenmiş. İndirimli spor ayakkabısı imajları var. Hangi siteye yönlendiriyormuş bakıyorum, Florida’da bir çiçekçi. Allah Allah. Çiçekçi, ayakkabılar ve ben. (İyi bir müzik grubu ismi olabilir).
15. O sırada birkaç gün önce gelmiş bir mesajı görüyorum: “Ayakkabılarımı sipariş edeli kaç gün oldu, neredeler madırfakır”. Böyle başka mesajlar da var. Sonunda duruma uyanıyorum: Herifler benim hesaptan reklam verip, milleti bir siteye yönlendirmiş, güzelce dolandırmış, sonra şikayetler başlayınca asıl site buhar olmuş ve reklamlar, olayla alakasız bir çiçekçiye yönlendirmeye başlamış. Millet de şu anda beni dolandırıcı sanıyor. (Bu arada, bu yeniden yönlendirme için tekrar hesaba girmeye gerek yok, zira reklamda kısaltılmış URL kullanmışlar. Kısaltma servisini kullanarak, O URL’in gittiği asıl sayfayı sonradan değiştirebiliyorsunuz.)
16. İşin komik tarafı, reklamlar çiçekçiye yönlendirildikten sonra, bu herifler artık para kazanmıyorlar. Ama benim hesap o reklamları ödemeye devam ediyor. Çiçekçiye çalıştık resmen. Hesabıma tekrar girip bunu durdurmamışlar veya yeni bir dolandırıcılık için yeni bir reklam kampanyası yaratmamışlar.
17. Şimdi bu noktada garip bir ilişki ağı oluştu: Benim amacım, FB’tan paramı geri almak. Ama FB açısından muhtemelen dolandırıcı olarak ben gözüküyorum, hele ki hacklendiğime dair açık bir işaret olmadığı için. Kanıt olarak, dolandırıcıların kullandığı orijinal siteyi bulmak istiyorum ama bunu sipariş vermiş insanlara soramıyorum, çünkü onlar benden nefret ediyor.
18. Sonunda bir iki tanesini ikna ettim yardım etmeleri için, ama o kadar kekolar ki, siteyi filan hiç bilmiyorlar. Bu şaşırtıcı değil: Benim hesap Avrupa’da İngilizce öğrenme ile ilgili. O hesaptan, Amerika’da ayakkabı satışı hakkında bir reklam görüp, şüphelenmeden sipariş veriyorsan, zaten keko olmaman imkansız.
19. Bu noktada anladım ki, bu işi banka ile Facebook arasında bırakırsam, kendimi savunamam, en iyisi doğrudan FB ile iletişime geçeyim. Ama bu öyle kolay değil. Sen kimsin ki koskoca FB ile konuşacaksın? O kadar kötü tasarlamışlar ki şikayet sistemini, aklınız durur. En basitinden, business manager’dan yardım kısmına girip “fraud” yazıyorum, ilk çıkan linklerin hepsi “sayfa bulunamadı” hatası. Bunlara bakan bir Hintli gariban bulamadınız mı?
20. Bir yerlerden ilgili dokümanı buldum, oraya link koymuşlar, “reklam hesabınız hacklendiyse acilen şu formu doldurun” diye. Fakat acilen linke tıklayıp gittiğim yerde ne yapacağım belli değil, acil acil bakınıyorum. Ortada “hacklendim” seçeneği dahi yok, tam bir “workflow fail”. Bütün yardım sayfaların kötü olsa dahi, en azından hack ve fraud (dolandırıcılık) kısımları iyi çalışmalı.
21. “Harcamalarımı açıklamak istiyorum” gibi garip bir seçenek üzerinden form doldurdum. FB da cevaben dedi ki, “1–2 iş günü içinde döneriz”. E bugün Cumartesi? Salıya kadar dolandırıcılık serbest demek ki.
22. Bakın, Facebook normal bir şirket değil, haftasonu kepenkleri kapayamaz. Bir kere tüm misyonu globalizasyon üzerine kurulu. Benim Cumartesim başkasının Cuması. İkincisi, bu şirketin çeyreklik reklam geliri $12 milyar. Senelik 50 milyar dolar. Bu kadar üretim yapamayan ülkeler var ya. Gelirleri bırak, 44 milyar nakit rezervleri var üstelik. Bu şartlar altında bir reklamcının şikayetine 3 gün bakmamak nedir? Bırak dolandırıcılığı, “bu reklam iyi olmuş mu” diye sorsam, 2 saat içinde “şahane olmuş, aynen devam abicim” mesajı gelmeli.
23. Fakat sonunda gelen cevap bana tüm bunları unutturdu: “I’m sorry about the problem you had using your payment method. Luckily, I’ve reviewed your account and I’m happy to let you know you can now spend money on Facebook again.” (Ödeme metodunuzla ilgili bir problem varmış, neyse ki hesabınıza baktım ve artık Facebook’ta tekrar para harcayabileceksiniz) . ”Did you find our support helpful?” diye de bitirmişler. No dumbass, I didn’t find it helpful at all. In fact, it could be the least helpful response I ever got, to any question.
24. Zamanında kısa bir süreliğine teknik destekte çalışmıştım, stresli işti. Ama müşteri yönünden en gıcık edici şey şu: O kadar uğraşıp detay veriyorsun, açık seçik yazıyorsun, bekle bekle, sonunda ne geliyor? %90'ı otomatik doldurulmuş, kalanı da dediklerinin hiçbirini okumadığı belli olan birinin cevabı.
25. Adamlardan üç şey istemiştim: Paramı, hack bilgilerini (özellikle FB tarafından olmuşsa) ve dolandırıcılardan etkilenen diğer hesaplara yardım etmelerini. Verdikleri cevabın hiçbiriyle alakası yok.
26. Küfür edeceğim ama diğer sitelerdeki gibi, şikayet kaydına “hayır bu yeterli değil” diye devam edemiyorsun. Haddini bileceksin. Cevap veren eleman kaydı kapamış, sadece okuyabiliyorum. Bir tasarım saçmalığı daha.
27. Yeni bir şikayet kaydı oluşturmadan önce banka hesabıma bakayım dedim, o da ne? FB parayı geri vermiş. Söylemiyorlar ama vermişler. Hatta işin komiği, biraz fazlasını vermişler. Acaba özür dilemek için mi?
28. Hemen kahyaya söyledim, gidip muhasebecimi çağırdı. Saka ya, ne arar bende muhasebeci (ama kahya var, kahyasız şuradan şuraya gitmem). Oturdum hesapladım: Meğer en baştan fazla fatura kesmişler. Yani Facebooks Ads arayüzünün fatura kısmından gördüğüm harcama 3300 dolar ise, kartıma soktukları -ve şimdi geri ödedikleri- rakam 4000.
29. Üstelik bunlar tek seferde faturalanmıyor, parça parça oluyor. Fakat FB arayüzünde gördüğüm meblağlar ile kredi kartıma geçirilenlerin hiçbiri birbirini tutmuyor. Hesaplama iyice zor olsun diye özellikle yapmışlar sanki.
30. Kafam allak bullak ama neyse ki paralar sağlamda. Bu arada, şikayet kaydını oluşturduktan sonra FB şifrelerini değiştirmişim, güvenilir cihazları silmişim, devam eden sessionları bitirmişim, vs, standart güvenlik işlemlerini yapmışım yani. Ve şimdi FB reklam merkezinden faturalara bakarken farkediyorum ki tepede bir mesaj var: “Reklam hesabınız kilitlidir, tüm kampanyalarınız dondurulmuştur”. Bu noktada artık kahkahayı bastım, gerizekalı teknik desteğin “düzelttim” dediği tek bir şey vardı, meğer onu da becerememişler, tam tersine kitli olmayan hesabı kitlemişler. Pes ettim.

Hikayeyi burada bitireyim. Cevaplanmayan soruları için bir kayıt daha açtım ama malum, paşalar haftasonu cevap veremiyorlar, anca haftaya çözeriz kalan esrarı. Şimdiyse, siz ne yapmalısınız ve mühendislik açısından Facebook ne yapabilirdi, bunları konuşalım:

Ne Yapmalısınız

• Kart ekstresine sık sık bakın.
• Bankanın uyarı emailleri için özel filtre yaptım, alevli malevli, arada kaynamazlar.
• FB reklamlarını aktif olarak kullanmıyorsanız, orada kart bilgisi saklamayın.
• İlla saklayacaksanız, ayarlardan limit koyun. Daha iyisi, limitli sanal kart.
• Hesap güvenliği ile ilgili standard tavsiyeler: Uzun ve başka yerde kullanmadığınız şifre (password manager), 2FA, login alarmları, malware için taramalar.
• Korunması en zor saldırı phishing. Özellikle de mobil üzerinden, kafanız dağınıkken, orijinal web sayfasının taklidini yemek mümkün. Abuk subuk linklere basmayın ve yeniden login olmanız gerekiyorsa ekstra kıllanın, adres çubuğuna bakın.
• Bol bol spor yapın

Facebook Ads Nasıl Tasarlanmalı

Belki aranızda mühendis vardır, bir şeyleri düzeltir veya en azından kendi ürününü daha iyi yapar. Zira adamların kaçırdıkları “red flag”lerden buradan aya kadar protokol yolu döşenirdi:

• Aktif olmayan bir hesap, bir anda limitsiz reklamlara başlamışsa, red flag! Hesabı dondur veya kullanıcıdan onay iste.
• Şu ana kadar en fazla $20 harcamış biri, son bir haftada $1000 harcamışsa (limit olsa bile)…
• Koca bir reklam kampanyası 60 sn’den kısa sürede yaratılmışsa…
• ABD’de yaşamayan biri, sadece Amerikalılara iletilecek bir reklam tasarlıyorsa…
• Profille tamamen alakasız bir reklam veriliyorsa (benim ayakkabı satmam gibi)…
• Kullanıcıların yönlendirildiği adresler değişmişse…
• Hepsini geçtim, reklam post’unun altındaki yorumlarda bir sürü “scam” lafı geçiyorsa, DEV UYARI. Oraya bir kişi “faggot” veya “Nazi” yazsa işaretlenir muhtemelen, ama 50 kişi “bu dolandırıcılıktır” yazmasına rağmen reklam yayılmaya devam etti.

Yapay Zeka araştırmalarına milyarlar gömüyorlar ama şu üç satırlık algoritmalar eksik, insanı gıcık eden bu. Bir tanesi bile olsa bu sorun önlenirdi. Hadi ben paramı doğrudan Facebook’tan aldım, ama sipariş verip dolandırılanlar tek tek bankalarıyla uğraşacaklar. Kötü tasarımın cezasını kredi kartlarımız çekiyor.

Not: Hala “ayakkabılarım nerede?” mesajları alıyorum. Silinene kadar 500 bin kişi görmüş reklamı. Senelerce sürer artık. Gerçekten ayakkabı işine girmek isteyen varsa, elimde kızgın ama kararlı bir müşteri kitlesi bulunuyor, iletişime geçiniz.

Originally published at fularsizentellik.com.