<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:cc="http://cyber.law.harvard.edu/rss/creativeCommonsRssModule.html">
    <channel>
        <title><![CDATA[Stories by Kedifesto on Medium]]></title>
        <description><![CDATA[Stories by Kedifesto on Medium]]></description>
        <link>https://medium.com/@kedifesto?source=rss-535f95680d74------2</link>
        <image>
            <url>https://cdn-images-1.medium.com/fit/c/150/150/1*2wLTZ47heTi2mCcut75e3A@2x.jpeg</url>
            <title>Stories by Kedifesto on Medium</title>
            <link>https://medium.com/@kedifesto?source=rss-535f95680d74------2</link>
        </image>
        <generator>Medium</generator>
        <lastBuildDate>Tue, 17 Nov 2026 12:12:58 GMT</lastBuildDate>
        <atom:link href="https://medium.com/@kedifesto/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/>
        <webMaster><![CDATA[yourfriends@medium.com]]></webMaster>
        <atom:link href="http://medium.superfeedr.com/" rel="hub"/>
        <item>
            <title><![CDATA[Patates olmadan savrulan insan]]></title>
            <link>https://medium.com/@kedifesto/patates-olmadan-savrulan-insan-a92f25ad09ef?source=rss-535f95680d74------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/a92f25ad09ef</guid>
            <category><![CDATA[nietzsche]]></category>
            <category><![CDATA[ursula-k-le-guin]]></category>
            <category><![CDATA[felsefe]]></category>
            <category><![CDATA[edebiyat]]></category>
            <category><![CDATA[postmodernism]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Kedifesto]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 25 Feb 2025 14:59:56 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-02-25T16:44:20.895Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p>Patates çok güzel bir sebzedir, çok iyi bir potasyum kaynağıdır. Salatasını, kızartmasını, kıymalı yemeğini çok severim. Patates olmasa bugün bu yazıyı yazamazdım.</p><blockquote>“Hayal gücünün bastırılabileceğinden emin değilim. Eğer çocuktaki hayal gücünün kökünü gerçekten kazıyabilirseniz, o çocuk büyüyünce patates olur.”</blockquote><blockquote><em>Ursula Le Guin — Kadınlar Rüyalar Ejderhalar</em></blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*x8LFWGOb8bwlsOvRsNZSSA.jpeg" /></figure><p><a href="https://medium.com/@kedifesto/epistemiyoz-musunuz-dec6f1c4200e">Epistemiyoz musunuz?</a> yazısında bilgi sağlığının ne olduğunu irdeledik. Bu yazıda Savrulan İnsan’a geri dönüyorum. Tahmin ettiğiniz üzere o da bir epistemiyoz. Bilgisiyle savrulan bir insan çünkü. Savrulan İnsan, postmodern çağın bir insan formu. Platoncular için ideası. Kendisinin nihilist bir portresini ilk defa <a href="https://medium.com/@kedifesto/savrulan-insan-postmodern-insan%C4%B1n-bir-portresi-ve-nihilizm-83a568ee8224">burada</a> çizmiştim. Başka bir portresi de manik savrulan insan.</p><h3>Nihilist savrulan insan vs manik savrulan insan</h3><p>Postmodern toplum epistemiyatrik spekturumun -bilgi sağlığı ölçeği- iki uçu arasında savrulan insanlardan oluşur. Bir uçta hayata seyirci kalarak nihilist savrulan insan, eylemsizdir. Çünkü herhangi bir eylemin değerli olmadığını düşünür. Bunun tam zıttı olan uçtaki insan ise haz odaklı ve manik bir şekilde eyleyerek savrulan insandır. İlki bilgisiyle mızmız ve eylemsiz, ikincisi bilgisiyle ölçüsüz eylemlidir. Kültürün dikte ettiği ne varsa peşine düşüp eylemek ister. İlki dopamin yoksunu olduğu için eylemeye mecali yoktur, ikincisi dopamin bağımlısı olduğu için düstursuzca eyler; eylemezse bir yerleri şişer. <strong><em>Bu iki savrulan insanın ortak noktalarına bakalım: ikisi de yeryüzünden, akıp giden hayattan, otantik bir kendilikten, bilgisiyle dönüştüren -bilgileyen- olmaktan, insani değerlerden uzakta bir yerdedir. </em></strong>Ne kadar uzakta bir yerde? Eğer gözümüze insan değil de patates olarak görünecek kadar uzağa gitmişlerse, geçmişler olsun. O kadar uzakta değillerse, şükürler olsun. İşte bunlar epistemiyatrik spekturumda uçlarda olmayan patates olmadan savrulan insanlardır. Uçlar ölüdür, aradaki insanlar içinse umut vardır.</p><h4>🎵 Tool — <a href="https://youtu.be/5ClCaPmAA7s?si=_P-f32M0a4RSOy7Y">Pneuma</a> 3:59: Child, wake up, child! Release the light!</h4><p>Postmodern çağın patates olmadan savrulan insanları, çağın çok sesli kakafonisini bir senfoniye dönüştürme potansiyeli taşırlar. Psikanalizce konuşacak olursak süperego tarafından <em>tam </em>sindirilememiş veya idlerinin peşinde <em>tam </em>heba olmamışlardır. Bir <em>şey</em> alıkoyar onları sindirilmekten ve heba olmaktan. Uyanmayı bekleyen bir <em>şey</em>. Jungçu bir perspektiften: <em>içlerindeki çocuk ölmemiştir</em>. Sadece İstanbul Havaalanı’nda kaybolmuş gibidir. Le Guin’in yaratıcılık olarak nitelendirdiği şey bu kişilerde ortaya çıkmayı bekler. Fırsat buldukça gündelik hayatta, orda burda ortaya çıkar. Dünyayı kurtaracak mistik bir <em>şey </em>imajı çizdiysek hemen yıkalım. Romantize etmeyin. İşte esaslı felsefenin ve esaslı psikoterapinin -esaslı olmayanlara geleceğiz- iyi geleceği insanlardır bunlar. Peki patateslere nasıl gelir felsefe? Bunun cevabı Nietzsche’de.</p><p><em>Yunanlıların Trajik Çağında Felsefe</em> isimli yapıtında birey felsefe ve toplum ilişkisine dair şöyle bir yorumda bulunur Nietzsche:</p><blockquote>Kaybolan sağlığına felsefenin çare olduğu hasta bir halk nerede görülmüş? Eğer felsefe yardım edici, kurtarıcı, koruyucu ifadelerde bulunmuşsa, o zaman bu, <strong>sağlıklılar için</strong> olmuştur. Yoksa hastaları hep daha da hasta etmiştir. Bir halk, eğer çözülmüş, bireyleri gevşek bağlarla bağlıysa, felsefenin bu bireyleri bütüne yeniden bağladığı asla görülmemiştir… Felsefe, nerede tam hakkı verilmezse orada tehlikelidir.</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*DxFocOXU8gt6u6sTydFRRw.jpeg" /><figcaption>Felsefenin iyi gelmediği, takım elbiseli ve kravatlı biri.</figcaption></figure><p>Birey-toplum ne de güzel harmanlanmıştır. (Evet Nietzsche’nin edebiyatçılığı filozofluğunun önündedir bence.) Birey ve toplumun birbirinden kopuk değerlendirilemeyeceğini de okurum ben buradan. Bu yüzden <em>“öncelik birey mi olmalı, toplum mu?”</em> tarzındaki sorular bireyi ve toplumu iki bağımsız varlık olarak ele aldığı için ontolojik olarak yanlış kurgulanmıştır. Freud’un bilinçdışı, Jung ile kolektif bilinçdışına dönüşürek toplum, kültür ve birey ilişkisini iyice görünür hâle getirmiştir. Özellikle bireyciliğin başı çektiği kültürde ise birey vs toplum tartışmaları bitmek bilmez. İnsanı katmanlara bölerek, sınırlar çizerek, kategorize ederek analiz etmeye çalışırlar. Maslow’un ihtiyaçlar piramidini düşünün. Hemen her basamak birbiriyle ciddi anlamda ilişki içindedir fakat bu gözardı edilir. Onun yerine ilerlemeci bir yaklaşım benimsenir. Ben Maslow’a bakınca parası olmayan birinin kendini gerçekleştirme -ne demekse- ihtimalinin olmadığını okuyorum. Macera dolu Amerika.</p><h3>the uzman</h3><p>Yaygın görüş şudur: <em>bireysel sorunlarınız varsa toplumsal sorunlara enerjiniz kalmaz.</em> Bunu doğru kabul etsek dahi, bu bir sonuçtur ve bu sonuç bünyesinde bireysel sorunların salt bireyden kaynaklandığı anlamını taşımaz. Fakat bireyci felsefeler olaya şöyle yaklaşır: <em>birey bir sorun mu yaşıyor? O zaman bireyi tedavi edelim, sonra topluma da faydalı olur</em>. Herkes kendi kapısının önünü süpürürse ortalık da temizlenirciler kulübü. Böylece toplumsal olanın bireysel olana etkisi sizlere ömür. Bireycilik bireyciliği besler ve çekirdek aile düzeninde çocuk bir fanusta en çok ebeveynleriyle vakit geçirir. Başka çaresi yoktur. Bilinçdışı da çocukluk dönemindeki ebeveyn davranışlarına indirgenir. Böylece hepimiz kendi çocukluğumuza odaklanıp büyük resimden, kolektif bilinçdışından gitgide uzaklaşırız. Herkes ebeveynini suçlamaya başlar, ebeveynler de kendi ebeveynlerini. Herkes haklıdır. Peki ne olacak? Evrimsel ortak atamıza kadar gidecek miyiz bu şekilde? Tekrar ediyorum: mevzu sürekli bunların analiz odağında olmasıyla kolektiften kopmamızdır. Ayrıca bunların analizi yapılmadan bir huzura erişin mümkün olmadığı? da <strong>“farkındalıııık, farkındalıııık çokomelli!”</strong> söylemleriyle pazarlandı. Sonuç olarak bu kadar çarpık analiz ya eylemsizliği ya da kendi bokunda eşelenmeyi doğurdu: <strong><em>nihilist savrulan ve manik savrulan insan</em></strong>.</p><p>Buradaki fırsat kapısını görmüş veya sadece bireyci ekolleri içselleştirmiş <em>the uzmanlar</em> ise maalesef bahsettiğim çarpıklığı isteyerek veya istemeyerek azdırdılar. Sürekli bireye odaklanırken toplumsalı bir dipnot şeklinde belirten <em>the uzmanlar</em> sayesinde postmodern insan “travma”larının sebeplerine baktı! -Baktı ama kim bilir ne gördü — Kendisininkine bakmışlığı yetmediği gibi diğerlerininkini bile analiz etmeye başardı: <strong><em>“Şöyle davranıyorsa kesin böyledir; narfisttir, bipokerdir!”</em></strong> Bu esnada <em>the uzmanlar</em> travma etkeni ortadan kalkmadan psikoterapinin etkisiz olacağını söylemeyi de ihmal etmediler. Peki ya içinde yaşadığımız kültürse “travmatik” olan? Ona yapacak bir şey yok, biraz Stoacılık hepimize iyi gelir. Hava durumuna etki edemeyen insan göklerden gelen diğer şeylere de etki edemez. O esnada <em>the uzman olmayan</em> uzmanların söyledikleri karalandı. Kitapları satmadı. Yıllar evvel bu<em> the uzman olmayan</em> uzmanlardan birinin psikoloji atölyelerinden birine katıldım. Atölyenin sonunda bir katılımcı şu soruyu sordu:</p><p><strong>İçinde şiddet olan bir ailede çocuğu nasıl koruyabiliriz?</strong></p><p>“koruyabilir miyiz?” sorusu aklımdan geçerken <em>the uzman olmayan</em> uzman cevabını verdi.<strong> </strong>Çok netti:<strong> koruyamazsınız.</strong></p><p><strong>Bir psikoloji atölyesine gidecek kadar konuyla haşır neşir olan insanların bile insan, kültür, medeniyet ve toplumsal ilişkiler hakkında ne kadar idraksiz olduklarını ve çocuklara robot gibi baktıklarını bu soru sayesinde daha iyi anladım. Çünkü bu soru, atölye boyunca çocuğun gelişiminin bir kültür meselesi olduğuna vurgu yapan </strong><em>the uzman olmayan</em><strong> uzmana gelen bir soruydu. Salaklıkla mı itham ediyorum soruyu soranı? Asla. </strong><em>The uzman olmayan </em><strong>uzmanın anlattıkları anlaşılmıyordu. Anlaşılamaması da gayet doğal ve tam da kendi anlattıklarının birer uygulaması gibiydi. İnsanlar salak değildi, çaresizce başvuruyorlardı uzmanlara. “Uzman bir şey desin, biz de onu yapalım” şeklinde başvuruyorlardı. Bunun <em>the uzmanların</em> suistimaline ne kadar açık olduğunu söylemeye lüzum var mı? Ben psikoterapi seansına 6 yaşındaki çocuğuyla gelen psikiyatr gördüm. Bu noktada terzi kendi söküğünü dikememiştircilere, üzerindeki çaputu çıkarıp bi zahmet diksin diyorum.</strong></p><h3>iyileşme vs çürüme</h3><p>İki kişiden birinin terapi gördüğü postmodern çağda bireylerin bireysel olanın gücüne çok fazla gark olmasının nasıl sömürüldüğü ortada. Esaslı olmayan psikoloji ve felsefe türevleri köşesinde duran sevimli bir patatesi işte böyle çürük ve kokulu bir patates hâline getirir. Öte yandan esaslı felsefe ve esaslı psikoterapi kaybolmuş birinin bulunmasını değil ancak<em> daha hızlı</em> bulunmasını sağlayabilir. Yani tepkimede katalizör gibidir. Tabii <em>the uzmanların</em> eline düşerseniz iyileşmeyi geçtim <em>daha hızlı </em>bir çürüme başlar.</p><blockquote>Yunanlılar vaktinde başlamayı bilmişlerdir ve insanın ne zaman felsefeye başlaması gerektiğini başka hiçbir halkın bilmediği kadar açık söylerler. Yani felsefenin kökenini çaresizlikte gören bazı insanların tersine ancak sıkıntıya düştükten sonra ona başlanmayacağını. Doğrusu, mutluyken, olgun bir yetişkin çağda, cesur ve muzaffer orta yaşın hararetli neşesi içinde ona başlamaktı.</blockquote><p>Hayaller Yunanlıların altın çağı, hayatlar neyse… Tabii burada Nietzsche’nin Sokrates öncesi döneme olan gıptasını da okuyoruz. O dönemin kültürel yapısını irdeleyip bir de o açıdan konuya bakmak güzel olurdu. (Bu yazıdaki amacıma yönelik değil.) Sadece Sokrates öncesi felsefenin yeryüzünden kopuk olmadığını vurgulayalım. Ben de bugün bireyin kendisini bireyci felsefelerle daha fazla kurcalamak yerine, patates olmadan savrulan insanların potansiyellerini ortaya çıkarma odaklı felsefelerin daha işlevli olacağını düşünüyorum. Bugün <em>birey başımıza kolektifsiz ve anlamsız kalakaldık </em>diyenlerin yolunun analiz değil eylem odaklı yöntemler izleyen logoterapi ve türevi ekollerden geçtiğine inanıyorum.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*AczvDXRDhXJr445KFIs3aw.jpeg" /></figure><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=a92f25ad09ef" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Epistemiyoz musunuz?]]></title>
            <link>https://medium.com/@kedifesto/epistemiyoz-musunuz-dec6f1c4200e?source=rss-535f95680d74------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/dec6f1c4200e</guid>
            <category><![CDATA[nietzsche]]></category>
            <category><![CDATA[epistemology]]></category>
            <category><![CDATA[zerdüşt]]></category>
            <category><![CDATA[ahmet-inam]]></category>
            <category><![CDATA[philosophy]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Kedifesto]]></dc:creator>
            <pubDate>Mon, 03 Feb 2025 20:46:45 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-02-04T09:17:41.371Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*FCszpTldeIWuJvOaFGS_Qw@2x.jpeg" /></figure><p>Ahmet İnam’ın kendine has o fırlama diliyle yaptığı felsefeye Olimpos Dağı’nın zirvesindekiler şaklabanlık veya palyaçoluk diyebilir. Şimdilik onlar orada dursun, gerektiği vakit dağcılık yapıp, onları huzurlarında ziyaret ederiz. Onlardan da öğreneceklerimiz var. Bugün <em>Anadolu Felsefesinin Ahmetleri</em> grubundan Ahmet İnam’la birlikte -<em>bir cimcik Nietzsche de ekleyip doğu batı senteziyle</em>- bilgi sağlığımıza bakacağız. Yani bilgimizle nasıl yaşadığımıza. (<em>Anadolu Felsefesinin Ahmetleri</em> grubunu ben uydurdum. Şimdilik Ahmet İnam, Ahmet Arslan ve Ahmet Cevizci var grupta. Tanışmadığım başka Ahmetler de vardır belki.)</p><h4>Bilgi sağlığı nedir?</h4><p>Üzerimize bilgi yağıyor. Bu bilgi yağmurunda <em>ay noluyo ya </em>deyip şemsiyemizi açana kadar ıslanıveriyoruz. Hadi bir ıslandık, iki ıslandık -ara ara ıslanmak da ister çünkü insan, pek insanca- derken üşütebiliriz. Bu kadar ıslanmaya anlam da küflenir. <strong><em>Epistemiyatrik </em></strong><em>(bilgi sağlığı ile ilgili olan, diyor Ahmet İnam. Episteme’den gelir)</em> sorunlar baş verir. Bir epistemiyatriste kulak vermenin vakti gelmiştir. (Doğrusu anlam küflenmeden evvel harekete geçse daha iyi olur insan, bu başka bir yazının konusu.) Bilgi ve akabinde anlam sağlığı bozulan insanlar kutuplaşır. Kutuplaşma ise bir dengeye gelememe hâlidir. Ortaya gelemeyen insan yıkıcıdır. Her aşırı uç bir çeşit kudurma hâline evrilir. Epistemiyatristimiz Ahmet hoca şöyle der:</p><blockquote>“Bilgi sağlığı bozuk olan insanlar bilgiyle mutsuz, bilgiyle kaygılı, bilgiyle yılgın, çökkün, sabırsız, sinirli, kıskanç, kafası karışık, bilgiyle zayıf iradeli, bilgiyle mızmız insanlardır. Elbette bilgiyle kibirli, bilgiyle kasıntılı, kendini beğenmiş, edepsiz, ölçüsüz, dengesiz, bilgiyle kaba, küçümseyici insanlar vardır. <strong>Epistemiyozlar!</strong>”</blockquote><p>Zerdüşt’ün <em>böğüren domuzum</em> dediği insan da bu epistemiyozlardan biridir. Zerdüşt kendisini <em>büyük şehrin</em> girişinde bulduğunda bu insanla karşılaşır. Böğüren domuz, hararetli bir şekilde şehirdeki tüm kötülükleri anlatır Zerdüşt’e ve bu kötülük yuvası şehre girmemesini, geri dönmesini öğütler:</p><p><em>“Ne kadar çürümüş, kokuşmuş, şehvetli, karanlık, vıcık vıcık, irinli entrikacı varsa, hepsinin bir arada toplandığı bu şehre: tükür bu büyük şehre de geri dön!”</em></p><p>Anlattıklarında haklıdır. Böğüren domuza kim cahil diyebilir? Şehrin övülecek bir yanı kalmamıştır. Zerdüşt dayanamayıp sözünü keser ve ağzını kapatır böğüren domuzun. Onun cahil değil, bilgi sağlığı bozuk, bilgisiyle kibirlenen bir epistemiyoz olduğunu anlamıştır:</p><blockquote><em>“Yeter artık! Çoktandır tiksindiriyor beni konuşman ve karakterin! Madem öyle, neden uzun süredir bu bataklıkta oturdun da kendin de bir kurbağaya dönüştün? … Neden gitmedin ormana? Ya da işlemedin toprağı? … Aşağılıyorum senin aşağılamanı; eğer beni uyarıyorsan, neden uyarmadın kendi kendini? Sadece sevgiden havalanır benim aşağılamam ve benim uyarıcı kuşum: bataklıktan değil! Benim maymunum diyorlar sana, ağzı köpüklü deli seni; böğüren domuzum derim ben sana… Seni ilk defa böğürten neydi peki? Kimsenin sana yeterince y a l t a k l a n m a m a s ı: bu yüzden oturdun bu çöplükte, uzun uzun böğürmek için bahanen olsun diye!… Ancak senin deli sözün zarar veriyor bana, haklı olsan bile! Ve Zerdüşt’ün sözü yüz kere haklı o l s a y d ı bile; benim sözümle her zaman haksızlık y a p a r s ı n s e n!”</em></blockquote><p>Sonra sessizleşir ve bir iç çekip ne bu domuzun ne de şehrin iyileşecek yanı yok diye düşünerek, yoluna devam eder.</p><p>Peki, bilgi sağlığı bozuk olan epistemiyozlardan bahsettik. O zaman kimdir bilgi sağlığı yerinde olan insan? Bilgileyendir.</p><h4>Kimdir bilgileyen?</h4><blockquote>“Bilgileyen insan, ne bilgi satıcısı ne de kör bir bilgi alıcısıdır. Elbette bilici (kâhin!) değildir, teknisyen düzeyinde bir bilgin de. Bir anlamıyla bilge de değildir. Bilge, bir geleneğin yerleşik değerlerine genellikle karşı çıkmayan biridir. Oysa <strong>bilgileyen</strong> sorgucudur. Bir felsefeci de olması gerekmez. Felsefeci de felsefe geleneği içinde, felsefenin tarihi boyunca devşirdiği kavramlarla konuşan biridir. Oysa <strong>bilgileyen</strong>, bilgisi ile titreşen, bilgisi ile hemhâl olmuş, bilgisini içselleştirerek, deneyimlerinden öğrendikçe kendini sürekli yenileyebilen, bilgi ile karakteri arasında derin, içten bağın bilincinde olan biridir.”</blockquote><p>İşte böyle tanımlıyor <strong>bilgileyeni</strong> ve genişletiyor semboller dünyamızı <em>the epistemiyatrist</em>. Bilgicilerin bilgileyen olması gerektiğini vurguluyor. Peki kimdir <strong>bilgiciler</strong>?</p><blockquote>“İşi, yaşam biçimi, bilgi üretmek, bilgiyi yorumlamak, eleştirmek olan insana <strong>bilgici </strong>insan diyorum.”</blockquote><p>Bahsettiği <strong>bilgici </strong>insanlar grubuna öğrencilerden akademisyenlere, medya mensuplarından din adamlarına kadar neredeyse herkes giriyor. Şöyle devam ediyor:</p><blockquote>“Bilgici insanların bilgileyen ol<strong>ma</strong>dığı bir çağı fark edenler hüzünle yaşıyor.”</blockquote><p>Bu Nietzsche’nin hüznünün ta kendisidir. Dionysos’un henüz zincire vurulmadığı, insanların yalnızca Apollon’un peşinde sürüklenmediği Sokrates öncesi o trajik çağa olan özlemiyle, kendi çağında hüzünle yaşadı Nietzsche. Nitekim 20. yüzyılın başında sadece Apollon’uyla, saf aklıyla bilgilemeyi deneyen bilgicilerin yarattığı yıkımı tüm dünya yaşadı.</p><p>Bilgileyen insanın Dionysos’u ve Apollon’u birliktedir. Yani ne saf aklıyla ne de saf duygusuyla bilgiler. Bir taraf eksik olduğunda buna bilgilemek denemez. Bilgileyen insan <em>gönlüyle </em>bilgiler. Ahmet Hoca’nın gönül felsefesindeki anlamıyla kullanıyorum gönül kelimesini. Hocanın gönül ile anlatmak istediğini anlamak, çağrıştırdığı ilk anlam itibariyle biraz zordur. Dilin sınırlarını genişletmek gerekir. (<em>Hocam dili bu kadar güzel bükebiliyorken neden gönül yerine kendiniz bir kelime türetmediniz?</em> diye sormadan edemiyor insan.) Saf bir duygusallık değildir, aman ha!</p><blockquote>“Yaratıcı bilim adamları, aklıyla mı düşünür, gönlüyle mi? Elbette düşünebilen, yaratıcı düşünebilen bir insanda gönülle akıl ayrılmaz. Gönül, duygusal yanımız değildir yalnızca. Gönül ne akıl ne duygudur; bazılarına çelişkili gelebilecek bir deyişle, <strong>hem akıl hem duygudur.</strong> Kendini düşündüğü konuya verememiş, o konuyla içten, yürekten bağlar kuramamış, salt kalıpları izleyen, konunun otoritelerini taklit eden, akış diyagramlarının dışında düşünmeyi bilmeyenler, aklın yolunu izlediklerini söylerler. Aklın onların sandıklarından daha geniş bir ufku olduğunu, aklıyla gönlünü birleştirmiş akıllı insanlar görebilirler.”</blockquote><p>Küçük bir dil oyunu: yaratıcı bilim <em>adamı </em>diye bir şey<em> </em>olmaz, çünkü <em>adamlık</em> -modern batılı ataerkil erkeklik- kavramında Dionysos eksiktir, tanımı itibariyle Dionysos’u dışlar. O yüzden adamda değil, insanda bilgileyen olma potansiyeli vardır. Çünkü insan dediğimiz varlıkta Apollon ile Dionysos, korteks ile limbik, anima ile animus, akıl ve duygular bir potansiyel olarak birlikte durmaktadır. O yüzden bilgileyen insan <strong>hem akıl hem duygudur.</strong> Belki de insanın en büyük trajedisi, korteksiyle doğaya -kendi doğası da doğaya dahildir- hükmedebildiğini zannettikçe, aslında kendine bile hükmedemeyen bir canlı olduğunu unutup kudurmasıdır.</p><blockquote><em>“</em>Akıl insanı ile sezgi insanının yanyana bulunduğu çağlar vardır; biri sezgiden ürker, öteki soyutlamalarla alay eder; ikincisinin akılsız olduğu ölçüde birincisi sanatsızdır.”</blockquote><blockquote><em>Yunanlıların Trajik Çağında Felsefe, Nietzsche.</em></blockquote><p>Peki postmodern çağda nasıl bilgileyen insan olunur? Gelecekteki bir yazının konusu olsun.</p><p>* Ahmet İnam’dan yaptığım tüm alıntılar <strong>Yaşamla Yoğrulmuş Bilgi</strong> kitabından.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=dec6f1c4200e" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Postmodern çağın peygamberi: Zerdüşt]]></title>
            <link>https://medium.com/@kedifesto/postmodern-%C3%A7a%C4%9F%C4%B1n-peygamberi-zerd%C3%BC%C5%9Ft-90231f099f51?source=rss-535f95680d74------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/90231f099f51</guid>
            <category><![CDATA[böyle-buyurdu-zerdüşt]]></category>
            <category><![CDATA[felsefe]]></category>
            <category><![CDATA[psikoloj]]></category>
            <category><![CDATA[nietzsche]]></category>
            <category><![CDATA[postmodernizm]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Kedifesto]]></dc:creator>
            <pubDate>Fri, 17 Jan 2025 17:38:37 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-01-17T18:44:10.475Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<blockquote>“Ellerinizi balmumuna basar gibi binlerce yılın üzerine basmayı mutluluk olarak görmelisiniz -”</blockquote><p>Felsefe tarihinin destroyer’i olarak bilinen Nietzsche ve 2500 küsur yıllık felsefe tarihini karşısına alan Böyle Söyledi Zerdüşt eserinin yeniden popüler olmasının tam sırası. Postmodernist bakış açısına göre bu da her yorum kadar bir yorumdur. Bugün burada toplanmamızın sebebi Nietzsche ve Zerdüşt’ü deyim yerindeyse nesneleştirip, nesnesine uygun bir şekilde değerlendirmeye çalışarak işbu yorumun <strong>her yorum kadar bir yorum</strong> <strong>olmadığını</strong> düşündürmeye çalışmak olacak. Bir önceki yazıda postmodern insan için tüm meta anlatıların çöktüğünü ve insanın anlam arayışında çıpasız kaldığını vurgulamıştık. (<a href="https://medium.com/@dilaraseliciyldrm/savrulan-insan-postmodern-insan%C4%B1n-bir-portresi-ve-nihilizm-83a568ee8224">Buradan ulaşınız</a>) Peki, savrulup duran insanın yeni yoldaşı Nietzsche’nin yarattığı Zerdüşt karakteri olabilir mi?</p><blockquote>“Zavallı gezgin, hayalperest, yorgun kelebek seni! Bu akşam başını sokup da dinlenecek bir yer ister misin? Öyleyse mağarama çık!”</blockquote><p>Böyle Söyledi Zerdüşt, tüm zamanların en tartışmalı eserlerinden biri. Öyle ki <strong>felsefe yapıtı mıdır, edebiyat metni midir, edebiyat metniyse şiir midir yoksa yeni bir tür müdür </strong>şeklindeki kategorik tartışmalar bitmez. İlla bir kategoriye sokacaksak, bence alegorik anlatımıyla çok geniş bir anlam yelpazesi sunduğu ve kıssaya benzeyen hikayelerle dolu olduğu için geleneksel kutsal metinlere oldukça benziyor. (Eh böyle düşünmesem başlık daha farklı olurdu. Nitekim Postmodern çağın şairi Zerdüşt demedim.) Peki nasıl bir peygamberdir Zerdüşt? Tüm anlamları yeniden değerlendirme peşinde olan Nietzsche peygamberi de yeniden tanımlar:</p><blockquote>“Zerdüşt’e inandığınızı söylüyorsunuz öyle mi? Ne önemi var ki Zerdüşt’ün? Siz benim müminlerimsiniz: ama ne önemi var ki tüm müminlerin?</blockquote><blockquote>Henüz kendinizi aramamıştınız bu sırada beni buldunuz. Böyle yapar tüm müminler; bu yüzden değersizdir tüm inanışlar. Şimdi beni kaybetmenizi ve kendinizi bulmanızı istiyorum sizden.”</blockquote><h3>Zerdüşt’ü nasıl anlamalı?</h3><p>Nietzsche neden böyle bir anlatım tercih etmiş olabilir? Bildiğiniz üzere -bilmeme lüksünüz yok- kendisi bir filolog ve Almancası noktasında hiç de mütevazi biri değil. Almancada bir dünya markasıyım diyor. Bunu da cebe attığımızda <strong>Zerdüşt’ü her okduğumda farklı bir şey anlıyorum</strong> yorumu kaçınılmaz. Bu anlam aralığının geniş olması Nietzsche’nin sevdiği bir şey. Çünkü hayatın değişken oluşunu sabitlemeye çalışan ve bu anlamda birçok anlamı doğası gereği dışarda bırakan bir araç olarak görüyor dili. Bu yüzden <em>eleğinden süzülemeyen </em>felsefi metinlerde gördüğümüz kavram ve tanımlardan ziyade bir karakterin yaşantıları üzerinden kurduğu metaforlarla anlam aralığını mümkün olduğunca genişletmeyi tercih eder. Genel olarak edebi metinlerin de gücü buradan gelmez mi zaten? Güçlü bir edebi metin dilden çok daha <em>öteye </em>gidebilendir. Bence Nietzsche’de bunun da ötesinde bir şey var. Nietzsche’ye göre kelimelerin temel anlamları da <em>güçsüzlerin </em>hegemonyası<em> </em>tarafından dizayn edilmiştir. Bu yüzden Nietzsche’nin <em>iyiler </em>diye seslendiği grup aslında alaşağı etmek istediği, iyi <em>bilinen</em> kötüler, sadece korktukları için bir ahlak sahibiymiş gibi eyleyen kişiler -sürü-, olarak karşımıza çıkar. Dolayısıyla kelimelerin alışılagelmiş temel anlamlarını da bükme girişiminde olan bir eser Böyle Söyledi Zerdüşt.</p><blockquote>“Kendilerine “iyiler” diyenlerin en zehirli sinekler olduklarını gördüm; tüm masumiyetleriyle sokar, tüm masumiyetleriyle yalan söylerler; nasıl b a ş a r a b i l i r l e r ki bana karşı adil olmayı!”</blockquote><blockquote>“Yabani otlar buğday diye tanıtıyorlar kendini!”</blockquote><blockquote>“Yanlış kıyılar yanlış güvenli kuytular öğretti size iyiler; iyilerin yalanlarında doğdunuz ve saklandınız. Her şey iyiler tarafından tepeden tırnağa yalana bulanmış, çarpıtılmıştır.”</blockquote><p>Yukarda anlatılanları elimizde tek bir rehber gibi tutarak tüm kitabı okumak anlam dünyamızı daraltır. Çünkü Nietzsche’nin <em>bu sembol şuna denk gelir</em> gibi bir algoritmayla deşifre edilebilecek kadar tekdüze bir eser yazdığını düşünmüyorum. Öte yandan bazı evrensel semboller de <strong>buradayım be burdayım</strong> diye bağırır. Mesela <em>Üstinsanın</em> bir çocuk olması kadar anlaşılır bir şey yoktur bana kalırsa. Çocuğun sadece Nietzsche’de değil, Jung’un psikolojisinden tutun da İskandinav, Hint, Yunan mitolojilerinde yaratıcılığı sembolize etmesi evrenseldir. Çünkü çocuğun kalıplara girmemiş, moral dışı düşünme biçimiyle eylemesi dünyanın neresine gidersek gidelim onu yaratıcı kılar. Buna benzer şekilde <em>sürü insanının</em> <strong>deveyle</strong>, <em>özgür insanın</em> <strong>aslanla </strong>sembolize edilmesi de tesadüf değildir. Elbette metindeki hiçbir şey tesadüf değildir. Bu semboller herhangi bir öğretiden bağımsız, doğal ve <strong>kendimize </strong>çağrıştırdığı anlamlarıyla ele alındığında bile metin anlamlı olmaya devam eder. Zaten herhangi başka bir öğretinin paketlediği anlamlara kaydığımız vakit kendimizden uzaklaşırız, bu da Zerdüşt’ü üzer. Bu bağlamda, her okuyan -Hitler dahil- kendi anlam dünyası ile bir değerlendirme yapacağından <em>ne arıyorsak onu bulduğumuz</em> bir metne dönüşür eser. <em>Bir delinin sayıklamaları</em> veya <em>insanları aşağılayan bir ukala</em> bulabilmeniz de mümkün. <strong>Herkes için ve hiç kimse için bir kitap</strong>. Peki tüm bu değerlendirmeler eşdeğer midir? Değildir. Nietzsche’nin parmak basmak istediği şeyler vardır ve bu şeyler deyim yerindeyse o kadar da <em>oynak </em>değildir.</p><figure><img alt="Çilek: Ben herkes veya hiç kimse değilim." src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*PVorCCGTOLjDURkYdvD7QA.jpeg" /><figcaption>Çilek: herkes veya hiç kimse değilim.</figcaption></figure><h4>Meraklısına biraz daha sembol</h4><p>Kitabın ilk cümlelerinde güneşle konuşur Zerdüşt:</p><blockquote>“On yıl boyunca buraya mağarama geldin; kendi ışığından da bu yolu aşmaktan da usanırdın ben olmasaydım, <strong>kartalım </strong>ve <strong>yılanım </strong>olmasaydı.”</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*Zg6MG066PIjPCWf7C1jukw.jpeg" /><figcaption>Soldan sağa: Zerdüşt’ün yılanı ve kartalı</figcaption></figure><p>Metin tamamen böyle metaforlardan oluştuğu için ömürlük okuma garantisi vaadediyor. Nietzsche’nin 10 yıl boyunca Basel Üniversitesi’nde çalıştığını bilen biri güneşle akademiyi kastettiğini de düşünebilir. Bu işin magazinsel boyutu. Ama daha temel anlamıyla düşünmeye çalıştığımda güneş bir ışık ve aydınlanma kaynağı. Böyle böyle analiz etmeye kalktığımızda her cümle üzerinden dünyalara sıçrayabiliyoruz. Bu yazıdaki niyetim böyle bir analiz değil.</p><h3><strong>Zerdüşt neyin peşinde?</strong></h3><blockquote>“Sahiden beklemeyi öğrendim, hem de yürekten, — ama sadece k e n d i m i beklemeyi. Ve her şeyden önce ayağa kalkmayı ve yürümeyi ve koşmayı ve sıçramayı ve tırmanmayı ve dans etmeyi öğrendim.</blockquote><blockquote>İşte budur benim öğretim: bir gün uçmayı öğrenmek isteyenin önce ayağa kalkmayı ve yürümeyi ve koşmayı ve tırmanmayı ve dans etmeyi öğrenmesi gerekir: — uçmak uçarak öğrenilmez birden bire!”</blockquote><blockquote>“Kendine karşı bir zındık olacaksın, bir cadı, bir kahin, bir deli, bir kuşkucu, bir uğursuz ve bir alçak olacaksın.</blockquote><blockquote>Kendini yakmak istemelisin kendi ateşinde: nasıl yeniden doğmak isteyebilirsin ki önce kül olmadan?”</blockquote><blockquote>“Yaratmak- acılardan büyük kurtuluştur ve acıların hafiflemesidir. Ama yaratıcı olmak için acı çekmek gerekir, pek çok dönüşümden geçmek gerekir.”</blockquote><p>Zerdüşt <strong>kendi gözleriyle görme</strong>nin peşindedir ve bu uzun bir yolculuktur. Bu yol basamaklı; türlü karşılaşmalarla, acıyla, deneyimlerle ve dönüşümlerle doludur; bunların hepsinin <em>içinden geçmek</em> gerekir. Öyle oturduğun yerden olmuyor. Zerdüşt bu deneyimlerin içinden geçe geçe, deyim yerindeyse düşe kalka, değişir, dönüşür; <em>iyinin ve kötünün üzerine</em> çıkmaya çabalar. Burada <em>üzerine çıkmak</em> tüm moral değerlerin reddi anlamına mı gelir? Nietzsche Tanrısız, moral dışı ve her şeyi yıkıp yerine bir şey koymayan biri olmakla itham edilir ancak gerçekten de öyle midir?</p><blockquote>“Ve iyinin ve kötünün yaratıcısı olmak isteyen: sahiden önce bir yok edici olmalıdır ve değerleri paramparça etmelidir.”</blockquote><blockquote>“Kendi iyini ve kötünü sen verebilir misin kendine? Ve kendi istemini bir yasa gibi asabilir misin üstüne? Kendi yasanın yargıcı ve celladı olabilir misin?”</blockquote><p>Nietzsche dünyayı -yeryüzü- olumlamayan, deyim yerindeyse dünyayı ve insanı <em>oluş </em>— yani sürekli değişen- biçiminde kabul etmeyip tutunacak sabitler yaratmaya çalışan tüm felsefi geleneği ve bu geleneğin ürünü olan <em>iyi</em> ve <em>kötüyü </em>reddeder. Bu kapsama Platon dahil tüm aşkıncılar girer desek yalan olmaz. Nietzsche’ye göre Sokrates -dahil- sonrası gelenek doğadan ve dünyadan kopuk; iyiyi, kötüyü, erdemi kategorize -kategorizasyon da sabitlemektir- etme yolunda giderken insanı anlamaktan, insanın doğayla olan bütünlüğünden ve oluştan uzaklaşmıştır. Bu gelenek insanın insan <em>oluşundan</em> gelen özelliklerini anlamayarak bu özellikleri, insanın bedenli varlığını yadsır ve ona gem vurmaya çalışır. Bunu Tanrı ve Akıl gibi kavramlar yoluyla yapar. Nietzsche için araç fark etmez, o sonuca bakar ve sonuç aynıdır. (Elbette bilimi reddeden biri değildir ama bilimin yoldan çıktığını ve insana hizmet etmediğini düşünür.) Dolayısıyla Sokrates sonrası hemen hemen tüm filozoflar -Spinoza hariç- Nietzsche’nin eleğinden süzülemez. Bu dünyayı kötüleme meselesi Schopenhauer ile zirve yapar çünkü Schopenhauer’ın karamsarlığı insanın varlığını dahi hoş karşılamayan bir noktadadır ve bu dünyayı olabilecek en kötü versiyon olarak niteler.</p><p>Tuttuğu her dal bir süre sonra elinde kalınca sürekli <em>kendi </em>dallarını yaratıp onlara tutunmaya çalışır insan.</p><blockquote><em>“Ey kardeşlerim şimdi akış halinde değil mi her şey? Kim t u t u n m a y a çalışır hâlâ </em><strong><em>iyiye </em></strong><em>ve </em><strong><em>kötüye</em></strong><em>?”</em></blockquote><h3>Zerdüşt’ün postmodern insanla ne ilgisi var?</h3><p>Bu yazıda pratik ve gündelik bir arayış içindeyim. Nitekim geleneksel peygamberler de insanlara gündelik yaşamlarıyla ilgili öğütler veriyordu. Peki Zerdüşt postmodern insana nasıl yardımcı olabilir? Bana kalırsa hep birlikte Nietzsche’nin 19. yüzyılda gördüğü çöküşün farklı bir versiyonunda yaşıyoruz. Tüm meta anlatılar zaten çökmüştü ve bugün teknolojideki değişim hızının da katmerlemesiyle birlikte insan yaşantısı birkaç yıl içinde bile kökünden değişebilir hâle geldi. Çok eskiyi değil; -orta yaşlardaysanız- anne babalarınızı düşünün. Adamların -ay eril dilimi napmasınlar- köyünde doğru düzgün elektrik su yokken bugün ellerinde telefon ile tüm dünyayla bağlantıdalar. Bildikleri çoğu meslek yok olup gitti. Bir ömre sığan değişime bakın! Yani artık Nietzsche’nin vurgu yaptığı <em>sürekli değişim </em>çok daha kolay<em> </em>görünür oldu. Bu kadar değişime nasıl ayak uyduracağız? Başımız döndü kardeşim!</p><h4>Çok acil!</h4><p>Hepimizin az-çok bir kendilik algısı olduğunu düşünüyorum. Bu kendin olmak’lığın sınırları var mıdır? Varsa nerede başlar nerede biter? Bunlar ayrı bir yazının konusu olabilir. Pratik bir arayış içindeyken bu tarz kavramsal tartışmalar insanı daha çok savuruyor diye düşünüyorum. <em>“Ona şöyle demeyelim de böyle diyelim, bilmem kim offend oldu, kadın hisseden kadındır”</em> gibi dilsel oyunların içinde ketlenip kalıyoruz. Bu tip kavramsal tartışmalar insanı sadece bir zihne indirgediği için çok boyutlu doğamızı gözardı ediyor. İnsanı anlamayı bir kenara bırakıp, insanın başına sürreal dertler açıp duran bir çağdayız. İnsanı anlamadan, onu nasıl aşacağız? Süreç içinde ayrışıp ayrışıp kendi çöplüğünde kılla yünle eşelenip duran disiplinlerin bir araya gelip insanı yeniden değerlendirmesi harika bir girişim olurdu. <strong>Ey biyoloji! Ey felsefe! Ey psikoloji! Ey antropoloji! Ey kültür bilimciler! Ey envai çeşit sosyal bilimciler! İNSANLA HAŞIR NEŞİR OLAN TÜM DİSİPLİNLERE ACİL ÇAĞRI!</strong></p><p>Hazır ortam tam Nietzsche’nin sözüne geldiyse, toplum olmaktan çıkıp zırt pırt değişen dünyada <em>birey birey</em> yaşar hale geldiysek, tam şu an bu yazıyı okuyan bir birey ne yapmalı? Gündelik hayatını nasıl düzene sokmalı? Zerdüşt’ün düştüğü kendilik yoluna -herkes için farklı bir yol- düşmeli. Önce bir <em>deve </em>olarak yüklendiği yükleri sırtından atmalı. <em>Kendi </em>insan anlayışını yeniden değerlendirmeli ve kendi değerlerini yaratmalı. Evet Nietzsche yeni bir ideoloji veya bir meta anlatı kurmuyor. Çünkü <em>bunca değişimin içinde nasıl kurabiliriz böyle bir şey</em> diyerek insanı anlamaya odaklanıyor. Biraz da füturizm: su akmaya ve dünya dönüşmeye devam ettikçe belki de yeni meta anlatılara doğru gideceğiz. Bu kadar ayrışma ve çözülmeden sonra, sağ tandanslı görüşlerin tekrar yükselişte olması anlaşılır bir sonuç.</p><p>Kim bilir, Nietzsche’nin aslanlarının sayısı arttıkça -artabilirse- <strong>daha yaşanılır bir toplum</strong> da mümkün hâle gelebilir. Apollon ve Dionysos’un çatışmasından yükselerek çıkmamız ümidiyle.</p><blockquote>“Bugünün yalnızları, siz aykırı düşenler, günün birinde bir halk olacaksınız: sizden, kendi kendini seçenlerden seçilmiş bir halk doğacak — ve bu halktan da Üstinsan.”</blockquote><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=90231f099f51" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Savrulan insan: postmodern insanın bir portresi ve nihilizm]]></title>
            <link>https://medium.com/@kedifesto/savrulan-insan-postmodern-insan%C4%B1n-bir-portresi-ve-nihilizm-83a568ee8224?source=rss-535f95680d74------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/83a568ee8224</guid>
            <dc:creator><![CDATA[Kedifesto]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 02 Jan 2025 13:47:22 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2025-01-02T19:10:35.657Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*PS31XtCmHus3RUbp" /></figure><p>Postmodern insan, yani çağımızın insanı, savrulan bir insandır. Çağın enformasyon bombardımanı içinde, kendisine yeni bir aidiyet, bir kimlik bulmaya çalışarak savrulur. Modernite öncesinde olduğu gibi dinin -genel olarak meta anlatıların- ve toplumsallığın ona sunduğu kutsal aidiyetlerle çerçevelenmiş, anlamı kendinden menkul hazır formüller artık işlevsiz kaldığı için savrulur. Geleneksel bir toplumda otonomi kısıtlıydı, ancak anlamı bulmak bugünkü kadar zor değildi çünkü onu aramamıza gerek yoktu. İnsanın nasıl bir hayat süreceği, iyinin ve kötünün ne olduğu meta anlatılarca belirlenmişti. Modernite ile bu kutsalları ve onların bize sunduğu hazır anlam reçetelerini bir kenara bırakıp, anlamı Akıl ve Bilim ile kurmayı denedik, olmadı. Günümüzde, yani postmodernizm çağında Tanrı, Bilim, Akıl gibi çıpaların hepsi birden devreden çıkınca iyice rehbersiz, tabiri caizse sap gibi ortada kaldık. Elimizde her şeyin bireyin kendi karar mekanizmasına indirgenerek göreceli bir hale getirildiği, belirsiz, anlamsız ve anksiyeteli bir savrulma hali kaldı. Ne evrensel değerlerimiz var ne de seküler bir ahlak anlayışımız… Postmodern savruk insanın hayli karamsar portresini kabaca böyle çizebiliriz.</p><p>Savrulan, yani tutunamayan. Yükselen spiritüel etkinlikler ve psikoterapilere duyulan yoğun ihtiyaç da bu çıpasızlığın sonuçlarından biri. Buradan psikoterapiyle spiritüel etkinlikleri aynı kefeye koyduğum ya da birini önemli öbürünü önemsiz bulduğum gibi bir sonuç çıkmaz. Sadece insanlar benzer bir çaresizlik içinde bu alanlara yöneliyor, bunu vurgulamak istiyorum. Tutunacak bir dal, tabiri caizse bir üstakıl arayışı içinde postmodern insan. Bir nevi yeni bir Tanrı yaratma çabası. Nafile.</p><blockquote>Postmodern birey, kendisinin belirlediği, belirlemek zorunda kaldığı moral değerlerle yaşamak ve kendi ipiyle asılmak zorunda.</blockquote><blockquote><em>İlişkilerin Günlük Hayatı — Alper Hasanoğlu</em></blockquote><blockquote>Anlamsızlık duygusunun nedenine gelince, aşırı basitleştirme de olsa, insanların yaşamalarını sağlayacak çok şeyin bulunmasına karşın, uğruna yaşayacakları bir şeyin olmadığı söylenebilir; insanlar araçlara sahip ama amaçları yok. Elbette bazılarının araçları bile yok.</blockquote><blockquote><em>İnsanın Anlam Arayışı — Victor Frankl</em></blockquote><blockquote>Bir hayvanın aksine insana ne yapmak zorunda olduğunu içgüdüler söylemez. Ayrıca eski zamanlardaki insanın aksine, artık gelenekler günümüz insanına ne yapması gerektiğini söylemez. İnsan çoğu zaman aslında ne yapmak istediğini bile bilmez.</blockquote><blockquote><em>Anlam İstenci — Victor Frankl</em></blockquote><p>Daha önceki yazılarımda (<a href="http://kedifesto.com/">kedifesto.com</a>’da) <strong>birey olmak</strong>, <strong>insanın kendini tanıması</strong> gibi konular üzerinde epeyce durdum. Nitekim bunlar önemli, ayrıca sağlıklı ilişkiler kurabilmenin de önşartı niteliğinde. Ancak bu konuların köpürtülüp köpürtülüp, bağlamından kopartılıp, popüler söylemlere dönüştürülüp küçük-büyük narsistler yarattığı tehlikeli bir kültüre denk geldik. Elbette sistemin pompaladığı kültürden bahsediyorum. Artık insanın sosyal bir varlık olduğu, sağlıklı bir toplum içinde öteki bireylerle bağ kurarak yaşaması gerektiği gerçeği unutulup gitti. Haliyle elimizde yalnız ve dünyadaki amacını anlamlandıramayan, gittikçe ayrışan, sürekli birbiriyle kıyas halinde olan, nereye çeksen oraya gidiveren, uyduruk kimlik tanımlarıyla bir “community” oluşturmaya çalışan, aidiyetsiz, irili ufaklı insan toplulukları kaldı. Toplum bir amaç çerçevesinde bir araya gelen, aralarında güçlü bir bağ olan insan topluluğudur. Yani gruba aidiyet söz konusu. Topluluk ise aralarında güçlü bir bağ olmayan insan kalabalığı diyor Sartre. Örneğin bir savaş durumunda toplumdaki insanlar biraraya gelirken, topluluktakiler kendi başlarının çaresine bakma eğiliminde olacaktır.</p><blockquote>Bugün bir Norveç vatandaşı, Vietnamlı göçmen bir ailenin çocuğu, Belçika’da ikamet eden biri, fizikçi, yaratılışçı, sosyal demokrat, Black Metal tutkunu, eşcinsel ve pul koleksiyoncusu olabilirsiniz. Tüm bunlar kimliğinize katkıda bulunup sizi çeşitli gruplara bağlar. İnsanın ne tür bir kişi olması gerektiği eskisi kadar aşikâr değildir… İnsanın nasıl bir yaşam sürmesi gerektiğini bulmak kolay iş değildir.</blockquote><blockquote><em>Özgürlüğün Felsefesi — Lars Svendsen</em></blockquote><p><strong>Kopuyor muyuz gençler?</strong></p><p>İnsanın hayat boyu değiştiği ve dönüştüğüne inanıyorum ve bunu bizzat deneyimliyorum. Ama popülizm çağında her şeyde olduğu gibi buradaki değişimin miktarı da çok abartılıyor ve bu değişim-dönüşüm sürecinin çok uzun bir yolculuk olduğu da es geçiliyor. Bu hem çok uzun bir yolculuk hem de o uzun yollardan sonra elde edebileceğimiz değişim yepyeni bir ben filan değil. Hele ki mizaç özelliklerimizi (içe dönüklük-dışa dönüklük, yaratıcılık gibi) değiştirmemizin neredeyse hiç mümkün olmadığını düşünüyorum. Kendini tanıma süreci bence en kısa haliyle bir : <strong>Elimdeki malzemeyle daha iyi nasıl yaşayabilirim?</strong> arayışı.<strong> Elimdeki malzemeyi ne kadar eğip bükebilirim?</strong> <strong>Fazla kurcalarsam kırıp bozabilirim</strong>. Postmodern insanın problemlerinden biri de şarkıda olduğu gibi <strong>kendimize yeni bir ben</strong> yaratabilirmişiz gibi bir havanın hakim olması. Yani eldeki eşyanın doğası bir tarafa atılıp gitti. Birkaç yüz farklı deneyim ve birkaç yüz kitap ile yeni bir benlik mümkün değil. Yeni bir benlik mümkün olmadığı gibi bu kadar fazla deneyim ve enformasyonla mevcutu da tam bir bulamaç haline getirip iyiden iyiye kendinizden kopmanız daha olası.</p><blockquote>Büyüyen bir amaçsızlık, doymak bilmez bir açlık, seçilmiş bir azınlığın sahip olduğu zengin deneyimlerle doldurulmayı bekleyen boşluk (…) başkalarına değer vermemesi ve onlarla ilgilenmemesi kişisel yaşamını yoksullaştırır ve “öznel boşluk yaşantısı”nı pekiştirir.</blockquote><blockquote><em>Narsizm Kültürü — C. Lasch</em></blockquote><p><strong>Peki hocam ne yapalım?</strong></p><blockquote>Belki de mutluluk şudur: başka bir yerde olmanız, başka bir şey yapmanız, başka biri olmanız gerekirdi duygusuna kapılmamak.</blockquote><blockquote><em>Isaac Asimov</em></blockquote><p>Haz odaklı değil merak odaklı eylemek bence kritik bir nokta. Elbette neyi merak ettiğinizi de bulmak size düşüyor. Tabii yine çağımız fevkalade bir haz çağı olduğu için neyi meraktan neyi alacağınız hazzı odağa alarak yaptığınızı anlayabilmek bile epey iş. Bu yazıyı okuyorsanız şanslısınız. Hadi iyisiniz. Etrafınızdaki haz uyaranlarını -sosyal medya- bir müddet susturup şu soruya odaklanmakta fayda var: <strong>neyi meraktan neyi getireceği haz düşüncesiyle yapıyorum?</strong> Bir örnekle taçlandıralım: Mesela Japon kültürüne çok meraklı olduğunuz için mi Japonya’ya gitmek istersiniz yoksa Japonya’daki deneyimlerin size vereceği keyfe mi odaklısınız? Ben mesela Avrupa’daki birçok yere gittiğimde çok keyif alacağımı biliyorum, alıyorum da. Arada bir gitmek güzel oluyor, çünkü değişiklik ve yeni şeyler müthiş bir dopamin kaynağıdır. Kilit nokta: bundan zaten hemen herkes keyif alır. Ama ben bir gezgin olmadığıma neredeyse eminim. Kuzey ışıklarını görmeden ölebilirim, bence bir sakıncası yok. Öte yandan Nieztsche’nin tüm kitaplarını okuyup anlamaya çalışmadan ölürsem biraz buruk giderim. Bunlar daha hobi düzeyinde ve eften püften örnekler tabii. Haz odaklı eylemekte de bir sakınca yok elbette ama bunu seçerek eylemek, yani iplerin sizde olması mühim. Elbette sadece haz almak istediğim için o tatlıyı yiyeceğim. Neyse, gelelim esas mevzuya.</p><blockquote>“Sen yapmak, etmek, başarmak istemiyorsun ki</blockquote><blockquote>Yapmış, etmiş, başarmış olmak istiyorsun</blockquote><blockquote>Göle gitmek değil gölde olmak istiyorsun</blockquote><blockquote>Sürekli bir yere gider gibi değil de</blockquote><blockquote>Bir yere varmış gibi yaşadığın için yorgunsun”</blockquote><blockquote><em>Kime ait olduğunu bilmediğim bu alıntıyı Kalk Bi Dopamin Demle isimli tatlış kitaptan alıntıladım.</em></blockquote><p><strong>Postmodern insan hayatına nasıl yön verecek?</strong> Bu bence en büyük soru. Eğer sınırları başka üst akıllarca önceden çizilmiş değer yargıları sistemini kendinize hâlâ rehber olarak almıyorsanız -ki postmodern insan için bunların yıkıldığına ilk paragrafta değindik- elinize Nietzsche’nin çekicini alıp öncelikle size dayatılmış olan bütün değer yargılarını, şu iyidir bu kötüdürleri, şu anlamlıdır bu anlamsızdır’ları patır kütür yıkacaksınız. Sonra yıkılan bu değerlerin yeri boş kaldığı için nihilizme düşeceksiniz. Bir hastalık başverecek çünkü “hayır” denen şeylerin yerine ne koyulacağı henüz bilinmiyor. Bilinebilir mi? Orası da şüpheli. Sadece birkaç cümleyle anlatıverdiğim bu süreç yıllar alacak. Belki bir ömür. Kolay olduğunu kim söyledi?</p><p>Nihilizmden devam edelim. <strong>Nedir nihilizm? Değer, anlam ve istenecek bir şeyin varlığını kesin olarak reddetmektir.</strong> Eğer mutlak iyi, mutlak kötü gibi merkeziyetçi değer yargıları olan biriyseniz, nihilizm süreci çok daha sancılı olacak. Çünkü tek bir yaşam rehberiniz vardı ve onun yalan olduğuna kanaat getirdiniz. Şapa oturdunuz demektir.</p><blockquote>Kişinin o zamana kadar bağlı olduğu, değerli saydığı her şeyi değersiz ve anlamsız görmesi, kopmuş kişinin bu karamsarlığı kişiyi yanlış bir değerlendirmeye götürebilir: “her şey birdir, hiçbir şey değmez, dünya anlamsızdır, bilme insanı boğar diye düşünebilir; “aramak işe yaramaz” diye düşünebilir; “hiçbir şey hakiki değildir, her şeye izin vardır diye düşünebilir ve ezilebilir, yıkılabilir, nihilizme saplanıp kalabilir.</blockquote><blockquote><em>Nietzsche ve İnsan — İoanna Kuçuradi</em></blockquote><p><strong>Nihilizm turnusolu</strong></p><p>Örneklerle gideceğim. Mesela şöyle bir söylem bana nihilist tınlar: “<strong>evlilik bana anlamsız geliyor.</strong>” Kişi aslında burada çerçevelenmiş, yani spesifik bir evliliği anlamsız bulur fakat başka başka subjektif evliliklerin mümkünlüğünü gözardı edip tüm anlamı yıkar. Aslında hakim kültürün evliliğe yüklediği anlam artık kişi için bir şey ifade etmemektedir. Ama bugüne kadarki tek evlilik kabulü bu olduğu için birdenbire anlamsız kalıvermiştir. Evlilik yerine gündelik hayatımızdaki diğer tüm meseleleri koyabilirsiniz: aile olmak, çocuk yapmak, doktora yapmak, kariyer yapmak, hayvan sahiplenmek. İnsanla ilgili her şey.</p><p>Nihilizmde saplanıp kalan insan yıkıcıdır. Ancak yıkılan dünyasının <strong>tüm dünya</strong> değil de <strong>belli bir modern dünya anlayışı</strong> olduğunu görebilen nihilist insan için özgürlük ve nihilizmden çıkış yolu açıktır. Uğurlar olsun. Bu insan artık farklı anlam ve değer yargılarının mümkün olduğunu düşünmeye başlar. Artık konuşmalarında mümkünlük ihtimali gözlemlenecektir. <strong>“Şöyle bir evlilik anlayışı bana anlamsız geliyor çünkü bence …”, “çocuk istiyorum/istemiyorum çünkü benim için şöyle …”, “şöyle bir kariyer bana saçma geliyor. Ben kariyer yapıyorum çünkü…”</strong> Şimdi tekrar şapa oturuyoruz. Çünkü bu cümleleri kurabilmesi için bir insanın tüm bu konular üzerinde kafa patlatması gerekiyor. Burada söylenecek tek bir şey kalıyor: bi zahmet!</p><blockquote>Nihilizmi arkada bırakan kişi, işte bu dünyanın, bu insan dünyasının, realitenin anlamını kendi gözleriyle görmek i s t e r; değerini kendisi biçmek i s t e r; ya da insanla ilgili her şeyin yeniden değerlendirilmesinin gerektiğini görerek, hiç olmazsa buna yolu açmak i s t e r.</blockquote><blockquote><em>Nietzsche ve İnsan — İoanna Kuçuradi</em></blockquote><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=83a568ee8224" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Aşk Üzerine II — Neden şu veya bu değil de “o” kişiye aşık oluruz?]]></title>
            <link>https://medium.com/@kedifesto/a%C5%9Fk-%C3%BCzerine-ii-neden-%C5%9Fu-veya-bu-de%C4%9Fil-de-o-ki%C5%9Fiye-a%C5%9F%C4%B1k-oluruz-f02895e23082?source=rss-535f95680d74------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/f02895e23082</guid>
            <category><![CDATA[aşk]]></category>
            <category><![CDATA[çevre]]></category>
            <category><![CDATA[i̇nsan]]></category>
            <category><![CDATA[helen-fisher]]></category>
            <category><![CDATA[gen]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Kedifesto]]></dc:creator>
            <pubDate>Tue, 25 Feb 2020 12:36:01 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2020-02-25T12:36:01.113Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<h3>Aşk Üzerine II — Neden şu veya bu değil de “o” kişiye aşık oluruz?</h3><p><em>Bu yazı veburada yayınlamadığım diğer yazılar için: kedifesto.com</em></p><h3>Kafa karıştırma sanatı</h3><p>Serinin ilk bölümünde insanın psiko-biyolojik bir çerçevede değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştık. Bununla neye dikkat çekmek istediğimi biraz daha açayım; insana dair fenomenleri tek bir açıdan incelemeye çalıştığımızda her zaman bir şeyler eksik kalıyor. Çünkü böylesine komplike bir sistemde herhangi bir olayı tek bir değişkenle açıklamak mümkün değil. O yüzden farklı farklı değişkenleri, birbirlerine olan etkilerini de gözardı etmeden inceleyip sentezleyebilirsek tutarlı sonuçlara varabiliriz. Cümleden de ne kadar meşakkatli bir yol olduğunu anladınız, yapacak bir şey yok; <em>yolumuz uzun, gençliğimiz var</em>. Nitekim konumuz aşk ve bu direkt olarak davranışlarımıza etki eden bir fenomen. İnsanın nerede, ne zaman, nasıl davranabileceğini şıp diye tahmin edebilen bir yöntemimiz de olmadığına göre kafaları karıştırıp duracağız.</p><p>Yazıları takip edenleriniz hemen hemen hepsinde kendimi, insanı ve insana dair şeyleri tanımaya ve kendimce anlamlandırmaya çalıştığımı görebilir. Özellikle gündelik hayatımızda dilimizden düşürmediğimiz fakat derinine pek de inmediğimiz konular üzerinde düşünürken bambaşka yerlere çıkmaya ba-yı-lıyorum. Bu ömür boyu devam edecek bir yolculuk ve amacım son durağa ulaşmak değil; farklı fikirler ve bilgilerle beslenerek yolculuktan keyif almak. Bu seride de aşk üzerinden amacıma hizmet etmeye devam ediyorum.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/629/1*GXLiOWsRLrluhlq14TjWtA.jpeg" /><figcaption><strong>Instagrammer style kitap tanıtımı, kaktüs olmazsa olmaz. Kahveyi unutmuşuz, goddamit.</strong></figcaption></figure><p>Serinin ilk yazısında daha çok psikolojik ve felsefik argümanlarla aşkı eyyorlamıştık. O kısmı da bitirdik diyemeyiz elbette, farklı şeyler düşünüp öğrendikçe devamı gelecektir. Bu yazıda ise biraz daha biyolojik hatta kimyasal perspektiften aşkı ve eş seçimlerimizi -eş sözcüğünü partner anlamında kullanıyorum- irdeleyeceğiz. Yazıya genel anlamda şekil veren isim Helen Fisher ve Türkiye’deki kapak tasarımı deyim yerindeyse <em>allahlık </em>olan kitabı “Neden o?” olacak. Kapağı ilk gördüğümde <em>bu kadın gerçekten bilim insanı mı?</em> diye düşünmeden edemedim. Çünkü ne yalan söyleyeyim, kapak ve üzerindeki cıngıllar içi fos kişisel gelişim kitaplarını çok andırıyor. Ama içerik büyük oranda öyle değil. Kitabın odak noktası ilgi çekici: <strong>Neden şu veya bu değil de “o” kişiye aşık oluruz?</strong> Bunun altını deştikçe sanki işin romantizmi ölecekmiş gibi geliyor ama Helen Fisher bunun öyle bir şey olmadığını dile getiriyor: “<strong><em>Bir dilim çikolatalı kekin içindeki tüm malzemeleri biliyor olabilirsiniz ama yediğiniz zaman o haz şölenini yine de yaşarsınız</em></strong>”.</p><blockquote><em>Soru ilginç ve Helen Fisher bu soruya yıllarını vermiş bir bilim insanı. Bu şekilde belirtmem kendisinin her dediğinin doğru olduğu ve benim de bunu onayladığım anlamına gelmez elbette. Bilimsel şüpheciliğinizi bir kenara bırakmayın. Nitekim bilim dünyasında birçok konuda konsensus olmayabiliyor. Ama bu konu için Helen Fisher’ın ortaya koydukları üzerinde düşünmek ufuk açıcı. Ne demiştik? Yolculuk devam ediyor.</em></blockquote><h3>Kimdir bu Helen Fisher?</h3><p>Kendileri oldukça ünlü, TED’de milyonlarca kez izlenmiş videoları olan bir <em>doktoralı biyolojik antropolog</em>. Aşk üzerine yıllar boyunca araştırmalar yapmış ve araştırmaları güzel sonuç verince çöpçatanlık yapmaya da başlamış. Böyle söyleyince biraz uygunsuz kaçıyor ama bir yerde doğru. Kendisi <a href="http://match.com/">match.com</a> adlı partner bulma sitesinin baş bilimsel danışmanı. Peki işler bu noktaya nasıl gelmiş? Fisher’ın çalışmalarından yola çıkarak oluşturduğu ve ne tip bir mizacımızın olduğunu belirlemeye yarayan bir testi var. Testin içeriği ve mizaç tipleriyle ilgili detaylara daha sonra değineceğim. Bu test 40 farklı ülkede milyonlarca insanın katılımıyla çok büyük bir data oluşturuyor ve Fisher kendi çalışmasını defalarca deneme fırsatı buluyor. Sitedeki eşleştirmeler de test baz alınarak yapılıyor. Sonuçların Helen Fisher’ın çalışmalarında <em>“şu tip insanlar bu tarz insanlarla iyi bir ilişki kurabilir”</em> şeklinde yaptığı yorumlarla örtüşmesi gerçekten tutarlı bir şeyler ortaya koyduğunu gösteriyor. O zaman gelsin sorular:<em> Test nasıl oluştu? İnsanların eş seçimini belirleyen şeyleri anlamak mümkün mü? Yani Helen Fisher’ın çalışmasında insanları kategorize ederken baz aldığı ve testine uyarladığı şey neydi?</em></p><h3>Önce bir miktar “throwback”</h3><p>Yaklaşık iki sene kadar önce yazdığım bir yazı var : <a href="http://kedifesto.com/bos-sayfa-insan-dogasinin-modern-inkari/"><em>Boş Sayfa: İnsan Doğasının Modern İnkârı</em></a>. Bu yazıdaki en çarpıcı argümanlardan biri -Steven Pinker’ın argümanı- aslında şuydu:</p><blockquote>Hemen hemen tüm davranışlarımız bir şekilde elimizde olmayan geçmişimiz tarafından belirlenir<em>.</em></blockquote><p>Elimizde olmayan geçmiş: kalıtsal mirasımız. İnsan davranışları hakkındaki yerleşik iddia, davranışlarımızı belirleyen kişilik özelliklerinin mizaç ve karakter diye adlandırılan iki ayrı koldan beslendiğini söyler. Mizaç kalıtsal mirasımızla ilgilidir ve Pinker aslında temel olanın bu olduğunu savunur.</p><h3>Mizaç vs Karakter</h3><p>İnsanın mizaç özellikleri doğuştan gelir ve bu özellikler pek de sonradan değiştirebileceğimiz şeyler değildir. Karakter özelliklerimiz ise deneyimlerimizden kaynaklanır; yani çevre ve kültürün etkisini burada hissediyoruz. Diğer bir deyişle sonradan öğrenilebilen şeyleri karakterimizle bağdaştırabiliriz. Ancak bu tanım biraz basit ve indirgemeci bir yaklaşım içeriyor olabilir. Sanki her şeyi sonradan öğrenip beyninizi komple yapılandırabilirmişsiniz gibi geliyor değil mi? Pek öyle değil. Örneğin; eğer değilseniz, sıcak kanlı biri olmayı öğrenebilir misiniz? Merak etmediğiniz şeyleri merak edebilir misiniz? Matematiğe ya da tarihe ilgi duymadığınızdan emin olsanız bile bir şekilde ilgi duymayı başarabilir misiniz? O konulardaki bilginizi arttırabilirsiniz, o konularda çok başarılı da olabilirsiniz ama bunu ilgiyle yapabilmek “üzerinde yeterince çalışmak” ile mümkün olabilir mi? Bazı kişisel gelişimcilerin demesiyle “inanırsanız olur” mu? Yeterince inanırsanız ya da inanmış gibi yaparsanız sadece <em>yeterince inanmış gibi yapmış</em> olursunuz. Beyne muhteşem bir organ diyenlerin onu böyle basit hilelerle kandırmaya çalışması da pek ironik. Yalanı uyduran bizken bu yalana inanmayı yine kendimizden beklemek <em>yeterince</em> absürt değil mi?</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/547/1*a6iHG-R3ummhoV5kEmFiww.png" /></figure><p>Bazı şeylerin ne kadar elimizde olmadığını özellikle kadınlar daha iyi tahmin edeceklerdir. Biz kadınların regl dönemindeki hormon değişimleri neredeyse hayata bakışımızı değiştirir. Öyle ki bazı ülkelerde suça karışan kadınların regl döneminde olması cezada hafifletici bir unsur olarak değerlendirilebiliyor. Bu dönemdeki hallerimizi kendimize “regl olduğum için böyle” diye bilinçlendirebilsek de kafamızda dönenlerden pek kaçamayız. Zaten bu bilinçlendirme işini yapabilmemizi sağlayan şey de başka bir versiyonumuzun olduğunu ve o versiyona geri döneceğimizi biliyor olmamız. Daha önce deneyimleyediğimiz için bilgisi mevcut. Unutmayın beyin her zaman karşılaştırmalı çalışır. İşte size bir kişisel gelişim fırsatı: “Beyninize karşılaştırabileceği bir şeyler verin”. Velhasıl hormon lafını ortaya boşuna atmadım; bazı işlerde bizim yetki sınırlarımızı aşan kimyasal bir şeyler var gibi. Helen Fisher da mizacımızın bu yönüyle ilgileniyor. Nasıl ki ilgi duyduğumuz şeylerde pek irade sahibi olamıyorsak, eş seçiminde de arka planda bir şeyler varsayılan olarak işliyor olmalı. Tüm olayın çıktığı nokta bu. Ama bu olaya derinlemesine girmeden, karakter-mizaç konusunda biraz daha hırpalanmak istediğinizi duyar gibiyim. Ya da sadece ben öyle istiyorum.</p><h3>İkizler! Siz olmasaydınız ne yapardık?</h3><p>Steven Pinker’a soracak olursak “tüm özellikler kalıtsaldır” ifadesini çok da abartılı bulmuyor. Helen Fisher da mizacımıza bağlı olan özelliklerimizi Pinker gibi tanımlıyor ve bazı özelliklerimizin yaşadığımız çevreden ve deneyimlerimizden bağımsız olarak doğuştan geldiğini söylüyor. Boş Sayfa yazımda tek yumurta ikizi örneği üzerinden bu konuyu vurgulamaya çalışmıştım ama burada biraz daha detaylı bakmak istiyorum. Malum, bu konuda incelemeye en uygun olabilecek denekler ikizler. Anne karnındaki sürecin de hemen hemen aynı geçtiğini varsaydığımızda elimizde biyolojik olarak çok benzer iki kişi olacaktır. (Anne karnında ikizlerin çok farklı olmasına yol açabilecek durumlar oluşabilir. O sebeple bu ihtimali göz önünde bulundurmamız lazım.) Helen Fisher’ın bu kişiler üzerinden verdiği bir örneğe göz atalım:</p><p><strong><em>“Daphne ve Barbara 1929 yılında İngiltere’de evli olmayan Finlandiyalı bir öğrencinin çocukları olarak dünyaya geldiler. Barbara, halka açık bir parkta çalışan bir park bakıcısı tarafından evlat edinilirken Daphne varlıklı bir metalurji uzmanının evinde büyüdü. Ancak, birbirinden ayrılmış tek yumurta ikizlerine odaklanan Minesota İkiz Araştırması sayesinde otuz dokuz (39) yaşında tekrar bir araya geldiklerinde ikisinin de muziplikten hoşlandığı ve hayatları boyunca hep kıkırdadıkları görüldü. İkisi de fazla heyecanlı el kol hareketleri yapmamak için sık sık ellerinin üzerine oturuyordu. İkisi de saçlarını koyu kahverengiye boyatmıştı. İkisi de matematikten ve spordan nefret ediyordu. İkisi de televizyon izlemeyi sevmiyordu. İkisi de mavi rengi tercih ediyordu. İkisi de politik görüşlerini söylemekten kaçınmıştı. Ve ikisi de kocasıyla on altı yaşındayken bir yerel eğlencede tanışmış ve sonbaharda evlenmişlerdi. Daphne’nin pahalı eğitimine ve Barbara’nın çok daha mütevazi okul geçmişine rağmen zeka testi seviyeleri neredeyse eşitti.”</em></strong></p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/1*213gNCCyWBHcN25yEuLJ6g.jpeg" /><figcaption><strong>Barbara ve Daphne (inanmazsan google’a sor)</strong></figcaption></figure><h3>Dur bakalım konu nereye bağlanacak?</h3><p>Bazı durumlar çok tesadüfi gibi görünse de ikizler için beyin görüntülerinin bile neredeyse aynı olabileceğinden yine <a href="http://kedifesto.com/bos-sayfa-insan-dogasinin-modern-inkari/">Boş Sayfa</a>’da bahsetmiştim. Pekala Barbara ve Daphne örneğine baktığımızda çevreleri tarafından maruz kaldıkları deneyimler değişik olsa da belli noktalarda bu değişikliklerin hayatlarına pek de etkisi yok gibidir. Hatta bir yerden sonra mizaçları kendi çevresel koşullarını yaratmalarında da rol oynuyor.</p><h4>Eğer Daphne ve Barbara, genetik olarak neredeyse özdeş olmalarına rağmen, çok farklı seçimler yapmış olsalardı; hal ve tavırları, hoşlandıkları şeyler vs çok farklı olsaydı, o zaman yaşadıkları çevrenin hayatlarını şekillendirmelerinde oldukça etkili olduğunu söyleyebilirdik. O halde bu noktada bir çeşit genetik determinizm mi karşımıza çıkıyor? Bu durumda insan hayatının ne kadarında başrol oyuncusudur? Ne kadarında “<em>böyle hissetmelisin, böyle düşünmelisin</em>” diyen genetik determinizm tanrısının etkisindedir? Bana kalırsa bu tanrının dediği bir şey daha var: “<em>böyle hissetmelisin, böyle düşünmelisin ancak bunu ben söylüyorum diye değil, tamamen kendin istiyormuşsun gibi yapmalısın</em>”. Buna da kısaca özgür irade illüzyonu diyoruz.</h4><h3>Barbara’nın çilesi bitmiyordu.</h3><p>Madalyonun diğer yüzü de var elbette. Mizaç deneyimlere etki eder dedik ancak bu sonuçla hareket edersek yine bir şeyler eksik kalır. Yani bu genetik determinizmin yaşantımızda nasıl tecelli ettiğini biraz deşmeliyiz. Daphne ve Barbara örneğinden devam edelim; birlikte bir düşünce deneyi kurgulayıp akıl yürütmeye çalışalım. Daphne’nin hayatı aynı alıntıdaki gibi olsun fakat bebek Barbara’yı biraz daha uzaklara; Çin’in Yunnan ve Siçuan eyaletleri arasındaki sınırda yer alan Lugu Gölü’nü çevreleyen dağlarda yaşayan Mosuo halkına evlatlık olarak verelim. Şimdi işler daha eğlenceli olmaya başladı mı dersiniz?</p><p>Mosuolar klasik batı toplumlarından oldukça farklı bir kültürel yapıya sahip. Bu halkın nasıl bir kültürü olduğunu Cinselliğin Şafağı adlı adeta beyinlere çomak sokan kitaptan alıntılayacağım:</p><blockquote>“Mosuolar, anaerkil bir tarım toplumudur. Mal mülk ve soyadı anneden kıza, kızlara geçer yani evin merkezinde kadın yer alır. Bir kız çocuğu on üç-on dört yaşlarında olgunluğa erdiğinde ona özel bir yatak odası verilir. Bu yatak odası bir kapıyla aile evine, diğer özel bi kapıyla sokağa açılır. Bu özel kapıdan <strong>babahuago</strong>’suna (çiçek odası) kimin girip çıktığı ile ilgili kontrol tamamen genç kızdadır. Tek katı kural, misafirin güneş doğmadan odadan ayrılmasıdır. Ertesi gece bir başka aşığı içeri alabileceği gibi, isterse aynı gece de alabilir. Bir bağlılık beklentisi yoktur; doğurduğu çocuk anne evinde büyütülür, kızın ağabeyleri kadar topluluğun diğer üyeleri de bu sürece katılır.”</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*4ShkYv-QhBoc2p_m" /><figcaption><strong>Mosuo Barbara (fenotip nasıl bu kadar değişti ben de anlamadım)</strong></figcaption></figure><p>Bu halkın kültürüyle büyüyen Barbara haliyle İngiltere’deki yaşantısında olduğu gibi on altı yaşının sonbaharında evlenmek gibi bir deneyim yaşamayacaktır. Yani mantıken Barbara evlilik diye bir şeyin olmadığı bu kültürde büyüdüğünde on altısına geldiğinde evleneceğim diye tutturamaz, değil mi? Genetik determinizm bu değil. İkizi Daphne ise telli duvaklı, allah mesut etsin. Peki Mosuolarla büyüyen Barbara’nın mizacı değişecek midir? Buna cevabım hayır. Nasıl ki Barbara’nın bazı fiziksel özellikleri evlatlık verildiği kültüre bağlı olarak değişiklik göstermeyecekse, mizaç özellikleri de sahip olduğu genetik mirasla bağlantılı olduğu için değişmeyecektir. Ancak burada mizacın bir eğilim ya da potansiyel olarak karşımıza çıktığını ciddiyetle vurgulamalıyız. Yani Barbara’nın mizaç özelliklerini yansıtma biçiminde farklılıklar muhakkak olacaktır. İşte kültürü dramatik bir şekilde değiştirdiğimizde gördüğümüz etki burada. Yani sahip olduğumuz potansiyeller farklı kültürlerde farklı biçimlerde ifade bulabilir. Helen Fisher’a soracak olursak Barbara nerede yetişirse yetişsin kendine eş/eşler olarak seçeceği insanlarda aradığı bazı özellikler direkt olarak mizacıyla ilgili olduğu için değişmeyecektir. Oldukça iddialı. O zaman vakit artık Fisher’ın mizaç ve eş seçimiyle ilgili olarak kurduğu bağlantılara bakma vaktidir.</p><h3>Mizacımız kalıtsal ise mizacı etkileyen bu kalıtsal özellikler nelerdir?</h3><p>Helen Fisher’ın yaptığı çalışmalar sonucunda vardığı sonuç şöyle: mizacımız aslında dört büyük kimyasalın etki ettiği spesifik genlerin aktif olma durumlarına göre şekilleniyor. Bu dört büyük kimyasal: <strong><em>dopamin</em></strong>, <strong><em>serotonin</em></strong>, <strong><em>östrojen </em></strong>ve <strong><em>testosteron</em></strong>.</p><p>Örneğin, östrojen sistemindeki genleriniz daha çok aktif bir biçimde dünyaya geldiyseniz bu kimyasal ile ilişkilendirilen mizaç özellikleri baskın mizaç özellikleriniz oluyor. Bu oran var/yok gibi düşünülebilecek bir oran değil. Yani bir insan hem dopamin sistemindeki özelliklerin bazılarına hem de testosteron sistemindekilerin bazılarına sahip olabilir. Hatta bu özelliklerin eşsiz bir karması olur desek yeri. Ama çok büyük olasılıkla bu dörtlüden biri diğerlerine göre baskın oluyor. Dörtlünün eşit oranda dağılması nadiren gözlenebilen bir durum. Fisher’ın temel iddiası ise şu:</p><p>“<strong>Bu dörtlüden en baskın olan ilk iki kimyasal genel mizacınızı ve dolayısıyla eş seçimlerinizi en çok etkiler</strong>.”</p><h3>Dört büyüklerin eşsiz karışımı</h3><p>Vücutlarımızda bu dört büyüklerin eşsiz bir karışımı olarak dünyaya geliyoruz. Elbette daha başka bir sürü kimyasalımız var, ancak bu dördünün yanında diğerlerinin etkisi hissedilmiyor (öyle diyor yani Fisher). Bunlardan östrojen ve testosteronun cinsiyetle de ilişkili olduğunu biliyoruz. Yani testosteron elbette ortalamada erkeklerde kadınlara göre daha yüksek ve bunun cinsiyete mâl edilen bazı davranışlara yol açtığı da biliniyor. Örneğin testosteron miktarı arttıkça saldırganlığın da arttığına dair araştırmalar mevcut. Bir topluluktaki alfa erkeklerin daha saldırgan olmaları ve -erkek düşmanlığı gibi olmasın ama- dünya çapındaki suç oranlarına baktığımızda suçların büyük kısmının erkekler tarafından işleniyor olması pek de tesadüfi değil. Suçu testosterona yüklersek de hukuk sistemi çökecek, bu konuyu fazla deşmeyeceğim. Şimdi konuya daha bireysel yaklaşmanızı isteyeceğim. Şöyle ki ortalamada erkeklerin testesteron miktarı daha yüksektir ama bireysel baktığımızda bu miktar elbette kiminde daha fazlayken kiminde daha azdır. Peki bu dört büyük kimyasal hangi mizaç özellikleri ile ilişkilendirilir?</p><p>Dopaminden başlayalım. Dopamin sistemiyle ilişkilendirilen özellikler şöyle: değişiklik arama eğilimi, risk almaya razı olmak, yüksek enerji, merak, yaratıcılık, iyimserlik, heyecan, zihinsel esneklik. Fisher bu biyolojiyle ilgili özellikleri baskın olan kişilere “<strong>Kaşif (explorer)</strong>” adını veriyor.</p><p>İkinci kimyasal olan serotoninle ilişkilendirilen baskın özellikler ise şöyle: sakin, sosyal, korkak değil ama temkinli, inatçı, sadık, kurallara olgulara ve düzene düşkün olma eğilimi gösteren, klasik ve geleneklerin savunucusu. Fisher serotonin sistemi baskın olan kişilere, aile, iş ve sosyal yaşantıdaki durumları iyi idare edebilen kişiler oldukları için “<strong>Kurucu (builder)</strong>” adını veriyor.</p><p>Gelelim meşhur testosterona. Testosteron kimyasını miras alanlar doğrudan, kararlı, odaklı, mantıklı, sabit fikirli, titiz, duygusal açıdan ketum -ağzı sıkı- ve stratejik düşünmede başarılı kişiler olma eğilimi gösteriyor. Biraz da kitaptan alıntı yapalım: <em>“Bu kişiler lafı dolandırmaz. Çoğu cüretkar ve rekabetçidir. Makineleri, matematik formüllerini ve diğer kural temelli sistemleri anlamakta yeteneklidirler. Bu kişilere “</em><strong><em>Yönetici (director)</em></strong><em>” adını verdim.” </em>Her erkek doğası itibariyle testosteronla ilgili birtakım özelliklere sahip elbette ama bu spesifik bir erkeğin birincil tipinin her zaman yönetici olacağı anlamına kesinlikle gelmiyor.</p><p>Son sırada östrojen var. Östrojen baskın olduğunda kişiler; büyük resmi görmeye daha yatkın, anaç, esnek zihinli, uyumlu, idealist, sezgisel, anlayışlı, duygusal, başkalarını düşünen, sözel yetenekleri ön planda, kendilerini duygusal olarak ifade eden kadın ve <em>erkeklerdir</em>. Fisher bunlara “<strong>Arabulucu (negotiator)</strong>” adını koyuyor.</p><h3>Maşallah bütün mizaç tipleri de on numero.</h3><p>Mizaç tiplerinin özellikleri bu kadarla sınırlı değil tabii, Fisher bu mizaçları uzun uzun anlatıyor kitapta. Burada bahsedilen özellikleri okuduğunuzda içten içe “şu daha iyi bu daha güzel” diye değerlendirmeler yaptınız değil mi? İşte bu değerlendirme de sizin mizacınızla ilgili. Hayda… Fisher da eş seçiminizi analiz ederken bundan yararlanıyor zaten. Ancak kitap boyunca önemle vurguladığı bir nokta var: hiçbir mizaç bir diğerinden üstün değildir. Zaten hükmüm olmadığı için -özgür irade?- ne desem bilemiyorum. Ayrıca burada bahsedilen özellikler birer eğilim olarak değerlendirilmeli, bunu ikizler mevzusunda vurguladık. Sözüm ona kaşifler meraklı kişiler dedik, ancak bu merakla ne yapacaklarını bilemem. Kaşif dediğimizde sürekli yeni yerler görmekten hoşlanan, buraları merak eden birinden de bahsediyor olabiliriz; gezmekten pek hoşlanmayan sadece çok fazla kitap okuyan birinden de bahsediyor olabiliriz. İkisi de mizaç itibariyle meraklıdır. Yine testosteron sistemindeki özelliklere sahip olan herkes dünyayı değiştirecek bir bilim insanı filan olmuyor. Defaatle dediğim gibi bunlar eğilim. Bu eğilimlerin neyle sonuçlanacağı başka değişkenlerle epeyce ilişkili.</p><h3>Dış görünüş önemli değil, iç güzelliği olsun(?)</h3><p>Bu dört sistemin etkileri baskın olma oranına göre fiziksel özelliklerimizde de kendini gösterir. Gelsin gene testosteron: bu arttıkça hatlar erkeksileşir, elmacık kemikleri belirgin, geniş alın, tok ses, uzun boy vs ile karşılaşırız. Ayrıca testosteron özellikleri baskın olan kişilerin çok fazla gülmediği ve göz kontağı kurmaktan da kaçındığı belirtiliyor. Evet hanımlar, iki erkeği karşılaştırırken bu fiziksel özelliklerini değerlendirerek hangisinin testosteron sisteminin daha baskın olduğunu anlayabilirsiniz. Bunu yaptığınızda elinize ne geçer bilemem. Bakılması gereken diğer yer ise eller. Ellerdeki yüzük ve işaret parmakları önemli bir gösterge. Testosteron özellikleri daha baskın olan bireylerde yüzük parmağı işaret parmağına göre daha uzundur. Bu iki parmağınızın hangisinin daha uzun olduğuna karar veremiyorsanız, yani birbirlerine eşit gibi ya da işaret parmağı daha uzunsa, testosteron ile ilişkili özellikleriniz diğerlerine göre büyük olasılıkla daha az baskındır. Evet hanımlar beyler, bir ilişkiye başlamadan evvel partnerinizin ellerini iyice incelemeyi unutmayın.</p><p>Östrojen ise dolgun, zarif, yuvarlak hatlar ile kendini gösteriyor. Mesela biyolojik cinsiyeti kadın olup daha sonra erkek olmayı tercih eden trans bireylerde testosteron alımı ile meydana gelen fiziksel değişimleri biliyoruz. Bunun haliyle düşünme biçimlerini de çok etkilediğini dile getiriyorlar. Örneğin, her şeyi çok kapsamlı düşünmek yerine daha kolay karar vermeye başladıklarını ve bir rahatlama yaşadıklarını dile getiriyorlar. Yine testosteronik özelliklerin sebep olduğu bazı fevri davranışlar ve üstünkörü alınan kararları iş hayatında da gözlemleyebiliyoruz. Kadınların yönetimsel ve iletişimsel konularda daha başarılı sayılmalarının en önemli sebeplerinden biri bu olarak görülüyor. Tabii burada ortalama verilerden bahsediyorum yine. Kişisel bazda incelediğimizde her zaman aksi bir örnek gösterilebilir. Sürekli vurgulamak zorunda hissediyorum çünkü genellemeye çok müsait bir toplumuz.</p><h3>Tamam artık beni teste götür! 😛</h3><p>Gelelim yukarıda isimlendirilen mizaç tiplerinden hangisinin sizde ne kadar baskın olduğunu ölçmeye yarayan teste.</p><p>Testte 4 ölçek bulunuyor, her ölçekte 14 soru var ve ölçekler sırasıyla ne kadar <strong>kaşif</strong>, <strong>kurucu</strong>, <strong>yönetici </strong>ve <strong>arabulucu </strong>olduğunuza yönelik sorular içeriyor. Sonucun güvenilir olabilmesi için kendinizi iyi değerlendirerek cevap vermeniz lazım. Sonuçlar sizi olmak istediğiniz kişiye ya da gerçekten olduğunuz kişiye götürebilir, o sebeple içten olmak ve öyle cevaplamak önemli. Aslında sadece içten olmak da yetmez. Şunu peşinen söyleyebilirim; eğer daha önce kendinizi tanımak niyetiyle hiçbir şey yapmadıysanız, kim olduğunuzun pek farkında değilseniz, içten olup olmadığınızı da bilemeyebilirsiniz ve test sonuçlarınız yanıltıcı olabilir. Bu sebeple testi yapmadan önce blogdaki diğer yazıları okuyunuz. 🙂 Ancak kendinize dair gerçekçi gözlemlere sahipseniz muhtemelen yukarıda yazdığım tip özelliklerini okuduğunuzda birincil mizaç tipinizi bildiniz bile. Ben testi yapmadan önce birincil tipimin arabulucu, ikincisinin ise kaşif olacağına neredeyse emindim. Hoşgeldin kendini öven insan, buyur geç.</p><h4>Test kitapta Türkçe olarak mevcut ama şurada İngilizcesi de mevcut, yapın bakalım: <a href="https://theanatomyoflove.com/relationship-quizzes/helen-fishers-personality-test/">take me to the quiz</a>.</h4><blockquote><strong>“Yaptığınız test, sadece doğuştan gelen eğilimlerinizi, elinizdeki desteyi hesapladı. Seçimleriniz ve deneyimleriniz yoluyla, bu genetik temel üzerine daha dolu bir kişilik geliştirebilirsiniz.”</strong></blockquote><blockquote><em>Helen Fisher</em></blockquote><h3>Testi çözdük, sıra aşkı bulmaya geldi.</h3><p>Gelelim test sonuçlarının genel olarak değerlendirilmesine. Lafı dolandırmadan ortalama sonucu verelim:</p><p><strong><em>“Kaşifler ile kaşifler, kurucular ile kurucular mutlu olur. Arabulucular yöneticilerin ilgisini çeker, yöneticiler de arabulucuların.”</em></strong></p><p>Yukarıdaki sonuç ile<em> zıt kutuplar mı birbirini çeker </em>yoksa d<em>avul bile dengi dengine </em>midir, cevabını mizaç bakımından vermiş oluyoruz. Kaşif ve kurucunun neden birlikte olmak istemediğini anlarız. Kaşif meraklıdır, yenilikçidir dolayısıyla kurucunun yerleşik düzenini devam ettirme isteği ve gelenekçiliği ile uyuşmaz. Bu durum hayata bakış açılarında temelden bir farklılık yarattığı için kaşifler ve kurucuların farklı özellikleri birbirini çekmeyen özelliklerdir. O sebeple kaşif kendisi gibi bir kaşifle, kurucu da kendisi gibi bir kurucuyla daha mutlu olacaktır. Yönetici ile arabulucu ise kendilerinde olmayan özellikler üzerinden yakınlaşabilirler. Örneğin yöneticiler daha mantıksal ve duygularını arka planda yaşayan insanlarken, arabulucuların duygularını ifade edebilme yeteneklerini takdir ederler. Arabulucular da benzer şekilde yöneticilerin mantıksal yanlarını ilgi çekici bulabilirler.</p><h3>İkincil mizaç tipine dikkat!</h3><p>Burada ortalama sonuçta belirtilmese de göz ardı edilmemesi gereken şey ikincil mizaç tipi. Testteki puanlama sistemine göre hangi mizacınız ne kadar baskınsa kendinizi o minvalde değerlendirmelisiniz. Fisher kitapta mizaç eşleşmelerini ve ilişkilerinde yaşanabilecek olumlu-olumsuz durumları kombinasyonlar şeklinde ayrıntılı bir biçimde ele alıyor. Benim burada hepsinden bir dal paylaşmak gibi bir niyetim yok. Zaten bu noktaya kadar okuduysanız, magma tabakasına kadar scroll yaptığınız bir yazı oldu.</p><h3>Kader ağlarını örüyor.</h3><p>Şuna da değinmeden geçmeyelim: arabulucu ve yöneticinin birbirini çekmesi adeta doğa ananın kurguladığı bir şey gibi görünüyor değil mi? Pek romantik. Genel anlamda kadın ve erkeklerin birbirinden etkileniyor olmasını yüzeysel olarak bununla açıklayabiliriz belki de. Ama yine de erkeklere testosteron ve kadınlara östrojen fıçısı olarak bakmak bizi kütük gibi çıkarımlara sürükleyecektir. Bu yanılgıya düşmeyiniz. Örneğin arabulucu-kaşif (birincil mizacı ve ikincil mizacı) ve arabulucu-kurucu kişiler birbirinden oldukça farklıdır. Yöneticilerin temel özelliklerinden biri ise bağımsız olmalarıdır ancak ikincil tipleri burada gene önemli bir role sahiptir. Örneğin yönetici-kaşif görebileceğimiz en bağımsız ve en yenilikçi mizaç olarak karşımıza çıkıyor, tutabilene aşk olsun. Bu durumda, her ne kadar birincil tipler uyuşsa da bu arkadaşın arabulucu-kurucu biriyle anlaşması oldukça zor olabilir. Yani kaba örneklerle bile işin karmaşık olduğunu anlıyorsunuzdur.</p><h3>Sonunuz “Ayrı dünyaların insanıyız” olmasın.</h3><p>Mizaç bakımından böyle bir eşleşme hüküm sürse de <em>değerler</em> bakımından benzerlik her zaman tercih sebebidir. Örneğin vegan biriyle, kurban bayramı ritüelleri olan birinin birliktelikleri pek sık rastlayacağımız bir senaryo değildir.</p><blockquote><strong><em>“</em>Her dört mizaç da kendi sosyoekonomik ve etnik altyapısından gelen; aynı eğitim ve zeka seviyesine sahip; benzer politik ve dini görüşleri olan; benzer sosyal hedefleri olan; aynı derecede maddi güce sahip, benzer sosyal ve iletişim yetenekleri sergileyen ve benzer espri anlayışı olan kişilere meyillidir. Bütün bu zeminlerde benzerlikler birbirini çeker. Antropologlar buna pozitif sınıflandırıcı çiftleşme veya uygunluk eşleşmesi der<em>.”</em></strong></blockquote><blockquote><em>Helen Fisher</em></blockquote><h3>Bize bir hap ver de yutalım artık!</h3><p>Pekala tüm bunların bize nasıl bir faydası olacak? Benim kitabı okurkenki mottom insanı anlamaya biraz daha yaklaşmaktı, muhtemelen limit sıfıra giderken biz de insanı hiçbir zaman tam olarak anlayamayacağız ama olsun. Belki kötü giden bir ilişkiniz varsa neden kötü gittiğini, ya da iyi giden ilişkinizin nasıl bu kadar iyi olabildiğini de anlamanıza bir nebze yardımcı olabilir burada anlatılanlar. Mesela eşiniz bir yönetici-kaşifse kendisini bi’ salın, bi’ rahat bırakın, özel alana ihtiyacı var; sürekli el ele oturmayı beklemeyin ondan. Ya da bir kurucudan sürprizler, plansız programsız spontan ritüeller pek beklemeyin; “istemiyor bunu yapmak, allah onu da böyle yaratmış” deyin. İşin şakası bir yana herkes beklentilerini bildiğinde ilişkiler de hayat da daha güzel olacaktır.</p><h3>Biraz da eleştirelim.</h3><p>İnsan ilişkileri konusunda önceliğimiz her zaman bireyin kendisini tanıması. Kendini tanımayan biri bir başkasından da neler beklediğinin farkında olamaz değil mi? Bunu her yazıda yazmaktan bıktım usandım. Şaka şaka, daha da çok yazarım. Tamam, diyelim ki kendimizi tanıdık artık. Diğer önemli nokta da bireyin yalnızlığını inşaa edebilmiş olması. Yani kendine faydası olmayan biri ilişki de kuramaz; <strong><em>“tek kanatlı iki kuş bir araya geldiğinde uçamaz”</em></strong>. Nereye geleceğim? Helen Fisher kitabın sonlarına doğru aşk doktoru minvalinde bazı tüyolar veriyor ki bana göre reklam kokan hareketler. Mesela bir yerde şu tarz bir cümle geçiyor: <em>“bir başkasını sevmek için kendinizi sevmek zorunda değilsiniz”</em>. Orada bir duralım Helen abla, o eli bi’ indir.</p><p>Şunu da belirtmek gerekirse Helen Fisher’ın mizaç konusunda pek olmasa da genel anlamda insan cinselliği hakkında -bu konuları Neden O kitabında bulmayacaksınız- öne sürdüklerine biraz daha şüpheci yaklaşıyor ve kendisini bu anlamda haksız bulan bazı bilim insanlarının görüşlerini biraz daha makul buluyorum, özellikle poligami-monogami konusunda. Detayı kısmetse başka bir yazıya artık.</p><h3>İstiklal Marşı ve kapanış</h3><p>İlk yazıda bahsettiğim toz pembe dönemde kişilerin mizaç özellikleri genellikle ön plana çıkmıyor. Ancak yol aldıkça bu özellikler gün yüzüne çıkıyor, bu sebeple ilişkilerde ciddi kararlar almak için pek aceleci olmamak lazım. Tabii bir ilişkinin akıbeti sadece mizaçların ve kültürel değerlerin uyuşması ile de belirlenemez. Bazen aslında bitik olan ya da hiç kurulmamış ilişkileri devam ettirme çabasında olabiliyor insanlar. Yani kurulmamış ilişki derken, ilişki dediğimiz şeyin tanımına vurgu yapmak istiyorum. Her ilişki <em>ilişki </em>değildir. Öte yandan, bana kalırsa insan mizaç özelliklerini de baskılayabilen bir canlıymış gibi geliyor. Bir nevi personadan bahsediyorum. İnsanı diğer canlılardan ayıran en turnusol kağıdı özelliklerinden biri kendi gibi davranmaması, yani persona geliştirmesi olabilir. Yani aslında kendinizi tanıyın mottosu çok ironik bir şey. İnsandan başka hangi tür buna ihtiyaç duyar ki?</p><p>Velhasıl scroll magmadan çekirdeğe ulaştı.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/1024/0*BosK3cE99oZEWei-.jpg" /><figcaption><strong>Çilek: Biddi mi sonunda?</strong></figcaption></figure><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=f02895e23082" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
        <item>
            <title><![CDATA[Boş Sayfa: İnsan Doğasının Modern İnkârı]]></title>
            <link>https://medium.com/@kedifesto/bo%C5%9F-sayfa-i%CC%87nsan-do%C4%9Fas%C4%B1n%C4%B1n-modern-i%CC%87nk%C3%A2r%C4%B1-32dd2df12909?source=rss-535f95680d74------2</link>
            <guid isPermaLink="false">https://medium.com/p/32dd2df12909</guid>
            <category><![CDATA[genetik]]></category>
            <category><![CDATA[psikoloji]]></category>
            <category><![CDATA[i̇nsan]]></category>
            <category><![CDATA[bilim]]></category>
            <category><![CDATA[özgür-irade]]></category>
            <dc:creator><![CDATA[Kedifesto]]></dc:creator>
            <pubDate>Thu, 19 Apr 2018 14:28:36 GMT</pubDate>
            <atom:updated>2018-04-19T14:33:45.494Z</atom:updated>
            <content:encoded><![CDATA[<p><em>(Başlamadan önce not: blogum üzerinden okumak ve diğer paylaşımlara da göz atmak için </em><a href="http://kedifesto.com/"><em>kedifesto.com</em></a><em>’a tıklayabilirsiniz.)</em></p><p>Ambrose Bierce’ın “Şeytanın Sözlüğü” adlı kitabı şu maddeyi içeriyor:</p><p><strong>Zihin</strong> <em>isim. </em>Beyin tarafından salgılanan gizemli bir madde biçimi. Başlıca faaliyeti kendi doğasını anlama çabasıdır. Ama bu girişim boşunadır, çünkü kendini anlamak için elinde kendinden başka hiçbir şey yoktur.</p><p>Nitekim bizler <em>beyinlerimiziz</em> ve beyinlerimizin yöntemlerinden bağımsız bir şekilde olaylara yaklaşmamız mümkün değil. Beyinlerimiz de birtakım önceden belirlenmiş (kalıtsal) ve hükmümüzün geçmediği önkoşullar çerçevesinde işlemek durumundaysa, özgür bir iradeye sahip olabilmemiz mümkün müdür? Birtakım olayları değerlendirirken ne kadar rasyonel olabiliriz? Yoksa “insan doğası” başlığı altında toplayabileceğim bu çıkarımları bir kenara koyup, insan zihninin bomboş bir sayfa, işlenmemiş bir maden ya da şekil verilmemiş bir oyun hamuru gibi dünyaya geldiğini ileri süren düşünceye mi hak verelim? Bu düşünceye göre insan doğası dediğimiz şey kalıplara sıkıştırılamaz ve genetik aktarım bir şekilde reddedilir. İnsan zihni çevresel etkenlerle şekillenir ve yeni doğan her bebek bomboş, mis kokulu, tertemiz bir sayfadır. Gerçekten de öyle midir?</p><iframe src="https://cdn.embedly.com/widgets/media.html?src=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fembed%2FRPMMdqQ31fU%3Ffeature%3Doembed&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DRPMMdqQ31fU&amp;image=https%3A%2F%2Fi.ytimg.com%2Fvi%2FRPMMdqQ31fU%2Fhqdefault.jpg&amp;key=a19fcc184b9711e1b4764040d3dc5c07&amp;type=text%2Fhtml&amp;schema=youtube" width="854" height="480" frameborder="0" scrolling="no"><a href="https://medium.com/media/6f21346194a7f169ff9918153558099c/href">https://medium.com/media/6f21346194a7f169ff9918153558099c/href</a></iframe><p>Videoda gördüğünüz çalışma (izlediğinizi varsayarak) sayfanın bomboş olmadığını gözler önüne seriyor. Hiçbir şey bilmediğini düşündüğümüz bebekler bile iyiyi ödüllendirebiliyor, kötüyü cezalandırabiliyor, kendi gibi olanı kayırabiliyor, kendinden olmayanı dışlayabiliyor: bildiğin yetişkin insan yahu, sanki büyümüş de küçülmüş keratalar.</p><p>Küçük çocukların jetonlar konusundaki bencil seçimleri ve daha büyük çocukların cömert tutumları ise çalışmadan çıkan diğer önemli sonucu gösteriyor: kötü eğilimlerimizi bastırma şansına sahibiz. Ancak bu, eğitimle insan doğasını tamamen değiştirebileceğimiz anlamına da gelmemeli. Birtakım yatkınlıklarımızın fabrika ayarlarımızda olduğu inkâr edilemez ve bu ayarları kökten değiştirmek pek olası değil. Peki, iyilik ve cömertlik toplum için faydalı ise ve insanlar buna göre hareket ettiklerinde daha huzurlu bir toplum meydana gelecekse, toplumdaki bu kadar kötü olay kaynağını nereden alıyor? Biz insanlar yeterince mantıklı hareket etmiyor muyuz? Yoksa farkında olmadan seçimlerimize yön veren başka etkenler mi var?</p><p><strong>Sorular sorular…</strong></p><p>Bu yazıda bol bol soru sorup yanıtlar aramaya çıkıyoruz efendim. Muhtemelen birçok sorunun da cevabını veremeyeceğiz, çünkü bu sorular nice bilim adamlarının üzerinde çalıştığı ve cevapları bulmak için ömrünü adadığı konularla ilgili ve odakta insan olduğunda 2*2 her zaman 4 etmeyebiliyor.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/695/1*ZCXgO1oEgCwS5ysE1HeOgA.jpeg" /><figcaption>Çilek, “Boş Sayfa” ile ilgili görüşlerini sunarken.</figcaption></figure><p>Bu konular üzerine yazmaya Steven Pinker’ın “Boş Sayfa: İnsan Doğasının Modern İnkârı” isimli kitabından edindiğim bilgiler ışığında niyetlendim ve içerik de kendisinin fikirleri ve verdiği bilgiler doğrultusunda şekillenecek. Yani ortaya atacağım iddialar onun çalışmaları ve yorumları olacak. Kitaptaki verilerse; zihinle uğraşan bilişsel bilim, zihin ile madde arasında bağlantı kuran bilişsel sinirbilim, biyoloji ve zihin arasında bir köprü kuran davranış genetiği ve biyolojik yapı ile kültür arasındaki bağı inceleyen evrimsel psikoloji gibi alanlardaki çalışmalar doğrultusunda yazılmıştır. Zaten bu konular çok derin ve hassas olduğu için sağlam bir temele dayandırmadan fikir üretmek ya da yorum yapmak pek makul olmayacaktır.</p><p><strong>Birey vs Toplum</strong></p><p>Steven Pinker, insanların aldığı kararlarda her zaman bireyin kendisinin öncelikli olduğunu dile getiriyor. Örneğin bir insan cömertse, ilk olarak kendine birtakım avantajlar sağlayacağını bildiği için cömertçe davranır. Cömert insanlar sevilir ya da bu bir statü göstergesi olabilir, dolayısıyla hem birey için fayda sağlar hem de topluma da faydalıdır. Yani tam bir win-win durumu söz konusu. Bu şekilde düşündüğümüzde “karşılıksız iyilik yapmak” eylemi bir nebze rafa kalkmış oluyor. Hiçbir karşılığının olmadığını düşündüğünüz bir iyiliğin bile size sunduğu bir şey vardır. En karşılıksız durum olan fedakârlıkta bile vicdanınız rahatlar. Yoksa neden fedakâr davranacaksınız ki? Bencilce gelebilir ve bu tarz indirgemeler insanı nihilizme doğru da sürükleyebilir.</p><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/768/1*QjMRtW0n7387TCmH-_jy0A.jpeg" /><figcaption>Ç: Adım geçiyor, Celda kalk! Adım geçiyor!</figcaption></figure><p>Peki ya bireyin çıkarları toplumun çıkarları ile uyuşmuyorsa ne olacak? Şöyle bir soru daha soralım: diyelim ki büyük bir yangın çıktı ve odalardan birinde kendi çocuğunuz var, diğerinde ise tanımadığınız on çocuk var. Bir seçim yapma hakkınız olsaydı hangi çocukları kurtarırdınız? Teoride bire karşılık on kişiyi kurtarmayı tercih etmek mantıklıdır. Ancak pratikte kimse kolay kolay bu kararı veremez. Burada devreye giren kendinden olanı kayırma ve sahiplenme hissi, akraba seçilimidir ve evlat da bu konuda zirvededir. Çünkü zat-ı şahane evrimin zaferidir; bütün vücudun gece gündüz o olsun diye çalışmış iliğini kemiğini sömürmüştür ve tüm enerjini ona harcayıp dünyaya getirmişsindir, genlerini yaşatacaktır, agudur gugudur, nurtopudur… Uzun lafın kısası bireysel seçilim, grup seçilimine üstün geliyor denebilir. Bu örnek biraz uç kısımdan olabilir ancak durum böyle olmasa bile akrabayı ya da kendinden olanı kayırma her toplumda görülen oldukça yaygın bir durumdur. Basit bir örnek daha vermek gerekirse: Çilek bir kedidir, sokakta da birçok kedi vardır. Ancak diğer kedilerin değil de Çilek’in başına bir şeyin gelmesi beni daha çok üzer, çünkü zihnimde ona ayırdığım yer farklıdır, Çilek’i sahiplenirim. Daha da baside indirgersek, sevdiğiniz bir kaleminizin kırılması ile bir arkadaşınızdaki özdeş kalemin kırılmasının sizde uyandırdığı duygular aynı mıdır? Kısaca söz konusu her zaman akrabalar olmasa bile, insanın doğası toplumdan önce kendini ve kendinden olanı kayıracak şekilde evrilmiştir. Öyle ki bu durumun toplumsal yaşantıyı etkilememesi için devletler önlem alma yoluna gider.</p><p>Steven Pinker’ın burada varmak istediği nokta ise bireyci yaklaşımın insan doğasının bir edimi olduğudur. Buradan yola çıkarak da “önce toplum” fikriyle şekillendirilmiş bazı ideolojileri başarısız ve insan doğasına aykırı olarak nitelendiriyor. Buna göre, siyasetin temel unsuru olan insanla ilgili bir ütopya yaratmak istiyorsanız, öncelikle biyolojiden ve yukarıda saydığım diğer bilim dallarının çalışmalarından da haberdar olmanız gerekiyor. Aksi takdirde ne kadar muazzam bir ütopya kurgularsanız kurgulayın, insan doğasıyla uyumlu olacak bir şekilde işletemiyorsanız, ütopyanız “doğru çözüm fakat yanlış tür” olarak değerlendirilip bir kenara koyulabilir.</p><p><strong>İnsan doğasını değiştirmek mümkün değil mi?</strong></p><p>George Orwell’ın kült eseri 1984’te insan doğası ve bunun değiştirilebilir olup olmadığı konusunda derin incelemelere tanık oluruz. Kitabın ana karakterleri Winston ile O’Brien arasında geçen diyaloglar bu konuyu ince ince işler. O’Brien’ın mevcut yönetim sistemlerini nasıl etkili bir şekilde işler hâle getireceklerini anlattığı kısımlara bir göz atalım:</p><blockquote><em>“…</em>Eski despotluklar ‘Şunu yapmayacaksın, bunu yapmayacaksın’ diye buyuruyordu. Totaliterler ‘Şöyle yapacaksın, böyle yapacaksın’ diye dayatıyorlardı. Biz ise insanlara, ‘Sen aslında şusun, aslında şöyle düşünüyorsun’ diye bastırıyoruz….”</blockquote><blockquote>“…Çocuk ile ana baba, insan ile insan, kadın ile erkek arasındaki bağları kopardık. Artık hiç kimse karısına, çocuğuna ya da arkadaşına güvenmeyi göze alamaz. İlerde kimsenin karısı veya arkadaşı olmayacak. Çocuklar, tıpkı tavuğun altından alınan yumurtalar gibi, doğar doğmaz annelerinden alınacaklar. Cinsellik içgüdüsü yok edilecek. Döllenme her yıl yinelenen bir formalite olacak. Orgazmı ortadan kaldıracağız. Parti’ye sadakat dışında bir şey olmayacak. Güzellik ile çirkinlik arasında hiçbir ayrım olmayacak. Merak diye bir şey, yaşama sevinci diye bir şey olmayacak. Yaşamın tüm zevkleri yok edilecek. Sanat, edebiyat, bilim diye bir şey olmayacak…”</blockquote><figure><img alt="" src="https://cdn-images-1.medium.com/max/752/1*N2l2hgeubmdnHKrv9cR3IA.jpeg" /><figcaption>Çilek’in O’Brien’ın sözleri karşısındaki şaşkınlığı.</figcaption></figure><p>O’Brien’a göre diğer ideolojiler insan doğasını inkâr ediyor, yasaklarla ve despotlukla insanları yönetmeye çalışıyordu. Ancak yanlış bir yöntem izledikleri için başarısız olmaya mâhkumlardı. Mevcut insan doğasına uymayan bir biçimde yönetimi sürdüremeyecekleri için de bu doğayı yeniden yaratmanın ideolojilerinin esas amacı olduğunu dile getirir. Bu düşünce ve yaşam tarzı değiştirme seansları ise türlü işkencelerle doludur ve kitapta çok çarpıcı bir şekilde ele alınır. Winston da bu işkencelerden fazlasıyla nasibini alır ancak O’Brien’ın anlattıklarına cevabı şöyle olur:</p><blockquote>“Bilemiyorum… Umurumda değil. Nasıl olacağını bilemiyorum, ama başaramayacaksınız. Önünde sonunda yenileceksiniz. Hayat sizi alt edecek.”</blockquote><p><strong>Bütün özellikler kalıtsalsa, davranışlarımızdan sorumlu sayılabilir miyiz?</strong></p><blockquote>“ “Bütün özellikler kalıtsaldır” ifadesi bir parça abartılıdır fakat çok da değil. Ev ortamına veya kültüre kökünden bağımlı olan somut davranış özellikleri elbette hiç de kalıtsal değildir: Hangi dili konuşup hangi dine taptığınızı ve hangi siyasal partiyi desteklediğinizi çevreniz belirler. Fakat kişinin temel yeteneklerini ve mizacını yansıtan davranış özellikleri kalıtsaldır: dile ne kadar hâkim, ne kadar dindar, ne kadar liberal veya muhafazakâr olduğunuz gibi özellikler. Genel zekâ kalıtsaldır ve kişiliğin değişkenlik gösterdiği beş ana özellik de öyle: deneyimlere açık olmak, vicdanlılık, içe dönük veya dışa açık olmak, bildiğini okumak veya uzlaşmacı olmak, nevrotizm. Şaşırtıcı derecede özgün olan özelliklerin de kalıtsal olduğu anlaşılmıştır: örneğin nikotin veya alkol bağımlılığı, televizyon başında harcanan saat sayısı, boşanmaya yatkınlık gibi.”</blockquote><blockquote>Steven Pinker, Boş Sayfa: İnsan doğasının morden inkârı, s: 446.</blockquote><p>Steven Pinker, kitabında nelerin kalıtsal olduğunu yukarıda örneklendirdiğim gibi vurgularken, “Vicdansızlık kodumda var napayım zalimim ben” gibi düşüncelerin de akıllara gelebileceğini elbette öngörüyor. Yani birtakım özellikler kalıtsalsa, insanları eylemlerinden ne kadar sorumlu tutabiliriz? Burada çok önemli bir nokta var: kalıtsal olarak hangi özelliklere sahip olursanız olun, bu durum sizin eylemlerinizden tamamen muaf olduğunuz anlamına gelmiyor. Her ne kadar kalıtsal yatkınlık da olsa bazı ekstrem durumlar dışında (psikopatlık gibi) gerçekleştirdiğimiz eylemlerde tamamen bir istemdışılık ya da öngörememe söz konusu olmaz, yani bilinçliyiz. Zaten bunun mukayesesini yapamayacak şekilde evrilmiş olsaydık galiba kökümüz kururdu. Sonuç olarak burada bahsedilen kalıtsallıkla bir şeylere yatkın ya da meyilli olmamızda genlerin çok etkili olduğu vurgulanıyor. Bütün bunlara rağmen, insanların karmaşık davranış özelliklerindeki varyasyonun önemli bir oranını ne genler ne de aile etkisi gibi çevresel etmenler açıklayamıyormuş. Burada bir şeyler dönüyor ama dur bakalım. Belki yeni çalışmalarla bazı şeyler daha anlamlı bir hâl almıştır.</p><p><strong>İkiz Meselesi</strong></p><p>Genetik yapının insan zihni ve davranışları üzerindeki etkisini görmenin en etkili yollarından biri tek yumurta ikizlerini incelemek olabilir. İkizler arasında telepatik bir iletişim olduğuna dayanan bir şehir efsanesi vardır. Birinin canı yandı mı diğeri de hisseder ya da buna benzer şeyler duymuşsunuzdur. Bu denli olmasa bile ikizler arasındaki bağın diğer kardeşlerden çok farklı olduğunu söylemek mümkün. Yani efsane tam olarak değilse de kısmen doğru gibidir.</p><p>Biz insanlar kendimize benzeyen kişilerle vakit geçirmekten hoşlanırız, çünkü anlaşılabilmek ilişkilerde çok önemli bir yer tutar. Tek yumurta ikizleri de sadece fiziksel olarak değil zihinsel ve davranışsal anlamlarda da birbirlerine çok benzedikleri için, aralarında hem kardeşlikten hem de bu benzerlikten doğan güçlü bir bağlılık gelişir. Doğdukları anda birbirinden ayrılan ve farklı ailelerde yetişen ikizler bile bir araya geldiklerinde birbirlerini sanki hep tanıyormuş gibi hissettiklerini söylerler. Araştırmalara göre, doğumdan sonra ayrılmış olsun ya da olmasın tek yumurta ikizleri ölçülebilecek herhangi bir özellik bakımından birbirlerine ürkütücü bir şekilde benzerler (ancak özdeş değiller). Sözel, matematiksel, genel zekâ, hayattan alınan doyumun ölçüsü, içe dönüklük, yumuşak başlılık, nevroz, dürüstlük, deneyimlere açık olmak gibi kişilik özellikleri bakımından benzeşirler. İdam cezası, din, modern müzik gibi tartışmalı konularda da benzer tavır takınırlar. Sadece kağıt kalem üzerindeki testlerde değil, aynı zamanda kumar, boşanma, cinayet işleme, kazalara karışma, televizyon izleme gibi dolaylı durumlarda da benzeşirler. Hatta elektroensefalogram şemalarındaki (beyin dalgaları) uçurum ve vadi gibi görünen şekiller bile aynıdır. Beyinlerindeki kıvrımlar ve gri maddenin korteks bölgelerindeki dağılımı bile benzerdir. Bütün bunlar kalıtımsal verilerin hayatlarımız üzerindeki etkisini gösteren güzide örnekler niteliğindedir. Özellikle farklı ortamlarda yetişen ikizlerin bile tesadüf olamayacak bir şekilde benzeşmesi, bazı davranış ve düşünüş biçimlerinde çevrenin aslında ne kadar az etkili olduğunu da ortaya koyuyor.</p><img src="https://medium.com/_/stat?event=post.clientViewed&referrerSource=full_rss&postId=32dd2df12909" width="1" height="1" alt="">]]></content:encoded>
        </item>
    </channel>
</rss>